Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk Мікола Шчакаціхін 0 1167 2692286 2690319 2026-09-24T15:23:00Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Бібліяграфія 2692286 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Мікола Шчакаціхін |Фота = Mikola Szczakacichin.png |Шырыня = |Подпіс = |Навуковая сфэра = [[мастацтва]]знаўства |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = Аўтар канцэпцыі разьвіцьця беларускага мастацтвазнаўства |Узнагароды і прэміі = |Сайт = }} [[Файл:Мінск. Дошка Шкачаціхіну (02).jpg|значак||250px|Мемарыяльная дошка. [[Дом Кастравіцкай]], ([[Вуліца Валадарскага (Менск)|вул. Валадарскага]], 24), [[Менск]]]] '''Міко́ла Шчакаці́хін''' ('''Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін'''; 13 кастрычніка 1896—1940) — беларускі мастацтвазнавец, гісторык і тэарэтык мастацтва, пэдагог. «Бацька» беларускага мастацтвазнаўства. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Зь дзяцінства размаўляў на 4 мовах, пазьней вывучыў яшчэ некалькі (паводле розных зьвестак, ведаў 12 моваў). У 1914 годзе скончыў гімназію А. Флёрава ў [[Масква|Маскве]]. З 1914 па 1918 вучыўся ў [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскім унівэрсытэце]]. Працаваў у Расеі: Маскве, [[Арол|Арле]], а ў 1920 годзе пераводзіцца ў [[Харкаў]], дзе парацуе адначасова навуковым супрацоўнікам музэю, загадчыкам перакладчыцкай калегіі і чальцом рэпэртуарнай камісіі пры навукова-тэарытычным аддзяленьні Наркамасьветы [[Украіна|Ўкраіны]]. Зьяўляўся чальцом праўленьня Ўсеўкраінскага Саюзу пісьменьнікаў. У 1921 годзе пераяжджае ў [[Менск]]. З 1922 году працуе асыстэнтам катэдры гісторыі мастацтва [[БДУ]], распрацоўвае і выкладае курс па гісторыі беларускага мастацтва. У 1924 годзе атрымаў званьне дацэнта. Адначасова з 1925 году працуе ў [[Інбелкульт|Інбелкульце]] ў якасьці навуковага сакратара Сэкцыі беларускага мастацтва і стыль-рэдактара выдавецкага аддзела. Пры Інбелкульце вучоны стварае Камісію гісторыі мастацтва, у якой зьбірае менскіх і пэрэфэрыйных, пераважна, віцебскіх, мастацтвазнаўцаў, мастакоў, жывапісцаў і графікаў. 18 ліпеня 1930 году арыштаваны па сфабрыкаванай справе «[[Саюз вызваленьня Беларусі|Саюзу вызваленьня Беларусі]]». У 1931 годзе сасланы на 5 гадоў у [[Башкартастан|Башкірыю]]. У [[Белябей|Белябеі]] яму давялося працаваць статыстам, плянавіком у райспажыўсаюзе, затым у яго атрымалася ўладкавацца на выкладчыцкую працу. Абсалютна пазбаўлены матэрыялу для навуковай працы, ён працягваў навуковыя досьледы далёка, не пакідаў надзеі вярнуцца да навуковай працы ў Беларусі. У лісьце да [[Уладзімер Пічэта|Ўладзімера Пічэты]] ён з адчаем піша: «''Я ня мару цяпер ні аб чым больш, не імкнуся ў буйныя цэнтры; мяне задаволіла б самая маленькая, самая сьціплая навуковая работа дзе заўгодна ў правінцыі, — хоць самым малодшым супрацоўнікам; гатоў хоць зноў пачынаць навуковую кар’еру з асыстэнта, як 17 гадоў назад — абы толькі зноў мець магчымасьць цалкам аддацца любімай навуковай прцы. Я яшчэ не стары — мне толькі сорак два гады''». У 1937 годзе сталінскія ўлады прысуджаюць яму яшчэ адзін тэрмін. У 1940 годзе Мікола Шчакаціхін памірае ў [[Белябей|Белябеі]] ад [[сухоты|сухотаў]], якія ён набыў пасьля чарговага «прафілактычнага» арышту да чарговага камуністычнага сьвята. Рэабілітаваны ў 1956 годзе. == Навуковая дзейнасьць == [[Файл:BGU-1922.jpg|значак|зьлева|250пкс|Першыя прафэсары БДУ, 1922 год (зьлева направа): <br />Ніжні рад: [[Салямон Кацэнбоген|С. З. Кацэнбоген]], [[Аляксандар Вазьнясенскі|А. М. Вазнясенскі]], [[Мікалай Нікольскі|М. М. Нікольскі]], [[Уладзімер Пічэта|У. І. Пічэта]], [[Усевалад Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскі]], [[Язэп Лёсік|Я. Ю. Лёсік]], [[Арсень Міхайлоўскі|А. А. Міхайлоўскі]]; <br />Сярэдні рад: [[Іван Салаўёў|І. М. Салаўёў]], [[Сямён Вальфсон|С. Я. Вальфсон]], [[Яўген Барычэўскі|Я. І. Барычэўскі]], [[Аляксандар Савіч|А. А. Савіч]], [[Дзмітрый Жарынаў|Д. А. Жарынаў]], [[Яўген Усьпенскі|Я. К. Успенскі]], [[Ільля Герцык|І. Я. Герцык]]; <br />Верхні рад: [[Уладзімер Перцаў|У. М. Перцаў]], '''М. М. Шчакаціхін''', [[Віктар Якунін|В. В. Якунін]], [[Міхаіл Піятуховіч|М. М. Піятуховіч]].]] [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0202.jpg|thumb||250px|]] Сфэра навуковых інтарэсаў Шчакаціхіна была надзвычай шырокай. Найперш ён займаўся вывучэньнем беларускай архітэктуры ХІ—ХІХ стагодзьдзяў: сакральнай і абарончай. Шмат высілкаў ахвяраваў дасьледваньню беларускай гатычнай архітэктуры, у тым ліку мураваных замкаў [[Вялікае княства Літоўскае|ВКЛ]] далюблінскага часу. Пачаў распрацоўку пытаньня абарончай храмавай архітэктуры ў ВКЛ. Акрамя архітэктуры дасьледваў выяўленчае мастацтва, ў тым ліку жывапіс полацкіх храмаў XVII—XVIII стагодзьдзяў, старажытныя беларускія [[гравюра|гравюры]], мастацтва кніг [[Францішак Скарына|Ф. Скарыны]]. Засваеньне нацыянальных мастацкіх традыцый Шчакаціхін бачыць перадумовай пасьпяховага разьвіцьця сучаснай яму творчасьці, на падставе практыкі асобных творцаў арыентуе моладзь на стварэньне нацыянальнай мастацкай школы. Акрамя прыкладных праблемаў займаўся распрацоўкай канцэпцыі беларускага мастацтва, асноўных яго кірункаў і пэрыядызацыю. Увёў ва ўжытак паняткі «[[беларускае адраджэньне]]», «[[беларуская готыка]]», «[[беларускае барока]]». Уздымае пытаньне пра неабходнасьць стварэньня ў Беларусі вышэйшай мастацкай школы (акадэміі), рупіцца аб згуртаваньні творчых сілаў ва Ўсебеларускую мастацкую асацыяцыю. Дзейсна ўдзельнічаў у арганізацыі і афармленьні музэйных збораў у Беларусі. У 1926 годзе выступае як адзін з арганізатараў 1-й Усебеларускай мастацкай выставы: складае каталёгі, робіць крытычныя агляды паказаных твораў. Сваю асноўную задачу, так бы мовіць звышзадачу, дасьледчык бачыў у стварэньні цэласнай гісторыі разьвіцьця мастацкай думкі, мастацкіх формаў у Беларусі. У 1928 годзе выйшаў першы том ягонай кнігі «Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва», дзе ён паспрабаваў абагульніць свае напрацоўкі беларускім мастацтве. За першым томам мусілі выйсьці наступныя чатыры. Гэтаму, аднак, перашкодзілі сталінскія рэпрэсіі. У 1930-я гады да працы былі падрыхтаваны рукапісы «Тапаграфія кладаў з літоўскімі манетамі на тэрыторыі старажытнай Літоўскай дзяржавы», «Некаторыя варыянты літоўскіх манет», «Нарыс гісторыі літоўскай манеты XVI—XVII ст.», якія захоўваюцца цяпер у Эрмітажы. Іншыя працы ў рукапісным варыянце ня выяўлены. У 1968 годзе [[Арсень Ліс]] напісаў і выдаў біяграфічную кнігу «Мікола Шчакаціхін», якая стала першым крокам па вяртаньні памяці аб выдатнейшым беларускім навукоўцы. У 1993 годзе 1-ы том «Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва» з ініцыятывы [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] быў перавыдадзены. == Ушанаваньне памяці == * Да 100 — годдзя з дня нараджэньня навукоўца, «Белпошта» выпусьціла паштовую марку. * У 2008 годзе на [[Дом Кастравіцкай|доме Кастравіцкай]] ([[Вуліца Валадарскага (Менск)|вул. Валадарскага]], 24) у [[Менск]]у, дзе ў [[1922]]—[[1930]] гадах жыў Мікалай Шчакаціхін, устаноўлена мэмарыяльная дошка (скульптар [[Канстанцін Селіханаў]]). На адкрыцьці дошкі з прамовамі выступілі дырэктар Нацыянальнага мастацкага музэя [[Уладзімер Пракапцоў]], старшыня праўленьня [[Беларускі фонд культуры|Беларускага фонду культуры]] [[Уладзімер Гілеп]], пісьменьнік [[Арсень Ліс]] і іншыя.<ref>[https://www.sb.by/articles/u-pamyats-pra-m-kalaya-shchakats-kh-na.html У памяць пра Мікалая Шчакаціхіна]</ref>. == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} ;1918 * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Феликс Валлотон: очерк{{Ref-ru}} |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =М.|выдавецтва =Альціона|год =1918|том = |старонкі =|старонак =119 |сэрыя =Мастера новой графики |isbn = |наклад = }}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Фелікс Валатон|Феликс Валлотон|fr|Félix Vallotton}} — (28 сьнежня 1865, [[Лязана]] – 29 сьнежня 1925, [[Парыж]]) – швэйцарскі графік і жывапісец, які працаваў у [[Францыя|Францыі]].}} ;1923 * {{Артыкул| аўтар = Н. Н. Щекатихин. | загаловак = Иллюстрации Даниэля Ходовецкого к «Буре» Шекспира| арыгінал = | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/df9218cfa637ab9afcc4f1818087a6e7.pdf| мова = ru| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне =[[Працы Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Les Annales de l'Universite de Minsk | тып = | месца =[[Менск|Минск]] | выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] | год = 1923 | выпуск = | том = | нумар = 4—5, ч. 2 | старонкі = 134—149 | isbn = | issn = }}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэля Ходавецкі|Даниеля Ходовецкого|pl|Daniel Chodowiecki}}(16 кастрычніка 1726, [[Гданьск]] — 7 лютага 1801, [[Бэрлін]]) — польскі й нямецкі мастак.}} * {{Кніга|аўтар =Меринг, Франц.|частка = |загаловак =На философские и литературные темы: сборник статей{{Ref-ru}} |арыгінал =Franz Mehring |спасылка =http://content.nlb.by/content/dav/nlb/DDC/DED/1/ba126048/ba126048.html |адказны =пер. зь [[Нямецкая мова|нямецкай]] М. М. Щакаціхіна ; пад рэд. і прадмовай [[Сямён Вальфсон|С. Я. Вальфсона]] |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Белтрэстдрук]] |год =1923 |том = |старонкі = |старонак =131 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Франц Мерынг|Меринг, Франц|de|Franz Mehring}} — (27 лютага 1846, [[Слаўно|Шлавэ]], [[Заходнепаморскае ваяводзтва|Памеранія]] — 29 студзеня 1919, [[Бэрлін]]) — нямецкі [[філёзаф]], [[Гісторыя|гісторык]], [[публіцыст]].}} 1925 * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Падрахунак мастацкіх сіл. |арыгінал = |спасылка =|адказны =[[Міхась Чарот]]|выданьне=[[Савецкая Беларусь (1920)|«Савецкая Беларусь»]]|тып=газэта|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=9 сьнежня 1925 |выпуск=|том=|нумар= | старонкі= |isbn=}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Фрэскі Полацкага Барысаглебскага манастыра.|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/nasz_kraj.html?pub_start=40&pubid=46245|адказны = |выданьне=[[Наш край]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=Штомесячнік Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры Беларускай Акадэміі Навук. |год= 1925 |выпуск=|том=|нумар= 1| старонкі=18—27 |isbn=}}{{Заўвага|[[Бельчыцкі манастыр]]}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Калі нарадзіўся Францішак Скарына.|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/6bbb11bc43a6c599a2d978daa9c7a774.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1925|выпуск=|том=|нумар= 5| старонкі=148—151|isbn=}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Матэрыялы па гісторыі беларускага малярства XVIII сталецьця.|арыгінал = |спасылка =|адказны =[[Мікола Касьпяровіч|М. І. Касьпяровіч]]|выданьне=[[Віцебшчына]]|тып=зборнік (неперыядычны орган Віцебскага акруговага таварыства краязнаўства )|месца=[[Віцебск ]]|выдавецтва=выданьне Таварыства |год= 1925|выпуск=|том=1|нумар= | старонкі= |isbn=}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Матэрыялы па гісторыі беларускага малярства XVIII сталецьця.|арыгінал = |спасылка =|адказны =[[Мікола Касьпяровіч|М. І. Касьпяровіч]]|выданьне=[[Віцебшчына]]|тып=зборнік (неперыядычны орган Віцебскага акруговага таварыства краязнаўства )|месца=[[Віцебск ]]|выдавецтва=выданьне Таварыства |год= 1928|выпуск=|том=2|нумар= | старонкі= |isbn=}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Прадмова.|арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Mikalaj_Kaspiarovic/ |адказны = |выданьне=[[Мікалай Касьпяровіч|Мікола Касьпяровіч]]. «Беларуская архітэктура». |тып=|месца=[[Віцебск ]]|выдавецтва= |год=1925 |выпуск=|том=|нумар= | старонкі= 5―8|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар =| загаловак =Васіль Вашчанка - магілёўскі гравёр канца XVI - пачатку XVIII сталецьця. | спасылка =https://knihi.com/Mikola_Scakacichin/Vasil_Vascanka_-_mahilouski_hravior_kanca_XVII_-_pac_XVIII_staleccia.html#1 | мова = | аўтар выданьня = | выданьне =Зборнік Інстытуту беларускай культуры | тып = | месца =[[1925]] | выдавецтва =[[Інстытут беларускай культуры]] | год =1925 | том = | старонкі =123—135 | isbn = | issn = }} ;1926 * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =1-я Усебеларуская мастацкая выстаўка. «Каталог аддзелу старажытнага мастацтва »|арыгінал = |спасылка = |адказны =апрацаваў [[Мікола Шчакаціхін|М. Шчакаціхін]]. |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва = |год =1926 |том = |старонкі = |старонак = 30|сэрыя = |isbn = |наклад =1000 }} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = «Матывы краязнаўства ў нашым сучасным мастацтве» (З вынікаў Усебеларускай выстаўкі).|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/nasz_kraj.html?pub_start=40&pubid=46248|адказны =[[Мікалай Азбукін|Азбукін М.]]|выданьне=«[[Наш край]]»|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=Інстытут Беларускай Культуры|год= 1926|выпуск=|том=|нумар=2—3 (5—6) | старонкі=15—25 |isbn=}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = «Замак у Рагачове».|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/nasz_kraj.html?pub_start=30&pubid=46252|адказны =[[Зьмітрок Бядуля|С. Плаўнік]]|выданьне=«[[Наш край]]»|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= Інстытут Беларускай Культуры|год= 1926|выпуск=|том=|нумар=10–11 (13—14)| старонкі=26—33|isbn=}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = «Сучаснае мастацтва Беларусі»|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/76270f831a759b9c7a4184bbeecde95a.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1926|выпуск=|том=|нумар= 6| старонкі=130—148|isbn=}} * {{артыкул|аўтар = .| частка = |загаловак =Кнігапіс. «Віцебскіе мастацкіе выданьні: Д-р Іппэль. Беларускае мастацтва; М. Касьпяровіч. Беларуская архітэктура; І. П. Фурман. Крашаніна; А. Шлюбскі. Крашаніна (Набіванка); І. П. Фурман. Віцебск у гравюрах С. Юдовіча.»|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/ccb2605a1a8eb71979dfab78d4c556d8.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1926|выпуск=|том=|нумар= 7| старонкі=177—180|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар =| загаловак =Гравюры і кніжныя аздобы ў выданьнях Францішка Скарыны | спасылка =https://knihi.com/none/Catyrochsotleccie_bielaruskaha_druku.html#1 | мова = | аўтар выданьня =адказны рэдактар: [[Аркадзь Смоліч]]| выданьне =Чатырохсотлецьце беларускага друку | тып = | месца =[[Менск]] | выдавецтва =[[Інстытут беларускай культуры]] | год =1926 | том = | старонкі =180—227 | isbn = | issn = }} ;1927 * {{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак = На шляхах да новага беларускага мастацтва: (Нарысы творчасці Міхася Філіповіча).|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/4149bfb833eabeb638023cfd0f626095.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1927|выпуск=|том=|нумар= 2| старонкі=163—179|isbn=}} * {{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак = Беларускае мастацтва ў гістарычнай і археалагічнай літаратуры.|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/2c3628e788093b37d1c7747d88eb472a.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1927|выпуск=|том=|нумар= 6| старонкі=166—190|isbn=}} * {{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак = Беларускае мастацтва ў гістарычнай і археалагічнай літаратуры. (Працяг).|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/954f7c48449037983d5042f095c88af2.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1927|выпуск=|том=|нумар= 8| старонкі=158—185|isbn=}} * {{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак = Беларускае мастацтва да 10-гадовага юбілею Кастрычніка».|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/ce949807dd6811a7f76edca7d8a12a88.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1927|выпуск=|том=|нумар= 7| старонкі=188—195|isbn=}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Беларуская архітэктура ў XI-XII ст.|арыгінал = |спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Shchakatsikhin_M_Belaruskaya_Arkhitektura_u_XI_i_XII_st._1927.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Інстытут беларускай культуры]]. Дасьледчы інстытут для вывучэньня мастацтва. Камісія гісторыі мастацтва.|год =1927 |том = |старонкі = |старонак = 62 + 18|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Белорусское искусство.{{Ref-ru}}|арыгінал = |спасылка =http://www.1543.su/pub/bse/BSE-1/05_Baria-Bess.pdf|адказны =Глав. ред. [[Ота Шміт|О. Ю. Шмидт]]|выданьне=[[Большая советская энциклопедия]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Советская энциклопедия |год=1927|выпуск=|том=5 (Барыкова—Бессалько)|нумар= | старонкі=416—421 |isbn=}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Арнаментальныя росьпісы Сьмядынскай Барысаглебскай царквы ў Смаленску.| арыгінал = | спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Pracy_I_Mataryaly_Da_Historyi_I_Arkhealogii_Belarusi_1927.pdf | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Гістарычна-археалагічны зборнік]] = Scripta historico-archaeologica | тып = | месца = [[Менск]] | выдавецтва = [[Інстытут беларускай культуры]]| год = 1927 | выпуск = Працы і матар’ялы да гісторыі і археолёгіі Беларусі. Аддзел 2. Сэрыя 1. Кніга 3 | том = 1: Даклады і рэфэраты, 1926–1927 году | нумар = | старонкі = 67—82| isbn = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Новыя архіўныя матар'ялы. Да архітэктурнай гісторыі Полацкае Сафіі.| арыгінал = | спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Pracy_I_Mataryaly_Da_Historyi_I_Arkhealogii_Belarusi_1927.pdf | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Гістарычна-археалагічны зборнік]] = Scripta historico-archaeologica | тып = | месца = [[Менск]] | выдавецтва = [[Інстытут беларускай культуры]]| год = 1927 | выпуск = Працы і матар’ялы да гісторыі і археолёгіі Беларусі. Аддзел 2. Сэрыя 1. Кніга 3 | том = 1: Даклады і рэфэраты, 1926–1927 году | нумар = | старонкі = 367—371 | isbn = | issn = }} {{слупок-2}} ;1928 * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Народнае мастацтва ў Савецкім Саюзе.|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/1516fba2f7ef4da56e360e7a829960f6.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія |выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1928|выпуск=|том=|нумар= 5| старонкі=143—157|isbn=}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва |арыгінал = |спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Schakacikhin_M_Narysy_z_gistoryi_belaruskaga_mastactva_1928.pdf |адказны =Даследчы інстытут для вывучэння мастацтва. Камісія гісторыі мастацтва |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Інстытут беларускай культуры]] |год = |том =1 |старонкі =|старонак =278 |сэрыя =Дасьледы і матар'ялы для вывучэньня мастацтва. Кніга 1 |isbn = |наклад =1500 }}<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва. | спасылка = https://knihi.com/none/Volnaja_dumka_pdf.zip.html#220794-1929-2.pdf_12 | мова = | выданьне =[[Вольная думка (1929)|Вольная думка]] | тып =часопіс | год = 1929 | том = | нумар = 2 | старонкі = 11—13 }}</ref> ** {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва. | спасылка = https://knihi.com/none/Volnaja_dumka_pdf.zip.html#220794-1929-2.pdf_12 | мова = | выданьне =[[Вольная думка (1929)|Вольная думка]] | тып =часопіс | год = 1929 | том = | нумар = 2 | старонкі = 11—13 }} ** {{артыкул|аўтар =[[Леў Цьвяткоў|Л. Цьвяткоў]]. | частка = |загаловак = Кнігапіс.«Інстытут беларускай культуры, Аддзел гуманітарных навук. М. Шчакаціхін. ''Доцэнт Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту.'' Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Том першы. Менск–1928 г. (Старонак 280, табліц 45. Цана 3 рублі)».|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/5b08441a05d9fb495851516bb0becf3a.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1929|выпуск=|том=|нумар= 3| старонкі=169—170|isbn=}} ** {{артыкул|аўтар =Ц. Л.| частка = |загаловак =Кнігапіс. «Працы камісіі гісторыі мастацтва. Т. 1. Сшытак 1». Інстытут Беларускае Культуры. Запіскі аддзелу гуманітарных навук. Менск, 1928 г. (стар. 210).|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/79f092778f7fa4b561cc4171744d0631.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія |выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1929|выпуск=|том=|нумар= 4| старонкі=213—214|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар =| загаловак =Да пытаньня аб храналогіі «Малой падарожнай кніжыцы» Скарыны: Scoriniana | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне =Гісторыка-археалагічны зборнік| тып = | месца =[[Менск]] | выдавецтва =[[Інстытут беларускай культуры]]| год =1928 | выпуск = | том =2 | нумар = | старонкі =435—450| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар =Антон Баліцкі, Цішка Гартны, Аляксандар Цвікевіч, Мікола Шчакаціхін.|частка = |загаловак =«Weissruthenische Kultur : I. Sammlung von Aufsätzen aus dem Gebiete der weissruthenischen Kultur »|арыгінал = |спасылка = |адказны =unter Mitarbeit von A. Balizky; verdeutscht von Georg Petzold|выданьне = |месца =[[Менск|Mensk]] |выдавецтва =Weissruthenische Gesellschaft für kulturelle Verbindung mit dem Auslande|год =1928 |том = |старонкі = |старонак =89|сэрыя = |isbn = |наклад =1000}} * {{Артыкул| аўтар =| загаловак =Помнікі старадаўня архітэктуры XVII—XVIII сталецьцяў у Менску' | спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Zap_Addz_gumanit_navuk_Kn6_Pracy_Kamisii_Gistoryi_Mastactva_T1_1928.pdf| мова = | аўтар выданьня = | выданьне =Запіскі Аддзелу гуманітарных навук | тып = | месца =[[Менск]] | выдавецтва =| год =1928 | том =1, кн. 6 працы камісіі гісторыі мастацтва| старонкі = 1—38| isbn = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар =| загаловак =Рыгор Мядзьвецкі — невядомы беларускі маляр канца XVIII сталецьця | спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Zap_Addz_gumanit_navuk_Kn6_Pracy_Kamisii_Gistoryi_Mastactva_T1_1928.pdf | мова = | аўтар выданьня = | выданьне =Запіскі Аддзелу гуманітарных навук | тып = | месца =[[Менск]] | выдавецтва =| год =1928 | том =1, кн. 6 працы камісіі гісторыі мастацтва| старонкі = 183—187 | isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Запіскі Аддзелу гуманітарных навук. Кн. 6 : Працы камісіі гісторыі мастацтва, т. 1, сш. 1|арыгінал = |спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Zap_Addz_gumanit_navuk_Kn6_Pracy_Kamisii_Gistoryi_Mastactva_T1_1928.pdf |адказны = пад рэд. М. Шчакаціхіна|выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Інбелкульт]] |год = 1928|том = |старонкі = 191—207|старонак = 210 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1000}} ;1929 * {{Артыкул| аўтар = М. Шчакаціхін. | загаловак = Мастак Якуб Кругер. (Да шасьцідзесяцігодзьдзя нараджэньня 1869—1929). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1929-061.pdf| мова = | выданьне = [[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 17 сакавіка 1929| том = | нумар = 61 (2550)| старонкі = 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =«Сучаснае беларускае мастацтва». Праваднік па аддзеле сучаснага беларускага малярства і разьбярства|арыгінал = |спасылка =http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/10.12.2013/Shchakatsihin_1929.pdf |адказны = апрацавалі: [[Мікола Шчакаціхін|М. Шчакаціхін]] і [[Вацлаў Ластоўскі |В. Ластоўскі]]|выданьне =Беларускі Дзяржаўны Музэй (БДМ) |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Інбелкульт|Друкарня Інбелкульту]] |год =1929 |том = |старонкі = |старонак =30+25 іл. |сэрыя = |isbn = |наклад = }} ;1930 * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Новы Менск.|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/739225d0f61129f526656c0daefc8a71.pdf|адказны =[[Міхась Чарот]]|выданьне=[[Чырвоная Беларусь (часопіс)|Чырвоная Беларусь]]|тып=грамадзка-палітычны і літаратурна-мастацкі часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]] |год=1930 |выпуск=|том=|нумар=2 | старонкі= 10—11|isbn=}} ;1970 * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9677 |адказны = |выданьне =Выданьне 2-е, фатаграфічнае|месца =[[Нью-Ёрк]] |выдавецтва =[[Крывіцкае (Вялікалітоўскае) Навуковае Таварыства Пранціша Скарыны]] |год =1970 |том =1 |старонкі = |старонак =300|сэрыя = |isbn = |наклад = }} ;1993 * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9007 |адказны =пасляслоўе [[Арсень Ліс|А. Ліса]] |выданьне =факсімільнае выданьне 1928 г. |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1993 |том =1 |старонкі = |старонак =332|сэрыя = |isbn =5-343-01105-5 |наклад = 10000}} ;1996 * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Матэрыялы да 100-годдзя з дня нараджэння Міколы Шчакаціхіна, 1896-1940|арыгінал = |спасылка = |адказны =навуковы кансультант [[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]] |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]], Беларускі Фонд Сораса |год = 1996|том = |старонкі = |старонак =117 |сэрыя = |isbn =985-6051-07-X |наклад = 300}} ;2013 * {{Артыкул| аўтар = [[Барыс Крэпак]]. | загаловак = «Падарожная» да аднаго лёсу. Мікалай Шчакаціхін: «Я паспеў зрабіць штосьці для навукі…». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-02.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 12 студзеня 2013 | том = | нумар = 2 (1074)| старонкі = 15 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Барыс Крэпак]]. | загаловак = «Падарожная» да аднаго лёсу. Мікалай Шчакаціхін: «Я паспеў зрабіць штосьці для навукі…». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-03.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 19 студзеня 2013 | том = | нумар = 3 (1075)| старонкі = 15 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Барыс Крэпак]]. | загаловак = «Падарожная» да аднаго лёсу. Мікалай Шчакаціхін: «Я паспеў зрабіць штосьці для навукі…». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-04.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 26 студзеня 2013 | том = | нумар = 4 (1078)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Барыс Крэпак]]. | загаловак = «Падарожная» да аднаго лёсу. Мікалай Шчакаціхін: «Я паспеў зрабіць штосьці для навукі…». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-05.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 2 лютага 2013 | том = | нумар = 5 (1079)| старонкі = 15 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} ;2022 * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Мікалай Шчакаціхін: да 125-годдзя з дня нараджэння. Матэрыялы круглага стала, Мінск, 4 лістапада 2021 г.|арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнікі: А. Г. Алфёрава, І. І. Балуненка ; рэдкалегія: [[Аляксандар Лакотка|А. І. Лакотка]] (галоўны рэдактар) і інш. |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Права і эканоміка |год = 2022|том = |старонкі = |старонак = 60 |сэрыя = |isbn = 978-985-887-003-4|наклад = 25}} {{слупок-канец}} == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т.|арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдактары тома: [[Леанід Дробаў|Л. М. Дробаў]], [[Віктар Шматаў|В. Ф. Шматаў]] |выданьне = |месца =[[Мінск]] |выдавецтва =[[Навука і тэхніка]] |год =1990 |том =4 (1917 — 1941) |старонкі=40—43, 74, 127, 155, 157, 225, 228|старонак =352 |сэрыя = |isbn = 5-343-00157-2|наклад =2450 }}. * {{Кніга|аўтар = [[Арсень Ліс|Ліс, Арсень]].|частка = |загаловак =Мікола Шчакаціхін (1896—1940 гг.). Хараство непазнанай зямлі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =Навука і тэхніка|год =1968|том = |старонкі = |старонак =163|сэрыя = |isbn = |наклад =1500}} * {{Кніга|аўтар =[[Арсень Ліс|Ліс, Арсень]]. |частка = |загаловак =Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1994|том = |старонкі = |старонак =412|сэрыя = |isbn =5-340-01395-2|наклад =2200}} * Чэбан, І. Л. Шчакаціхін Мікалай Мікалаевіч. // {{Літаратура/БелЭн|17}} — С. 494. {{слупок-2}} * {{артыкул|аўтар =Чэбан, Ірына .| частка = |загаловак =«Шчакаціхін».|арыгінал = |спасылка =|адказны =Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г.П. Пашкоў]] і інш.|выданьне=[[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т.|тып=энцыкляпэдыя|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|выпуск=|том=6 Кн. 2: Усвея—Яшын. |нумар= | старонкі=238—239|isbn=985-11-0276-8}} * Мікола Шчакаціхін. // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|5}} С. 596. * Мікола Шчакаціхін. // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|3|2|РЛ1-3|РЛ1-3}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Шчакаціхін Мікалай Мікалаевіч. | арыгінал = | спасылка = https://knihi-online.com/assets/files/25/10/kultura-bielarusi-u-6-i-t-t-6.pdf | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Культура Беларусі| тып =энцыклапедыя. У 6 т.| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] | год = 2013| выпуск = | том = 6. М – Я| нумар = | старонкі = 466| isbn = 978-985-11-0805-9 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * [https://knihi.com/search.html#%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%85%D1%96%D0%BD Творы Міколы Шчакаціхіна. Беларуская Палічка] {{слупок-2}} * {{Спасылка | url = http://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=88668| загаловак = Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін: 125 год з дня нараджэння. | мова = | камэнтар = [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа]] }} {{слупок-канец}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шчакаціхін, Мікола}} [[Катэгорыя:Беларускія мастацтвазнаўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія пэдагогі]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі архітэктуры]] [[Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Высланыя]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі»]] hya36tcqaghqjogiu07iafjnloqe4lr Сьпірт 0 1891 2692344 2692173 2026-09-24T18:19:40Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Спірты?oldid=4994758 2692344 wikitext text/x-wiki [[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250 px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту]] '''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатомныя'' (''алькаголі''), ''двухатомныя'' (''гліколі''), ''трохатомныя'' і ''шмататомныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]]. У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрын]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататомныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]]. Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні. == Гісторыя адкрыцьця == Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}</ref>. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}<ref>{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor & Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}</ref>. Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць утворанай [[пара|пары]]<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).</ref>. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]<ref>{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}</ref>. У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]<ref name="ch-et">{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>. У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны<ref>{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}</ref>. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам<ref name="ch-et" /><ref>{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}</ref>. У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C<sub>2</sub>H<sub>2</sub>. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH<sub>2</sub> і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]<ref name="soloviev">{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}</ref>. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH<ref name="figur">{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}</ref>. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]<ref name="figur" />. Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]<ref>{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}</ref>. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку<ref name="figur" />. Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе<ref name="soloviev" />. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]<ref>{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}</ref>. == Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека == === Фізыялягічная роля сьпіртоў === Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)<ref>{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}</ref>, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма. [[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме<ref name="Bullock">{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}</ref>.]] [[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма<ref name="Овчинников">{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}</ref>. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу<ref>{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}</ref>. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]]. Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]<ref name="lehninger-T3">{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}</ref>. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й<ref name="Bullock"/>. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль<ref name=Sprince74>{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}</ref>, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе<ref name="lehninger-T3" />. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}</ref>. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру<ref name="lehninger-T3" />. === Таксычнасьць сьпіртоў === Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне<ref>{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}</ref>. [[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці<ref>{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}</ref>. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні<ref>{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}</ref>. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)<ref>{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}</ref>. У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях: * мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]]; * этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія; * ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт<ref>{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}</ref>. [[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела. == Фізычныя ўласьцівасьці і будова == [[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]] Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°<ref name="neyland">{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}</ref>. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]<ref name="sch1">{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084 }}</ref>: '''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''<ref name="rabinovich">{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}</ref>: {|class="standard" width=80% !align="center" width=25%| !align="center" width=15%| [[Мэтан]]<br>CH<sub>4</sub> !align="center" width=15%| [[Мэтаноль]]<br>CH<sub>3</sub>OH !align="center" width=15%| [[Хлёрмэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Cl !align="center" width=15%| [[Нітрамэтан]]<br>CH<sub>3</sub>NO<sub>2</sub> !align="center" width=15%| [[Браммэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Br |- |[[Малярная маса]], г/моль |align="center" | 16,04 |align="center" | 32,04 |align="center" | 50,48 |align="center" | 61,04 |align="center" | 94,94 |- |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С |align="center" | −161,5 |align="center" | 64,5 |align="center" | −24,2 |align="center" | 101,2 |align="center" | 3,6 |} [[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]] Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]<ref name="neyland" />. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]<ref>{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}</ref>, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна<ref name="es">{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}</ref>. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны. [[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]] Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})<ref name="neyland" />. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}<ref>{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}</ref>. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)<ref>{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}</ref>, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы. Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў<ref name="roberts">{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}</ref>. {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў<ref name="vs">{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}</ref>'''}} {|class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sub>D</sub><sup>20</sup> |- | [[Мэтаноль]] | CH<sub>3</sub>OH |align="center" |64,7 |align="center" |−97,78 |align="center" |791,5 |align="center" |1,32855 |- | [[Этаноль]] | C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH |align="center" |78,3 |align="center" |−114,65 |align="center" |789,5 |align="center" |1,36139 |- | [[Прапаноль-1]] | C<sub>3</sub>H<sub>7</sub>OH |align="center" |97,2 |align="center" |−124,10 |align="center" |803,5 |align="center" |1,38556 |- | [[Прапаноль-2]] |&nbsp;CH<sub>3</sub>CH(CH<sub>3</sub>)OH |align="center" |82,5 |align="center" |−87,95 |align="center" |786,2 |align="center" |1,37711 |- | [[Бутаноль-1]] | C<sub>4</sub>H<sub>9</sub>OH |align="center" |117,8 |align="center" |−88,64 |align="center" |808,6 |align="center" |1,39929 |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]] | (СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНСН<sub>2</sub>ОН |align="center" |108,0 |align="center" |−101,97 |align="center" |802,1 |align="center" |1,39549 |- | [[Бутаноль-2]] |&nbsp;СН<sub>3</sub>СН<sub>2</sub>СН(ОН)СН<sub>3</sub> |align="center" |99,5 |align="center" |−114,70 |align="center" |806,0 |align="center" |1,39240 (пры 22 °C) |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]] |&nbsp;(СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>С(OH)СН<sub>3</sub> |align="center" |82,9 |align="center" |25,82 |align="center" |765,2 (пры 40 °C) |align="center" |1,38779 |- | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]] | C<sub>5</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |138,0 |align="center" |−77,59 |align="center" |813,3 |align="center" |1,40999 |- | [[Гексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH |align="center" |157,1 |align="center" |-47,40 |align="center" |821,7 |align="center" |1,41816 |- | [[Гептаноль]] | C<sub>7</sub>H<sub>15</sub>OH |align="center" |176,3 |align="center" |−32,80 |align="center" |824,0 |align="center" |1,42351 |- | [[Актаноль]] | C<sub>8</sub>H<sub>17</sub>OH |align="center" |195,1 |align="center" |−16,30 |align="center" |822,7 |align="center" |1,42920 |- | [[Нананоль]] | C<sub>9</sub>H<sub>19</sub>OH |align="center" |213,5 |align="center" |−5,00 |align="center" |827,0 |align="center" |1,43325 |- | [[Дэканоль]] | C<sub>10</sub>H<sub>21</sub>OH |align="center" |231,0 |align="center" |6,00 |align="center" |826,0 |align="center" |1,43660 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]] | CH<sub>2</sub>=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |96,9 |align="center" |−129 |align="center" |852,0 |align="center" |1,4133 |- | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]] | CH≡CCH<sub>2</sub>OH |align="center" |113,6 |align="center" |−48 |align="center" |948,5 |align="center" |1,4322 |- | [[Цыклягексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |161,1 |align="center" |25,15 |align="center" |941,6 |align="center" |1,4648 |- | [[Фэнілкарбіноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |205,0 |align="center" |−15,3 |align="center" |1041,9 |align="center" |1,5396 |- | [[2-Фэнілэтаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |218,2 |align="center" |−27,0 |align="center" |1020,2 |align="center" |1,5325 |- | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |256—258 |align="center" |34 |align="center" |1044,0 |align="center" |1,5819 |- | [[2-Фурылькарбіноль]] | (C<sub>4</sub>H<sub>3</sub>O)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |155 |align="center" |— |align="center" |1131,9 |align="center" |1,5324 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў<ref name="rabinovich"/>}} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Гліцэрына]] |&nbsp;HOCH<sub>2</sub>CH(OH)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |290 |align="center" |20 |align="center" |1260,4 |align="center" |1,4729 |- | [[Пэнтаэрытрыт]] | C (CH<sub>2</sub>OH)<sub>4</sub> |align="center" | |align="center" |263,5 |align="center" |1397 |align="center" |1,548 |- | [[Этыленгліколь]] | OHCH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |197,85 |align="center" |–12,6 |align="center" |1115,5 |align="center" |1,432 |} {{Канец схаванага блёку}} == Хімічныя ўласьцівасьці == Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]]. === Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці === ==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K<sub>a</sub>''. : <chem>ROH{} + H2O <=> RO- + H3O+</chem> : <math chem>K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},</math> : <math>\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.</math> У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду<ref name="chem1">{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}</ref>. Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO<sub>2</sub>, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK<sub>a</sub>''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK<sub>a</sub>''). Гэтак, ''pK<sub>a</sub>'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)<ref name="mcmurry">{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}</ref>. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку<ref>{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}</ref>: : [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]] Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}. : [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]] ==== Асноўныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]]. : <chem>ROH{} + HX <=> ROH2+ + X-</chem> : <chem>ROH{} + AlCl3 <=> ROH+AlCl3-</chem> Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K<sub>b</sub>'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''<sub>''a''H<sup>+</sup></sub>: : <chem>ROH2+ <=> ROH{} + H+</chem> : <math chem>K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},</math> : <math chem>\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.</math> Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы<ref name="barton2">{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}</ref>. === Нуклеафільнае замяшчэньне === Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя. * Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH<sup>−</sup>, а малекула вады H<sub>2</sub>O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}. *: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]] * Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl<sub>2</sub>]], [[Брамід фосфару(III)|PBr<sub>3</sub>]], [[Брамід фосфару(V)|PBr<sub>5</sub>]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl<sub>3</sub>]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}. *: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]] * Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}. *: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]] === Дэгідратацыя === У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}. : [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]] === Атляняньне === * Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC). * Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO<sub>3</sub>]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы. * Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}. == Выкарыстаньне == === Эканамічная значнасьць === Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку. У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}. Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год. === Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе === Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю<ref name="Petrochemical">{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}</ref>. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]<ref name="lebedev">{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}</ref>. З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}. === У якасьці паліва === {{Асноўны артыкул|Біяпаліва}} Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам<ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}</ref>, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў<ref name="oxigen">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&cat_id=7&page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}</ref>. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]<ref>{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}</ref>. Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў<ref name="sriethanol">{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}</ref>. Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць<ref name="bioethanol">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}</ref>: * рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні; * сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў; * сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі. Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў<ref>{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>: * мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак; * нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка; * [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму; * сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі; * адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка. === Прамысловае выкарыстаньне === ==== Рашчыньнікі ==== Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці<ref>{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}</ref>. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}</ref>. Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год<ref>{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год. Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі<ref>{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>: * Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў. * Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту. * Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фfтаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў. * Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]]. * Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных). ==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ==== {{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}} Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]<ref name="surfactants">{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}</ref>. Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў<ref name="surfactants" />. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў<ref>{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}</ref>. ==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ==== Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі<ref>{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor & Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}</ref>. Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў<ref>{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}</ref>. ==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ==== Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове. Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў<ref>{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}</ref>. ==== Пэстыцыды ==== [[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]] Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}. Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі<ref name="pest">{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}</ref>. Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]<ref name="pest" /><ref>{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>. Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў<ref>{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}</ref>. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}. Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў<ref>{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h}}</ref>. === Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі === ==== Харчовая прамысловасьць ==== [[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}</ref>.]] Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтол]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.<ref name="giord">{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}</ref> ==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ==== Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>: * [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль; * антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1; * антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль; * [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь; * антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С<sub>12</sub>—С<sub>16</sub>); * гідратропныя рэчывы: гексаноль; * маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3; * [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]]; * [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2; * [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3; * процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1; * сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>20</sub>—С<sub>22</sub>); * зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>16</sub>); вышэйшыя гліколі (С<sub>15</sub>—С<sub>30</sub>); * сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2; * стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>50</sub>); * стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]]; * увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]]; * фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль; * эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>40</sub>—С<sub>60</sub>). === Стасаваньне ў мэдыцыне === Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў<ref name="m2">{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}</ref>. Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}. === Іншыя абсягі === Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня: * [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]<ref>{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>; * зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}</ref>); * зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}</ref>; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]<ref>{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}</ref>). == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}} * {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}} * {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}} * {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}. * [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}. * [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}. * [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}. * [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}. [[Катэгорыя:Сьпірты| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] kg8r3hgbeu1wuqrdv18ckoe0a18brpc Прырода 0 2912 2692355 2662463 2026-09-24T19:24:57Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692355 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Прырода (неадназначнасьць)}} [[Файл:Hopetoun falls.jpg|міні|260пкс|Вадаспад Гоўптаўн Фолз у [[Аўстралія|Аўстраліі]]]] '''Прыро́да''' — арганічны й неарганічны матэрыяльны сьвет, [[Сусьвет]], ва ўсёй сукупнасьці й сувязях ягоных формаў, зьяўляецца аб’ектам чалавечай дзейнасьці й пазнаньня, асноўны аб’ект вывучэньня [[навука|навукі]], уключаючы тое, што было створана дзейнасьцю [[чалавек]]а. Менавіта ў такім, шырокім разуменьні прырода вывучаецца [[прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўствам]], то бок сукупнасьцю навук пра свет, якія ставяць перад сабой мэту адкрыцьця законаў прыроды. У гэты шырокі панятак таксама ўваходзіць больш вузкі, то бок навакольнае асяродзьдзе ў [[геафізыка|геафізычным]], [[геахімія|геахімічным]], [[клімат|кліматычным]] і [[біялёгія|біялягічным]] вымярэньні. У розных ужываньнях слова «прырода» часьцяком спасылаецца на [[геалёгія|геалёгію]] й дзікую прыроду. Прырода можа ставіцца да усіх біялягічных [[царства (біялёгія)|царстваў]], а ў некаторых выпадках да працэсаў, зьвязаных з неадушаўлёнымі прадметамі, напрыклад, як яны існуюць і зьмяняюцца бяз узьдзеяньня на іх, як то [[надвор’е]] й геалёгія Зямлі, а таксама да [[матэрыя|матэрыі]] й [[энэргія|энэргіі]], зь якіх гэтыя рэчы складаюцца. Тэрмін часьцяком разумеецца як «натуральнае асяродзьдзе», або сукупнасьць [[пустэльня]]ў, дзікіх жывёлаў, камянёў, [[лес]]у, пляжаў, і ў цэлым тых рэчаў, якія не былі істотна зьменены умяшаньнем чалавека, або якія захоўваюцца нягледзячы на ўмяшаньне чалавека. Напрыклад, прамысловыя аб’екты й чалавечае ўзаемадзеяньне як правіла, не разглядаецца як частка прыроды, калі не кваліфікуецца як, напрыклад, «чалавечая прырода» або «уся прырода». Гэта традыцыйная канцэпцыя натуральных рэчаў, якая праводзіць розьніцу паміж натуральным і штучным, пры якім штучнае разумеецца як тое, што было створана [[сьвядомасьць|сьвядомасьцю]] чалавека ці ягоным розумам. У залежнасьці ад канкрэтнага кантэксту, тэрмін «прыродны» можа таксама адрозьніваць рэчы ад ненатуральнага, звышнатуральнага або сынтэтычнага паходжаньня. == Зямля == {{Асноўны артыкул|Зямля}} [[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|міні|Фотаздымак Зямлі з космасу, які быў зроблены экіпажам карабля «[[Апалён-17]]» ў 1972 годзе.]] [[Зямля]] ёсьць ​​адзінай [[плянэта]]й, якая мае жыцьцё, і ейныя прыродныя асаблівасьці зьяўляюцца прадметам многіх сфэраў навуковых дасьледаваньняў. У [[Сонечная сыстэма|Сонечнай сыстэме]] гэта трэцяя плянэта, бліжэйшая да [[Сонца]]; самая вялікая [[плянэты зямной групы|плянэта зямной групы]] й пятая паводле велічыні ў цэлым. Найбольш характэрнымі для яе кліматычнымі асаблівасьцямі зьяўляюцца два вялікія палярныя рэгіёны, дзьве адносна вузкія ўмераныя зоны й шырокі экватарыяльны трапічны й субтрапічны рэгіён<ref>[http://www.blueplanetbiomes.org/climate.htm ''«World Climates»'']. Blue Planet Biomes.</ref>. Колькасьць ападкаў залежыць ад месца знаходжаньня на паверхні й вар’іруецца ад некалькіх мэтраў вады ў год да менш мілімэтру. 71% паверхні Зямлі пакрыты салёна-воднымі [[акіян]]амі. Астатняя частка складаецца з [[кантынэнт]]аў і астравоў, большасьць зь якіх заселеныя ў Паўночным паўшар’і. Зямля разьвівалася дзякуючы геалягічным і біялягічным працэсам, якія пакінулі сьляды першапачатковых умоваў. Зьнешняя паверхня падзеленая на некалькі паступова мігруючых [[тэктоніка пліт|тэктанічных плітаў]]. Унутры плянэта складаецца з тоўстага плясту мантыі й жалезнага ядра, якое стварае [[магнітнае поле]]. Ядро складаецца зь цьвёрдага ўнутранага начыньня й зьнешняй вадкай абалонкі. Канвэктыўны рух у ядры генэруе электрычныя токі, якія апасродкава ствараюць геамагнітнае поле. Атмасфэрныя ўмовы істотна зьмяніліся ад першапачатковых умоваў праз наяўнасьць формаў [[жыцьцё|жыцьця]]<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2005/09/050911103921.htm ''«Calculations favor reducing atmosphere for early Earth»'']. Science Daily.</ref>, якія стварылі экалягічны балянс, які, у сваю чаргу, стабілізаваў паверхневыя ўмовы. Не зважаючы на ​​шырокія рэгіянальныя ваганьні [[клімат]]у ў залежнасьці ад шыраты й іншых геаграфічных фактараў, сярэдні клімат у сусьветным маштабе даволі стабільны<ref>[https://web.archive.org/web/20120511021842/http://www.epa.gov/climatechange/science/pastcc.html ''«Past Climate Change»'']. U.S. Environmental Protection Agency.</ref>, а ваганьні сярэдняй тэмпэратуры гістарычна зрабілі сур’ёзны ўплыў на экалягічны балянс і фактычную геаграфію Зямлі<ref>[https://web.archive.org/web/20080123130745/http://vathena.arc.nasa.gov/curric/land/global/climchng.html «History of Climate Change»]. NASA.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110804232058/http://www.aip.org/history/climate/ «The Discovery of Global Warming»]. American Institute of Physics.</ref>. === Атмасфэра й клімат === {{Асноўны артыкул|Атмасфэра Зямлі}} [[Файл:Lightnings sequence 2 animation-wcag.gif|міні|зьлева|[[Маланка]], якую назіраюць на паверхні Зямлі.]] Атмасфэра Зямлі ёсьць ключавым фактарам ​​падтрыманьня [[экасыстэма|экасыстэмы]]. Тонкі пляст газаў, які ахінае Зямлю, трымаецца на месцы [[гравітацыя]]й. Паветра ў асноўным складецца з [[азот]]у, [[тлен]]у, вадзяной пары, са значна меншымі колькасьцямі [[дыяксыд вугляроду|вуглякіслага газу]], [[аргон]]у й іншых элемэнтаў. Атмасфэрны ціск нязменна зьніжаецца зь зьмяненьнем вышыні. Азонавы пляст гуляе важную ролю ў зьмяншэньні колькасьці [[ультрафіялетавае выпраменьваньне|ультрафіялетавага выпраменьваньня]], якое дасягае паверхні Зямлі. Паколькі [[Дэзоксырыбануклійная кісьля|ДНК]] арганізмаў лёгка пашкоджваецца ультрафіялетам, гэта служыць як абарона жыцьця на паверхні. Атмасфэра таксама затрымлівае цяпло ў начны час, тым самым зьніжаючы дзённыя перапады тэмпэратуры. [[Файл:A tornado near Anadarko, Oklahoma, on May 3, 1999.jpg|міні|Тарнада ў цэнтральнай [[Аклагома|Аклагоме]].]] Зямное надвор’е мае месца амаль выключна ў ніжняй частцы атмасфэры й служыць канвэктыўнай сыстэмай для пераразмеркаваньня цяпла<ref>Miller, G.; Spoolman, Scott (2007). [https://books.google.com/?id=AJ4SnHbb-ZcC&pg=PA42 ''«Environmental Science: Problems, Connections and Solutions»'']. Cengage Learning. {{ISBN|978-0-495-38337-6}}.</ref>. Акіянічныя плыні зьяўляюцца яшчэ адным важны фактарам ​​вызначэньня клімату, асабліва падводная [[тэрмагалінавая цыркуляцыя]], якая разьмяркоўвае цеплавую энэргію з экватарыяльных акіянаў у палярныя рэгіёны. Гэтыя плыні дапамагаюць зьменшыць розьніцу тэмпэратуры паміж зімой і летам ва ўмераных зонах. Акрамя таго, без пераразьмеркаваньня цеплавой энэргіі акіянічнымі цячэньнямі й атмасфэрай, [[тропікі]] былі б значна гарачыя, а палярныя рэгіёны значна халаднейшыя. Надвор’е можа ўплываць як карысна, гэтак і мець шкоднае ўзьдзеяньне. Экстрэмальныя ўмовы надвор’я, як то [[тарнада]], [[трапічны цыклён|ураган]]ы й цыклёны, могуць вызваляць вялікую колькасьць энэргіі на сваім шляху, наносячы значныя разбурэньні вынікам чалавечае працы. Паверхневая расьліннасьць склалася прыстасаваўшыся да сэзонных зьмяненьняў надвор’я, і ​​рэзкія зьмены, якія доўжацца ўсяго некалькі гадоў, могуць рабіць драматычны ўплыў як на расьліннасьць, гэтак і на жывёлаў, якія залежаць ад росту расьліннасьці й сілкуюцца ёй. Клімат ёсьць сукупнасьцю доўгатэрміновых тэндэнцыяў надвор’я. Вядома, што на клімат уплываюць розныя фактары, уключаючы акіянічныя плыні, паверхневыя [[альбэда]], [[парніковы газ|парніковыя газы]], зьмены сонечнай асьвятляльнасьці й зьмены арбіты Зямлі. Зыходзячы з гістарычных запісаў, Зямля, як вядома, перажывала рэзкія кліматычныя зьмены ў мінулым, у тым ліку ў [[ледавіковы пэрыяд]]. Клімат рэгіёну залежыць ад шэрагу фактараў, асабліва шыраты. Шыротная паласа паверхні з падобнымі кліматычнымі прыкметамі ўтварае кліматычны рэгіён. Існуе шэраг такіх рэгіёнаў, пачынаючы ад трапічнага клімату на [[роўнік|экватары]] да палярнага клімату ў паўночным і паўднёвым ускрайках. На надвор’е таксама ўплываюць сэзоны, якія ўзьнікаюць у выніку нахілу восі Зямлі адносна ейнае арбітальнае плоскасьці. Такім чынам, у любы момант лета й зімы адна частка Зямлі непасрэдна падвяргаецца большаму ўзьдзеяньню сонечных прамянёў. Гэтае ўзьдзеяньне чаргуецца праз тое, што Зямля абарачаецца па арбіце. У любы момант часу, незалежна ад сэзону, паўночнае й паўднёвае паўшар’і маюць супрацьлеглы час году, як то, калі ў Беларусі зімовы пэрыяд, ва Ўругваі, якія месьціцца ў паўднёвым паўшар’і, у гэты час назіраецца летні пэрыяд. Надвор’е ёсьць даволі хаатычнай сыстэмай, якая лёгка зьмяняецца невялікімі зьменамі навакольнага асяродзьдзя, таму дакладнае [[мэтэаралёгія|прагназаваньне надвор’я]] абмежаванае толькі некалькімі днямі<ref>Stern, Harvey; Davidson, Noel (May 25, 2015). [https://semanticscholar.org/paper/62ca56d2059df0737e83f2ba1b24922dd2fd0243 ''«Trends in the skill of weather prediction at lead times of 1—14 days»'']. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society. 141 (692). С. 2726—2736. — [[DOI]]:[https://doi.org/10.1002%2Fqj.2559 10.1002/qj.2559].</ref>. У цэлым па ўсім сьвеце адбываюцца дзьве рэчы, як то тэмпэратура ў сярэднім падвышаецца, а рэгіянальны клімат зьведвае прыкметныя зьмены<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2001/04/010406073554.htm ''«Tropical Ocean Warming Drives Recent Northern Hemisphere Climate Change»'']. Science Daily.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] * [[Прыроднае раянаваньне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Прырода| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] knds8b6jmym2heu7yg9i3vplp3edzvq Харватыя 0 4242 2692472 2679196 2026-09-25T10:17:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692472 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 163 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=960,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «Report for Selected Countries and Subjects»]. IMF.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2023 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 42 530 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2023 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 78 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2023 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 20 537 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2023 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Харва́тыя''' альбо '''Харва́тыя''' ({{мова-hr|Republika Hrvatska}}) — краіна на паўднёвым усходзе Эўропы. Мяжуе з [[Славенія]]й і [[Вугоршчына]]й на поўначы, [[Сэрбія]]й, [[Чарнагорыя]]й ды [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]] на ўсходзе. На захадзе мае выхад да [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. Краіна паводле форме кіраваньня ёсьць [[рэспубліка]]й з парлямэнцкай лібэральнай [[дэмакратыя]]й. З 2009 году Харватыя ўваходзіць у [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 ліпеня 2013 году яна стала 28–й краінай [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Харваты прыбылі на тэрыторю сучаснае краіны ў канцы VI стагодзьдзя. Да VII стагодзьдзя яны ўтварылі два герцагствы. Першым карэнным харвацкім кіраўніком, прызнаным папам, стаў князь [[Бранімір]], а першым каралём Харватыі ў 925 годзе стаў [[Томіслаў]]. За часам крызы пераемнасьці Харватыя ўтварыла асабістую унію з [[Вугоршчына|Вугоршчынай]] у 1102 годзе. У 1527 годзе, сутыкнуўшыся з Асманскай навалай, [[Харвацкі сабар]] абраў аўстрыйскага кіраўніка [[Фэрдынанд I Габсбург|Фэрдынанда I]] на пасад дзяржавы. Пасьля Першай сусьветнай вайны краіна ўваходзіла ў склад [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]], а потым [[Каралеўства Югаславія]]. З сканчэньнем Другой сусьветнай вайны агульнай дзяржавай, якая больш ня была каралеўствам, стаў [[Ёсіп Броз Ціта]]. Толькі ў 1990-я гады Харватыя здолела здабыць незалежнасьць. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Харватыі}} === Старажытнасьць === Тэрыторыя, вядомая сёньня як Харватыя, была заселеная яшчэ ў дагістарычны час. Закамянеласьці часоў [[неандэртальцы|неандэртальцаў]], якія датуюцца сярэднім [[палеаліт]]ам, былі знойдзеныя ў паўночнай частцы краіны<ref>Salopek, Igor (2010). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=95232 «Krapina Neanderthal Museum as a Well of Medical Information»]. Acta Medico-Historica Adriatica. Hrvatsko znanstveno društvo za povijest zdravstvene kulture. 8 (2): 197—202. [[:PMID:21682056]]. </ref>. Значна пазьней гэты рэгіён засялілі [[ілірыйцы]] і [[лібурны]], а першыя грэцкія калёніі былі заснаваныя на астравах [[Хвар (востраў)|Хвар]]{{Зноска|Wilkes|1995|Wilkes|114}}, [[Корчула]] і [[Віс (востраў)|Віс]]{{Зноска|Wilkes|1995|Wilkes|115}}. У 9 годзе нашай эры тэрыторыя сучаснай Харватыі ўвайшла ў склад [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. Імпэратар [[Дыяклетыян]] быў ураджэнцам рэгіёну. Менавіта ён загадаў пабудаваць вялікі палац у [[Спліт|Спліце]], дзе жыў пасьля адрачэньня ад трону ў 305 годзе<ref>Gibbon, Edward; John Bagnell Bury; Boorstin, Daniel J. (1995). [https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C «The Decline and Fall of the Roman Empire»]. New York: Modern Library. — С. 335. — ISBN 978-0-679-60148-7.</ref>. === Пачатак Сярэднявечча === [[Файл:Oton Ivekovic, Krunidba kralja Tomislava.jpg|значак|зьлева|Каранацыя караля [[Томіслаў|Томіслава]] працы [[Отан Івекавіч|Отана Івекавіча]].]] На працягу V стагодзьдзя апошні фактычны імпэратар [[Заходняя Рымская імпэрыя|Заходняй Рымскай імпэрыі]] [[Юліюс Нэпас]] кіраваў невялікім каралеўствам у роднай [[Далмацыя|Далмацыі]] пасьля ўцёкаў з Італіі ў 475 годзе<ref>J. B. Bury (1923). [https://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft «History of the later Roman empire from the death of Theodosius I. to the death of Justinian»]. Macmillan Publishers. — С. 408.</ref>. Пэрыяд заняпаду былой імпэрыі скончыўся ўварваньнямі [[авары|авараў]] і [[харваты|харватаў]] у канцы VI і першай палове VII стагодзьдзя і руйнаваньнем амаль усіх рымскіх гарадоў. Ацалелыя рымляне адступілі ў больш спрыяльныя месцы на ўзьбярэжжы, астравы і ў горы. Горад [[Дуброўнік]] быў закладзены такімі выжылымі жыхарамі [[Эпідаўр]]у<ref>Paton, Andrew Archibald (1861). [https://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ «Researches on the Danube and the Adriatic»]. Trübner. — С. 218—219.</ref>. У рэшце рэшт было ўтворанае герцагства Харватыя, якім кіраваў [[Борна (князь)|Борна]], як пацьвярджаюць кронікі [[Эйнгард]]а, пачынаючы з 818 году. Паводле запісаў выяўляецца, што харвацкая дзяржава было ў васальнай залежнасьці ад [[Франская дзяржава|Франкіі]] на той час{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|157—160}}. На поўнач ад герцагства існавала княства [[Ніжняя Панонія]], якім у той час кіраваў князь [[Людавіт Пасаўскі|Людавіт]]. Ягоныя землі займалі тэрыторыі паміж рэкамі [[Драва]] і [[Сава (рака)|Сава]]. Гэтае ўтварэньне на працягу доўгай часткі гісторыі было цесна зьвязанае з харватамі і Харватыяй{{Зноска|Budak|2018|Budak|178—185}}. Паводле розных крыніцаў [[хрысьціянства|хрысьціянізацыя]] харватаў адбылася ў VII альбо IX стагодзьдзях<ref>Ivandija, Antun (1968). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=64623 «Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima»]. Bogoslovska Smotra. University of Zagreb, Catholic Faculty of Theology. 37 (3—4): 440—444. ISSN 0352-3101.</ref>. Франскае панаваньне скончылася за часам панаваньня [[Міслаў|Міслава]]{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|169—170}} альбо ягонага пераемніка [[Трпімір I|Трпіміра I]]{{Зноска|Budak|2018|Budak|106}}. Карэнная харвацкая каралеўская дынастыя была заснаваная герцагам Трпімірам I у сярэдзіне IX стагоддзя, які разграміў бізантыйскія і баўгарскія войскі<ref>Brković, Milko (2001). [https://hrcak.srce.hr/en/clanak/18748 «Diplomatička analiza papinskih pisama druge polovice IX. stoljeća destinatarima u Hrvatskoj»]. Radovi. Zadar: HAZU (43): 29—44.</ref>. Першым карэнным харвацкім кіраўніком, прызнаным папам, стаў князь [[Бранімір]], які атрымаў папскае прызнаньне ад папы [[Ян VIII (папа рымскі)|Яна VIII]] 7 чэрвеня 879 году{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|195—198}}. === Унія з Вугоршчынай і Габсбурская манархія === Неўзабаве [[Харвацкае каралеўства]] стала адной з наймацнейшых дзяржаваў рэгіёну, але ў 1102 годзе ў выніку дынастычнага крызісу краіна трапіла ў залежнасьць ад [[Вугоршчына|Вугорскага Каралеўства]]. У сярэдзіне XV стагодзьдзя вугорскі ўплыў на поўначы краіны зьмяніўся турэцкім, у той час як Далмацыя трапіла пад кантроль [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]]. Пры гэтым [[Дуброўніцкая рэспубліка]] заставалася ў асноўным незалежнай. [[Файл:Dragutin Weingärtner, Hrvatski sabor 1848. god.jpg|значак|зьлева|Бан [[Ёсіп Елачыч]] на паседжаньні [[Харвацкі сабар|Харвацкага сабара]].]] У 1526 годзе Харватыя ўклала зьвяз з імпэрыяй [[Габсбурская манархія|Габсбургаў]] дзеля процідзеяньня [[Асманская імпэрыя|асманскай]] экспансіі. Асманскае прасоўваньне ў Харватыі працягвалася ажно да [[бітва пры Сісаку|бітвы пры Сісаку]] ў 1593 годзе, першай рашучай перамогі, пасьля якой межы стабілізаваліся{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. Падчас [[Вялікая турэцкая вайна|Вялікай турэцкай вайны]] 1683—1698 гадоў [[Славонія]] была павернутая, але заходняя [[Босьнія]], якая была часткай Харватыі да асманскай навалы, заставалася па-за кантролем Харватыі{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. Сучасная мяжа паміж Харватыяй і [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]] ёсьць вынікам вайны тых часоў. Войны з Асманскай імпэрыяй выклікалі дэмаграфічныя зьмены. У XVI стагодзьдзі харваты з заходняй і паўночнай Босьніі, [[Ліка|Лікі]], [[Крбава|Крбавы]], міжрэчча [[Уна (прыток Савы)|Уны]] і [[Купа (рака)|Купы]], і асабліва з заходняй Славоніі, перасяляліся бліжэй да Аўстрыі. Сучасныя бургенляндзкія харваты ёсьць прамымі нашчадкамі тых засяленцаў<ref>[https://web.archive.org/web/20121114132821/http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=102&lang=hr «Povijest Gradišćanskih Hrvatov»]. Croatian Cultural Association in Burgenland.</ref>. Каб замяніць насельніцтва, якое бегла, Габсбургі заахвочвалі басьнійцаў несьці вайсковую службу на тэрыторыі [[Вайсковая мяжа|Вайсковай мяжы]]. На пачатку XVIII стагодзьдзя імпэратар Аўстрыйскай імпэрыі паабяцаў паважаць усе прывілеі і палітычныя правы каралеўства Харватыі, якая на той час была часткай імпэрыі, а каралева [[Марыя Тэрэзія]] зрабіла значны ўнёсак, калі ўсталявала абавязковую адукацыю на харвацкіх землях. У пэрыяд з 1797 да 1815 году [[Істрыя]], [[Далмацыя]] і [[Дуброўнік]] увайшлі ў склад Аўстрыйскай імпэрыі, такім чынам каралеўства Харватыі і ўзьбярэжная Харватыя былі аб’яднаныя пад адной каронай. 1830-я і 1840-я гады характарызаваліся рамантычным нацыяналізмам, які натхніў на харвацкае нацыянальнае адраджэньне, палітычную і культурную кампанію, якая выступала за адзінства паўднёвых славянаў у межах імпэрыі. Адной з асноўных мэтаў было стварэньне стандартнай мовы ў процівагу [[вугорская мова|вугорскай мове]]<ref>Stančić, Nikša (2009). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=80164 «Hrvatski narodni preporod — ciljevi i ostvarenja»]. Cris: Časopis Povijesnog društva Križevci. 10 (1): 6—17. — ISSN 1332-2567.</ref>. За часам [[Вугорская рэвалюцыя 1848 году|Вугорскай рэвалюцыі 1848 году]] Харватыя выступіла на баку Аўстрыі. Бан [[Ёсіп Елачыч]] дапамог перамагчы вугорцаў у 1849 годзе і распачаў палітыку [[германізацыя|германізацыі]]<ref>Čuvalo, Ante (2008). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=77559 «Josip Jelačić — Ban of Croatia»]. Review of Croatian History. Croatian Institute of History. 4 (1): 13—27. — ISSN 1845-4380.</ref>. Па рэарганізацыі Аўстрыйскай імпэрыі ў [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыну]], Харватыя і Славонія былі аб’яднаныя і далучыліся да вугорскай частцы імпэрыі, у той час як Далмацыя засталася пад аўстрыйскай каронай. Горад [[Рыека]] атрымаў асобны статус. Па заваёве Босьніі і Герцагаваны Вайсковая мяжа была ліквідаваная, а ейныя харвацкія і славонскія часткі далучаныя да Харватыі ў 1881 годзе{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. === Югаславія === [[Файл:Radic govori na skupstini.jpg|значак|зьлева|[[Сьцепан Радыч]] на асамблеі ў [[Дуброўнік]]у ў 1928 годзе.]] Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1918 годзе Харватыя ўвайшла ў склад [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]], дарма што Істрыя, [[Рыека]] і [[Задар]] знаходзіліся пад уладай [[Італія|Італіі]]. У 1921 годзе паводле [[Відаўданская канстытуцыя|Відаўданскай канстытуцыі]] аб’яднаная дзяржава славянаў была ухваленая за ўнітарную дзяржавы таму харвацкая аўтаномія, якая існавала стагодзьдзі была ліквідаваная, а Харвацкі сабар не зьбіраўся на паседжаньні да 1940-х гадоў<ref name="Scrinia">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31497 «Parlamentarni izbori u Brodskom kotaru 1923. godine»]. Scrinia Slavonica.</ref>. Гэтая канстытуцыя выклікала супраціў, які падтрымала папулярная [[Харвацкая сялянская партыя]] на чале зь [[Сьцепан Радыч|Сьцепанам Радычам]]<ref name="Scrinia"/>. Палітычная становішча яшчэ больш пагоршылася, калі Радыч быў забіты ў Народнай скупшчыне ў 1928 годзе, што прывяло да таго, што кароль [[Аляксандар I Карагеоргіевіч|Аляксандар I]] усталяваў дыктатуру ў студзені 1929 года<ref>Begonja, Zlatko (2009). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=74560 «Ivan Pernar o hrvatsko-srpskim odnosima nakon atentata u Beogradu 1928. godine»]. Radovi Zavoda Za Povijesne Znanosti HAZU U Zadru. Croatian Academy of Sciences and Arts (51): 203—218. — ISSN 1330-0474.</ref>. У тым жа годзе ён пераназваў дзяржаву ў [[Каралеўства Югаславія]]. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] пад кіраўніцтвам [[Антэ Павэліч]]а была створаная пранямецкая [[Незалежная Дзяржава Харватыя]] ([[усташы]]). Пад націскам [[камунізм|камуністычна]] настроеных партызанскіх аддзелаў [[Ёсіп Броз Ціта|Ёсіпа Броза Ціта]] рэжым Павэліча быў зрынуты і ўтвораная [[Сацыялістычная Фэдэрацыйная Рэспубліка Югаславія]], або СФРЮ, у склад якой увайшлі шэсьць фэдэрацыйных рэспублік: [[Сэрбія]], Харватыя, [[Славенія]], [[Паўночная Македонія|Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Босьнія і Герцагавіна]]. [[Файл:Nixontito19712.jpg|значак|[[Ёсіп Броз Ціта]] (другі зьлева) кіраваў Югаславіяй ад 1944 па 1980 год.]] У 1967 годзе харвацкія пісьменьнікі і лінгвісты апублікавалі [[Дэклярацыя аб статусе і назве харвацкай стандартнай мовы|Дэклярацыю аб статусе і назве харвацкай стандартнай мовы]] з патрабаваньнем роўнага стаўленьня да сваёй мовы разам зь іншымі мовамі дзяржавы<ref>Šute, Ivica (1999). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=76413&lang=en «Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika — Građa za povijest Deklaracije»]. Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest. 31 (1): 317—318. — ISSN 0353-295X.</ref>. Дэклярацыя спрыяла нацыянальнаму руху, які дамагаўся пашырэньня грамадзянскіх правоў і пераразьмеркаваньня югаслаўскай эканомікі, кульмінацыяй якога стала [[Харвацкая вясна]] 1971 году, якая была здушаная югаслаўскім кіраўніцтвам<ref>Vurušić, Vlado (6.08.2009). [https://web.archive.org/web/20120806045846/http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ «Heroina Hrvatskog proljeća»]. Jutarnji list.</ref>. Тым ня менш, [[Канстытуцыя Югаславіі 1974 году]] надала фэдэральным адзінкам большую аўтаномію, таму фактычна Харвацкая вясна дасягнула сваёй мэты. Да таго ж гэтая канстытуцыя забясьпечыла юрыдычны падмурак незалежнасьці фэдэратыўных складнікаў пазьней<ref>Rich, Roland (1993). [https://web.archive.org/web/20210719043217/http://www.ejil.org/article.php?article=1207&issue=67 «Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union»]. European Journal of International Law. 4 (1): 36—65. [[doi]]:[https://doi.org/10.1093%2Foxfordjournals.ejil.a035834 10.1093/oxfordjournals.ejil.a035834].</ref>. Па сьмерці Ціта ў 1980 годзе палітычная сытуацыя ў Югаславіі пагоршылася. Нацыянальную напружанасьць узмацнілі [[Мэмарандум Сэрбскай акадэміі навук і мастацтваў]] 1986 году і гэтак званая [[Бюрактатычная рэвалюцыя]] 1989 годзе ў [[Ваяводзіна|Ваяводзіне]], [[Косава|Косаве]] і [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|433}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121106113747/http://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html «Leaders of a Republic in Yugoslavia Resign»]. The New York Times.</ref>. У студзені 1990 году камуністычная партыя падзялілася паводле нацыянальнай прыкметы, і харвацкая фракцыя запатрабавала большая свабоды ў рамках фэдэрацыі<ref>Pauković, Davor (1.06.2008). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=55640 «Posljednji kongres Saveza komunista Jugoslavije: uzroci, tijek i posljedice raspada»]. Časopis za Suvremenu Povijest. Centar za politološka istraživanja. 1 (1): 21—33. — ISSN 1847-2397.</ref>. У тым жа годзе ў Харватыі адбыліся першыя шматпартыйныя выбары, у выніку чаго перамога [[Франьё Туджман]]а абвастрыла нацыянальную напружанасьць<ref>Magas, Branka (13.12.1999). [https://web.archive.org/web/20121110024351/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html «Obituary: Franjo Tudjman»]. The Independent.</ref>. === Па здабыцьці незалежнасьці === У 1991 годзе Харватыя абвесьціла незалежнасьць, прызнаную міжнароднай супольнасьцю ў 1991—1992 гадах, пачалася [[Вайна Харватыі за незалежнасьць|вайна за незалежнасьць]], якая доўжылася да канца 1995 году. Абвяшчэньне незалежнасьці Харватыяй і [[Славенія]]й сталася пачаткам распаду СФРЮ. Канчаткова цэласнасьць краіны была адноўленая ў 1998 годзе. Большасьць крыніцаў ацэньвае колькасьць загінулых у вайне каля 20 тысяч чалавек<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3095774.stm «Presidents apologise over Croatian war»]. BBC News.</ref><ref>[http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/11/20/feature-01 «Serbia to respond to Croatian genocide charges with countersuit at ICJ»]. SETimes.</ref>. Першым [[прэзыдэнт]]ам новай незалежнай Харватыі быў [[Франьё Туджман]]. Пэрыяд пасьля 2000 году характарызуецца дэмакратызацыяй, эканамічным ростам, структурнымі і сацыяльнымі рэформамі, але ў той жа час існаваньнем беспрацоўя, карупцыі і неэфэктыўнасьці дзяржаўнага кіраваньня<ref>Puljiz, Vlado; Bežovan, Gojko; Matković, Teo; Šućur, dr Zoran; Zrinščak, Siniša (2008). [https://books.google.com/books?id=26RVYkUkBXAC&q=hrvatska+nakon+2000&pg=PA43 «Socijalna politika Hrvatske»]. Zagreb: Pravni fakultet u Zagrebu. — С. 43—52. — ISBN 978-953-97320-9-5.</ref>. У лістападзе 2000 году і сакавіку 2001 году парлямэнт зрабіў праўкі ў канстытуцыю, змяніўшы былую дзьвюхпалатную структуру да гістарычнай аднапалатную формы і скараціўшы паўнамоцтвы прэзыдэнта<ref>[https://www.usud.hr/en/history-and-development-croatian-constitutional-judicature#9 «History and Development of Croatian Constitutional Judicature»]. Constitutional Court of the Republic of Croatia.</ref>. Харватыя далучылася да праграмы [[Партнэрства дзеля міру]] 25 траўня 2000 году<ref>[https://web.archive.org/web/20180714193518/http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=46827 «Partnerstvo za mir»]. Hrvatska enciklopedija.</ref> і стала сябрам [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] 30 лістапада 2000 году. 29 кастрычніка 2001 году Харватыя склала Пагадненьне аб стабілізацыі і асацыяцыі з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязам]]<ref>[https://www.jutarnji.hr/arhiva/kronologija-tezak-put-od-priznanja-do-kucanja-na-vrata-eu/3756672/ «Kronologija: Težak put od priznanja do kucanja na vrata EU»]. Jutarnji List.</ref>, і зрабіла афіцыйную заяўку на далучэньне да ЭЗ у 2003 годзе, атрымаўшы статус краіны-кандыдата ў 2004 годзе. Перамовы аб далучэньні адбыліся ў 2005 годзе<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/evo-kako-je-izgledao-hrvatski-put-prema-eu---292731.html «Evo kako je izgledao hrvatski put prema EU!»]. Dnevnik.</ref>. 1 красавіка 2009 году Харватыя далучылася да [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы]]<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-postala-punopravna-clanica-nato-saveza.html «Hrvatska postala članica NATO saveza»]. Dnevnik.</ref>. Хваля антыўрадавых пратэстаў у пачатку 2011 году выявіла агульную незадаволенасьць палітыкай і эканомікай<ref>[https://www.economist.com/eastern-approaches/2011/03/06/et-tu-zagreb «Et tu, Zagreb?»]. The Economist.</ref>. На наступны год большасьць грамадзянаў краіны выказалася на рэфэрэндуме за далучэньне да ЭЗ, што афіцыйна адбылося 1 ліпеня 2013 году<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-23118035 «Croatia celebrates on joining EU»]. BBC News.</ref>. У 2013 годзе адбыўся [[Рэфэрэндум у Харватыі 2013 году|рэфэндум аб пажыцьцёвым шлюбе мужчыны і жанчыны]]. == Геаграфія == [[Файл:Croatia topo.jpg|значак|зьлева|Тапаграфічная мапа Харватыі.]] Тэрыторыя краіны мае выгнутую форму і ахоплівае {{Лік|56594}} км². Адзін з бакоў, утвараемы рэкамі [[Мура]], [[Драва]] і [[Дунай]] на поўначы і [[Сава (рака)|Сава]] на поўдні, цягнецца на ўсход да [[Сэрбія|Сэрбіі]]. Другі бок, абмежаваны [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным морам]] і заходнімі сьцягамі [[Дынарскае сугор’е|Дынарскіх Альпаў]], цягнецца па поўдзень да [[Каторская бухта|Каторскай бухты]]. Гістарычны край Славонія пераважна раўнінны. Ён месьціцца паміж рэкамі Драва, Дунай і Сава (зьяўляецца часткай [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай нізіны]]). Дунай, другая паводле даўжыні рака Эўропы, працякае праз горад [[Вукавар]] на скрайнім усходзе і ўтварае натуральную мяжу з сэрбскай [[Ваяводзіна]]й. На паўднёвы-захад ад Славоніі месьціцца горны ланцуг выпняковых Дынарскіх Альпаў, выцягнуты ўздоўж узьбярэжжа Адрыятычнага мора. Найвышэйшым пунктам краіны ёсьць гара [[Цынцар]], якая сягае да {{Лік|2085}} мэтраў. У Істрыі так жа сама пераважае раўнінны рэльеф. Здараюцца [[землятрус]]ы. Берагавая лінія Адрыятычнага мора значна перарэзаная. Уздоўж берагоў маюцца шмат скалістых астраўкоў, якіх налічваецца ажно {{Лік|1185}}, пры гэтым толькі 48 зь іх маюць сталае насельніцтва. Найвялікшымі з астравоў ёсьць [[Црэс]] і [[Крк]], кожны зь якіх маюць плошчу блізу 405 км². Частка тэрыторыі на скрайнім поўдні ў навакольлях [[Дуброўнік]]у практычна ёсьць эксклавам. Гэты рэгіён зьвязаны з астатняй часткай тэрытарыяльнымі водамі, але аддзелены невялічкай берагавой паласой, якая належыць [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі і Герцагавіны]]. [[Пэлешацкі мост]] лучыць гэты эксклаў з астатняй часткай Харватыі. Галоўныя рэкі — Сава, Драва, Дунай і Купа. Найвялікшае возера — [[Уранска|Ўранска]]. Азёры славяцца сваімі адметнымі колерамі, пачынаючы ад блакітнаватага да мятна зялёнага, шэрага ці сіняга<ref>[https://web.archive.org/web/20120701184734/http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe «The best national parks of Europe»]. BBC.</ref>. === Клімат === У Славоніі і Малай Харватыі пераважае мерна-кантынэнтальны [[клімат]] зь цёплым летам ад +20°С да +23°С і прахалоднай зімой ад -1°С да +3°С. Самымі халоднымі часткамі Харватыі ёсьць рэгіёны [[Ліка]] і [[Горскі Котар]] зь сьнежным кліматам на вышынях вышэй 1200 мэтраў. У Далмацыі і Істрыі маецца іншы міжземнаморскі субтрапічны клімат зь цёплым амаль без дажджоў летам (+25°С) і мяккай даждлівай зімой (+8°С). Узімку пераважае халодны паўночна-ўсходні вецер бура. У Дынарскіх Альпах клімат горны, зь мерным цёплым летам, мерна халоднай зімой і шматлікімі ападкамі. На ўсходзе і поўначы выпадае каля 700—1000 мм, на Адрыятычным узьбярэжжы — 800—1500 мм ападкаў штогод. Найменшыя ападкі былі зафіксаваныя на астравах і ўсходняй частцы Славоніі. Аднак у апошнім выпадку дождж падае звычайна ў [[вэгетацыйны сэзон]]. Максымальны ўзровень ападкаў назіраецца ў горных сьцягу [[Дынара]] і ў Горскім Котары<ref>Ostroški, Ljiljana, ed. (2015). [https://web.archive.org/web/20160428052926/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2015/sljh2015.pdf «Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2015»]. Statistical Yearbook of the Republic of Croatia. Vol. 47. — С. 42.</ref>. Найніжэйшая рэкордная тэмпэратура складала −35,5 °C і была зафіксаваная 3 лютага 1919 году ў [[Чакавец|Чакаўцы]], а самая высокая тэмпэратура сягала +42,8 °C. Яе зафіксавалі 4 жніўня 1981 году ў [[Плочэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170802003217/http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&param=pr21072017 «Najviša izmjerena temperatura zraka u Hrvatskoj za razdoblje od kada postoje meteorološka motrenja»]. Klima.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Dugi otok island.jpg|значак|[[Тэлашчыца|Тэлашчыцкі нацыянальны парк]] — адзін з 444 ахоўных аб’екта ў Харватыі.]] Харватую насяляюць каля 37 тысячаў вядомых відаў расьлінаў і жывёлаў, але іхняя фактычная колькасьць ацэньваецца ад 50 тысячаў да 100 тысячаў<ref>Radović, Jasminka; Čivić, Kristijan; Topić, Ramona, eds. (2006). [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzzp.hr/dokumenti_upload/20120515/dzzp201205151608230.pdf «Biodiversity of Croatia»]. State Institute for Nature Protection, Ministry of Culture.</ref>. Больш за тысячу відаў эндэмічныя, асабліва ў горных рэгіёнах і астравах. З усіх відаў 1131 від знаходзяцца пад абаронай дзяржавы<ref>Radović, Jasminka; Čivić, Kristijan; Topić, Ramona, eds. (2006). [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzzp.hr/dokumenti_upload/20120515/dzzp201205151608230.pdf «Biodiversity of Croatia»]. State Institute for Nature Protection, Ministry of Culture. — ISBN 953-7169-20-0.</ref>. У паўночнай частцы краіны пераважаюць [[дуб]]овыя і [[ліпа]]выя лясы; у Славоніі — лесастэпы і [[стэп]]ы; на Адрыятычным узьбярэжжы і астравах — субтрапічная расьліннасьць; у гарах — дубова-[[граб]]авыя, [[бук]]авыя і [[Хвоя звычайная|хвойныя]] лясы. Апрацоўваемыя землі займаюць каля 25% тэрыторыі краіны, пасьвішчы — 22%. У лясах жывуць [[воўк]]і, [[Мядзьведзь буры|мядзьведзі]], [[алень|алені]], [[казуля|казулі]], [[дзік]]і, [[ліса|лісы]], [[фазан]]ы, [[дзікая качка|дзікія качкі]]. Лес ахоплівае амаль 44% харвацкай зямлі. Харватыя мае 444 ахоўныя тэрыторыі, якія ахопліваюць 9% краіны. Сюды ўваходзяць восем нацыянальных паркаў, два рэзэрвацыі і дзесяць прыродных паркаў. Самы вядомы ахоўны раён і найстарэйшы нацыянальны парк у Харватыі — [[Плітвіцкія азёры]], якія нават улучаны ў сьпіс аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Усе адмысловыя рэзэрвацыя, нацыянальныя і прыродныя паркі кіруюцца і абароняюцца цэнтральным урадам, у той час як іншыя ахоўныя рэгіёны знаходзяцца пад абаронай адміністрацыяў жупаніяй. == Палітыка == === Дзяржаўны лад === [[Файл:St. Mark's Square (13023806233).jpg|значак|зьлева|[[Банскія двары]] ёсьць месцам паседжаньняў ураду краіны.]] Харватыя — унітарная канстытуцыйная [[рэспубліка]], якая карыстае [[парлямэнт|парлямэнцкую]] сыстэму. Як у вялікай колькасьці іншых дзяржаваў у Харватыі існуе падзел на заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады<ref name="vlada">[https://web.archive.org/web/20130905201133/http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure «Political Structure»]. Government of Croatia.</ref>. Прэзыдэнт Харватыі ёсьць кіраўніком дзяржавы, які непасрэдна абіраецца на пяцігадовы тэрмін і абмежаваны канстытуцыяй дзьвюма кадэнцыямі. У дадатак да таго, што прэзыдэнт выконвае абавязкі вайскаводу ўзброеных сілаў, ён абавязаны прызначыць прэм’ер-міністра поруч з парлямэнтам і мае пэўны ўплыў на замежную палітыку<ref name="vlada"/>. Заканадаўчую ўладу мае аднапалатны парлямэнт званы [[Харвацкі сабар]]. Колькасьць дэпутатаў можа вагацца ад 100 да 160. Абіраюцца ўсеагульным народным галасаваньнем на тэрміну у чатыры гады. Заканадаўчыя паседжаньні ладзяцца з 15 студзеня па 15 ліпеня на пачатку год і з 15 верасьня па 15 сьнежня напрыканцы году<ref>[https://web.archive.org/web/20160706061905/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 «About the Parliament»]. Sabor.</ref>. Дзьвюма найбуйнейшымі палітычнымі партыямі краіны ёсьць [[Харвацкая дэмакратычная садружнасьць]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Харватыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160706062229/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 «Members of the 6th Parliament»]. Sabor.</ref>. Харватыя мае сыстэму [[кантынэнтальнае права|кантынэнтальнага права]], паводле якой крыніцай закону ў першую чаргу ёсьць пісьмовыя статуты, і судзьдзі служаць рэалізатарамі, а не стваральнікамі права. На яе на разьвіцьцё ў значнай ступені паўплывалі нямецкія і аўстрыйскія прававыя сыстэмы. Харвацкі закон падзелены на дзьве асноўныя сфэры — прыватнае і дзяржаўнае заканадаўства. Да таго, як былі скончаныя перамовы аб уступленьні ў [[Эўрапейскі Зьвяз]], заканадаўства краіны было цалкам гарманізавана з законамі эўрапейскае супольнасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20120326105744/http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&content=62 «Overview of EU–Croatia relations»]. Delegation of the European Union to the Republic of Croatia.</ref>. Галоўнымі судамі ў краю ёсьць Канстытуцыйны суд, які кантралюе адпаведнасьць законаў канстытуцыі, а таксама Вярхоўны суд, які ёсьць галоўным апэляцыйным судом. Маюццца таксама адміністрацыйныя, акруговыя, гарадзкія суды, які разглядаюць справы ў адпаведных сфэрах і тэрыторыях<ref>[https://www.vsrh.hr/ustavne-odredbe.aspx «Ustavne odredbe»]. Vrhovni sud Republike Hrvatske.</ref>. === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Visita del presidente del Gobierno Pedro Sánchez a Croacia en 2021 (1).jpg|значак|зьлева|Ганаровая варта сустракае прэм’ер-міністра Харватыі [[Андрай Пленкавіч|Андрая Пленкавіча]] і ягонага гішпанскага калегу [[Пэдра Санчэс]]а.]] Харватыя мае дыпляматычныя дачыненьні з 194 краінамі, маючы 57 амбасадаў, 30 консульстваў і 8 сталых дыпляматычных місіяў. У дадатак да гэтага ў самой Харватыі працуюць 56 замежных амбасадаў і 67 консульстваў, а таксама маюцца сядзібы міжнародных арганізацыяў, як то [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця|Эўрапейскага банку рэканструкцыі і разьвіцьця]], [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі|Міжнароднай арганізацыі па міграцыі]], [[Арганізацыя па бясьпецы і супрацы ў Эўропе|Арганізацыі па бясьпецы і супрацы ў Эўропе]], [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]], [[Сусьветная арганізацыя здароўя|Сусьветнай арганізацыі здароўя]], [[Міжнародны крымінальны трыбунал для былой Югаславіі|Міжнароднага крымінальнага трыбуналу для былой Югаславіі]], [[Праграма разьвіцьця ААН|Праграмы разьвіцьця ААН]], [[Управа Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў|Управы Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў]] і [[Дзіцячы фонд ААН|ЮНІСЭФ]]. Заяўленыя мэты харвацкай замежнай палітыкі ўключаюць пашырэньне дачыненьняў з суседнімі краінамі, распрацоўку міжнароднага супрацоўніцтва і прасоўваньне харвацкай эканомікі і самой Харватыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120127073846/http://un.mfa.hr/?mh=151&mv=840 «Foreign Policy Aims»]. Ministry of Foreign Affairs and European Integration</ref>. З 2013 году Харватыя ёсьць сябрам [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Паводле стану на 2021 год Харватыя ўсё яшчэ мела нявырашаныя памежныя спрэчкі з [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]], [[Чарнагорыя]]й, [[Сэрбія]]й і [[Славенія]]й<ref>[https://web.archive.org/web/20190327101217/https://www.total-croatia-news.com/politics/16084-overview-of-croatia-s-border-disputes-with-bij-montenegro-serbia-slovenia-liberland «Overview of Croatia’s Border Disputes with BiH, Montenegro, Serbia, Slovenia, Liberland»]. Total Croatia News.</ref>. Харватыя ўваходзіць у [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыю Паўночнаатлянтычнай дамовы]]<ref>Steven Lee Myers (5.04.2008). [https://www.nytimes.com/2008/04/05/world/europe/05cnd-prexy.html «Bush Champions Expansive Mission for NATO»]. The New York Times.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7977332.stm «Nato welcomes Albania and Croatia»]. BBC News.</ref>. 1 студзеня 2023 году Харватыя адначасова далучылася да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]] і [[эўразона|эўразоны]]<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-64144309 «Croatia begins new euro and Schengen zone era»]. BBC News.</ref>. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === [[Файл:Castle of Varazdin (17).jpg|значак|[[Вараждзін]] быў сталіцай Харватыі з 1767 па 1776 гады. На выяве [[Вараждзінскі замак]], які ўлучаны да [[Сьпіс аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў Харватыі|сьпісу аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]].]] Харватыя ўпершыню была падзеленая на паветы яшчэ ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]<ref>Mandić, Oleg (1952). [https://web.archive.org/web/20190808023945/http://www.historiografija.hr/hz/1952/HZ_5_11_MANDIC.pdf «O nekim pitanjima društvenog uređenja Hrvatske u srednjem vijeku»]. Historijski Zbornik. Školska knjiga. 5 (1–2): 131–138.</ref>. Падзелы зьмяняліся зь цягам часу, адлюстроўваюць страты тэрыторыяў праз [[Асманская імпэрыя|асманскую]] навалу і наступнае вызваленьне тэрыторыяў. Адбітак таксама рабілі і зьмены палітычнага статусу [[Далмацыя|Далмацыі]], [[Дуброўнік]]а і [[Істрыя|Істрыі]]. Традыцыйны падзел краіны быў адменены ў 1920-х гадах, калі ў [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў|Каралеўстве сэрбаў, харватаў і славенцаў]] і ягоным наступніку [[Каралеўства Югаславія|Каралеўстве Югаславіі]] быў створаны свой уласны падзел на вобласьці{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|429}}. За камуністычным часам адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краю быў перагледжаны. Папярэднія рэгіёны былі скасаваныя, а краіна была падзеленая амаль на сто грамадаў. Паводле стану на 1992 год, Харватыя падзялялася на 20 [[жупанія]]ў і сталічны рэгіён [[Заграб (сталічная акруга)|Заграбу]], апошні мае фактычна падвоены статус жупаніі і гораду. З тых часоў колькасьць жупаніяў і іхны склад не зьмяняўся, але межы рэгіёнаў некалькі разоў пераглядаліся. Апошнім разам граніцы між жупаніямі пераглядаліся ў 2006 годзе. {| class="sortable wikitable" cellspacing="2" style="margin-top:7px; margin-right:0; background:none; text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! <!--style="width:120/75/75/85px"--> [[Жупанія]] !! Сталіца !! Плошча (км²)!! Насельніцтва |- | [[Белаварска-Білагорская жупанія|Белавар-Білагора]] || [[Белавар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2652|| style="text-align:right;padding-right:2px"|119,743 |- | [[Бродзка-Пасаўская жупанія|Брод-Пасавіна]] || [[Славонскі-Брод]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2043|| style="text-align:right;padding-right:2px"|158,559 |- | [[Дуброўніцка-Нерэтванская жупанія|Дуброўнік-Нерэтва]] || [[Дуброўнік]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1783|| style="text-align:right;padding-right:2px"|122,783 |- | [[Істрыйская жупанія|Істрыя]] || [[Пазін]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2820|| style="text-align:right;padding-right:2px"|208,440 |- | [[Карлавацкая жупанія|Карлавац]] || [[Карлавац]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3622|| style="text-align:right;padding-right:2px"|128,749 |- | [[Капрыўніцка-Крыжэвацкая жупанія|Капрыўніца-Кружэўцы]] || [[Капрыўніца]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|1746|| style="text-align:right;padding-right:2px"|115,582 |- | [[Крапінска-Загорская жупанія|Крапіна-Загор’е]] || [[Крапіна]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1224|| style="text-align:right;padding-right:2px"|133,064 |- | [[Ліцка-Сенская жупанія|Ліка-Сенж]] || [[Госьпіч]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|5350|| style="text-align:right;padding-right:2px"|51,022 |- | [[Меджымурская жупанія|Медымур’е]] || [[Чакавец]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|730|| style="text-align:right;padding-right:2px"|114,414 |- | [[Осіецка-Баранская жупанія|Осіек-Баранья]] || [[Осіек]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4152|| style="text-align:right;padding-right:2px"|304,899 |- | [[Пожэска-Славонская жупанія|Пожэга-Славонія]] || [[Пожэга]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1845|| style="text-align:right;padding-right:2px"|78,031 |- | [[Прыморска-Горанская жупанія|Прымор’е-Горскі Котар]] || [[Рыека]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3582|| style="text-align:right;padding-right:2px"|296,123 |- | [[Шыбэнска-Кнінская жупанія|Шыбэнік-Кнін]] || [[Шыбэнік]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2939|| style="text-align:right;padding-right:2px"|109,320 |- | [[Сісацка-Маславінская жупанія|Сісак-Маславіна]] || [[Сісак]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|4463|| style="text-align:right;padding-right:2px"|172,977 |- | [[Спліцка-Далмацінская жупанія|Спліт-Далмацыя]] || [[Спліт]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4534|| style="text-align:right;padding-right:2px"|455,242 |- | [[Вараждзінская жупанія|Вараждзін]] || [[Вараждзін]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1261|| style="text-align:right;padding-right:2px"|176,046 |- | [[Віравіціцка-Падраўская жупанія|Віравіціца-Падравіна]] || [[Віравіціца]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2068|| style="text-align:right;padding-right:2px"|84,586 |- | [[Вукаварска-Срэмская жупанія|Вукавар-Сырмія]] || [[Вукавар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2448|| style="text-align:right;padding-right:2px"|180,117 |- | [[Задарская жупанія]] || [[Задар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3642|| style="text-align:right;padding-right:2px"|170,398 |- | [[Заграбская жупанія]] || [[Заграб]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3078|| style="text-align:right;padding-right:2px"|317,642 |- | [[Заграб (сталічная акруга)|Заграбская сталічная акруга]] || [[Заграб]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|641|| style="text-align:right;padding-right:2px"|792,875 |} == Насельніцтва == [[Файл:Religious belief in Croatia, 2011.svg|значак|Паказьнікі колькасьці вернікаў паводле жупаніяў.]] Паводле ацэнак на 2019 год колькасьць насельніцтва ў Харватыі складала 4,13 млн чалавек, дзякуючы чаму краіна займала 127-е месца ў сьвеце паводле згаданага паказьніка. У той жа час паводле шчыльнасьці насельніцтва Харватыя адная з самых маланаселеных дзяржаваў Эўропы, маючы 72,9 жыхароў на квадратны кілямэтар тэрыторыі<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/CroInFig/croinfig_2018.pdf «Croatia in Figures»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Агульная працягласьць жыцьця на 2018 год складала 76,3 гадоў. Агульны ўзровень нараджальнасьці сягае 1,41 дзяцей на жанчыны, стаючыся адной з найменшых у сьвеце, што значна ніжэйшы за ўзровень замяшчэньня ў 2,1. Пры гэтым у 1885 годзе гэты паказьнік складаў 6,18 дзяцей<ref>Roser, Max (2014). [https://web.archive.org/web/20180807185806/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=AUT «Total Fertility Rate around the world over the last two centuries»]. Our World in Data. Gapminder Foundation.</ref>. Сьмяротнасьць усё яшчэ перавышае нараджальнасьць з 1991 году<ref name="Statistics">[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2010/SLJH2010.pdf «2010 — Statistical Yearbook of the Republic of Croatia»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. У выніку Харватыя мае адно з самых найстарэйшых насельніцтваў у сьвеце, маючы сярэдні узрост 43,3 гады. Насельніцтва няўхільна павялічвалася з 2,1 мільёнаў у 1857 годзе да 1991 году, калі ягоная колькасьць дасягнула максымума у 4,7 мільёнаў чалавек<ref name="Statistics"/>. Зьніжэньне колькасьці насельніцтва павялічылася як вынік [[Вайна Харватыі за незалежнасьць|вайны за незалежнасьць]]. Гэтак у 1991 годзе каля 400 тысяч чалавек беглі з сваіх дамоў праз ваенные дзеяньні і гвалт<ref>[https://web.archive.org/web/20071215084458/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm «Summary of judgement for Milan Martić»]. United Nations.</ref>. Паводле справаздачы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] 2013 года, 17,6% насельніцтва Харватыі былі імігрантамі<ref>[https://web.archive.org/web/20230107123721/https://esa.un.org/unmigration/TIMSA2013/migrantstocks2013.htm «International Migration and Development»]. UN.</ref>. Паводле зьвестак 2021 году пераважную большасьць фармавалі [[харваты]] (91,6%). Наступнымі этнічнымі грамадамі былі [[сэрбы]] (3,2%), [[басьнійцы]] (0,62%), [[цыганы]] (0,46%) ды іншыя. Прыблізна 4 мільёны харватаў жывуць па-за мяжой<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-fenomen-vise-hrvata-zivi-u-inozemstvu-nego-u-domovini---465670.html «U Hrvatskoj je loše i preporučam svakom mladom čovjeku da ode u Njemačku»]. Dnevnik.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Šibenik, Katedrala sv. Jakova - sjeveroistok.jpg|значак|Відарыс [[Шыбэніцкая катэдра|Шыбэніцкай катэдры]].]] Харватыя ня мае афіцыйнай рэлігіі, бо паводле канстытуцыі грамадзянам гарантуецца свабода рэлігіі. Усе рэлігійныя грамады роўныя перад законам, а духоўная сфэра аддзеленая ад дзяржавы. Паводле перапісу 2011 году 91,36% харватаў ідэнтыфікуюць сябе [[хрысьціянства|хрысьціянскімі]] вернікамі. Зь іх найвялікшую групу складаюць [[каталіцтва|каталікі]], на якіх прыпадае 86,28% насельніцтва. Маюцца дэнамінацыі [[праваслаўная царква|праваслаўных]] (4,44%) і [[пратэстанцтва|пратэстантаў]] (0,34%). Найбольшай рэлігіяй пасьля хрысьціянства ў краіне ёсьць [[іслам]] (1,47%). Яшчэ 4,57% адзначылі што ня маюць рэлігійнай прыналежнасьці. Паводле апытанцы Эўрабаромэтру, якая ладзілася ў 2010 годзе, 69% насельніцтва лічаць, што Бог існуе<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/archives/ebs/ebs_341_en.pdf «Special Eurobarometer 341, Biotechnology»]. — С. 209.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:University of Zagreb.jpg|значак|зьлева|Адзін з кампусаў [[Заграбскі ўнівэрсытэт|Заграбскага ўнівэрсытэту]].]] Краіна мае выдатны ўзровень [[пісьменнасьць|пісьменнасьці]], то бок 99,2% насельніцтва маюць ўмеласьць чытаць і пісаць<ref>[https://web.archive.org/web/20160629133830/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/results/htm/e01_01_33/E01_01_33.html «Population aged 10 and over by sex and illiterates by age, 2011 census»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Пачатковая адукацыя ў Харватыі пачынаецца з шасьці ці сямі гадоў. Дзеці мусяць адвучыцца ў васьмі клясах. Сярэдняя адукацыя забясьпечваецца [[гімназія]]мі і прафэсійнымі школамі. Паводле стану на 2019 год, у дзяржаве працавалі 2103 пачатковыя школы і 738 сярэдніх школаў, якія забясьпечвалі розныя формы сярэдняй адукацыі<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/StatInfo/pdf/StatInfo2020.pdf «Statističke informacije 2020»]. Državni zavod za statistiku. 2019. — С. 33.</ref>. Пачатковая і сярэдняя адукацыя дасяжная на мовах вызнаных меншасьцяў, то бок заняткі могуць ладзяцца на чэскай, нямецкай, вугорскай, італьянскай і сэрбскай мовах<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Croatia#CITEREF2017_Statistical_Yearbook_of_the_Republic_of_Croatia «2017 Statistical Yearbook of the Republic of Croatia»]. — С. 488.</ref>. Таксама ў краіне ёсьць мажлівасьць атрымаць музычную адукацыю і навучыцца мастацтву. Харватыя мае восем дзяржаўных і два прыватныя ўнівэрсытэты<ref name="iro">[https://web.archive.org/web/20170306211642/http://www.iro.hr/hr/informiranje-i-savjetovanje-o-visokom-obrazovanju/studiranje-u-hrvatskoj/pregled-institucija/ «Pregled institucija»]. Institut za razvoj obrazovanja.</ref>. Найстарэйшым ёсьць [[Задарскі ўнівэрсытэт]], які паўстаў яшчэ ў 1396 годзе і працаваў да 1807 году. Пасьля доўгага часу адсутнасьці спадкаемца ўнівэрсытэту быў створаны нанова ў 2002 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20150615023030/http://www.unizd.hr/Onama/tabid/55/Default.aspx «O nama»]. Sveučilište u Zadru.</ref>. Самым жа старажытным бесьперапынна дзейным унівэрсытэтам краіны ёсьць сталічны [[Заграбскі ўнівэрсытэт]], закладзены ў 1669 годзе. Ён жа ёсьць найстарэйшым дзейным унівэрсытэтам усёй паўднёва-ўсходняй Эўропы<ref>[http://www.unizg.hr/homepage/about-university/history/ «University of Zagreb 1699—2005»]. University of Zagreb.</ref>. У краіне налічваюцца 15 політэхнічных установаў, зь якіх дзьве прыватныя, а таксама маюцца 30 найвышэйшых навучальных інстытуцыяў, зь якіх 27 ёсьць прыватнымі<ref name="iro"/>. Усяго ў Харватыі працуюць 55 інстытутаў найвышэйшай адукацыі, дзе навучаліся больш за 157 тысячаў студэнтаў<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2016/sljh2016.pdf «Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2016»]. Statistički Ljetopis Republike Hrvatske.</ref>. У дзяржаве дзеюць 205 кампаніяў, дзяржаўных установаў і некамэрцыйных арганізацыяў, якія займаюцца навуковымі дасьледаваньні і тэхналягічныя распрацоўкі. Гэтак агулам на гэтую сфэру ў 2008 годзе было выдаткавана 400 млн эўра. == Эканоміка == [[Файл:Brodosplit - juice carrier.JPG|значак|зьлева|Караблебудаўніцтва заўсёды было адной з значных галінаў прамысловасьці Харватыі.]] Харватыя мае разьвітую рынкавую [[Эканоміка|эканоміку]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180111190936/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#High_income «Country and Lending Groups»]. World Bank.</ref>. Зьвесткі [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] сьведчаць пра тое, што [[СУП]] краіны склаў у 2011 годзе 80,3 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў]], ці 18 191 даляраў на чалавека. Агенцтва Эўрастат сьведчыць, што ў 2010 годзе ў Харватыі СУП на чалавека складае каля 61% ад сярэдняга значэньня па [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]]. Сярэдні заробак ў краіне склаў у ліпені 2012 году 5492 куны (912 даляраў) за месяц, а [[Міжнародная прафсаюзная арганізацыя]] ацэньвае беспрацоўе ў Харватыі на ўзроўні 9,1%. У 2010 годзе большая частка эканомікі краіны складаецца з сэктара паслугаў (66%), [[прамысловасьць]] складае 27,2%, [[сельская гаспадарка]] — 6,8%. Прамысловасьць у асноўным прадстаўленая караблебудаўніцтвам, пераапрацоўкай ежы, фармацэўтыкай, інфармацыйнымі тэхналёгіямі, біяхіміяй і дрэваапрацоўкай. У 2010 годзе харвацкі экспарт склаў 64,9 млрд кунаў (8,65 млрд эўра), а імпарт 110,3 млрд кунаў (14,7 млрд эўра). Самым буйным зьнешнегандлёвы партнэрам краіны зьяўляецца Эўрапейскі Зьвяз, асабліва [[Нямеччына]], [[Італія]] і [[Славенія]]. [[Файл:1 dubrovnik pano - edit1.jpg|значак|[[Дуброўнік]] адзін з самых папулярных турыстычных гарадоў краіны.]] Прыватызацыя і разьвіцьцё эканомікі краіны пачалося з фармаваньня новага ўраду Харватыі, і канчаткам грамадзянскай вайны 1991 году. Наступствам вайны стала значнае разбурэньне інфраструктуры, асабліва турыстычнай галіны. У 1993 годзе, у параўнаньні з 1989 годам СУП краіны скараціўся на 40,5%. У наш час каля 40% валавага прыбытку Харватыі забясьпечваюць прадпрыемствы дзяржаўнай уласнасьці. Значнай праблемай застаецца карупцыйнасьць дзяржаўнай сыстэмы кіраваньня. У 2011 годзе Харватыя заняла 66 месца па ўзроўні карупцыі. Іншай буйной праблемай эканомікі краіны зьяўляецца буйныя замежныя запазычанасьці, якія складаюць на чэрвень 2020 году блізу 85,3% СУП краіны<ref>[https://novac.jutarnji.hr/novac/aktualno/javni-dug-dosegnuo-rekord-njegov-udjel-u-bdp-u-narastao-na-85-3-posto-15025143 «Javni dug dosegnuo rekord: njegov udjel u BDP-u narastao na 85,3 posto»]. Novac.</ref>. === Турызм === [[Турызм]] дамінуе ў харвацкім сэктары паслугаў і складае да 20% СУП. Паводле ацэнак, прыбытак ад турызму за 2019 год склаў 10,5 млрд эўра<ref>[https://www.vecernji.hr/vijesti/hrvatsku-posjetilo-68-milijuna-gostiju-otkrivamo-kolika-ce-ove-godine-biti-zarada-od-turizma-1428221 «Hrvatsku posjetilo 6,8 milijuna gostiju, otkrivamo kolika će biti zarada od turizma»]. Vecernji.</ref>. Турызм у сваю чаргу выступае як лякаматыў для некаторых іншых сфэрах, як то ён павелічвае раздробны гандаль, а таксама павелічвае сэзонную занятасьць насельніцтва. Турыстычная індустрыя хутка вырасла. Колькасьць турыстаў павялічылася ў чатыры разы пасьля здабыцьця незалежнасьці, сягнуўшы да паказьніку ў 11 млн наведвальнікаў штогод. Звычайна на курорты Харватыі прыязжаюць адпачываць грамадзяне [[Нямеччына|Нямеччыны]], [[Славенія|Славеніі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Польшча|Польшчы]]. На 2019 год у сярэднім турысты ў Харватыі бавілі час 4,7 дзён<ref>[https://web.archive.org/web/20210817055129/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2019/04-03-02_01_2019.htm «DOLASCI i NOĆENJA TURISTA u 2019»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Большая частка турыстычнага бізнэсу канцэнтруюцца ўздоўж узьбярэжжа. Лічыцца, што [[Апатыя (горад)|Апатыя]] стала першым курортным горадам. Упершыню места набыло папулярнасьць у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Да 1890-х гадоў горад стаў адным з найбуйнейшых эўрапейскіх курортаў<ref>[https://web.archive.org/web/20120429102936/http://www.opatija-tourism.hr/en/Home.aspx?PageID=5 «History of Opatija»]. Opatija Tourist Board.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Сьпіс харвацкіх літаратараў]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Аксёнова Л.А., Жидков М.П., Кайданова О.В., Конюшков Б.Д. Котляков В.М. Люри Д.И., Стрелецкий В.Н., Тархов В.А., Уткин А.И., Хропов А.Г.|частка = |загаловак = Страны мира|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = ОЛМА|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = 320|сэрыя = |isbn = 978-5-373-02764-9|тыраж = }} * {{Кніга |аўтар = Budak, Neven |частка = |загаловак = Hrvatska povijest od 550. do 1100 |арыгінал = |спасылка = http://www.leykam-international.hr/publikacija.php?id=167 |выданьне = |месца = |выдавецтва = Leykam international |год = 2018 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-953-340-061-7 |ref = Budak }} * {{Кніга |аўтар = Frucht, Richard C. |частка = |загаловак = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture |арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C |выданьне = |месца = |выдавецтва = ABC-CLIO |год = 2005 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-1-57607-800-6 |ref = Frucht }} * {{Кніга |аўтар = Mužić, Ivan |частка = |загаловак = Hrvatska povijest devetoga stoljeća |арыгінал = |спасылка = https://web.archive.org/web/20190808024028/http://www.muzic-ivan.info/hrvatska_povijest.pdf |выданьне = |месца = |выдавецтва = Naklada Bošković |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-953-263-034-3 |ref = Mužić }} * {{Кніга |аўтар = Wilkes, John |частка = |загаловак = The Illyrians |арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C |выданьне = |месца = Oxford |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 1995 |том = |старонкі = |старонак = 376 |isbn = 978-0-631-19807-9 |ref = Wilkes }} == Вонкавыя спасылкі == * {{Curlie|Regional/Europe/Croatia}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} m75g25vnq3wa9enmdkt0izt5p5a53zz Паўднёвая Амэрыка 0 6913 2692337 2458024 2026-09-24T17:42:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692337 wikitext text/x-wiki [[Файл:LocationSouthAmerica.png|міні|Паўднёвая Амэрыка.]] '''Паўднёвая Амэ́рыка''' — адзін з шасьці [[кантынэнт]]аў [[Зямля|Зямлі]]. Паўднёвая Амэрыка мае плошчу 17 843 000 км² і зьяўляецца чацьвертым па велічыні кантынэнтам Зямлі. На тэрыторыі Паўднёвай Амэрыкі пражывае каля 360 мільёнаў чалавек. У 1494 годзе Паўднёвая Амэрыка была падзеленая [[Папа|Папам Рымскім]] паміж [[Партугалія]]й і [[Гішпанія]]й паводле Тардэсьвільскага пагадненьня. Усходняя частка кантынэнту, на якой знаходзіцца сёньня [[Бразылія]], перайшла да Партугаліі, заходняя адышла пад валоданьне Гішпаніі. Менавіта таму ў Бразыліі размаўляюць сёньня на [[партугальская мова|партугальскай мове]], а амаль што ва ўсіх астатніх краінах — на [[гішпанская мова|гішпанскай]]. Большая частка насельніцтва жыве побач заходніх ці ўсходніх берагоў кантынэнту, у той час як цэнтар і крайні поўдзень зьяўляюцца маланаселенай тэрыторыяй. На заходняй частцы Паўднёвай Амэрыкі пераважаюць горы [[Анды]], у той час, як усходняя частка зьмяшчае як горныя рэгіёны, гэтак і вялікія нізіны, якія месьцяцца па цячэньні рэк [[Амазонка]], [[Парана (рака)|Парана]] і [[Арынока]]. Большая частка кантынэнту ляжыць у [[тропікі|тропіках]]. У склад Паўднёвай Амэрыкі таксама ўваходзяць розныя астравы, большасьць зь якіх належыць краінам кантынэнту. [[Вялікія Антыльскія астравы|Вялікія]] і [[Малыя Антыльскія астравы]] [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] адносяцца да [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]]. == Геаграфія == [[Файл:South America - Blue Marble orthographic.jpg|міні|Геаграфічная мапа кантынэнту.]] Паўднёвая Амэрыка займае паўднёвую частку часткі сьвету — [[Амэрыка]]. Кантынэнт разьмежаваны ад [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]] водападзелам [[Дар’енскі прагал|Дар’енскім прагалам]], які доўжыцца на мяжы паміж [[Калюмбія]]й і [[Панама]]й, хоць некаторыя разглядаюць як граніцу паміж кантынэнтамі [[Панамскі канал]]. Але геапалітычна і геаграфічна<ref>Cohen, Saul Bernard. 2003. [https://books.google.com/books?id=QkMD8HKRlgoC&pg=PA141 ''«North and Middle America»''] (Ch. 5). Geopolitics of the World System, {{ISBN|0847699072}}.</ref> ўся [[Панама]] — у тым ліку і сэгмэнта на ўсход ад Панамскага каналу ў пярэсмыку — звычайна ўключаецца ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыку]]<ref name="unstats">[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas ''«Americas»'']. Standard Country and Area Codes Classifications (M49), United Nations Statistics Division.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080303233306/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view ''«North America»'']. Atlas of Canada.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20031024172731/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w ''«North America»'']. Atlas National Geographic.</ref> і да краінаў [[Цэнтральная Амэрыка|Цэнтральнай Амэрыкі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200509035752/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pm.html#Geo ''«Panama»'']. The World Factbook.</ref>. Амаль увесь мацярык Паўднёвай Амэрыкі месьціцца на паўднёваамэрыканскай пліце. У Паўднёвай Амэрыцы знаходзяцца самых высокі ў сьвеце бесьперапынны вадаспад [[Анхэль]] у [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэле]], самая вялікая рака паводле аб’ёму [[Амазонка]], самы доўгі горны хрыбет [[Анды]], самае засушлівае непалярнае месца на Зямлі пустэльня [[Атакама]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071218212813/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/ ''«Parts of Chile’s Atacama Desert haven’t seen a drop of rain since recordkeeping began. Somehow, more than a million people squeeze life from this parched land»'']. National Geographic Magazine.</ref>, самы вялікі трапічны лес у рэгіёне ракі Амазонкі, самая высокаразьмешчаная сталіца [[Ля-Пас]] і самае высокае ў сьвеце паводле вышыні над узроўнем мора камэрцыйна суднаходнае возера [[Тытыкака]]. Асноўныя мінэральныя рэсурсы Паўднёвай Амэрыкі ўключаюць у сябе [[золата]], [[срэбра]], [[медзь]], [[жалезная руда]], [[цына]] і [[нафта]]. Гэтыя рэсурсы, якія здабываюцца краінамі рэгіёну прыносяць высокі прыбытак для гэтак краінаў. Аднак сканцэнтраванасьць на вытворчасьці аднаго буйнога экспартнага тавару часта перашкаджае разьвіцьцю мясцовых эканомік. Ваганьні коштаў на сыравінныя тавары на міжнародных рынках час ад часу прыводзіць да стагнацыі эканоміцы паўднёваамэрыканскіх дзяржаваў, што ў сваю чаргу выклікае скрайнюю палітычную нестабільнасьць. Гэта вядзе да намаганьняў вызначаных краінаў па дывэрсыфікацыі вытворчасьці, каб адысьці ад залежнасьці ад экспарту адной групы тавараў. Паўднёвая Амэрыка ёсьць адным з самых біяразнастайных кантынэнтаў на плянэце. Яна зьяўляецца домам для многіх цікавых і ўнікальных відаў жывёлаў, уключаючы [[ляма|ляму]], [[анаконда|анаконду]], [[піраньня|піраньню]], [[ягуар]]а, [[вікуньня|вікуньню]] і [[тапір]]а. Асабліва трапічныя лясы Амазоніі валодаюць высокай біяразнастайнасьцю, утрымліваючы асноўную долю відаў Зямлі. Бразылія ёсьць самай вялікая краінай Паўднёвай Амэрыкі, якая ахоплівае каля паловы сушы і колькасьці насельніцтва кантынэнту. Астатнія краіны і тэрыторыі падзелены паміж трыма рэгіёнамі, як то [[Андзкія дзяржавы|Андзкімі дзяржавамі]], [[Гвіяна]]мі і краінамі [[Паўднёвы конус|Паўднёвага конусу]]. === Астравы === Традыцыйна ў склад Паўднёвай Амэрыцы далучаюць таксама некаторыя з бліжэйшых астравоў. [[Аруба]], [[Банэр]], [[Кюрасао]], [[Трынідад]], [[Табага]] і астравы ў фэдэральнае залежнасьці [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэлы]] месьцяцца на паўночнай частцы кантынэнтальнага шэльфу кантынэнту, таму і часта лічацца ягонай часткай. З пункту гледжаньня геапалітыцы, астраўныя дзяржавы і заморскія тэрыторыі [[Карыбскі басэйн|Карыбскага басэйну]], як правіла, вызначаюцца як частка або субрэгіён Паўночнай Амэрыкі, паколькі яны больш аддаленыя да [[Карыбская пліта|Карыбскае пліты]], не зважаючы на тое, што астравы [[Сан-Андрэс (востраў)|Сан-Андрэс]] і [[Правідэнсія (востраў)|Правідэнсія]] палітычна ўваходзяць у склад [[Калюмбія|Калюмбіі]], а востраў [[Авэс]] знаходзіцца пад кантролем Вэнэсуэлы<ref name="unstats"/>. == Краіны Паўднёвай Амэрыкі == У Паўднёвай Амэрыцы на дадзены момант цалкам знаходзіцца 12 краін і ''3 залежныя тэрыторыі''. Насельніцтва кантынэнту складае каля 423 мільёнаў чалавек. {| class="wikitable sortable" ! Частка ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | Герб ! Краіна ! [[Сьпіс краінаў паводле плошчы|Плошча]] (км²) ! [[Сьпіс краінаў паводле насельніцтва|Насельніцтва]] ! Сталіца |- ! rowspan="9" |Паўночная | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Bolivia.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Балівіі}} '''[[Балівія]]''' | style="text-align:right;"| 1098581 | style="text-align:right;"| 11797257 | [[Сукрэ]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Brazil.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Бразыліі}} '''[[Бразылія]]''' | style="text-align:right;"| 8515767 | style="text-align:right;"| 214484837 | [[Бразылія (горад)|Бразылія]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Venezuela.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Вэнэсуэлы}} '''[[Вэнэсуэла]]''' | style="text-align:right;"| 916445 | style="text-align:right;"| 28705000 | [[Каракас]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Guyana.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Гаяны}} '''[[Гаяна]]''' | style="text-align:right;"| 214969 | style="text-align:right;"| 743699 | [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Colombia.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Калюмбіі}} '''[[Калюмбія]]''' | style="text-align:right;"| 1141748 | style="text-align:right;"| 51049498 | [[Багата]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Escudo nacional del Perú.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Пэру}} '''[[Пэру]]''' | style="text-align:right;"| 1285216 | style="text-align:right;"| 33035304 | [[Ліма]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Suriname.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Сурынаму}} '''[[Сурынам]]''' | style="text-align:right;"| 163820 | style="text-align:right;"| 598000 | [[Парамарыба]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of French Guyana.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Францускай Гвіяны}} ''[[Француская Гвіяна]] (залежная тэрыторыя '''[[Францыя|Францыі]]''')'' | style="text-align:right;"| 83846 | style="text-align:right;"| 294436 | [[Каена]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Ecuador original version.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Эквадору}} '''[[Эквадор]]''' | style="text-align:right;"| 276841 | style="text-align:right;"| 17954936 | [[Кіта]] |- ! rowspan="6" |Паўднёвая | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Argentina.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Аргентыны}} '''[[Аргентына]]''' | style="text-align:right;"| 2780400 | style="text-align:right;"| 45808747 | [[Буэнас-Айрэс]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Paraguay.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Парагваю}} '''[[Парагвай]]''' | style="text-align:right;"| 406752 | style="text-align:right;"| 7353038 | [[Асунсьён]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Паўднёвай Георгіі і Паўднёвых Сэндвічавых астравоў}} ''[[Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сэндвічавыя астравы]] (залежная тэрыторыя '''[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]''')'' | style="text-align:right;"| 3903 | style="text-align:right;"| 20 | [[Грутвікен]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Uruguay.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Уругваю}} '''[[Уругвай]]''' | style="text-align:right;"| 176215 | style="text-align:right;"| 3554915 | [[Мантэвідэо]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Falkland Islands.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Фолклэндзкіх астравоў}} ''[[Фолклэндзкія астравы]] (залежная тэрыторыя '''[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]''')'' {{Заўвага|Ці '''Мальвінскія астравы''': Тэрыторыя, якая аспрэчваецца паміж [[Вялікабрытанія]]й і [[Аргентына]]й. Пасля [[Фолклэндзкая вайна|канфлікту 1982 году]] сярод сусьветнай супольнасьці прызнаецца як тэрыторыя Вялікабрытаніі, але Аргентына працягвае аспрэчваць як назоў астравоў, так і іх тэрытарыяльную прыналежнасьць.}} | style="text-align:right;"| 12173 | style="text-align:right;"| 4000 | [[Стэнлі]] |- | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Chile.svg|20пкс]] | {{Сьцяг Чылі}} '''[[Чылі]]''' {{Заўвага|Разам з [[востраў Пасхі|востравам Пасхі]], які знаходзіцца ў [[Акіянія|Акіяніі]].}} | style="text-align:right;"| 756102 | style="text-align:right;"| 19678363 | [[Сант’яга-дэ-Чылі]] |} == Агульныя зьвесткі == * [[Плошча]] (уключна з астравамі) — 17 830 000 [[км²]] ** Плошча [[востраў|астравоў]] — 150 000 км² * [[Даўжыня]] берагавой лініі — 26 000 [[км]] * Найбольшая [[вышыня]] над [[узровень мора|узроўнем мора]] ([[гара]] [[Аканкагуа]]) — 6959 [[мэтар|м]] * Найменшая вышыня ([[паўвостраў]] [[Вальдэс (паўвостраў)|Вальдэс]]) — −40 м * Самы [[поўнач|паўночны]] пункт кантынэнту — [[мыс]] [[Гальінас]] 12°25' паўн. ш. 71°35' з. д. * Самы [[поўдзень|паўднёвы]] пункт — мыс [[Фроўэрд]] 53°54' паўд. ш. 71°18' з. д. * Самы [[усход|ўсходні]] пункт — мыс [[Кабу-Бранку]] 7°09' паўд. ш. 34°48' з. д. * Самы [[захад|заходні]] пункт — мыс [[Парыньяс]] 4°45' паўд. ш. 81°20' з. д. == Найбуйнейшыя рэкі == * [[Амазонка]] * [[Парана (рака)|Парана]] * [[Такантынс (рака)|Такантынс]] * [[Сан-Франсыску (рака)|Сан-Франсыску]] * [[Арынока]] * [[Уругвай (рака)|Уругвай]] * [[Магдалена (рака)|Магдалена]] == Астравы == * [[Вогненая Зямля]] * [[Фолклэндзкія астравы]] * [[Чылёэ]] * астравы [[Галяпагас]] * [[Трынідад]] * [[Кюрасао]] * [[Табага]] == Азёры == * [[Маракайба (возера)|Маракайба]] * [[Тытыкака]] * [[Паопа]] == Вяршыні == * Аканкагуа * [[Охас-дэль-Саляда]] * [[Тупунгата]] * [[Уаскаран]] * [[Карапуна]] * [[Ільімані]] * [[Чымбараса (вулькан)|Чымбараса]] * [[Крыстабаль-Калён]] * [[Бандэйра]] * [[Рарайма]] * [[Агульяс-Нэграс]] == Вульканы == * [[Льюльяйльяка]] * [[Сан-Пэдра]] * [[Катапаксі (вулькан)|Катапаксі]] * [[Руіс]] * [[Асорна]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://lanic.utexas.edu/ Лацінаамэрыканская база зьвестак сеткавай інфармацыі] {{Рэгіёны}} {{Зямныя кантынэнты}} {{Перапрацаваць}} [[Катэгорыя:Паўднёвая Амэрыка| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] noc78omje6b9xvzde2p3j11mjcw68td Парыж 0 7341 2692353 2692172 2026-09-24T19:21:32Z Dymitr 10914 /* Геаграфія */ крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Paris?oldid=1375901741 2692353 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт |Назва = Парыж |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Парыжу |Назва на мове краіны = Paris |Код мовы назвы краіны = fr |Краіна = Францыя |Герб = Grandes_Armes_de_Paris.svg |Сьцяг = Flag of Paris.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Іль-дэ-Франс]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Paris montage 2013.jpg |Апісаньне выявы = Элізэйскія палі ў Парыжы |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 48 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 24 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 2 |Даўгата хвілінаў = 21 |Даўгата сэкундаў = 3 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.paris.fr/ |Лацінка=Paryž}} '''Пары́ж''' ({{мова-fr|Paris}}) — сталіца й найбуйнейшы горад у [[Францыя|Францыі]], разьмешчаны на рацэ [[Сэна|Сэне]], на поўначы краіны, у самым сэрцы рэгіёну [[Іль-дэ-Франс]] (зьяўляецца яго адміністрацыйным цэнтрам, а таксама асобным [[Дэпартамэнты Францыі|дэпартамэнтам]]). Адміністрацыйныя межы гораду ў значнай ступені зьяўляюцца нязьменнымі з 1860 году. Насельніцтва складае {{лік|2 133 111}} чалавек (2021 год)<ref>[http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/commune.asp?annee=2011&depcom=75056 Populations légales 2012 de la commune]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Institut National de la Statistique et des Études Économiques {{ref-fr}}</ref>, аднак з улікам колькасьці жыхароў шматлікіх прыгарадаў насельніцтва складае {{лік|12 568 755}} чалавек (2016 год)<ref>[https://web.archive.org/web/20140717211900/http://insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&nivgeo=AU2010&codgeo=001&millesime=2011 Chiffres clés Évolution et structure de la population]. recensement.insee.fr {{ref-fr}}</ref>, што робіць горад адным з самых густанаселеных гарадзкіх раёнаў у [[Эўропа|Эўропе]]<ref>Stefan Helders, World Gazetteer. [https://web.archive.org/web/20071001000616/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a «World Metropolitan Areas»] {{ref-en}}</ref>. Горад ёсьць важным населеным пунктам на працягу больш чым двух тысячагодзьдзяў, ён і сёньня зьяўляецца адным зь вядучых сусьветных бізнэсовых і культурных цэнтраў, і ягоны ўплыў на [[палітыка|палітыку]], [[адукацыя|адукацыю]], [[сфэра паслугаў|сфэру паслугаў]], [[СМІ]], [[мода|моду]], [[навука|навуку]] й [[мастацтва]] робіць важкі ўнёсак у ягоны статус як аднаго з глябальных гарадоў сьвету<ref>Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network, Loughborough University. [https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html «The World According to GaWC 2008»]</ref>. У 2009 і 2010 гадох Парыж увайшоў у лік трох найбольш важных і ўплывовых гарадоў сьвету сярод першых трох «эўрапейскіх гарадоў будучыні», паводле дасьледаваньня, апублікаванаму часопісам [[Financial Times]]<ref>[http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/3234/European_Cities___Regions_of_the_Future_2010_11.html Home — fDiIntelligence.com]. Fdimagazine.com</ref> і ўвайшоў у дзясятак найбольш зручных для жыцьця гарадоў сьвету, паводле зьвестак брытанскага аглядніка Monocle<ref>[https://web.archive.org/web/20110926064634/http://www.monocle.com/specials/35_cities/ Monocle, Issue]. June 2010</ref>. Парыж таксама зьяўляецца аддным з самых зялёных гарадоў Эўропы<ref>[http://www.citymayors.com/environment/greenest-cities-europe.html Greenest cities in Europe]. City Mayors (2010-03-03).</ref>. У Парыжы месьцяцца штаб-кватэры шматлікіх міжнародных арганізацыяў, як то [[ЮНЭСКО]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва й разьвіцьця]] (АЭСР), [[Міжнародная гандлёвая палата]] (ICC) й неафіцыйны [[Парыскі клюб]]. Парыж і парыскі рэгіён стварае больш за чвэрць [[СУП]] Францыі, зарабіўшы ў 2009 годзе € 552,1 мільярдаў<ref>Institut National de la Statistique et des Études Économiques. [http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/donnees-detaillees/pib-va-reg/pib-va-reg-pib-1990-2009.xls «Produits Intérieurs Bruts Régionaux (PIBR) en valeur en millions d’euros»] {{ref-fr}}</ref>. Паводле зьвестак на 2008 год, аглямэрацыя Парыжу зьяўляецца другой па велічыні эканомікай у Эўропе, пасьля [[Лёндан]]у, і шостай у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?]. Ukmediacentre.pwc.com {{ref-en}}</ref>. У Парыжы маецца некалькі бізнэсовых раёнаў, у прыватнасьці, [[Дэфанс]] — найбуйнейшы біснэсовы раён Эўропы<ref>Logistics-in-Europe.com, Vertical Mail. [https://web.archive.org/web/20070702055132/http://www.logistics-in-europe.com/pidf-gb/index.html «Paris Île-de-France, a head start in Europe»]{{ref-en}}</ref>. Акрамя таго Парыж зьяўляецца адным з самых прывабных турыстычных местаў, прынімаючы ў год каля 42 мільёнаў турыстаў<ref>Martine Delassus, Florence Humbert, Christine Tarquis, Julie Veaute. [http://www.paris-iledefrance.cci.fr/images/publications/pdf/chiffres_cles_en/2011/chiffres_cles_en_2011_complet.pdf «Paris Region Key Figures»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Development Agency. ст. 21.</ref>. Дзякуючы гэтаму Парыж зьяўляецца самым наведвальным горадам у сьвеце. Гарады й прыгарады ўтрымліваць да 3800 гістарычных помнікаў, а таксама чатыры аб’екты [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. == Назва == Назва гораду паходзіць ад [[галы|гальскага]] племені [[парысіі|парысіяў]], якія насялялі гэтыя месцы да прыходу [[рымляне|рымлянаў]]. Рымскі горад, які стаяў на гэтым месцы ў 1-м стагодзьдзі да н. э. — 5-м стагодзьдзі н. э., насіў назву [[Лютэцыя]]. == Гісторыя == === Заснаваньне гораду === Горад быў утвораны ў сярэдзіне III стагодзьдзя да н. э. з кельцкага паселішча [[Лютэцыя]] племя парызіяў на месцы сучаснай высьпе [[Сытэ (востраў)|Сытэ]]. Сучасная назва гораду паходзіць ад імя гэтага племені. Першае пісьмовае згадваньне аб Лютэцыі сустракаецца ў шостай кнізе [[Гай Юліюс Цэзар|Юліюса Цэзара]] пра вайну з Галіяй у 53 годзе да н. э. Калі ў 52 годзе да н. э. рымляне пасьля першай няўдалай спробы ў другі раз паспрабавалі падысьці да гораду, парызіі падпалілі Лютэцыю й разбурылі масты. Рымляне пакінулі ім выспу й пабудавалі на левым беразе [[Сэна|Сэны]] новы горад. Там яны ўзьвялі тэрмы, форум і амфітэатар. У Рымскай імпэрыі горад ня меў вялікага ўплыву. === Сярэднявечча === Панаваньне рымлянаў скончылася да 508 году з прыходам франкаў. За [[Філіп II Аўгуст|Філіпам II Аўгустам]] была ўзмоцнена абарона гораду: у 1190 годзе была пабудаваная гарадзкая сьцяна на правым беразе Сэны, а ў 1210 годзе — на левым беразе. У гэты ж час на заходняй ускраіне Парыжу была ўзводзеная крэпасьць [[Люўр]]. [[Файл:Plan de Paris en 1657.JPG|значак|зьлева|Мапа Парыжу 1657 году.]] Пачынаючы з XI стагодзьдзя Парыж стаў адным з цэнтраў эўрапейскай адукацыі, у першую чаргу рэлігійнай. У XIII стагодзьдзі, у выніку рознагалосьсяў сярод выкладчыкаў, на левым беразе (сучасны [[Лацінскі квартал]]) пачаў працу шэраг «незалежных» калежаў, прабацькоў сучаснай [[Сарбона|Сарбоны]]. У XIV стагодзьдзі горад абнесьлі яшчэ адным мурам на правым беразе, на месцы сёньняшніх Вялікіх бульвараў. У часы [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] каралеўская рэзыдэнцыя пераехала ў [[Вэрсальскі палац|Вэрсаль]], аднак Парыж па-ранейшаму заставаўся палітычным цэнтрам Францыі, дзе актыўна павялічвалася колькасьць насельніцтва. Парыж пачаў граць вядучую ролю ў эканоміцы краіны. === XVIII і XIX стагодзьдзі === Насельніцтва Парыжу павялічылася з блізу 400 тысячаў у 1640 годзе да 650 тысячаў у 1780 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Durant, Will; Durant, Ariel|спасылка=https://books.google.com/books?id=yKsYAAAAYAAJ|загаловак=The Story of Civilization XI The Age of Napoleon|выдавецтва=Simon & Schuster|isbn=978-0-671-21988-8}}</ref>. Новы бульвар, названы [[Элізэйскія палі|Элізэйскімі палямі]], пашырыў горад на захад да [[Плошча Зоркі|Этуаля]]{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|45—47}}, у той час як рабочы раён [[Фабур Сэнт-Антуан]] на ўсходнім баку гораду рабіўся ўсё больш перапоўненым беднымі мігрантамі зь іншых рэгіёнаў Францыі{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|129—133}}. Роля Парыжу ў адукацыі і навуцы прывяла да таго, што ў XVIII стагодзьдзі, у [[эпоха Асьветніцтва|эпоху Асьветніцтва]], Парыж стаў вядомы як Горад Сьвятла<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/place/Paris|загаловак=Paris|назва праекту=Encyclopædia Britannica|копія=https://web.archive.org/web/20220827145809/https://www.britannica.com/place/Paris|дата копіі=27.08.2022}}</ref>. Улетку 1789 году Парыж стаў цэнтральным месцам [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. 14 ліпеня натоўп захапіў арсэнал у [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], атрымаўшы тысячы стрэльбаў, зь якімі ён узяў [[Штурм Бастыліі|штурмам Бастылію]], які быў галоўным сымбалем каралеўскай улады. Першая незалежная [[Парыская камуна (1789—1795)|Парыская камуна]], або гарадзкая рада, сабралася ў [[Атэль-дэ-Віль|Атэлі-дэ-Віль]] і 15 ліпеня абрала мэрам астранома [[Жан-Сыльвэн Баі|Жана-Сыльвэна Баі]]{{Зноска|Paine|1998|Paine|453}}. [[Файл:Prise de la Bastille.jpg|значак|зьлева|Захоп [[Бастылія|Бастыліі]].]] [[Людовік XVI]] і каралеўская сям’я былі дастаўленыя ў Парыж і зьняволеныя ў [[Цюільры|Цюільрыйскім палацы]]. У 1793 годзе, калі рэвалюцыя набывала ўсё больш радыкальны характар, кароль, каралева і мэр былі пакараныя сьмерцю на гільятыне. Той час вядомы як [[Эпоха тэрору]], калі больш за 16 тысячаў чалавек ва ўсёй Францыі была абезгалоўленыя такім жа чынам{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|674}}. Маёмасьць арыстакратыі і царквы была нацыяналізаваная, а гарадзкія касьцёлы зачыненыя, прададзеныя або зьнішчаныя{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|144}}. Шэраг рэвалюцыйных фракцыяў кіраваў Парыжам да 9 лістапада 1799 году, калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] захапіў уладу як першы консул{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|147}}. Насельніцтва Парыжу зьменшылася на 100 тысячаў чалавек падчас рэвалюцыі, але пасьля 1799 году яно рэзка павялічылася на 160 тысячаў новых жыхароў, дасягнуўшы адзнакі ў 660 тысячаў мяшчанаў да 1815 году{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. Напалеон замяніў выбарны ўрад Парыжу прэфэктам, які падпарадкоўваўся наўпрост яму. Ён пачаў узводзіць манумэнты ваеннай славы, у тым ліку пабудаваў [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальную арку]], і палепшыў занядбаную інфраструктуру гораду новымі фантанамі, каналам [[Урк (канал)|Урк]], могілкамі [[Пэр-Ляшэз]] і першым у горадзе мэталёвым [[Мост Мастацтваў|мостам Мастацтваў]]. Трыюмфальная арка была канчаткова ўзьведзеная ў 1836 годзе{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. Падчас [[Рэстаўрацыя Бурбонаў|рэстаўрацыі Бурбонаў]] масты і пляцы Парыжу былі вернутыя да сваіх даўніх, дарэвалюцыйных назваў. [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 году]], увекавечаная [[Ліпеньская калёна|Ліпеньскай калёнай]] на [[плошча Бастыліі|пляцы Бастыліі]], прывяла да ўлады канстытуцыйнага манарха [[Людовік-Філіп I|Людовіка-Філіпа I]]. Першая чыгунка ў Парыжы пачала працаваць у 1837 годзе, усчаўшы новы час масавай міграцыі з правінцыяў у горад{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. У 1844 годзе вакол гораду будаваўся трэці мур на месцы сёньняшняй [[Пэрыфэрык|колцавой дарогі]] вакол гораду. У бліжэйшых навакольлях гораду былі ўзьведзеныя ўмацаваньні даўжынёю 39 км з 16-ю фартамі, у той час гэта было найвялікшым ахоўным збудаваньнем у сьвеце. У 1848 годзе Людовік-Філіп быў зрынуты народным паўстаньнем. Ягоны пераемнік, [[Напалеон III Банапарт|Напалеон III]], разам з прызначаным прэфэктам Сэны [[Жорж Эжэн Асман|Жоржам Эжэнам Асманам]], распачаў грандыёзны праект грамадзкіх работаў, каб пабудаваць новыя шырокія бульвары, новую опэру, цэнтральны рынак, новыя аквэдукі, каналізацыю і паркі, ператварыўшы на паркі [[Булёнскі лес|Булёнскі]] і [[Вэнсэнскі лес|Вэнсэнскі лясы]]{{Зноска|De Moncan|2012|De Moncan|7—35}}. У 1860 годзе Напалеон III далучыў да складу места навакольныя мястэчкі і стварыў восем новых акругаў, пашырыўшы Парыж да ягоных сучасных межаў{{Зноска|De Moncan|2012|De Moncan|7—35}}. Горад імкліва разьвіваўся ў гэты час, а [[вялікая перабудова Парыжу]] зьмяніла ягоны зьнешні выгляд і значна палепшыла інфраструктуру. [[Файл:Louis-Emile Durandelle, The Eiffel Tower - State of the Construction, 1888.jpg|значак|зьлева|Будаўніцтва Эйфэлевай вежы ў лістападзе 1888 году.]] Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] 1870—1871 гадоў Парыж быў абложаны [[пруская армія|прускай арміяй]]. Пасьля некалькіх месяцаў блякады, голаду, а затым і абстрэлаў з боку прусаў, горад быў вымушаны здацца 28 студзеня 1871 году. 28 сакавіка рэвалюцыйны ўрад, вядомы як [[Парыская камуна]], якая складалася з рабочых, рамесьнікаў і дробных буржуа, захапіў уладу ў Парыжы, выступаючы супраць часовага кансэрватыўнага ўрада рэспублікі. Рэвалюцыянэры трымалі сталіцу два месяцы пакуль напрыканцы траўня 1871 году камуна не была жорстка здушаная францускай арміяй{{Зноска|Rougerie|2014|Rougerie|118}}. Як адлюстраваньне культурнага і палітычнага ўплыву гораду ў канцы XIX стагодзьдзя горад прыняў дзьве вялікія міжнародныя выставы, як то [[Сусьветная выстава (1889)|Сусьветную выставу 1889 году]], да адкрыцьця якой была пабудаваная [[Эйфэлева вежа]] і якая адзначала стагодзьдзе Францускай рэвалюцыі, і [[Сусьветная выстава (1900)|Сусьветную выставу 1900 году]], дзеля якой былі пабудаваныя [[мост Аляксандра III]], [[Вялікі палац (Парыж)|Вялікі]] і [[Малы палац (Парыж)|Малы палацы]] ды першая лінія [[Парыскі мэтрапалітэн|парыскага мэтро]]{{Зноска|FraserSpalding|2011|Fraser & Spalding|117}}. Парыж стаў лябараторыяй натуралізму ([[Эміль Заля]]) і [[сымбалізм (мастацтва)|сымбалізму]] ([[Шарль Бадлер]] і [[Поль Вэрлен]]), а таксама [[імпрэсіянізм]]у ў мастацтве ([[Гюстаў Курбэ]], [[Эдуард Манэ]], [[Клёд Манэ]], [[П’ер Агюст Рэнуар]]){{Зноска|Fierro|1996|Fierro|490—491}}. У 1890-я гады і першае дзесяцігодзьдзе XX стагодзьдзя, вядомыя таксама як [[Пекная эпоха]], Парыж перажыў небывалы ўздым і эканамічнае разьвіцьцё. === XX і XXI стагодзьдзі === Да 1901 году насельніцтва Парыжу павялічылася да блізу 2, 7 мільёнаў чалавек{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|61}}. На пачатку XX стагодзьдзя вядомыя мастакі з усяго сьвету пасяліліся тут, улучна з [[Паблё Пікаса]], [[Амэдэо Мадыльяні]] і [[Анры Матыс]]ам. Горад стаў месцам нараджэньня [[фавізм]]у, [[кубізм]]у і [[абстракцыянізм|абстрактнага мастацтва]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|497}}<ref>{{кніга|імя=Dan|прозьвішча=Franck|спасылка=https://books.google.com/books?id=3hYBzRzZ0kcC|загаловак=Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art|выдавецтва=Open Road + Grove/Atlantic|isbn=978-0-8021-9740-5}}</ref>, а такія літаратары, як то [[Марсэль Пруст]], распрацоўвалі новыя падыходы ў літаратуры{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|491}}. Падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] Парыж часам апынаўся на лініі фронту. Ад 600 да 1000 парыскіх таксовак адыгралі невялікую, але высокасымбалічную ролю, бо яны перавезьлі 6 тысячаў жаўнераў на лінію бою ў [[Бітва на Марне (1914)|Першай бітве на Марне]]. Горад быў бамбаваны [[цэпэлін (тып дырыжабляў)|цэпэліны]] і абстрэльваўся нямецкімі далёкабойнымі гарматамі{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|750}}. У паваенныя гады Парыж заставаўся прывабным месцам для пісьменьнікаў, музыкаў і мастакоў з усяго сьвету, у прыватнасьці тут працавалі [[Эрнэст Гэмінгўэй|Эрнэст Гэмінгуэй]], [[Ігар Стравінскі]], [[Джэймз Джойс]], [[Жазэфіна Бэйкер]], [[Эва Котчэвэр]], [[Гэнры Мілер]], [[Анаіс Нін]], [[Сыдні Бэшэ]]{{Зноска|Shack|2001|Shack}} і [[Сальвадор Далі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|загаловак=The Surreal World of Salvador Dalí|выдавецтва=Smithsonian Magazine|дата публікацыі=04.2005|дата доступу=12.07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20140518170614/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|дата копіі=18.05.2014}}</ref>. У гэтыя ж гады горад таксама стаў домам для ўсё большай колькасьці студэнтаў і актывістаў з францускіх калёніяў і іншых азіяцкіх і афрыканскіх краінаў, якія пазьней сталі кіраўнікамі сваіх дзяржаваў. Як прыклад, тут жылі і навучаліся [[Ха Шы Мін]], [[Чжоў Эньлай]] і [[Леапольд Сэдар Сэнгор]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor|загаловак=''Anti-Imperial Metropolis''|выдавец=Anti-Imperial Metropolis|копія=https://web.archive.org/web/20150904011013/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor|дата копіі=04.09.2015}}</ref>. [[Файл:The Liberation of Paris, 25 - 26 August 1944 HU66477.jpg|значак|Генэрал [[Шарль дэ Голь]] на сьвяткаваньні вызваленьня Парыжу ад нямецкай акупацыі.]] 14 чэрвеня 1940 году нямецкае войска хутка акупавала Парыж, бо той быў абвешчаны «[[адкрыты горад|адкрытым горадам]]»{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|217}}. 16—17 ліпеня 1942 году, паводле загаду немцаў, француская паліцыя і жандармэрыя арыштавалі 12884 габрэяў, улучна зь дзецьмі. Іх пяць дзён трымалі іх вязьніцы, адкуль цягнікамі вывезьлі ў канцэнтрацыйны лягер [[Асьвенцім]]. Аніводнае дзіця не вярнулася адтуль{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|637}}{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|218}}. 25 жніўня 1944 году горад быў вызвалены 2-й бранятанкавай дывізіяй Францыі і 4-й пяхотнай дывізіяй арміі ЗША. Генэрал [[Шарль дэ Голь]] ачоліў велізарны натоўп, які прайшоў маршам па Элізэйскім палям да [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры Парыскай Божай Маці]], і выступіў з натхняльнай прамовай з Атэлю-дэ-Віль{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|242—243}}. Парыж быў уцягнуты ў [[Вайна за незалежнасьць Альжыру|Альжырскую вайну за незалежнасьць]], якая адбывалася ў 1950-х і 1960-х гадах. У жніўні 1961 году [[Фронт нацыянальнага вызваленьня (Альжыр)|Фронт нацыянальнага вызваленьня Альжыру]] атакаваў і забіў 11 парыскіх паліцыянтаў, што ў адказ прывяло да ўсталяваньня камэнданцкай гадзіны для мусульманаў Альжыру, якія тады былі грамадзянамі Францыі. 17 кастрычніка 1961 году несанкцыянаваны, але мірны пратэст альжырцаў супраць камэнданцкай гадзіны прывёў да гвалтоўных сутыкненьняў паміж паліцыяй і дэманстрантамі, у якіх загінулі прынамсі 40 чалавек. [[Таемная ўзброеная арганізацыя]], якая выступала супраць наданьня Альжыру незалежнасьці, зладзіла ў Парыжы шэраг выбухаў у 1961—1962 гадах<ref>{{навіна|аўтар=Kim Willsher|спасылка=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|загаловак=France remembers Algerian massacre 50 years on|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=17.10.2011|копія=https://web.archive.org/web/20141026114936/http://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|дата копіі=26.10.2014}}</ref>{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|658}}. У траўні 1968 году студэнты-пратэстоўцы занялі [[Сарбона|Сарбону]] і ўзьвялі барыкады ў Лацінскім квартале. Тысячы парыскіх рабочых далучыліся да студэнтаў, і рух ператварыўся ў двухтыднёвы ўсеагульны страйк. Масавыя выступы, якія прывялі, у рэшце рэшт, ня столькі да зьмены ўрада, колькі да карэннага перадзелу грамадзтва, зьмены мэнталітэту французаў. Падзеі траўня 1968 году ў Францыі таксама прывялі да падзелу [[Парыскі ўнівэрсытэт|Парыскага ўнівэрсытэту]] на 13 незалежных кампусаў{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|226}}. У 1975 годзе [[Нацыянальная асамблея (Францыя)|Нацыянальная асамблея]] зьмяніла статус Парыжу, ураўнаваўшы яго да іншых францускіх гарадоў, у выніку чаго 25 сакавіка 1977 году [[Жак Шырак]] стаў першым абраным мэрам Парыжу ад 1793 году{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|260}}. [[Файл:Marche hommage Charlie hebdo et aux victimes des attentats de janvier 2015 (17).jpg|значак|зьлева|Дэманстрацыя на Пляцы рэспублікі ў студзені 2015 году, выкліканая нападам на рэдакцыю часопіса [[Charlie Hebdo]].]] Вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]] пачала будавацца паміж 1969 і 1973 гадамі, стаўшы найвышэйшым будынкам у горадзе з 57 паверхамі. Збудаваньне выклікала вялікія спрэчкі і застаецца адзіным будынкам у цэнтры гораду, які перавышае 32 паверхі{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|222}}. Насельніцтва Парыжу зьменшылася з 2,8 мільёнаў у 1954 годзе да 2,1 мільёнаў у 1990 годзе, бо сем’і сярэдняй клясы пачалі пераяжджаць у прадмесьці{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|107—108}}. Каб дапоўніць мэтро, была пабудаваная прыгарадная чыгуначная сетка [[RER]], а таксама ў 1973 годзе была завершаная хуткасная колцавая аўтамагістраль [[Пэрыфэрык]], што атачае горад{{Зноска|Bellde-Shalit|2011|Bell & de-Shalit|247}}. Частка берагу Сэны ў цэнтры места, улучна зь [[Люўр]]ам і Эйфэлевай вежай, у 1991 годзе была залучаная ў сьпіс аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://whc.unesco.org/en/list/600|загаловак=Paris, Banks of the Seine|выдавецтва=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization|дата доступу=17.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20190509014712/http://whc.unesco.org/en/list/600/|дата копіі=09.05.2019}}</ref>. Большасьць прэзыдэнтаў Пятай рэспублікі па вайне жадалі пакінуць у Парыжы ўласныя манумэнты. Гэтак прэзыдэнт [[Жорж Пампіду]] распачаў будаўніцтва [[Цэнтар Пампіду|цэнтру Жоржа Пампіду]], [[Валеры Жыскар д’Эстэн]] заклаў [[Музэй д’Арсэ]]. Адным з найбольш выбітным у гэтым пляне быў прэзыдэнт [[Франсуа Мітэран]], які ўзьвёў [[Опэра Бастыліі|Опэру Бастыліі]] ў 1989 годзе, новы комплекс Нацыянальнай бібліятэкі Францыі ў 1996 годзе, [[Вялікая арка Дэфанс|Вялікую арку Дэфанс]] у 1989 годзе, а таксама [[піраміда Люўру|піраміду Люўру]] з падземным дваром у 1989 годзе{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|226—230}}. На пачатку XXI стагодзьдзя насельніцтва Парыжу пачало зноў павольна павялічвацца, бо ўсё больш маладых людзей пераяжджалі ў горад. У 2011 годзе колькасьць жыхароў дасягнула 2,25 мільёнаў чалавек. У сакавіку 2001 году [[Бэртран Дэлянаэ]] стаў першым мэрам-сацыялістам і быў перавыбраны на пасаду ў сакавіку 2008 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html|загаловак=City Mayors: Bertrand Delanoe – Mayor of Paris|выдавецтва=www.citymayors.com|дата доступу=16.08.2023|копія=https://web.archive.org/web/20120207082344/http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html|дата копіі=07.02.2012}}</ref>. Ён ператварыў частку аўтамагістралі ўздоўж левага берагу Сэны ў гарадзкі прамэнад і парк<ref>{{артыкул|загаловак=Les berges de Seine rendues aux Parisiens|выданьне=Le Moniteur|год=19.06.2013}}</ref>. У 2007 годзе прэзыдэнт [[Нікаля Сарказі]] распачаў праект Вялікага Парыжу, каб больш шчыльна інтэграваць Парыж з навакольнымі прадмесьцямі. Пасьля шматлікіх мадыфікацыяў 1 студзеня 2016 году была створаная новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка з насельніцтвам у 6,7 мільёнаў чалавек<ref>{{навіна|аўтар=Lichfield, John|спасылка=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html|загаловак=Sarko's €35bn rail plan for a 'Greater Paris'|выдавец=The Independent|дата публікацыі=29.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090502102151/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html|дата копіі=02.05.2009}}</ref>. У 2015 годзе ў Парыжы адбылася сэрыя нападаў, сярод якіх таксама быў напад на рэдакцыю часопіса [[Charlie Hebdo]]. У нападах загінулі 17 чалавек, а адказнасьць за іх узяла на сябе [[Аль-Каіда]]<ref>{{спасылка|аўтар=Library, C.N.N.|спасылка=http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html|загаловак=2015 Charlie Hebdo Attacks Fast Facts|выдавецтва=CNN|дата публікацыі=21.01.2015|дата доступу=20.06.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170623154608/http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html|дата копіі=23.06.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|загаловак=Attentats terroristes: les questions que vous nous avez le plus posées|выдавец=Le Monde|дата публікацыі=15.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150114153341/http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|дата копіі=14.01.2015}}</ref>. 1,5 мільёнаў чалавек прайшлі маршам у Парыжы на знак салідарнасьці супраць тэрарызму і ў падтрымку свабоды слова<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|загаловак=Les politiques s’affichent à la marche républicaine|выдавецтва=Le Figaro|дата публікацыі=11.01.2015|дата доступу=11.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150111213532/http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|дата копіі=11.01.2015}}</ref>. У лістападзе таго ж году зноў адбыліся тэрарыстычныя напады, за якія ўзяла на сябе адказнасьць [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|загаловак=Islamic State claims Paris attacks that killed 127|выдавец=Reuters|дата публікацыі=14.11.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151114014250/http://www.reuters.com/article/2015/11/14/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|дата копіі=14.11.2015}}</ref>. У выніку было забіта 130 чалавек і паранена больш як 350<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rte.ie/news/2015/1120/747897-paris/|загаловак=Paris attacks death toll rises to 130|выдавецтва=RTÉ.ie|дата публікацыі=20.11.2015|дата доступу=08.11.2021|копія=https://web.archive.org/web/20190423123908/https://www.rte.ie/news/2015/1120/747897-paris/|дата копіі=23.04.2019}}</ref>. 15 красавіка 2019 году адбыўся моцны пажар у [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры Парыскай Божай Маці]]. Агонь узяўся ў карнізах на даху<ref name="Notre-Dame" >{{спасылка|спасылка=https://www.friendsofnotredamedeparis.org/notre-dame-cathedral/fire/|загаловак=Notre-Dame Cathedral Fire — Before & After the Fire|выдавецтва=www.friendsofnotredamedeparis.org|дата публікацыі=13.04.2022|дата доступу=08.07.2025}}</ref>, ахапіў шпіль і большую частку самога даху. Пажарнікі здолелі згасіць полымя, уратаваўшы асноўную канструкцыю, улучна з званіцамі і вокнамі ў стылі [[ружа (архітэктура)|ружы]], таксама ўнікнуўшы ахвяраў<ref name="Notre-Dame" />. Катэдры была адкрытая па рамонце 7 сьнежня 2024 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://people.com/how-notre-dame-cathedral-was-rebuilt-after-2019-fire-8757844|загаловак=How the Iconic Notre Dame Cathedral Was Rebuilt After the Devastating 2019 Fire|выдавецтва=People.com|дата доступу=08.07.2025}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Paris, France ESA24382977.jpeg|значак|Спадарожнікавы фатаздымак места.]] Парыж месьціцца ў паўночнай цэнтральнай частцы Францыі, то бок у цэнтры [[Парыскі басэйн|Парыскага басэйна]] ў паўночна выгнутай дузе ракі Сэны, прыкладна 65 м над узроўнем мора. Межы Парыжу акрэсьленыя бульварам Пэрыфэрык, як то колцавай аўтастрадай{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|69}}. Часам да тэрыторыі Парыжу адносяць зьмешчаны на захадзе ад гораду [[Булёнскі лес]] і разьмешчаны на ўсходзе [[Вэнсэнскі лес]]. Плошча гораду складае 105 км², калі ўключаць плошчу гэтых паркаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|загаловак=Key figures for Paris|выдавецтва=Paris.fr|дата публікацыі=15.11.2007|дата доступу=05.05.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090306220509/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|дата копіі=06.03.2009}}</ref> , і калі адкінуць іх — Парыж займае авальную плошчу ў 87 км². Апошняя буйная анэксія прадмесьцяў у 1860 годзе надала гораду ягоную сучасную форму і стварыла 20 раёнаў, якія закручваюцца паводле хады гадзіньніка. Сэна цячэ праз горад з усходу на захад, на правым паўночным беразе дамінуе ўзгорак Манмартр. На левым беразе дамінуючай вэртыкальлю ёсьць вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]]. Агулам жа Парыж шырока раскінуўся на абодвух берагах ракі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|загаловак=Paris|назва праекту=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://web.archive.org/web/20130707083834/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|дата копіі=07.07.2013}}</ref>. У цэнтры места рака распадаецца на рукавы, якія амываюць дзьве выспы — [[Сытэ (востраў)|Сытэ]] й [[Сэн-Люі]]. Яшчэ адная выспа, [[Лебядзіная выспа|Лебядзіная]], разьмешчаная ў заходняй частцы гораду. Парыскі [[мэрыдыян]], які быў вызначаны ў 1718 годзе [[Жак Касыні|Жакам Касыні]] і больш дакладна вымераны ў 1806 францускім фізыкам [[Франсуа Араго|Дамінікам Франсуа Араго]], быў да 1884 году [[нулявы мэрыдыян|нулявым мэрыдыянам]]. Ён праходзіць праз Парыскую абсэрваторыю і пазначаны з дапамогай слупкоў па ўсім Парыжы, а таксама з дапамогай адмысловых адзнакаў (бронзавых Араго-мэдальёнаў у гонар знакамітага фізыка) на маставых, [[ходнік|тратуарах]] і будынках, у тым ліку і на [[Люўр]]ы. Пасьля публікацыі папулярнага рамана [[Дэн Браўн|Дэна Браўна]] ''«[[Код да Вінчы]]»'' некаторыя з адзнак былі выкрадзеныя. === Клімат === [[Файл:Paris raining autumn cityscape (8252181936).jpg|значак|зьлева|Увосень на Рафаэль-авэню.]] Парыж разьмяшчаецца паводле [[кліматычная сыстэма Кёпэна|кліматычнай сыстэмы Кёпэна]] ў зоне [[марскі клімат|марскога клімату]], што тыпова для [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]]<ref>{{артыкул|аўтар=Brimblecombe, Peter; Richards, Jenny|загаловак=Köppen climates and Scheffer index as indicators of timber risk in Europe (1901–2020)|выданьне=Heritage Science|том=11|нумар=1|старонкі=150|год=20.07.2023|DOI=10.1186/s40494-023-00992-7}}</ref>. Гэты тып характарызуецца прахалоднай зімой і цёплым летам, а сярэднія паказьнікі тэмпэратуры вагаюцца паміж {{ГЦэ|15}} і {{ГЦэ|25|сп}} у ліпені{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|309}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.noaa.gov/jetstream/global/climate-zones/jetstream-max-addition-k-ppen-geiger-climate-subdivisions|загаловак=JetStream Max: Addition Köppen-Geiger Climate Subdivisions|выдавецтва=National Oceanic and Atmospheric Administration|дата доступу=26.08.2025}}</ref>. Агулам жа сярэдняя гадавая [[тэмпэратура]] сягае {{ГЦэ|10,9|сп}}. Штогод бывае некалькі дзён, калі тэмпэратура ўздымаецца вышэй за {{ГЦэ|32|сп}}, што асабліва назіраецца ў апошнія гады. Часам узьнікаюць і больш працяглыя і інтэнсіўныя хвалі сьпёкі, як, напрыклад, у 2003 годзе, калі тэмпэратуры тыднямі перавышалі {{ГЦэ|30|сп}}, а ў асобныя дні дасягалі {{ГЦэ|40|сп}} і амаль не зьніжаліся ўначы. Сярэдняя гадавая колькасьць [[ападкі|ападкаў]] роўная 585 мм. Мікраклімат Парыжу, абумоўлены цеснатой і забруджваньнем, адрозьніваецца тэмпэратурай паветра — на 2 градуса вышэй сярэдняй тэмпэратуры па рэгіёне [[Іль-дэ-Франс]], — і паніжанай вільготнасьцю, меншай асьветленасьцю ў дзённы час і больш сьветлымі начамі. Надвор’е вясною і восеньню звычайна мяккае ўдзень і прахалоднае ўначы, але нестабільнае<ref>{{спасылка|спасылка=http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate|загаловак=Climate in Paris|выдавецтва=Paris Convention and Visitors Bureau|дата доступу=29.06.2013|копія=https://web.archive.org/web/20141205162747/http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate|дата копіі=05.12.2014}}</ref>. Узімку сонца замала, а дні больш прахалодныя, пры гэтым ночы даволі халодныя, але звычайна тэмпэратура трымаецца вышэй за нуль, а мінімальныя тэмпэратуры сягаюць {{ГЦэ|3|сп}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789|загаловак=Visiting Paris in the Winter: A Complete Guide|выдавецтва=tripsavvy|дата публікацыі=31.01.2018|дата доступу=27.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20171011030400/https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789|дата копіі=11.10.2017}}</ref>. Лёгкія начныя замаразкі даволі частыя, але тэмпэратура рэдка апускаецца ніжэй за {{ГЦэ|−5|сп}}. Часам у Парыжы выпадае лёгкі сьнег або назіраюцца сьнежныя завеі, з назапашваньнем сьнегу або безь яго<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4|загаловак=Weather in France – Climate and Temperatures of French Cities|выдавецтва=tripsavvy|дата публікацыі=30.11.2017|дата доступу=27.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180228100742/https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4|дата копіі=28.02.2018}}</ref>. Улетку надвор’е цёплае, а сярэдняя тэмпэратура склааде {{ГЦэ|22|сп}}, у гэтую паравіну году ў сярэднім прыпадае 8 гадзінаў сонечнага сьвятла на дзень<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.metoffice.gov.uk/weather/travel/holiday-weather/europe/france/paris|загаловак=Paris weather|выдавецтва=Met Office|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250414203219/https://weather.metoffice.gov.uk/travel/holiday-weather/europe/france/paris|дата копіі=14.04.2025}}</ref>. Самым цёплым месяцам ёсьць [[ліпень]] са сярэдняй тэмпэратурай {{ГЦэ|19,0|сп}}, а найбольш халодным — [[студзень]] з тэмпэратурай у {{ГЦэ|3,1|сп}}. Найбольшая колькасьць ападкаў выпадае ў жніўні, у сярэднім 62 мм; а найменшая іхняя колькасьць назіраецца ў [[сакавік]]у, у сярэднім 32 мм. Пачынальна з 1873 году вядуцца рэгулярныя [[мэтэаралёгія|мэтэаролягічныя]] вымярэньні для Парыжу. Самая нізкая зарэгістраваная тэмпэратура склала {{ГЦэ|−23,9|сп}} (10 сьнежня 1879 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|загаловак=Géographie de la capitale – Le climat|выдавецтва=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|дата доступу=24.05.2006|копія=https://web.archive.org/web/20061003225432/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|дата копіі=03.10.2006}}</ref>). Найбольш высокая зарэгістраваная тэмпэратура склала {{ГЦэ|42,6|сп}} 25 ліпеня 2019 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu|загаловак=42.6 °C à Paris : record absolu de chaleur battu !|выдавецтва=Météo France|дата доступу=25.07.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190725135102/http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu|дата копіі=25.07.2019}}</ref>. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Парыжу | Крыніца = [http://www.infoclimat.fr/climatologie/index.php?s=07156&aff=details Relevés Paris-Montsouris 1961-1990] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = 15.3 | Студзень_макс = 6.3 | Студзень_мін = 2.0 | Студзень_абс_мін = -13.9 | Люты_абс_макс = 20.3 | Люты_макс = 7.9 | Люты_мін = 2.6 | Люты_абс_мін = -9.8 | Сакавік_абс_макс = 24.7 | Сакавік_макс = 11.0 | Сакавік_мін = 4.5 | Сакавік_абс_мін = -8.6 | Красавік_абс_макс = 27.8 | Красавік_макс = 14.5 | Красавік_мін = 6.7 | Красавік_абс_мін = -1.8 | Травень_абс_макс = 30.2 | Травень_макс = 18.1 | Травень_мін = 10.1 | Травень_абс_мін = 2.0 | Чэрвень_абс_макс = 34.4 | Чэрвень_макс = 21.6 | Чэрвень_мін = 13.2 | Чэрвень_абс_мін = 4.2 | Ліпень_абс_макс = 35.4 | Ліпень_макс = 23.9 | Ліпень_мін = 15.2 | Ліпень_абс_мін = 9.5 | Жнівень_абс_макс = 39.3 | Жнівень_макс = 23.6 | Жнівень_мін = 14.8 | Жнівень_абс_мін = 8.2 | Верасень_абс_макс = 32.7 | Верасень_макс = 20.8 | Верасень_мін = 12.6 | Верасень_абс_мін = 5.8 | Кастрычнік_абс_макс = 28 | Кастрычнік_макс = 16.0 | Кастрычнік_мін = 9.4 | Кастрычнік_абс_мін = 0.4 | Лістапад_абс_макс = 20.3 | Лістапад_макс = 10.1 | Лістапад_мін = 5.2 | Лістапад_абс_мін = -4.2 | Сьнежань_абс_макс = 17.1 | Сьнежань_макс = 7.0 | Сьнежань_мін = 2.9 | Сьнежань_абс_мін = -25.6 | Год_абс_макс = 39.3 | Год_макс = 15.1 | Год_мін = 8.3 | Год_абс_мін = -25.6 <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 4.2 | Люты_сяр = 5.3 | Сакавік_сяр = 7.8 | Красавік_сяр = 10.6 | Травень_сяр = 14.3 | Чэрвень_сяр = 17.4 | Ліпень_сяр = 19.6 | Жнівень_сяр = 19.2 | Верасень_сяр = 16.7 | Кастрычнік_сяр = 12.7 | Лістапад_сяр = 7.7 | Сьнежань_сяр = 5.0 | Год_сяр = 11.7 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 55 | Люты_ападкі = 45 | Сакавік_ападкі = 52 | Красавік_ападкі = 50 | Травень_ападкі = 62 | Чэрвень_ападкі = 53 | Ліпень_ападкі = 58 | Жнівень_ападкі = 46 | Верасень_ападкі = 53 | Кастрычнік_ападкі = 55 | Лістапад_ападкі = 57 | Сьнежань_ападкі = 55 | Год_ападкі = 642 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} === Гідраграфія === Рака [[Сэна]] злучае Парыж з унутранымі часткамі краіны ([[Бургундыя]]) і зь [[Ля-Манш]]ам. Рака апынулася найважным фактарам для стварэньня і разьвіцьця гораду, пачатак якому паклалі шматлікія ў той час выспы на Сэне. Сэна разьбівае Парыж на дзьве няроўныя часткі — паўночную (rive droite, правы бераг), дзе адбываюцца ўсе фінансава-гандлёвыя справы, і паўднёвую (rive gauche, левы бераг), якая дзякуючы [[Лацінскі квартал|Лацінскаму кварталу]] лічыцца раёнам [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. [[Файл:Seine wide.jpg|міні|цэнтар|800пкс|Панарамны від Сэны поруч маста Сэн-Мішэль (зьлева) і Нотр-Дама (справа)]] == Выбітныя мясьціны == [[Файл:Arc Triomphe.jpg|значак|Трыюмфальная арка.]] У Парыжы знаходзіцца велізарная колькасьць славутасьцяў, да ліку якіх адносяцца ня толькі архітэктурныя пабудовы, але таксама вуліцы, масты й плошчы. Тры самыя вядомыя парыскія славутасьці — старажытны [[Катэдра Парыскай Божай Маці]], пабудаваны на востраве [[Сытэ (востраў)|Сытэ]] яшчэ ў XII стагодзьдзі, [[Эйфэлева вежа]] й [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальная арка]] — канструкцыі XIX стагодзьдзя. Ажурная мэталічная вежа, пабудаваная паводле праекту інжынэра [[Аляксандар Эйфэль|Эйфэля]], задумвалася як часовая пабудова, якая служыла ўваходам на Сусьветную выставу 1889 году. Але яна ня толькі перажыла само гэтае мерапрыемства, але й стала з тых часоў сапраўдным сымбалем гораду. На поўначы й на поўдні ад яе над лініяй гарызонту ўзвышаюцца [[базыліка Сакрэ-Кёр]], пабудаваная на вяршыні ўзгорка [[Манмартр]], і самотная вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]], асабліва вылучаецца на фоне свайго «плоскага» раёну. Гістарычная вось помнікаў архітэктуры перасякае горад з цэнтру на захад. Яна пачынаецца ад знакамітага на ўвесь сьвет музэю [[Люўр]], а потым цягнецца праз [[сад Цюільры]], праспэкт [[Элізэйскія палі]] да самай Трыюмфальнай аркі ў цэнтры [[плошча Зоркі|плошчы Зоркі]]. У 1960-х гадох на працягу лініі быў пабудаваны квартал [[Дэфанс]], цэнтрам якога стала [[Вялікая арка Дэфанс]]. У самым цэнтры гістарычнай часткі знаходзіцца Дом інвалідаў, у якім знаходзіцца вайсковы музэй, тут жа спачываюць парэшткі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]]. Тут жа былая царква [[Пантэон (Парыж)|Пантэон]], ахоўвае вечны супакой некалі знакамітых францускіх дзеячаў. Былы каралеўскі палац Кансьержэры стаў на час [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] турмой для зрынутай каралевы, адкуль яна была канваяваная да публічнага пакараньня. Яшчэ адзін напамін пра баі за свабоду францускага народа ёсьць [[статуя Свабоды]], усталяваная на [[Лебядзіны востраў|Лебядзіным востраве]]. Арыгінал гэтай статуі быў падораны [[ЗША|Злучаным Штатам Амэрыкі]] ў 1886 годзе, і з тых часоў сустракае падарожнікаў у порце [[Нью-Ёрк]]у. У гістарычным цэнтры гораду, на востраве Сытэ, знаходзяцца дзьве самых знакамітых царквы Францыі: [[Катэдра Парыскай Божай Маці]] й [[Сэнт-Шапэль|Сьвятая капэля]]. Архітэктурныя кірункі XX стагодзьдзя пакінулі гораду такія помнікі, як [[Культурны цэнтар імя Жоржа Пампіду]], у якім зараз разьмешчаны музэй сучаснага мастацтва, новы будынак опэры на [[Плошча Бастыліі|плошчы Бастыліі]], гандлёвы цэнтар [[Ле-Аль]], пабудаваны на месцы «чэрава Парыжа», а таксама раён [[Дэфанс]], які ўяўляе сабой архітэктурны комплекс з [[хмарачос]]аў і будынкаў з авангарднымі формамі. Прадстаўляе таксама несумнёўны інтарэс Навукова-прамысловы гарадок, у якім знаходзіцца буйны музэй навукі й тэхнікі. === Паркі й сады === [[Файл:Parc des Buttes-Chaumont, 22 April 2007.jpg|значак|зьлева|У сонечны дзень у парку [[Бют-Шамон]] у 2007 годзе.]] Сёньня ў Парыжы налічваецца больш за 421 муніцыпальны парк і сад, якія ахопліваюць больш за 3 тысячы гектараў і зьмяшчаюць больш за 250 тысяч дрэваў{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|6}}. Найстарэйшымі паркамі ў францускае сталіцы ёсьць сад [[Цюільры (сад)|Цюільры]], якія былі створаныя ў 1564 годзе дзеля палацу [[Цюільры]] й пераробленыя [[Андрэ Лё Нотр]]ам паміж 1664 і 1672 гады{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|125}}, ды [[Люксэмбурскі сад]], які быў адкрыты ў 1612 годзе [[Марыя Мэдычы|Марыяй Мэдычы]]. Сёньня ў апошнім зь іх месьціцца [[Люксэмбурскі палац]], дзе ладзяцца паседжаньні [[Сэнат Францыі|Сэнату]]{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|208}}. [[Сад расьлін (Парыж)|Сад расьлін]] ёсьць першым батанічным садам у Парыжы, створаным у 1626 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20130615203149/http://www.mnhn.fr/museum/foffice/tous/tous/guidePratique/lieuxVisiter/LieuxAVisiter/FLieuAVisiter.xsp?i=1&nav=liste&INFO_ID=21&SITE_ID=10&AE_ID=214&LIEU_ID=158&idx=6&MAN_ID=273 «Le Jardin de Plantes»]. Muséum national d’Histoire naturelle.</ref>. У пэрыяд з 1853 па 1870 гады на замову імпэратара [[Напалеон III Банапарт|Напалеона III]] архітэктар [[Адольф Альфан]] стварыў шмат новых паркаў і садоў у горадзе ў розных кварталах Парыжу{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|122—161}}, у тым ліку [[Булёнскі лес|Булёнскі]] й [[Вэнсэнскі лес|Вэнсэнскі]] лясы, паркі [[Мансуры]] й [[Бют-Шамон (парк)|Бют-Шамон]]. Актыўна найноўшыя паркі паўставалі з 1977 году, як то парк [[Ля-Вілет (парк)|Ля-Вілет]] быў адкырыты ў 1987 годзе, парк [[Андрэ-Сытраэн]] быў дасяжны грамадзкасьці з 1992 году, парк [[Бэрсі (парк)|Бэрсі]] паўстаў у 1997 годзе, а парк [[Клішы-Батыньёль]] адкрыў свае брамы ў 2007 годзе{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|242—256}}. У 2013 годзе замест аўтадарогі ўздоўж [[Сэна|Сэны]] ад мосту [[Альма]] да музэю Арсэ была пабудаваная набярэжная з садамі. === Могілкі === {{Асноўны артыкул|Могілкі Парыжу}} [[Файл:Pere Lachaise looking down the hill.jpg|значак|Могілкі [[Пэр-Ляшэз]].]] Паводле хрысьціянскай традыцыі нябожчыкаў імкнуліся хаваць на прылеглай да царквы зямлі. У 1786 годзе з прычыны грамадзкай гігіены было вырашана спыніць пахаваньні на перапоўненых могілках пры цэрквах у цэнтры гораду й іх закрыць, a парэшткі з гэтых могілак перанесьці ў падземныя выпрацаваныя каменаломні на поўдзень ад Парыжа, зараз яны знаходзяцца ў 14 акрузе гораду. Адкрыцьцё найбуйнейшых парыскіх могілак адносіцца да пачатку XIX стагодзьдзя, да эпохі панаваньня [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]]. Разьвіцьцё гораду прывяло да таго, што гэтыя могілкі, якія знаходзіліся некалі на ўскраінах, апынуліся ў сваім родзе зялёным аазісам спакою ў цэнтры розных кварталаў шумнай сталіцы. Многія вялікія людзі Францыі й усяго сьвету знайшлі свой апошні прытулак на могілках [[Пэр-Ляшэз]], нэкропалі-музэі пахавальнага мастацтва XIX стагодзьдзя пад адчыненым небам, могілках Манмартра, лябірынта на 11 гэктарах, Манпарнас, дзякуючы свайму строгаму плянаваньню набылі назву «бухты спакою» й могілкі Пасі, невялікія, але з самай высокай шчыльнасьцю знакамітасьцяў на квадратны мэтар. == Эканоміка == [[Файл:La Défense from the top of the Grande Arche to the east - 2022-08-13.jpg|значак|зьлева|Бізнэсовы раён [[Дэфанс]].]] Эканоміка гораду шмат у чым палягае на [[сэктар паслуг|сэктары паслуг]] і [[гандаль|гандлі]]. Каля 80% усіх прадпрыемстваў Парыжу займаюцца гандлем, транспартам і рознымі паслугамі, толькі 6,5% працуюць у сфэры будаўніцтва ды ўсяго 3,8% дзеюць у прамысловасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160307200924/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=COM-75056 «Department of Paris; Complete Dossier»]. INSEE.</ref>. Падобная гісторыя назіраецца ў [[Іль-дэ-Франс]], дзе 76,7% прадпрыемстваў займаюцца гандлем і паслугамі, а 3,4% занятая ў прамысловасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160316053531/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=REG-11 «Île-de-France Region — Complete dossier»]. INSEE.</ref>. Паводле зьвестак на 2012 год 59,5% ад усіх працоўных месцаў у Іль-дэ-Франс былі ў сфэры рынкавых паслугаў. Акрамя таго людзі занятыя ў галіне аховы здароўя, сацыяльнай сфэры, у дзяржаўным кіраваньні і абароне, у сфэры адукацыі, вытворчасьці і ў камунальных службах, будаўніцтве і самы мізэр у сельскай гаспадарцы<ref>[https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=EMP2&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=REG&codgeo=11 «EMP2 — Emplois au lieu de travail par sexe, statut et secteur d’activité économique — Région d’Île-de-France»]. INSEE.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151219154702/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures%2Fagregatnaf2008%2Fagregatnaf2008.htm «La nomenclature agrégée — NA, 2008»]. INSEE.</ref>. Цэнтар эканамічнага жыцьця Парыжу месьціцца ў [[Цэнтральны бізнэсовы квартал Парыжу|Цэнтральным бізнэсовым квартале]], які ахоплівае 8-ы, 17-ы і часткова 9-ы і 16-ы акругі гораду. Асноўная дзейнасьць у гэтым квартале — фінансы, страхаваньне і бізнэсовыя паслугі. У раёне таксама месьціцца вялікая колькасьць унівэрмагаў, гандлёвых цэнтраў, гатэляў, рэстаранаў, а таксама дзяржаўныя ўстановы і міністэрствы<ref name="insee-d’emploi">[https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=20718 «En Île-de-France, 39 poles d’emploi structurent l’economie régionale»]. INSEE.</ref>. Другім паводле велічыні бізнэсовым раёнам з пункту гледжаньня занятасьці ёсьць [[Дэфанс]] на захад ад гораду. У 2010 годзе там было занята каля 144 тысяч супрацоўнікаў, зь якіх каля 38% працаўнікоў былі занятыя ў сфэры фінансаў і страхаваньня, а 16% былі супрацоўнікамі сфэры бізнэсу паслугаў. Двума іншымі важнымі раёнамі ёсьць [[Нёі-сюр-Сэн]] і [[Левалюа-Пэрэ]], якія па сутнасьці ёсьць працягам Дэфансу. Іншыя раёны, як то [[Булёнь-Біянкур]] і [[Ісі-ле-Мулено]], а таксама паўднёвая частка 15-й акругі, ёсьць цэнтрам распрацоўкі інфармацыйных тэхналёгіяў і дзейнасьці сродкаў масавай інфармацыі<ref name="insee-d’emploi"/>. Найлепшыя францускія кампаніі, занесеныя ў сьпіс [[Форчун Глобал 500]] за 2021 год, маюць сваю сядзібу Парыжы альбо [[Іль-дэ-Франс]]. Некаторыя кампаніі, як то [[Société Générale]], маюць свае офісы як у Парыжы, гэтак і ў Дэфанс. Парыскі рэгіён ёсьць вядучым рэгіёнам Францыі ў эканамічнай дзейнасьці. Гэтак у 2019 годзе СУП рэгіёну фармаваў траціну ад агульнага СУП усёй Францыі. === Турызм === [[Файл:Visiter le Louvre en été ! (4787187477).jpg|значак|Інтэр’еры [[Люўр]]у.]] Турызм у Парыжы ў 2022 годзе працягваў аднаўляцца пасьля [[пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]]. Гэтак колькасьць наведвальнікаў павялічылася да 44 млн чалавек, што, аднак, на 13% было ніжэйшым за аналягічны паказьнік 2019 году<ref name="visitparisregion">[https://web.archive.org/web/20230325170709/https://pro.visitparisregion.com/chiffres-du-tourisme/conjoncture/bilans/bilan-de-l-annee-touristique-2022-a-paris-ile-de-france-mars-2023 «Bilan de l’année touristique 2022 à Paris Île-de-France (mars 2023)»]. Visit Paris Region.</ref>. [[Вялікі Парыж]], да якога акрамя самога Парыжу далучаюць яшчэ тры навакольныя дэпартамэнты, наведалі 38 млн турыстаў у 2019 годзе, калі лічыць колькасьць пастаяльцаў гатэляў<ref name="pressinfo">[https://web.archive.org/web/20210910112723/https://press.parisinfo.com/key-figures «Tourism in Paris — Key Figures 2020»]. Press Paris Info.</ref>. Сюды ж уваходзілі 12,2 мільёнаў францускіх наведвальнікаў. Сярод замежнікаў найбольшы попыт горад меў сярод жыхароў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] (2,6 мільёнаў), [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (1,2 мільёнаў), [[Нямеччына|Нямеччыны]] (981 тысяча) і [[Кітай|Кітаю]] (711 тысяч)<ref name="pressinfo"/>. У 2018 годзе паводле індэксу вымярэньня [[Эўраманітор]]у Парыж быў другім найбуйнейшым горадам паводле колькасьць авіяпасажыраў з 19,1 мільёнамі наведвальнікамі пасьля [[Бангкок]]у (22,78 млн), але апярэджваючы [[Лёндан]] (19,09 млн)<ref>[https://web.archive.org/web/20190914054101/https://www.forbes.com/sites/ericrosen/2019/09/04/the-worlds-most-visited-city-is-bangkok/ «The World’s Most-Visited City Is Bangkok»]. Forbes.</ref>. Паводле дзяржаўнага турыстычнага бюро каля 393 тысяч працаўнікоў у Вялікім Парыжы альбо 12,4% ад агульнай рабочай сілы былі занятыя ў турыстычным сэктары, улучаючы гасьцёўні, харчаваньне, транспарт і арганізацыю адпачынку<ref>[https://web.archive.org/web/20180219151215/https://press.parisinfo.com/key-figures/key-figures/Tourism-in-Paris-Key-Figures-2016 «Tourism in Paris — Key Figures 2016»]. Paris Convention and Visitors Bureau. </ref>. Самымі папулярнымі культурнымі славутасьцямі гораду ў 2022 годзе былі музэй [[Люўр]] (7,7 мільёнаў наведвальнікаў), [[Эйфэлева вежа]] (5,8 мільёнаў наведвальнікаў), музэй [[Арсэ]] (3,27 мільёнаў наведвальнікаў) і [[Цэнтар Пампіду]] (3 мільёны наведвальнікаў)<ref name="visitparisregion"/>. Некаторыя замежныя наведвальнікі пакутуюць ад [[Парыскі сындром|Парыскага сындрому]], калі іхны досьвед наведваньня гораду не адпавядаў чаканьням<ref>[https://web.archive.org/web/20091031110724/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6197921.stm «'Paris Syndrome' strikes Japanese»]. BBC News.</ref>. == Культура == === Жывапіс і скульптура === [[Файл:Pierre-Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette.jpg|значак|зьлева|''«[[Баль у Мулен дэ ля Галет]]»'' працы [[П’ер Агюст Рэнуар|П’ера-Агюста Рэнуара]] цяпер захоўваецца ў музэі [[Арсэ (музэй)|Арсэ]].]] Цягам стагодзьдзяў Парыж вабіў мастакоў з усяго сьвету. У выніку места набыло рэпутацыю «Гораду мастацтва»<ref>Montclos, Jean-Marie Perouse De (2003). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=OCJ2QgAACAAJ «Paris, City of Art»]. Harry N. Abrams. — ISBN 978-0-86565-226-2.</ref>. Італьянскія мастакі зрабілі глыбокі ўплыў на разьвіцьцё мастацтва ў Парыжы ў XVI—XVII стагодзьдзях, асабліва ў скульптуры і рэльефах. Жывапіс і скульптура сталі гонарам францускай манархіі, і француская каралеўская сям’я даручыла многім парыскім мастакам упрыгожыць свае палацы, калі на той час у францускім мастацтве дамінавалі плыні [[барока]] і [[клясыцызм]]у. Такія скульптары, як то [[Франсуа Жырардон]], [[Антуан Куазво]] і [[Нікаля Кусту]], набылі рэпутацыю найлепшых майстраў пры каралеўскім двары Францыі XVII стагодзьдзя. [[П’ер Міньяр]] стаў першым мастаком караля [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] у гэты час. У 1648 годзе была створаная [[Каралеўская акадэмія жывапісу і скульптуры]], каб задаволіць вялікую цікавасьць да мастацтва ў сталіцы. Яна служыла найвышэйшай мастацкай школай Францыі ажно да 1793 году<ref name="Michelin">Michelin (2011). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=P945gwAL-oAC&pg=PT105 «Paris Green Guide Michelin 2012—2013»]. Michelin. — ISBN 978-2-06-718220-2.</ref>. [[Файл:Paris 2010 - Le Penseur.jpg|значак|Знакамітая скульптура [[Агюст Радэн|Агюста Радэна]] «[[Мысьляр (скульптура)|Мысьляр]]».]] Парыж быў цэнтрам мастацтва ў XIX і пачатку XX стагодзьдзяў, калі ў горадзе паўставалі шматлікія суполкі мастакоў і мастацкія школы, павязаныя зь некаторымі з найлепшымі мастакамі таго часу, як то з [[Анры дэ Тулюз-Лятрэк]]ам, [[Эдуард Манэ|Эдуардам Манэ]], [[Клёд Манэ|Клёдам Манэ]], [[Бэрта Марызо|Бэртай Марызо]], [[Поль Гаген|Полем Гагенам]], [[П’ер Агюст Рэнуар|П’ер-Агюстам Рэнуарам]] ды іншымі майстрамі. Парыж займаў цэнтральнае месца ў разьвіцьці [[рамантызм]]у ў мастацтве, дзякуючы такім жывапісцам, як то [[Тэадор Жэрыко]]<ref name="Michelin"/>. [[Імпрэсіянізм]], [[мадэрн|ар-нуво]], [[сымбалізм (мастацтва)|сымбалізм]], [[фавізм]], [[кубізм]] і [[ар-дэко]] — усе памянёныя стылі разьвіліся ў Парыжы<ref name="Michelin"/>. У канцы XIX стагодзьдзя шмат мастакоў з францускіх правінцыяў і ўсяго сьвету прыязджалі ў Парыж, каб выставіць свае працы ў шматлікіх салёнах і на выставах ды зрабіць сабе імя<ref>Perry, Gillian (1995). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=wg4NAQAAIAAJ&pg=PA19 «Women Artists and the Parisian Avant-garde: Modernism and 'feminine Art' Art, 1900 to the Late 1920s»]. Manchester University Press. — С. 19. — ISBN 978-0-7190-4165-5.</ref>. Такія мастакі, як то [[Паблё Пікаса]], [[Анры Матыс]], [[Вінцэнт ван Гог]], [[Поль Сэзан]], [[Жан Мэцэнжэ]], [[Альбэр Глез]], [[Анры Русо]], [[Марк Шагал]], [[Амэдэо Мадыльяні]] ды многія іншыя, былі цесна павязаныя з Парыжам. Найбольш выбітнымі скульптарамі, якія зарабілі сабе рэпутацыю ў Парыжы ў сучасную эпоху, былі [[Фрэдэрык Агюст Бартальдзі]], [[Агюст Радэн]], [[Каміль Клядэль]], [[Антуан Бурдэль]], [[Поль Ляндаўскі]] і [[Арыстыд Маёль]]. Залаты век Парыскай школы скончыўся ў час між дзьвюма сусьветнымі войнамі. === Музэі === [[Файл:MuseeOrsay 20070324.jpg|значак|зьлева|У музэі [[Арсэ (музэй)|Арсэ]].]] У 2021 годзе самы вядомы парыскі музэй [[Люўр]] наведала 2,8 мільёнаў чалавек<ref>«Visitor Figures 2021». The Art Newspaper, 5 студзеня 2022.</ref>, дзякуючы чаго музэй працягвае ўтрымліваць лідэрства сярод самых наведвальных музэяў сьвету. Ягоныя скарбы ўлучаюць карціны ''«[[Мона Ліза]]»'' і ''«[[Свабода, якая вядзе народ]]»'', а таксама статую [[Вэнэра Мілёская|Вэнэры Мілёскай]]. Другім паводле наведвальнасьці музэем гораду ў 2021 годзе з 1,5 мільёнамі наведвальнікаў стаў [[Цэнтар Жоржа Пампіду]], таксама вядомы як Бабур, у якім месьціцца [[Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва (Парыж)|Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва]]. Трэцім паводле наведвальнасьці музэем места ў тым жа 2021 годзе стаў [[Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі]], які наведалі 1,4 мільёны чалавек. Ён славіцца сваімі парэшткамі дыназаўраў, калекцыямі мінэралаў і галерэяй эвалюцыі. За ім рушыў усьлед музэй [[Арсэ (музэй)|Арсэ]], які зьмяшчае калекцыю мастацтва XIX стагодзьдзя і францускіх імпрэсіяністаў. Гэты музэй у 2021 годзе наведаў мільён чалавек. У Парыжы месьціцца адзін з найбуйнейшых навуковых музэяў у Эўропе, вядомы як [[Гарадок навукі і індустрыі]], а таксама адзін з найстарэйшых [[Музэй мастацтвай і рамёстваў]], які быў адкрыты ў 1794 годзе. Іншымі самымі наведвальнымі музэямі Парыжу ў 2021 годзе былі [[Будынак фундацыі Люі Вітона]], [[Музэй на набярэжнай Бранлі — Жак-Шырак]], які прадстаўляе мастацтва і культуры карэнных народаў Афрыкі, Азіі, Акіяніі і Амэрыкі, а таксама музэй [[Карнавале]] з калекцыяй па гісторыі Парыжу і [[Малы палац (Парыж)|Малы Палац]], у якім месьціцца мастацкі музэй гораду<ref>«Le Tourisme a Paris — Chiffres Cles -Edition 2021». The Office of Tourism and Congresses of the City of Paris.</ref>. [[Файл:Musée du quai Branly.jpg|значак|[[Музэй на набярэжнай Бранлі — Жак-Шырак]] з вышыні.]] У музэі [[Аранжэры]], побач зь Люўрам і Арсэ, таксама выстаўляюцца працы імпрэсіяністаў і [[постімпрэсіянізм|постімпрэсіяністаў]], у тым ліку большасьць з цыклю карцінаў Клёда Манэ ''«Гарлачыкі»''. Музэй [[Клюні (музэй)|Клюні]], які таксама вядомы як Музэй Сярэднявечча, зьмяшчае творы сярэднявечнага мастацтва. Музэй [[Гімэ (музэй)|Гімэ]], або Нацыянальны музэй азіяцкага мастацтва, мае адную з найбуйнейшых калекцыяў азіяцкага мастацтва ў Эўропе. У горадзе таксама можна знайсьці музэі, прысьвечаныя асобным мастакам, у тым ліку [[Музэй Пікаса]], [[Музэй Радэна]] і [[Нацыянальны музей Эжэна Дэлякруа]]. Ваенная і вайсковая гісторыя Францыі прадстаўленая экспазыцыямі ў [[Музэй арміі (Парыж)|Музэі арміі]] ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]]. У дадатак да нацыянальных музэяў, якімі кіруе Міністэрства культуры, горад утрымлівае 14 музэяў, улучна з музэем гісторыі Парыжу Карнавале, [[Музэй сучаснага мастацтва (Парыж)|Музэем сучаснага мастацтва]], [[Такійскі палац|Такійскім палацам]], [[Дом Віктора Юго|Домам Віктора Юго]], [[Дом Бальзака]] і [[Парыскія катакомбы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20141123165959/http://www.paris.fr/musees «Municipal museums»]. Maire de Paris.</ref>. Маюцца таксама вядомыя прыватныя музэі. Музэй сучаснага мастацтва фонду Люі Вітону, спраектаваны архітэктарам [[Фрэнк Геры|Фрэнкам Геры]], адкрыўся ў кастрычніку 2014 году ў [[Булёнскі лес|Булёнскім лесе]]. === Тэатры === [[Файл:Paris Opera interior.jpg|значак|зьлева|Інтэр’еры [[Парыская нацыянальная опэра|Опэры Гарнье]].]] Найбуйнейшымі опэрнымі тэатрамі Парыжу ёсьць [[Парыская нацыянальная опэра|Опэра Гарнье]] XIX стагодзьдзя, то бок гістарычная парыская опэра, і сучасная [[Опэра Бастыліі]]. Першая зь іх імкнецца да больш клясычных балетаў і опэраў, а другая мае зьмешаны рэпэртуар клясыкі і сучаснасьці{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|178}}. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя былі актыўнымі яшчэ тры опэрныя тэатры, як то [[Опэра-Камік]], які існуе дагэтуль, [[Тэатар-Італьен]] і [[Тэатар-Лірык]], які ў наш час зьмяніў свой профіль і назву на Гарадзкі тэатар<ref>Schumacher, Claude (1996). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=tanPYs6ArLIC&pg=PA60 «Naturalism and Symbolism in European Theatre 1850—1918»]. Cambridge University Press. — С. 60. — ISBN 978-0-521-23014-8.</ref>. [[Парыская філярмонія]], сучасная сымфанічная канцэртная заля Парыжу, адкрылася ў студзені 2015 году. Яшчэ адная музычная славутасьць — [[Тэатар Элізэйскіх палёў]], дзе ў 1913 годзе ладзіліся першыя выступы расейскіх балетаў [[Сяргей Дзягілеў|Сяргея Дзягілева]]. [[Файл:CFfacadePlacedelOpera.png|значак|Заля Рышэльё тэатру [[Камэдзі-Франсэз]].]] Тэатар традыцыйна займае вялікае месца ў парыскай культуры, а многія зь ягоных самых папулярных актораў сёньня таксама ўважаюцца зоркамі францускага тэлебачаньня. Найстарэйшым і найбольш вядомым парыскім тэатрам ёсьць [[Камэдзі-Франсэз]], які паўстаў у 1680 годзе. Гэты тэатар кіруецца ўрадам Францыі; у ім выконваецца перадусім творы францускай клясыкі ў залі Рышэльё ў [[Пале-Раяль]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1173}}. Іншыя вядомыя тэатры ўлучаюць [[Адэон (тэатар)|Адэон]], які таксама ёсьць дзяржаўнай установай і тэатральнай славутасьцю, а таксама тэатар Магадор і [[Тэатар дэ ля Гетэ-Манпарнас]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130907162159/http://books.google.com/books?id=Tj4WAQAAIAAJ «Who’s Where»]. 1961. — С. 304.</ref>. Парыж славіцца сваімі музычнымі салёнамі і [[кабарэ]]. [[Мулен Руж]] быў адкрыты ў 1889 годзе і стаў радзімай танца, вядомага як францускі [[канкан]]. Гэтая ўстанова дапамагла праславіцца сьпявачкам [[Містынгет]] і [[Эдыт Піяф]], а таксама мастаку Тулюз-Лятрэку, які рабіў афішы да пастановак. Сярод іншых танцавальных пляцовак вылучаюцца заля [[Алімпія (Парыж)|Алімпія]] і [[Фалі-Бэржэр]]. Сярод выбітных выканаўцаў апошняга з памянёных, была зорка 1920-х гадоў амэрыканская сьпявачка і танцоўшчыца [[Жазэфіна Бэйкер]]. У Алімпіі выступалі [[Даліда]], Эдыт Піяф, [[Марлен Дытрых]], [[Майлз Дэйвіс]], [[Джудзі Гарлэнд]] і гурт [[Grateful Dead]]. У музычным салёне [[Казіно дэ Пары]] выступалі шматлікія вядомыя францускія сьпевакі, у тым ліку Містынгет, [[Марыс Шэвалье]] і [[Тына Росі]]. Сярод іншых знакамітых парыскіх м’юзык-холаў вылучаецца [[Лідо (кабарэ)|Лідо]] на [[Элізэйскія палі|Элізэйскіх палях]], які ўпершыню адчыніў свае дзьверы ў 1946 годзе. У салёне [[Крэйзі-Горз]] ладзяцца танцавальныя нумары, стрыптыз і магічныя выступы. Сёньня ў Парыжы існуе паўтара дзясятка мюзык-холаў, якія наведваюць пераважна госьці гораду{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1005—1006}}. === Літаратура === [[Файл:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|значак|зьлева|Выбітны франускі літаратар [[Віктор Юго]].]] Першая кніга, надрукаваная ў Францыі, была выдадзеная ў Парыжы ў 1470 годзе нямецкім друкаром [[Ёган Гайнлін|Ёганам Гайнлінам]]. Гэта быў твор ''«Лісты»'' [[Гаспарына да Барзыцца]]. З тых часоў Парыж стаў цэнтрам францускай выдавецкай індустрыі, домам некаторых з самых вядомых літаратараў сьвету, а таксама месцам, дзе разгортваецца дзея многіх клясычных твораў францускай літаратуры. Парыж стаў прызнанай сталіцай францускай літаратуры толькі ў XVII стагодзьдзі, дзякуючы такім аўтарам, як то [[Нікалё Буалё-Дэпрэо]], [[П’ер Карнэль]], [[Жан дэ Ляфантэн]], [[Мальер]], [[Жан Расін]], [[Шарль Пэро]], некаторыя зь якіх паходзілі з правінцыі, а таксама дзякуючы стварэньню [[Француская акадэмія|Францускай акадэміі]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|488}}. У XVIII стагодзьдзі літаратурнае жыцьцё Парыжу круцілася вакол кавярняў і салёнаў. У гэты час дамінавалі [[Вальтэр]], [[Жан-Жак Русо]], [[П’ер дэ Марыво]] і [[П’ер Агюстэн Карон дэ Бамаршэ|П’ер Бамаршэ]]. Цягам XIX стагодзьдзя ў Парыжы жылі і пісалі пра яго некаторыя з найвялікшых пісьменьнікаў Францыі, у тым ліку [[Шарль Бадлер]], [[Стэфан Малярмэ]], [[Праспэр Мэрымэ]], [[Альфрэд дэ Мюсэ]], [[Марсэль Пруст]], [[Эміль Заля]], [[Аляксандар Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]], [[Гюстаў Флябэр]], [[Гі дэ Мапасан]] і [[Анарэ дэ Бальзак]]. Твор Віктора Юго ''«[[Катэдра Парыскай Божай Маці]]»'' натхніла на рэканструкцыю самой [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130207134139/http://www.adoremus.org/1099-Rose.html «Notre Dame Renovations»]. Adoremus Organization.</ref>. Іншая праца Віктора Юго, ''«[[Адрынутыя]]»'', апісвае сацыяльныя зьмены і палітычныя ўзрушэньні ў Парыжы на пачатку 1830-х гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20131011091018/http://www.gutenberg.org/files/135/135-h/135-h.htm «Les Miserables»]. Preface. Gutenberg Organization.</ref>. Адзін з самых папулярных францускіх пісьменьнікаў, [[Жуль Вэрн]], працаваў у тэатры Лірык і на [[Парыская фондавая біржа|Парыскай фондавай біржы]], а ў Нацыянальнай бібліятэцы займаўся пошукам гісторыяў дзеля сваіх апавяданьняў<ref>[https://www.britannica.com/biography/Jules-Verne «Jules Verne»]. Encyclopaedia Britannica.</ref>. У ХХ стагодзьдзі ў літаратурнай супольнасьці Парыжу дамінавалі такія дзеячы, як то [[Калет]], [[Андрэ Жыд]], [[Франсуа Марыяк]], [[Андрэ Мальро]], [[Альбэр Камю]], а пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] — [[Сымона дэ Бавуар]] і [[Жан-Поль Сартр]]. У час між сусьветнымі войнамі тут працавалі многія вядомыя пісьменьнікі-эмігранты, у тым ліку [[Эрнэст Гэмінгўэй|Эрнэст Гэмінгуэй]], [[Сэм’юэл Бэкет]], [[Мігель Анхель Астурыяс|Мігель Анхэль Астурыяс]], [[Алеха Карпэнт’ер]] і [[Артура Ўсьляр П’етры]]. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры 2014 году [[Патрык Мадыяно]] большую частку сваёй літаратурнай творчасьці пасьвяціў на апісаньні гораду за часам Другой сусьветнай вайны і 1960-х і 1970-х гадоў францускай сталіцы. Парыж — горад кніг і кнігарняў. У 1970-я гады 80% усіх франкамоўных выдавецтваў месьціліся ў Парыжы{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|840}}. Тут таксама можна знайсьці шмат маленькіх кнігарняў. Толькі ў 5-й акрузе гораду налічваецца блізу 150 кніжных крамаў ды яшчэ 250 кніжных шапікаў уздоўж [[Сэна|Сэны]]. Маленькія парыскія кнігарні абароненыя францускім заканадаўствам ад канкурэнцыі з боку прадаўцоў кніг са зьніжкамі. Гэтак кнігі, нават электронныя, ня могуць быць зьніжаныя больш чым на пяць адсоткаў ніжэй за іхную выдавецкую цану<ref>«The French Still Flock to Bookstores». New York Times.</ref>. === Рэстараны і кухня === [[Файл:Le Zimmer, restaurant in Paris.jpg|значак|Рэстаран Le Zimmer на пляцы Шатле.]] З канца XVIII стагодзьдзя Парыж славіцца сваімі [[рэстаран]]амі і [[высокая кухня|высокай кухняй]], дбайна прыгатаванай і па-майстэрску пададзенай ежай. Раскошны рэстаран La Taverne Anglaise, адкрыты ў 1786 годзе ў аркадах [[Пале-Раяль]] [[Антуан Бавілье|Антуанам Бавілье]], стаў узорам для ўсіх будучых рэстаранаў Парыжу. Рэстаран Le Grand Véfour у Пале-Раяль датуецца тым жа часам{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1136—1138}}. Знакамітыя парыскія рэстараны XIX стагодзьдзя, у тым ліку Café de Paris, Rocher de Cancale, Café Anglais, Maison Dorée і Café Riche, пераважна месьціліся побач з тэатрамі на Італьянскім бульвары. Некаторыя з самых вядомых сучасных рэстаранаў у Парыжы зьявіліся ў часы [[пекная эпоха|пекнай эпохі]], у тым ліку Maxim’s на Каралеўскай вуліцы, Ledoyen у садах Элізэйскіх палёў і Tour d’Argent на набярэжнай Сэны{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1137}}. [[Файл:Lesdeuxmagots.jpg|значак|зьлева|Кавярня Les Deux Magots на бульвары Сэн-Жэрмэн.]] Сёньня, праз касмапалітычны склад насельніцтва Парыжу, усе францускія рэгіянальныя кухні і амаль усе нацыянальныя кухні сьвету можна знайсьці ў горадзе, то бок агулам у Парыжы працуе больш за 9000 рэстаранаў<ref>Dominé, André (2014). «Culinaria France». Cologne: Könemann Verlagsgesellschaft mbh. — ISBN 978-3-8331-1129-7.</ref>. [[Даведнік Мішлен]] ёсьць стандартным даведнікам францускіх рэстаранаў з 1900 году, надаючы сваю найвышэйшую ўзнагароду, тры зоркі, найлепшым рэстаранам Францыі. У 2018 годзе з 27 трохзоркавых рэстаранаў Мішлена ў Францыі дзесяць месьцяцца ў Парыжы. Сюды ўваходзяць як рэстараны, дзе гатуюць стравы клясычнай [[француская кухня|францускай кухні]], гэтак і такія, як то L’Astrance, які спалучае францускую і [[азіяцкая кухня|азіяцкую кухні]]. Некаторыя з самых вядомых кухараў Францыі, у тым ліку [[П’ер Ганьер]], [[Ален Дзюкас]], [[Янік Алено]] і [[Ален Пасар]], маюць трохзоркавыя рэстараны ў Парыжы<ref>[https://web.archive.org/web/20141125110232/http://restaurant.michelin.fr/ «Michelin Guide»].</ref>. У Парыжы маюцца некалькі іншых відаў традыцыйных рэстаранаў. Кавярні зьявіліся ў Парыжы ў XVII стагодзьдзі, а да XVIII стагодзьдзя яны сталіся цэнтрамі палітычнага і культурнага жыцьця гораду. Кавярня Procope на левым беразе датуецца гэтым часам. У XX стагодзьдзі кавярні на левым беразе, асабліва Café de la Rotonde і Le Dôme Café на [[Манпарнас]]е і Café de Flore і Les Deux Magots на бульвары Сэн-Жэрмэн былі важнымі месцамі сустрэчаў мастакоў, пісьменьнікаў і філёзафаў{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1137}}. Яшчэ адзін від ядальні — [[бістро]]. Яно вызначаецца як тып рэстарана ля дому зь сьціплым дэкорам і коштамі, сталай кліентурай і выгоднай атмасфэрай. У наш час сапраўдныя бістро сталіся рэдкай зьявай у Парыжы праз рост коштаў, канкурэнцыі і розных харчовых звычак парыскіх закусачных{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|715}}. Першапачаткова брасэры ўяўляла сабою карчму, разьмешчаную побач з [[бровар]]ам, дзе ў любую гадзіну можна было наліваць піва і падаваць ежу. Пачынаючы з [[Сусьветная выстава 1867 году|Парыскай выставы 1867 году]], [[брасэры]] стаў папулярным відам рэстарана, дзе піва і іншыя напоі падаваліся маладымі жанчынамі ў нацыянальных касьцюмах, павязаных з гэтым напоем. Цяпер брасэры, як і кавярні, падаюць ежу і напоі ўсьцяж усяго дня{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|773}}. == Адукацыя й навука == [[Файл:Sorbonne DSC09369.jpg|значак|зьлева|[[Сарбона]]]] [[Файл:NezUniversiteParisDauphine.jpg|міні|220пкс|Унівэрсытэт Парыж-Дафін]] Самыя прэстыжныя навучальныя ўстановы Францыі знаходзяцца ў Парыжы, а самы вядомы парыскі ўнівэрсытэт ёсьць [[Сарбона]], які быў заснаваны ў 1257 Рабэрам дэ Сарбанэ з мэтай навучаньня некалькіх дзясяткаў незаможных студэнтаў [[багаслоўе|тэалёгіі]]<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20081204051344/http://www.sorbonne.fr/document173.html|загаловак=Гісторыя Сарбоны|праект=афіцыйны сайт sorbonne.fr|url=http://www.sorbonne.fr/document173.html|мова=fr}}</ref>. Даволі хутка Сарбона стала самым буйным і прэстыжным адукацыйнай установай Парыжу й Францыі. Вакол Сарбоны ўтварыўся знакаміты [[Лацінскі квартал]], чыя назва затым распаўсюдзілася й на студэнцкія кварталы іншых гарадоў. У 1968 годзе Парыскі ўнівэрсытэт быў рэфармаваны й падзелены на 13 незалежных ВНУ, пяць зь якіх зараз разьмяшчаюцца ў прыгарадах гораду<ref>[http://www.bibliotekar.ru/rGeo/56.htm Культура й сыстэма адукацыі]</ref>. У Парыжы таксама месьціцца Інстытут Францыі ({{мова-fr|Institut de France|скарочана}}), які складаецца зь пяці акадэміяў, галоўнай і самай прэстыжнай зь якіх лічыцца [[Француская акадэмія]], якая стала часткай Інстытуту ў 1803 годзе. Француская акадэмія была заснавана на базе парыскага літаратурнага гуртка, які існаваў з 1629 году. Статус дзяржаўнай навуковай установы Акадэмія атрымала ў 1635 годзе<ref>[http://www.academie-francaise.fr/histoire/index.html Афіцыйны сайт Францускай акадэміі] {{ref-fr}}</ref>. Іншымі прэстыжнымі навучальнымі ўстановамі зьяўляюцца [[Калеж дэ Франс]], [[Політэхнічная школа]], [[Вышэйшая нармальная школа]], Каталіцкі інстытут, Горны інстытут і Нацыянальны інстытут кіраваньня. Самая вялікая бібліятэка Парыжу — [[Нацыянальная бібліятэка Францыі]], якая была заснавана ў 1368 годзе каралём [[Карл V Мудры|Карлам V]] з сваёй асабістай бібліятэкі ў Люўры. На момант заснаваньня бібліятэка налічвала ўсяго 911 манускрыптаў, бо ў тыя часы было прынята зьнішчаць пасьля сьмерці манарха ўсе ягоныя дакумэнты. Гэты звычай парушыў [[Людовік XI (кароль Францыі)|Людовік XI]], зь якога й пачалося пашырэньне фонду. У 1988 годзе прэзыдэнт Францыі [[Франсуа Мітэран]] абвясьціў пра будаўніцтва новага будынка Нацыянальнай бібліятэкі паводле праекту архітэктара Дамініка Пэро. Цяпер бібліятэка налічвае больш за 10 мільёнаў друкаваных выданьняў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20071128103952/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm|загаловак=Сайт Нацыянальнай бібліятэкі|url=http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm|мова=fr}}</ref>. == Транспарт == [[Файл:Eurostar Paris Gare du Nord Station, 8 October 2011.jpg|значак|зьлева|[[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны вакзал]] уважаецца самым загружаным чыгуначным вакзалам у Эўропе.]] Горад ёсьць буйным чыгунычным, аўтамабільным і авіяцыйным транспартным вузлом. Кіруе транзытнай сеткай у рэгіёне дзяржаўны сындыкат [[Іль-дэ-Франс Мабілітэ]] ({{мова-fr|ÎLe-de-France Mobilités|скарочана}})<ref>[https://web.archive.org/web/20060411124843/http://www.stif-idf.fr/ «Le web des voyageurs franciliens»]. Syndicat des Transports d'Île-de-France.</ref>. Кампанія каардынуе функцыянаваньне грамадзкага транспарту, а таксама замаўляе паслугі ў іншых транспартных кампаніяў. Да ліку такіх кампаніяў можна аднесьці [[RATP]], якая абслугоўвае 347 аўтобусных лініяў, [[парыскі мэтрапалітэн]], восем трамвайных лініяў і частку сеткі рэгіянальнай чыгункі [[RER]]; [[SNCF]], якая эксплюатуе прыгарадны чыгуначны транспарт, адну трамвайную лінію ды сетку RER; а таксама прыватны кансорцыюм [[Optile]], які ёсьць апэратарам вялікай колькасьці аўтобусных лініяў<ref>[https://web.archive.org/web/20151208081030/http://www.optile.com/notre-mission/ «Optile en bref»]. Optile.</ref>. Паводле апытанкі кампаніі INSEE, якая ладзілася ў 2018 годзе, большасьць парыжанаў (64,3%) карыстаюцца грамадзкім транспартам, каб дабрацца да працы. Толькі 10,6% едуць да сваёй працы аўтамабілем. 10,5% робяць гэта пехатою альбо выкарыстоўваюць ролікавыя канькі, яшчэ 5,5% едуць роварам, а 4,4% дзеля гэтых мэтаў карыстаюцца матацыклем. Апошнім часам павялічваюцца роварныя маршруты, а таксама стымулюецца выкарыстаньне [[электрамабіль|электрамабіляў]]. У Парыжы робяцца захады да памяншеньня аўтамабільнага транспарту<ref>[https://web.archive.org/web/20210607154103/https://www.eib.org/en/stories/future-european-cities «5 reasons the world looks to Europe’s cities»]. European Investment Bank.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210607154047/https://www.forbes.com/sites/jeffmcmahon/2019/12/28/how-bike-lanes-are-transforming-paris/ «How Bike Lanes Are Transforming Paris»]. Forbes.</ref>. === Чыгунка === [[Файл:Paris - Station de métro Abbesses - PA00086748 - 001.jpg|значак|Адзін з уваходаў у парыскае мэтро.]] Праз тое, што Парыж ёсьць чыгуначным цэнтрам краіны, яго абслугоўваюць шэсьць буйных чыгуначных вакзалаў Парыжа ([[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны]], [[Усходні вакзал (Парыж)|Усходні]], [[Ліёнскі вакзал|Ліёнскі]], [[Аўстэрліц (вакзал)|Аўстэрліц]], [[Манпарнас (вакзал)|Манпарнас]] і [[Сэн-Лязар (вакзал)|Сэн-Лязар]]) і адзін невялікі ([[Бэрсі (вакзал)|Бэрсі]]). Усе памянёныя вакзалы абслугоўваюць хуткасныя чыгуначныя лініі, як то [[TGV]], [[Эўрастар]], [[Thalys]], [[Інтэрсіці-экспрэс]], [[Frecciarossa]], звычайныя [[Хуткасны цягнік|хуткасныя цягнікі]], як то [[Intercités]], [[Intercités de Nuit]], [[TER]], і прыгарадныя маршруты, як то [[Transilien]]. Парыскія вакзалы маюць наступныя кірункі: * [[Сэн-Лязар (вакзал)|Вакзал Сэн-Лязар]] — Нармандыя. * [[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны вакзал]] — паўночны кірунак ([[TGV]]), Вялікабрытанія ([[Эўрастар|Eurostar]]), Бэльгія і Нідэрлянды (Thalys). * [[Усходні вакзал (Парыж)|Усходні вакзал]] — усходні кірунак, Нямеччына, Аўстрыя. * [[Ліёнскі вакзал]] — рэгіёны Цэнтар і паўднёвы ўсход ([[TGV]]), Альпы, Швайцарыя, Італія. * [[Бэрсі (вакзал)|Вакзал Бэрсі]] — Альпы, Італія (начныя цягнікі). * [[Аўстэрліц (вакзал)|Вакзал Аўстэрліц]] — паўднёва-заходні кірунак ([[TGV]]), Гішпанія, Партугалія. * [[Манпарнас (вакзал)|Вакзал Манпарнас]] — Брэтань і захад Францыі ([[TGV]]). Ад свайго адкрыцьця ў 1900 годзе, [[Парыскі мэтрапалітэн]] ёсьць адной з найважнейшай мясцовай транспартнай сыстэмай гораду. Сёньня гарадзкое мэтро абслугоўвае каля 5,23 мільёнаў пасажыраў штодня<ref>[https://web.archive.org/web/20160101095822/http://www.ratp.fr/en/ratp/c_5043/metro/ «Métro2030, notre nouveau métro de Paris»]. RATP.</ref>, маючы 16 лініяў, 308 станцыяў і 226,9 км даўжыні. Акрамя таго, Парыж абслугоўваецца [[парыскі трамвай|трамваем]]. Першая лінія была ўведзеная ў эксплюатацыю ў 1992 годзе, а дасюль ужо працуе 13 лініяў, на якіх месьцяцца 248 станцыяў, а даўжыня сеткі складае 164,4 км. === Авіяцыя === [[Файл:CDG P1020431.JPG|значак|зьлева|Фатаздымак аэрапорту Шарль дэ Голь з вышыні.]] Горад ёсьць міжнародным цэнтрам авіяспалучэньня, бо Парыж уваходзіць у лік шасьці самых загружаных у авіяперавозках гарадоў сьвету. Горад абслугоўваецца трыма камэрцыйнымі міжнароднымі аэрапортамі, як то [[аэрапорт Шарль дэ Голь]], аэрапорты [[Арлі (аэрапорт)|Арлі]] і [[Бавэ (аэрапорт)|Бавэ-Тые]]. Агулам тры аэрапорты ў 2019 годзе абслужылі 112 мільёнаў пасажыраў<ref>[https://web.archive.org/web/20170329083555/http://www.developpement-durable.gouv.fr/sites/default/files/Bulletin_Statistique_2014.pdf «Bulletin statistique, trafic aérien commercial — année 2014»]. Direction générale de l’Aviation civile. — С. 15.</ref>. Таксама ў горадзе маецца яшчэ адзін аэрапорт [[Лё-Буржэ]], які ёсьць найстарэйшым парыскім аэрапортам, яшчэ і бліжэйшым да цэнтру горада, аднак сёньня ён выкарыстоўваецца толькі дзеля прыватных бізнэсовых рэйсаў, а таксама тут ладзяцца авіясалёны і авіяшоў. Аэрапорт Шарль дэ Голь месьціцца на паўночным ускрайку Парыжу. Ён быў адкрыты ў 1974 годзе і стаў самым ажыўленым парыскім аэрапортам у 1993 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20170405170444/http://www.side.developpement-durable.gouv.fr/EXPLOITATION/DEFAULT/doc/IFD/IFD_REFDOC_TEMIS_0077449/trafic-aeroportuaire-1986-2012-flux-de-trafic-commercial-1986-2012 «Trafic aéroportuaire 1986—2013»]. Direction générale de l’Aviation civile. — С. 15—17.</ref>. У 2017 годзе гэта быў 5-ы аэрапорт у сьвеце паводле аб’ёмаў міжнародных пасажыраперавозак. Акрамя таго, у гэтым лётнішчы базуецца нацыянальны авіяперавозьнік [[Air France]]. Аэрапорт Бавэ-Тые, разьмешчаны за 69 км на поўнач ад цэнтру Парыжа, выкарыстоўваецца чартарнымі авіякампаніямі і недарагімі перавозьнікамі. === Аўтадарогі === Горад аточаны трыма аўтастрадамі. Першая зь іх [[Пэрыфэрык]] прыблізна паўтарае межы ўмацаваньняў XIX стагодзьдзя вакол Парыжу. Аўтамагістраль А86 ахоплівае прылеглыя прадмесьці, і, нарэшце, аўтамабільная дарога [[Франсыльен]] ёсьць найдаўжэйшай з усіх узгаданых аўтастрадаў. Парыж мае буйную дарожную сетку даўжынёю шашаў і аўтастрадаў з больш чым 2000 км. == Спорт == [[Файл:PSG-Nantes Parc des Princes 05.jpg|значак|Матч на стадыёне [[Парк дэ Прэнс]].]] Галоўнымі спартовымі клюбамі Парыжу ёсьць футбольны клюб «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Cox, Michael|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/|загаловак=London has several major football clubs. Why does Paris only have one?|выдавецтва=The Athletic|дата публікацыі=01.10.2024|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250827122114/https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/|дата копіі=27.08.2025}}</ref> і рэгбійныя клюбы «[[Стад Франсэз Парыж|Стад Франсэз]]» і «[[Расінг-92 Парыж|Расінг-92]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Henson, Mike|спасылка=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cwyewly51n6o|загаловак=Rugby union in France: How Massy changed the game in Paris|выдавецтва=BBC Sport|дата публікацыі=05.02.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref>. Стадыён [[Стад дэ Франс]], разьлічаны на 80 тысячаў месцаў, быў збудаваны да [[чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|чэмпіянату сьвету па футболе 1998 году]], разьмешчаны адразу на поўнач ад Парыжу, у камуне [[Сэн-Дэні]]{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|300—301}}. Ён выкарыстоўваецца дзеля футболу, рэгбі й лёгкай атлетыкі, а таксама выконваў ролю алімпійскага стадыёну падчас [[летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]]. Тут ладзіцца таварыскія й адборачныя матчы да буйных турніраў нацыянальная [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборная Францыі па футболе]], а таксама тут гуляюцца хатнія матчы [[Мужчынская зборная Францыі па рэгбі|зборнай Францыі па рэгбі]] ў [[турнір Шасьці нацыяў|турніры Шасьці нацыяў]], а таксама шэраг важных матчаў рэгбійнага клюбу «Стад Франсэз»{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|300—301}}. У горадзе й найбліжэйшых прадмесьцях маюцца ды іншыя прафэсійныя й аматарскія футбольныя клюбы, у тым ліку «[[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]]» і «[[Рэд Стар Парыж|Рэд Стар]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/44971242/paris-fc-promotion-psg-ligue-1-1st-1979-france|загаловак=Paris FC join PSG in Ligue 1 for 1st time in 46 yrs|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=02.05.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/news/magazine-36195987|загаловак=The football club founded by Jules Rimet battles its way back|выдавецтва=BBC News|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=27.08.2025}}</ref>. [[Рэгбі-ліга]] ў Парыжы не такая папулярная, як у іншых рэгіёнах Францыі. Не зважаючы на гэта, сталіца прымала некалькі важных падзеяў у гісторыі гэтага віду спорту ад самага першага матчу ў краіне, якім стаў паказальны матч паміж зборнай Аўстраліі й зборнай Брытанскай лігі ў сьнежні 1933 году. Першы [[чэмпіянат сьвету па рэгбі-лізе]] адбыўся ў 1954 годзе, тады на Парк дэ Прэнс былі згуляныя матчы адкрыцьця й фіналу, у якім зборная Францыя заняла другое месца, саступіўшы зборнай Вялікабрытаніі. Абноўлены стадыён пазьней выкарыстоўваўся для групавога этапу чэмпіянату сьвету 1972 году. [[Файл:RolandGarrosCentral.jpg|значак|зьлева|Галоўны тэнісны стадыён Ралян Гарос.]] Парыж стаў першым местам, які двойчы ладзіў [[летнія Алімпійскія гульні]], і другім, які прымаў іх тройчы, як то ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1900 году|1900]], [[Летнія Алімпійскія гульні 1924 году|1924]] і 2024 гадах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.aljazeera.com/sports/2024/7/17/location-events-history-all-to-know-about-the-paris-2024-olympics-venues|загаловак=From Paris to Tahiti: All to know about the Olympics 2024 venues|выдавецтва=Al Jazeera|дата публікацыі=17.07.2024|дата доступу=26.08.2025}}</ref>. У Парыжы таксама былі згуляныя фіналы [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянатаў сьвету па футболе 1938]] і 1998 гадоў, а таксама [[чэмпіянат сьвету па рэгбі|чэмпіянату сьвету па рэгбі]] 2007 і 2023 гадоў. Таксама Парыж прымаў фіналы [[чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіянатаў Эўропы]] 1960, 1984 і 2016 гадоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/025a-0ec0db63e375-e3d06be8c923-1000--euro-2016-all-you-need-to-know/|загаловак=EURO 2016: All you need to know|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=01.01.2023|дата доступу=06.06.2024}}</ref>. У Парыжы шматкроць гуляліся фіналы найбольш прэстыжнага клюбнага першынства кантынэнту, то бок [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў УЭФА]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html|загаловак=UEFA Champions League Finals 1956-2025|выдавецтва=RSSSF|дата публікацыі=10.06.2025|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250815010722/https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html|дата копіі=15.08.2025}}</ref>. Традыцыйна фінальны этап шматдзённай роварнай гонкі [[Тур дэ Франс]] сканчваецца ў Парыжы, пры гэтым з 1975 году фініш ладзіцца на [[Элізэйскія палі|Элізэйскіх палях]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html|загаловак=2013 route|выдавецтва=Le Tour|дата доступу=21.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130517063542/http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html|дата копіі=17.05.2013}}</ref>. У Парыжы штогод ладзяцца два тэнісныя турніры, як то [[адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|адкрыты чэмпіянат Францыі]], таксама вядомы як Ралян Гарос<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.rolandgarros.com/en_FR/|загаловак=Roland-Garros|выдавецтва=Roland Garros|дата доступу=21.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130415075857/http://www.rolandgarros.com/en_FR/|дата копіі=15.04.2013}}</ref>, які ўваходзіць у лік чатырох [[турніры Вялікага шлема (тэніс)|турніраў Вялікага шлему]], а таксама [[Парыж Мастэрз]], які ладзіцца на арэне [[Акор-Арэна|Бэрсі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Schwager-Patel, Nischal|спасылка=https://www.olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch|загаловак=Paris Masters 2024: Preview, full schedule, and how to watch live men’s tour action with crucial ATP Finals ranking points available|выдавецтва=Olympics|дата публікацыі=25.10.2024|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20241108115447/https://olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch|дата копіі=08.11.2024}}</ref>. Баскетбольныя клюбы «Левалюа» й «Расінг» аб’ядналіся ў 2007 годзе, утварыўшы клюб «[[Мэтрапалітан-92 Парыж|Мэтрапалітан-92]]», які частку сваіх матчаў гуляе на [[Стадыён П’ера дэ Кубэртэна (Парыж)|стадыёне П’ера дэ Кубэртэна]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024|загаловак=Stade Pierre de Coubertin (Paris)|выдавецтва=Équipement-Paris|дата доступу=04.04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170713191550/http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024|дата копіі=13.07.2017}}</ref>. У Парыжы таксама выступаюць баскетбольны клюб «[[Парыж (баскетбольны клюб)|Парыж]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.euroleaguebasketball.net/eurocup/teams/paris-basketball/prs/|загаловак=EuroCup|выдавецтва=Euroleague Basketball|дата публікацыі=19.06.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref>, гандбольная каманду клюбу «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html|загаловак=Histoire — Club — PSG Handball|выдавецтва=www.psghand.fr|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20160115142149/http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html|дата копіі=15.01.2016}}</ref> і «[[Мюскетэр Парыж|Мюскетэр]]» па амэрыканскім футболе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.parisfootballteam.com/|загаловак=Paris Football Team — The Paris Football Team is an American football franchise of the European League of Football, based in Paris, France.|дата доступу=23.09.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220923203752/https://www.parisfootballteam.com/|дата копіі=23.09.2022}}</ref>. Іпадром Ляншан ёсьць галоўнай пляцоўкай для конных скачак у Парыжы. Цяперашні аб’ект быў збудаваны ў 1857 годзе на мурах абацтва Ляншан, зьнішчаных падчас [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. Акрамя скачак, як то Прыз Трыюмфальнай аркі, тут ладзяцца спаборніцтвы па канкуры ды іншыя спартовыя спаборніцтвы. У сакавіку ў месьце ладзіцца Парыскі паўмаратон, у красавіку ўжо арганізоўваецца [[Парыскі маратон]]. == Гарады-сябры == * [[Рым]], [[Італія]] == Асобы == * [[Мікола Абрамчык]] — беларускі грамадзкі й палітычны дзяяч, публіцыст, інжынэр. Прэзыдэнт [[Рада БНР|Рады БНР]] * [[Ніна Абрамчык]] — беларуская грамадзка-палітычная дзяячка, пісьменьніца * [[Франсуа Азон]] — францускі сцэнарыст і кінарэжысэр * [[Жак Ібэр]] — францускі кампазытар * [[Нестар Ляранс]] — удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў == Глядзіце таксама == * [[Сад расьлін (Парыж)|Сад расьлін]] * [[Бізнэс ФМ]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Bell, Daniel A.; de-Shalit, Avner|спасылка=https://books.google.com/books?id=iRrglOH4kKkC&pg=PA247|загаловак=The Spirit of Cities: Why the Identity of a City Matters in a Global Age|выдавецтва=Princeton University Press|год=2011|isbn=978-1-4008-3972-8|ref=Bellde-Shalit}} * {{кніга|імя=Yvan|прозьвішча=Combeau|спасылка=https://books.google.com/books?id=uVmfGAAACAAJ|загаловак=Histoire de Paris|выдавецтва=Presses universitaires de France|год=2003|isbn=978-2-13-053865-3|ref=Combeau}} * {{кніга|імя=Patrice|прозьвішча=De Moncan|загаловак=Le Paris d’Haussmann|месца=Paris|выдавецтва=Les Editions du Mecene|год=2012|isbn=978-2-907970-98-3|ref=De Moncan}} * {{Кніга|аўтар= Fierro, Alfred|загаловак= Histoire et dictionnaire de Paris|выдавецтва= Lafont|год= 1996|isbn= 978-0-7859-9300-1|ref= Fierro}} * {{кніга|аўтар=Fraser, Benjamin; Spalding, Steven D.|спасылка=https://books.google.com/books?id=fUOY8941RjMC&pg=PA117|загаловак=Trains, Culture, and Mobility: Riding the Rails|выдавецтва=Lexington Books|год=2011|isbn=978-0-7391-6749-6|ref=FraserSpalding}} * {{Кніга|аўтар=Jarrassé, Dominique|загаловак=Grammaire des jardins parisiens: de l’héritage des rois aux créations contemporaines|спасылка=https://books.google.com/books?id=5HxGAQAAIAAJ|выдавецтва=Parigramme|год=2007|isbn=978-2-84096-476-6|ref=Jarrassé}} * {{Кніга|аўтар=Lawrence, Rachel; Gondrand, Fabienne|загаловак=Paris (City Guide)|спасылка=https://archive.org/details/paris0000unse_b2o4|месца=London|выдавецтва=Insight Guides|год=2010|isbn=978-981-282-079-2|ref=Lawrence & Gondrand}} * {{кніга|імя=Thomas|прозьвішча=Paine|спасылка=https://books.google.com/books?id=YU_o6E572uIC&pg=PA453|загаловак=Rights of Man, Common Sense, and Other Political Writings|выдавецтва=Oxford University Press|год=1998|isbn=978-0-19-283557-4|ref=Paine}} * {{кніга|імя=Jacques|прозьвішча=Rougerie|загаловак=La Commune de 1871|месца=Paris|выдавецтва=Presses universitaires de France|год=2014|isbn=978-2-13-062078-5|ref=Rougerie}} * {{кніга|імя=Thierry|прозьвішча=Sarmant|спасылка=https://books.google.com/books?id=ZM4XNQEACAAJ|загаловак=Histoire de Paris: politique, urbanisme, civilisation|выдавецтва=Editions Gisserot|год=2012|isbn=978-2-7558-0330-3|ref=Sarmant}} * {{кніга|імя=William A.|прозьвішча=Shack|загаловак=Harlem in Montmartre, A Paris Jazz Story between the Great Wars|выдавецтва=University of California Press|год=2001|isbn=978-0-520-22537-4|ref=Shack}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.paris.fr/ Афіцыйны сайт]. {{Славутасьці Парыжу}} {{Дэпартамэнты Францыі}} {{Сталіцы Эўропы}} [[Катэгорыя:Парыж| ]] [[Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] h6wjwg50swer4n3vfcd8ev2s2iomlqe 2692354 2692353 2026-09-24T19:24:50Z Dymitr 10914 няхай выява будзе брацца зь Вікізьвестак, выпраўленьне спасылкі 2692354 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт |Назва = Парыж |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Парыжу |Назва на мове краіны = Paris |Код мовы назвы краіны = fr |Краіна = Францыя |Герб = Grandes_Armes_de_Paris.svg |Сьцяг = Flag of Paris.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Іль-дэ-Франс]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 48 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 24 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 2 |Даўгата хвілінаў = 21 |Даўгата сэкундаў = 3 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.paris.fr/ |Лацінка=Paryž}} '''Пары́ж''' ({{мова-fr|Paris}}) — сталіца й найбуйнейшы горад у [[Францыя|Францыі]], разьмешчаны на рацэ [[Сэна|Сэне]], на поўначы краіны, у самым сэрцы рэгіёну [[Іль-дэ-Франс]] (зьяўляецца яго адміністрацыйным цэнтрам, а таксама асобным [[Дэпартамэнты Францыі|дэпартамэнтам]]). Адміністрацыйныя межы гораду ў значнай ступені зьяўляюцца нязьменнымі з 1860 году. Насельніцтва складае {{лік|2 133 111}} чалавек (2021 год)<ref>[http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/commune.asp?annee=2011&depcom=75056 Populations légales 2012 de la commune]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Institut National de la Statistique et des Études Économiques {{ref-fr}}</ref>, аднак з улікам колькасьці жыхароў шматлікіх прыгарадаў насельніцтва складае {{лік|12 568 755}} чалавек (2016 год)<ref>[https://web.archive.org/web/20140717211900/http://insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&nivgeo=AU2010&codgeo=001&millesime=2011 Chiffres clés Évolution et structure de la population]. recensement.insee.fr {{ref-fr}}</ref>, што робіць горад адным з самых густанаселеных гарадзкіх раёнаў у [[Эўропа|Эўропе]]<ref>Stefan Helders, World Gazetteer. [https://web.archive.org/web/20071001000616/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a «World Metropolitan Areas»] {{ref-en}}</ref>. Горад ёсьць важным населеным пунктам на працягу больш чым двух тысячагодзьдзяў, ён і сёньня зьяўляецца адным зь вядучых сусьветных бізнэсовых і культурных цэнтраў, і ягоны ўплыў на [[палітыка|палітыку]], [[адукацыя|адукацыю]], [[сфэра паслугаў|сфэру паслугаў]], [[СМІ]], [[мода|моду]], [[навука|навуку]] й [[мастацтва]] робіць важкі ўнёсак у ягоны статус як аднаго з глябальных гарадоў сьвету<ref>Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network, Loughborough University. [https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html «The World According to GaWC 2008»]</ref>. У 2009 і 2010 гадох Парыж увайшоў у лік трох найбольш важных і ўплывовых гарадоў сьвету сярод першых трох «эўрапейскіх гарадоў будучыні», паводле дасьледаваньня, апублікаванаму часопісам [[Financial Times]]<ref>[http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/3234/European_Cities___Regions_of_the_Future_2010_11.html Home — fDiIntelligence.com]. Fdimagazine.com</ref> і ўвайшоў у дзясятак найбольш зручных для жыцьця гарадоў сьвету, паводле зьвестак брытанскага аглядніка Monocle<ref>[https://web.archive.org/web/20110926064634/http://www.monocle.com/specials/35_cities/ Monocle, Issue]. June 2010</ref>. Парыж таксама зьяўляецца аддным з самых зялёных гарадоў Эўропы<ref>[http://www.citymayors.com/environment/greenest-cities-europe.html Greenest cities in Europe]. City Mayors (2010-03-03).</ref>. У Парыжы месьцяцца штаб-кватэры шматлікіх міжнародных арганізацыяў, як то [[ЮНЭСКО]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва й разьвіцьця]] (АЭСР), [[Міжнародная гандлёвая палата]] (ICC) й неафіцыйны [[Парыскі клюб]]. Парыж і парыскі рэгіён стварае больш за чвэрць [[СУП]] Францыі, зарабіўшы ў 2009 годзе € 552,1 мільярдаў<ref>Institut National de la Statistique et des Études Économiques. [http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/donnees-detaillees/pib-va-reg/pib-va-reg-pib-1990-2009.xls «Produits Intérieurs Bruts Régionaux (PIBR) en valeur en millions d’euros»] {{ref-fr}}</ref>. Паводле зьвестак на 2008 год, аглямэрацыя Парыжу зьяўляецца другой па велічыні эканомікай у Эўропе, пасьля [[Лёндан]]у, і шостай у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?]. Ukmediacentre.pwc.com {{ref-en}}</ref>. У Парыжы маецца некалькі бізнэсовых раёнаў, у прыватнасьці, [[Дэфанс]] — найбуйнейшы біснэсовы раён Эўропы<ref>Logistics-in-Europe.com, Vertical Mail. [https://web.archive.org/web/20070702055132/http://www.logistics-in-europe.com/pidf-gb/index.html «Paris Île-de-France, a head start in Europe»]{{ref-en}}</ref>. Акрамя таго Парыж зьяўляецца адным з самых прывабных турыстычных местаў, прынімаючы ў год каля 42 мільёнаў турыстаў<ref>Martine Delassus, Florence Humbert, Christine Tarquis, Julie Veaute. [http://www.paris-iledefrance.cci.fr/images/publications/pdf/chiffres_cles_en/2011/chiffres_cles_en_2011_complet.pdf «Paris Region Key Figures»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Development Agency. ст. 21.</ref>. Дзякуючы гэтаму Парыж зьяўляецца самым наведвальным горадам у сьвеце. Гарады й прыгарады ўтрымліваць да 3800 гістарычных помнікаў, а таксама чатыры аб’екты [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. == Назва == Назва гораду паходзіць ад [[галы|гальскага]] племені [[парысіі|парысіяў]], якія насялялі гэтыя месцы да прыходу [[рымляне|рымлянаў]]. Рымскі горад, які стаяў на гэтым месцы ў 1-м стагодзьдзі да н. э. — 5-м стагодзьдзі н. э., насіў назву [[Лютэцыя]]. == Гісторыя == === Заснаваньне гораду === Горад быў утвораны ў сярэдзіне III стагодзьдзя да н. э. з кельцкага паселішча [[Лютэцыя]] племя парызіяў на месцы сучаснай высьпе [[Сытэ (востраў)|Сытэ]]. Сучасная назва гораду паходзіць ад імя гэтага племені. Першае пісьмовае згадваньне аб Лютэцыі сустракаецца ў шостай кнізе [[Гай Юліюс Цэзар|Юліюса Цэзара]] пра вайну з Галіяй у 53 годзе да н. э. Калі ў 52 годзе да н. э. рымляне пасьля першай няўдалай спробы ў другі раз паспрабавалі падысьці да гораду, парызіі падпалілі Лютэцыю й разбурылі масты. Рымляне пакінулі ім выспу й пабудавалі на левым беразе [[Сэна|Сэны]] новы горад. Там яны ўзьвялі тэрмы, форум і амфітэатар. У Рымскай імпэрыі горад ня меў вялікага ўплыву. === Сярэднявечча === Панаваньне рымлянаў скончылася да 508 году з прыходам франкаў. За [[Філіп II Аўгуст|Філіпам II Аўгустам]] была ўзмоцнена абарона гораду: у 1190 годзе была пабудаваная гарадзкая сьцяна на правым беразе Сэны, а ў 1210 годзе — на левым беразе. У гэты ж час на заходняй ускраіне Парыжу была ўзводзеная крэпасьць [[Люўр]]. [[Файл:Plan de Paris en 1657.JPG|значак|зьлева|Мапа Парыжу 1657 году.]] Пачынаючы з XI стагодзьдзя Парыж стаў адным з цэнтраў эўрапейскай адукацыі, у першую чаргу рэлігійнай. У XIII стагодзьдзі, у выніку рознагалосьсяў сярод выкладчыкаў, на левым беразе (сучасны [[Лацінскі квартал]]) пачаў працу шэраг «незалежных» калежаў, прабацькоў сучаснай [[Сарбона|Сарбоны]]. У XIV стагодзьдзі горад абнесьлі яшчэ адным мурам на правым беразе, на месцы сёньняшніх Вялікіх бульвараў. У часы [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] каралеўская рэзыдэнцыя пераехала ў [[Вэрсальскі палац|Вэрсаль]], аднак Парыж па-ранейшаму заставаўся палітычным цэнтрам Францыі, дзе актыўна павялічвалася колькасьць насельніцтва. Парыж пачаў граць вядучую ролю ў эканоміцы краіны. === XVIII і XIX стагодзьдзі === Насельніцтва Парыжу павялічылася з блізу 400 тысячаў у 1640 годзе да 650 тысячаў у 1780 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Durant, Will; Durant, Ariel|спасылка=https://books.google.com/books?id=yKsYAAAAYAAJ|загаловак=The Story of Civilization XI The Age of Napoleon|выдавецтва=Simon & Schuster|isbn=978-0-671-21988-8}}</ref>. Новы бульвар, названы [[Элізэйскія палі|Элізэйскімі палямі]], пашырыў горад на захад да [[Плошча Зоркі|Этуаля]]{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|45—47}}, у той час як рабочы раён [[Фабур Сэнт-Антуан]] на ўсходнім баку гораду рабіўся ўсё больш перапоўненым беднымі мігрантамі зь іншых рэгіёнаў Францыі{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|129—133}}. Роля Парыжу ў адукацыі і навуцы прывяла да таго, што ў XVIII стагодзьдзі, у [[эпоха Асьветніцтва|эпоху Асьветніцтва]], Парыж стаў вядомы як Горад Сьвятла<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/place/Paris|загаловак=Paris|назва праекту=Encyclopædia Britannica|копія=https://web.archive.org/web/20220827145809/https://www.britannica.com/place/Paris|дата копіі=27.08.2022}}</ref>. Улетку 1789 году Парыж стаў цэнтральным месцам [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. 14 ліпеня натоўп захапіў арсэнал у [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], атрымаўшы тысячы стрэльбаў, зь якімі ён узяў [[Штурм Бастыліі|штурмам Бастылію]], які быў галоўным сымбалем каралеўскай улады. Першая незалежная [[Парыская камуна (1789—1795)|Парыская камуна]], або гарадзкая рада, сабралася ў [[Атэль-дэ-Віль|Атэлі-дэ-Віль]] і 15 ліпеня абрала мэрам астранома [[Жан-Сыльвэн Баі|Жана-Сыльвэна Баі]]{{Зноска|Paine|1998|Paine|453}}. [[Файл:Prise de la Bastille.jpg|значак|зьлева|Захоп [[Бастылія|Бастыліі]].]] [[Людовік XVI]] і каралеўская сям’я былі дастаўленыя ў Парыж і зьняволеныя ў [[Цюільры|Цюільрыйскім палацы]]. У 1793 годзе, калі рэвалюцыя набывала ўсё больш радыкальны характар, кароль, каралева і мэр былі пакараныя сьмерцю на гільятыне. Той час вядомы як [[Эпоха тэрору]], калі больш за 16 тысячаў чалавек ва ўсёй Францыі была абезгалоўленыя такім жа чынам{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|674}}. Маёмасьць арыстакратыі і царквы была нацыяналізаваная, а гарадзкія касьцёлы зачыненыя, прададзеныя або зьнішчаныя{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|144}}. Шэраг рэвалюцыйных фракцыяў кіраваў Парыжам да 9 лістапада 1799 году, калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] захапіў уладу як першы консул{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|147}}. Насельніцтва Парыжу зьменшылася на 100 тысячаў чалавек падчас рэвалюцыі, але пасьля 1799 году яно рэзка павялічылася на 160 тысячаў новых жыхароў, дасягнуўшы адзнакі ў 660 тысячаў мяшчанаў да 1815 году{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. Напалеон замяніў выбарны ўрад Парыжу прэфэктам, які падпарадкоўваўся наўпрост яму. Ён пачаў узводзіць манумэнты ваеннай славы, у тым ліку пабудаваў [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальную арку]], і палепшыў занядбаную інфраструктуру гораду новымі фантанамі, каналам [[Урк (канал)|Урк]], могілкамі [[Пэр-Ляшэз]] і першым у горадзе мэталёвым [[Мост Мастацтваў|мостам Мастацтваў]]. Трыюмфальная арка была канчаткова ўзьведзеная ў 1836 годзе{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. Падчас [[Рэстаўрацыя Бурбонаў|рэстаўрацыі Бурбонаў]] масты і пляцы Парыжу былі вернутыя да сваіх даўніх, дарэвалюцыйных назваў. [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 году]], увекавечаная [[Ліпеньская калёна|Ліпеньскай калёнай]] на [[плошча Бастыліі|пляцы Бастыліі]], прывяла да ўлады канстытуцыйнага манарха [[Людовік-Філіп I|Людовіка-Філіпа I]]. Першая чыгунка ў Парыжы пачала працаваць у 1837 годзе, усчаўшы новы час масавай міграцыі з правінцыяў у горад{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. У 1844 годзе вакол гораду будаваўся трэці мур на месцы сёньняшняй [[Пэрыфэрык|колцавой дарогі]] вакол гораду. У бліжэйшых навакольлях гораду былі ўзьведзеныя ўмацаваньні даўжынёю 39 км з 16-ю фартамі, у той час гэта было найвялікшым ахоўным збудаваньнем у сьвеце. У 1848 годзе Людовік-Філіп быў зрынуты народным паўстаньнем. Ягоны пераемнік, [[Напалеон III Банапарт|Напалеон III]], разам з прызначаным прэфэктам Сэны [[Жорж Эжэн Асман|Жоржам Эжэнам Асманам]], распачаў грандыёзны праект грамадзкіх работаў, каб пабудаваць новыя шырокія бульвары, новую опэру, цэнтральны рынак, новыя аквэдукі, каналізацыю і паркі, ператварыўшы на паркі [[Булёнскі лес|Булёнскі]] і [[Вэнсэнскі лес|Вэнсэнскі лясы]]{{Зноска|De Moncan|2012|De Moncan|7—35}}. У 1860 годзе Напалеон III далучыў да складу места навакольныя мястэчкі і стварыў восем новых акругаў, пашырыўшы Парыж да ягоных сучасных межаў{{Зноска|De Moncan|2012|De Moncan|7—35}}. Горад імкліва разьвіваўся ў гэты час, а [[вялікая перабудова Парыжу]] зьмяніла ягоны зьнешні выгляд і значна палепшыла інфраструктуру. [[Файл:Louis-Emile Durandelle, The Eiffel Tower - State of the Construction, 1888.jpg|значак|зьлева|Будаўніцтва Эйфэлевай вежы ў лістападзе 1888 году.]] Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] 1870—1871 гадоў Парыж быў абложаны [[пруская армія|прускай арміяй]]. Пасьля некалькіх месяцаў блякады, голаду, а затым і абстрэлаў з боку прусаў, горад быў вымушаны здацца 28 студзеня 1871 году. 28 сакавіка рэвалюцыйны ўрад, вядомы як [[Парыская камуна]], якая складалася з рабочых, рамесьнікаў і дробных буржуа, захапіў уладу ў Парыжы, выступаючы супраць часовага кансэрватыўнага ўрада рэспублікі. Рэвалюцыянэры трымалі сталіцу два месяцы пакуль напрыканцы траўня 1871 году камуна не была жорстка здушаная францускай арміяй{{Зноска|Rougerie|2014|Rougerie|118}}. Як адлюстраваньне культурнага і палітычнага ўплыву гораду ў канцы XIX стагодзьдзя горад прыняў дзьве вялікія міжнародныя выставы, як то [[Сусьветная выстава (1889)|Сусьветную выставу 1889 году]], да адкрыцьця якой была пабудаваная [[Эйфэлева вежа]] і якая адзначала стагодзьдзе Францускай рэвалюцыі, і [[Сусьветная выстава (1900)|Сусьветную выставу 1900 году]], дзеля якой былі пабудаваныя [[мост Аляксандра III]], [[Вялікі палац (Парыж)|Вялікі]] і [[Малы палац (Парыж)|Малы палацы]] ды першая лінія [[Парыскі мэтрапалітэн|парыскага мэтро]]{{Зноска|FraserSpalding|2011|Fraser & Spalding|117}}. Парыж стаў лябараторыяй натуралізму ([[Эміль Заля]]) і [[сымбалізм (мастацтва)|сымбалізму]] ([[Шарль Бадлер]] і [[Поль Вэрлен]]), а таксама [[імпрэсіянізм]]у ў мастацтве ([[Гюстаў Курбэ]], [[Эдуард Манэ]], [[Клёд Манэ]], [[П’ер Агюст Рэнуар]]){{Зноска|Fierro|1996|Fierro|490—491}}. У 1890-я гады і першае дзесяцігодзьдзе XX стагодзьдзя, вядомыя таксама як [[Пекная эпоха]], Парыж перажыў небывалы ўздым і эканамічнае разьвіцьцё. === XX і XXI стагодзьдзі === Да 1901 году насельніцтва Парыжу павялічылася да блізу 2, 7 мільёнаў чалавек{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|61}}. На пачатку XX стагодзьдзя вядомыя мастакі з усяго сьвету пасяліліся тут, улучна з [[Паблё Пікаса]], [[Амэдэо Мадыльяні]] і [[Анры Матыс]]ам. Горад стаў месцам нараджэньня [[фавізм]]у, [[кубізм]]у і [[абстракцыянізм|абстрактнага мастацтва]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|497}}<ref>{{кніга|імя=Dan|прозьвішча=Franck|спасылка=https://books.google.com/books?id=3hYBzRzZ0kcC|загаловак=Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art|выдавецтва=Open Road + Grove/Atlantic|isbn=978-0-8021-9740-5}}</ref>, а такія літаратары, як то [[Марсэль Пруст]], распрацоўвалі новыя падыходы ў літаратуры{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|491}}. Падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] Парыж часам апынаўся на лініі фронту. Ад 600 да 1000 парыскіх таксовак адыгралі невялікую, але высокасымбалічную ролю, бо яны перавезьлі 6 тысячаў жаўнераў на лінію бою ў [[Бітва на Марне (1914)|Першай бітве на Марне]]. Горад быў бамбаваны [[цэпэлін (тып дырыжабляў)|цэпэліны]] і абстрэльваўся нямецкімі далёкабойнымі гарматамі{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|750}}. У паваенныя гады Парыж заставаўся прывабным месцам для пісьменьнікаў, музыкаў і мастакоў з усяго сьвету, у прыватнасьці тут працавалі [[Эрнэст Гэмінгўэй|Эрнэст Гэмінгуэй]], [[Ігар Стравінскі]], [[Джэймз Джойс]], [[Жазэфіна Бэйкер]], [[Эва Котчэвэр]], [[Гэнры Мілер]], [[Анаіс Нін]], [[Сыдні Бэшэ]]{{Зноска|Shack|2001|Shack}} і [[Сальвадор Далі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|загаловак=The Surreal World of Salvador Dalí|выдавецтва=Smithsonian Magazine|дата публікацыі=04.2005|дата доступу=12.07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20140518170614/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|дата копіі=18.05.2014}}</ref>. У гэтыя ж гады горад таксама стаў домам для ўсё большай колькасьці студэнтаў і актывістаў з францускіх калёніяў і іншых азіяцкіх і афрыканскіх краінаў, якія пазьней сталі кіраўнікамі сваіх дзяржаваў. Як прыклад, тут жылі і навучаліся [[Ха Шы Мін]], [[Чжоў Эньлай]] і [[Леапольд Сэдар Сэнгор]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor|загаловак=''Anti-Imperial Metropolis''|выдавец=Anti-Imperial Metropolis|копія=https://web.archive.org/web/20150904011013/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor|дата копіі=04.09.2015}}</ref>. [[Файл:The Liberation of Paris, 25 - 26 August 1944 HU66477.jpg|значак|Генэрал [[Шарль дэ Голь]] на сьвяткаваньні вызваленьня Парыжу ад нямецкай акупацыі.]] 14 чэрвеня 1940 году нямецкае войска хутка акупавала Парыж, бо той быў абвешчаны «[[адкрыты горад|адкрытым горадам]]»{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|217}}. 16—17 ліпеня 1942 году, паводле загаду немцаў, француская паліцыя і жандармэрыя арыштавалі 12884 габрэяў, улучна зь дзецьмі. Іх пяць дзён трымалі іх вязьніцы, адкуль цягнікамі вывезьлі ў канцэнтрацыйны лягер [[Асьвенцім]]. Аніводнае дзіця не вярнулася адтуль{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|637}}{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|218}}. 25 жніўня 1944 году горад быў вызвалены 2-й бранятанкавай дывізіяй Францыі і 4-й пяхотнай дывізіяй арміі ЗША. Генэрал [[Шарль дэ Голь]] ачоліў велізарны натоўп, які прайшоў маршам па Элізэйскім палям да [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры Парыскай Божай Маці]], і выступіў з натхняльнай прамовай з Атэлю-дэ-Віль{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|242—243}}. Парыж быў уцягнуты ў [[Вайна за незалежнасьць Альжыру|Альжырскую вайну за незалежнасьць]], якая адбывалася ў 1950-х і 1960-х гадах. У жніўні 1961 году [[Фронт нацыянальнага вызваленьня (Альжыр)|Фронт нацыянальнага вызваленьня Альжыру]] атакаваў і забіў 11 парыскіх паліцыянтаў, што ў адказ прывяло да ўсталяваньня камэнданцкай гадзіны для мусульманаў Альжыру, якія тады былі грамадзянамі Францыі. 17 кастрычніка 1961 году несанкцыянаваны, але мірны пратэст альжырцаў супраць камэнданцкай гадзіны прывёў да гвалтоўных сутыкненьняў паміж паліцыяй і дэманстрантамі, у якіх загінулі прынамсі 40 чалавек. [[Таемная ўзброеная арганізацыя]], якая выступала супраць наданьня Альжыру незалежнасьці, зладзіла ў Парыжы шэраг выбухаў у 1961—1962 гадах<ref>{{навіна|аўтар=Kim Willsher|спасылка=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|загаловак=France remembers Algerian massacre 50 years on|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=17.10.2011|копія=https://web.archive.org/web/20141026114936/http://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|дата копіі=26.10.2014}}</ref>{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|658}}. У траўні 1968 году студэнты-пратэстоўцы занялі [[Сарбона|Сарбону]] і ўзьвялі барыкады ў Лацінскім квартале. Тысячы парыскіх рабочых далучыліся да студэнтаў, і рух ператварыўся ў двухтыднёвы ўсеагульны страйк. Масавыя выступы, якія прывялі, у рэшце рэшт, ня столькі да зьмены ўрада, колькі да карэннага перадзелу грамадзтва, зьмены мэнталітэту французаў. Падзеі траўня 1968 году ў Францыі таксама прывялі да падзелу [[Парыскі ўнівэрсытэт|Парыскага ўнівэрсытэту]] на 13 незалежных кампусаў{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|226}}. У 1975 годзе [[Нацыянальная асамблея (Францыя)|Нацыянальная асамблея]] зьмяніла статус Парыжу, ураўнаваўшы яго да іншых францускіх гарадоў, у выніку чаго 25 сакавіка 1977 году [[Жак Шырак]] стаў першым абраным мэрам Парыжу ад 1793 году{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|260}}. [[Файл:Marche hommage Charlie hebdo et aux victimes des attentats de janvier 2015 (17).jpg|значак|зьлева|Дэманстрацыя на Пляцы рэспублікі ў студзені 2015 году, выкліканая нападам на рэдакцыю часопіса [[Charlie Hebdo]].]] Вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]] пачала будавацца паміж 1969 і 1973 гадамі, стаўшы найвышэйшым будынкам у горадзе з 57 паверхамі. Збудаваньне выклікала вялікія спрэчкі і застаецца адзіным будынкам у цэнтры гораду, які перавышае 32 паверхі{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|222}}. Насельніцтва Парыжу зьменшылася з 2,8 мільёнаў у 1954 годзе да 2,1 мільёнаў у 1990 годзе, бо сем’і сярэдняй клясы пачалі пераяжджаць у прадмесьці{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|107—108}}. Каб дапоўніць мэтро, была пабудаваная прыгарадная чыгуначная сетка [[RER]], а таксама ў 1973 годзе была завершаная хуткасная колцавая аўтамагістраль [[Пэрыфэрык]], што атачае горад{{Зноска|Bellde-Shalit|2011|Bell & de-Shalit|247}}. Частка берагу Сэны ў цэнтры места, улучна зь [[Люўр]]ам і Эйфэлевай вежай, у 1991 годзе была залучаная ў сьпіс аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://whc.unesco.org/en/list/600|загаловак=Paris, Banks of the Seine|выдавецтва=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization|дата доступу=17.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20190509014712/http://whc.unesco.org/en/list/600/|дата копіі=09.05.2019}}</ref>. Большасьць прэзыдэнтаў Пятай рэспублікі па вайне жадалі пакінуць у Парыжы ўласныя манумэнты. Гэтак прэзыдэнт [[Жорж Пампіду]] распачаў будаўніцтва [[Цэнтар Пампіду|цэнтру Жоржа Пампіду]], [[Валеры Жыскар д’Эстэн]] заклаў [[Музэй д’Арсэ]]. Адным з найбольш выбітным у гэтым пляне быў прэзыдэнт [[Франсуа Мітэран]], які ўзьвёў [[Опэра Бастыліі|Опэру Бастыліі]] ў 1989 годзе, новы комплекс Нацыянальнай бібліятэкі Францыі ў 1996 годзе, [[Вялікая арка Дэфанс|Вялікую арку Дэфанс]] у 1989 годзе, а таксама [[піраміда Люўру|піраміду Люўру]] з падземным дваром у 1989 годзе{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|226—230}}. На пачатку XXI стагодзьдзя насельніцтва Парыжу пачало зноў павольна павялічвацца, бо ўсё больш маладых людзей пераяжджалі ў горад. У 2011 годзе колькасьць жыхароў дасягнула 2,25 мільёнаў чалавек. У сакавіку 2001 году [[Бэртран Дэлянаэ]] стаў першым мэрам-сацыялістам і быў перавыбраны на пасаду ў сакавіку 2008 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html|загаловак=City Mayors: Bertrand Delanoe – Mayor of Paris|выдавецтва=www.citymayors.com|дата доступу=16.08.2023|копія=https://web.archive.org/web/20120207082344/http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html|дата копіі=07.02.2012}}</ref>. Ён ператварыў частку аўтамагістралі ўздоўж левага берагу Сэны ў гарадзкі прамэнад і парк<ref>{{артыкул|загаловак=Les berges de Seine rendues aux Parisiens|выданьне=Le Moniteur|год=19.06.2013}}</ref>. У 2007 годзе прэзыдэнт [[Нікаля Сарказі]] распачаў праект Вялікага Парыжу, каб больш шчыльна інтэграваць Парыж з навакольнымі прадмесьцямі. Пасьля шматлікіх мадыфікацыяў 1 студзеня 2016 году была створаная новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка з насельніцтвам у 6,7 мільёнаў чалавек<ref>{{навіна|аўтар=Lichfield, John|спасылка=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html|загаловак=Sarko's €35bn rail plan for a 'Greater Paris'|выдавец=The Independent|дата публікацыі=29.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090502102151/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html|дата копіі=02.05.2009}}</ref>. У 2015 годзе ў Парыжы адбылася сэрыя нападаў, сярод якіх таксама быў напад на рэдакцыю часопіса [[Charlie Hebdo]]. У нападах загінулі 17 чалавек, а адказнасьць за іх узяла на сябе [[Аль-Каіда]]<ref>{{спасылка|аўтар=Library, C.N.N.|спасылка=http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html|загаловак=2015 Charlie Hebdo Attacks Fast Facts|выдавецтва=CNN|дата публікацыі=21.01.2015|дата доступу=20.06.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170623154608/http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html|дата копіі=23.06.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|загаловак=Attentats terroristes: les questions que vous nous avez le plus posées|выдавец=Le Monde|дата публікацыі=15.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150114153341/http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|дата копіі=14.01.2015}}</ref>. 1,5 мільёнаў чалавек прайшлі маршам у Парыжы на знак салідарнасьці супраць тэрарызму і ў падтрымку свабоды слова<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|загаловак=Les politiques s’affichent à la marche républicaine|выдавецтва=Le Figaro|дата публікацыі=11.01.2015|дата доступу=11.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150111213532/http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|дата копіі=11.01.2015}}</ref>. У лістападзе таго ж году зноў адбыліся тэрарыстычныя напады, за якія ўзяла на сябе адказнасьць [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|загаловак=Islamic State claims Paris attacks that killed 127|выдавец=Reuters|дата публікацыі=14.11.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151114014250/http://www.reuters.com/article/2015/11/14/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|дата копіі=14.11.2015}}</ref>. У выніку было забіта 130 чалавек і паранена больш як 350<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rte.ie/news/2015/1120/747897-paris/|загаловак=Paris attacks death toll rises to 130|выдавецтва=RTÉ.ie|дата публікацыі=20.11.2015|дата доступу=08.11.2021|копія=https://web.archive.org/web/20190423123908/https://www.rte.ie/news/2015/1120/747897-paris/|дата копіі=23.04.2019}}</ref>. 15 красавіка 2019 году адбыўся моцны пажар у [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры Парыскай Божай Маці]]. Агонь узяўся ў карнізах на даху<ref name="Notre-Dame" >{{спасылка|спасылка=https://www.friendsofnotredamedeparis.org/notre-dame-cathedral/fire/|загаловак=Notre-Dame Cathedral Fire — Before & After the Fire|выдавецтва=www.friendsofnotredamedeparis.org|дата публікацыі=13.04.2022|дата доступу=08.07.2025}}</ref>, ахапіў шпіль і большую частку самога даху. Пажарнікі здолелі згасіць полымя, уратаваўшы асноўную канструкцыю, улучна з званіцамі і вокнамі ў стылі [[ружа (архітэктура)|ружы]], таксама ўнікнуўшы ахвяраў<ref name="Notre-Dame" />. Катэдры была адкрытая па рамонце 7 сьнежня 2024 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://people.com/how-notre-dame-cathedral-was-rebuilt-after-2019-fire-8757844|загаловак=How the Iconic Notre Dame Cathedral Was Rebuilt After the Devastating 2019 Fire|выдавецтва=People.com|дата доступу=08.07.2025}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Paris, France ESA24382977.jpeg|значак|Спадарожнікавы фатаздымак места.]] Парыж месьціцца ў паўночнай цэнтральнай частцы Францыі, то бок у цэнтры [[Парыскі басэйн|Парыскага басэйна]] ў паўночна выгнутай дузе ракі Сэны, прыкладна 65 м над узроўнем мора. Межы Парыжу акрэсьленыя бульварам Пэрыфэрык, як то колцавай аўтастрадай{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|69}}. Часам да тэрыторыі Парыжу адносяць зьмешчаны на захадзе ад гораду [[Булёнскі лес]] і разьмешчаны на ўсходзе [[Вэнсэнскі лес]]. Плошча гораду складае 105 км², калі ўключаць плошчу гэтых паркаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|загаловак=Key figures for Paris|выдавецтва=Paris.fr|дата публікацыі=15.11.2007|дата доступу=05.05.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090306220509/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|дата копіі=06.03.2009}}</ref> , і калі адкінуць іх — Парыж займае авальную плошчу ў 87 км². Апошняя буйная анэксія прадмесьцяў у 1860 годзе надала гораду ягоную сучасную форму і стварыла 20 раёнаў, якія закручваюцца паводле хады гадзіньніка. Сэна цячэ праз горад з усходу на захад, на правым паўночным беразе дамінуе ўзгорак Манмартр. На левым беразе дамінуючай вэртыкальлю ёсьць вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]]. Агулам жа Парыж шырока раскінуўся на абодвух берагах ракі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|загаловак=Paris|назва праекту=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://web.archive.org/web/20130707083834/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|дата копіі=07.07.2013}}</ref>. У цэнтры места рака распадаецца на рукавы, якія амываюць дзьве выспы — [[Сытэ (востраў)|Сытэ]] й [[Сэн-Люі]]. Яшчэ адная выспа, [[Лебядзіная выспа|Лебядзіная]], разьмешчаная ў заходняй частцы гораду. Парыскі [[мэрыдыян]], які быў вызначаны ў 1718 годзе [[Жак Касыні|Жакам Касыні]] і больш дакладна вымераны ў 1806 францускім фізыкам [[Франсуа Араго|Дамінікам Франсуа Араго]], быў да 1884 году [[нулявы мэрыдыян|нулявым мэрыдыянам]]. Ён праходзіць праз Парыскую абсэрваторыю і пазначаны з дапамогай слупкоў па ўсім Парыжы, а таксама з дапамогай адмысловых адзнакаў (бронзавых Араго-мэдальёнаў у гонар знакамітага фізыка) на маставых, [[ходнік|тратуарах]] і будынках, у тым ліку і на [[Люўр]]ы. Пасьля публікацыі папулярнага рамана [[Дэн Браўн|Дэна Браўна]] ''«[[Код да Вінчы]]»'' некаторыя з адзнак былі выкрадзеныя. === Клімат === [[Файл:Paris raining autumn cityscape (8252181936).jpg|значак|зьлева|Увосень на Рафаэль-авэню.]] Парыж разьмяшчаецца паводле [[кліматычная сыстэма Кёпэна|кліматычнай сыстэмы Кёпэна]] ў зоне [[марскі клімат|марскога клімату]], што тыпова для [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]]<ref>{{артыкул|аўтар=Brimblecombe, Peter; Richards, Jenny|загаловак=Köppen climates and Scheffer index as indicators of timber risk in Europe (1901–2020)|выданьне=Heritage Science|том=11|нумар=1|старонкі=150|год=20.07.2023|DOI=10.1186/s40494-023-00992-7}}</ref>. Гэты тып характарызуецца прахалоднай зімой і цёплым летам, а сярэднія паказьнікі тэмпэратуры вагаюцца паміж {{ГЦэ|15}} і {{ГЦэ|25|сп}} у ліпені{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|309}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.noaa.gov/jetstream/global/climate-zones/jetstream-max-addition-k-ppen-geiger-climate-subdivisions|загаловак=JetStream Max: Addition Köppen-Geiger Climate Subdivisions|выдавецтва=National Oceanic and Atmospheric Administration|дата доступу=26.08.2025}}</ref>. Агулам жа сярэдняя гадавая [[тэмпэратура]] сягае {{ГЦэ|10,9|сп}}. Штогод бывае некалькі дзён, калі тэмпэратура ўздымаецца вышэй за {{ГЦэ|32|сп}}, што асабліва назіраецца ў апошнія гады. Часам узьнікаюць і больш працяглыя і інтэнсіўныя хвалі сьпёкі, як, напрыклад, у 2003 годзе, калі тэмпэратуры тыднямі перавышалі {{ГЦэ|30|сп}}, а ў асобныя дні дасягалі {{ГЦэ|40|сп}} і амаль не зьніжаліся ўначы. Сярэдняя гадавая колькасьць [[ападкі|ападкаў]] роўная 585 мм. Мікраклімат Парыжу, абумоўлены цеснатой і забруджваньнем, адрозьніваецца тэмпэратурай паветра — на 2 градуса вышэй сярэдняй тэмпэратуры па рэгіёне [[Іль-дэ-Франс]], — і паніжанай вільготнасьцю, меншай асьветленасьцю ў дзённы час і больш сьветлымі начамі. Надвор’е вясною і восеньню звычайна мяккае ўдзень і прахалоднае ўначы, але нестабільнае<ref>{{спасылка|спасылка=http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate|загаловак=Climate in Paris|выдавецтва=Paris Convention and Visitors Bureau|дата доступу=29.06.2013|копія=https://web.archive.org/web/20141205162747/http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate|дата копіі=05.12.2014}}</ref>. Узімку сонца замала, а дні больш прахалодныя, пры гэтым ночы даволі халодныя, але звычайна тэмпэратура трымаецца вышэй за нуль, а мінімальныя тэмпэратуры сягаюць {{ГЦэ|3|сп}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789|загаловак=Visiting Paris in the Winter: A Complete Guide|выдавецтва=tripsavvy|дата публікацыі=31.01.2018|дата доступу=27.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20171011030400/https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789|дата копіі=11.10.2017}}</ref>. Лёгкія начныя замаразкі даволі частыя, але тэмпэратура рэдка апускаецца ніжэй за {{ГЦэ|−5|сп}}. Часам у Парыжы выпадае лёгкі сьнег або назіраюцца сьнежныя завеі, з назапашваньнем сьнегу або безь яго<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4|загаловак=Weather in France – Climate and Temperatures of French Cities|выдавецтва=tripsavvy|дата публікацыі=30.11.2017|дата доступу=27.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180228100742/https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4|дата копіі=28.02.2018}}</ref>. Улетку надвор’е цёплае, а сярэдняя тэмпэратура склааде {{ГЦэ|22|сп}}, у гэтую паравіну году ў сярэднім прыпадае 8 гадзінаў сонечнага сьвятла на дзень<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.metoffice.gov.uk/weather/travel/holiday-weather/europe/france/paris|загаловак=Paris weather|выдавецтва=Met Office|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250414203219/https://weather.metoffice.gov.uk/travel/holiday-weather/europe/france/paris|дата копіі=14.04.2025}}</ref>. Самым цёплым месяцам ёсьць [[ліпень]] са сярэдняй тэмпэратурай {{ГЦэ|19,0|сп}}, а найбольш халодным — [[студзень]] з тэмпэратурай у {{ГЦэ|3,1|сп}}. Найбольшая колькасьць ападкаў выпадае ў жніўні, у сярэднім 62 мм; а найменшая іхняя колькасьць назіраецца ў [[сакавік]]у, у сярэднім 32 мм. Пачынальна з 1873 году вядуцца рэгулярныя [[мэтэаралёгія|мэтэаролягічныя]] вымярэньні для Парыжу. Самая нізкая зарэгістраваная тэмпэратура склала {{ГЦэ|−23,9|сп}} (10 сьнежня 1879 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|загаловак=Géographie de la capitale – Le climat|выдавецтва=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|дата доступу=24.05.2006|копія=https://web.archive.org/web/20061003225432/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|дата копіі=03.10.2006}}</ref>). Найбольш высокая зарэгістраваная тэмпэратура склала {{ГЦэ|42,6|сп}} 25 ліпеня 2019 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu|загаловак=42.6 °C à Paris : record absolu de chaleur battu !|выдавецтва=Météo France|дата доступу=25.07.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190725135102/http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu|дата копіі=25.07.2019}}</ref>. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Парыжу | Крыніца = [http://www.infoclimat.fr/climatologie/index.php?s=07156&aff=details Relevés Paris-Montsouris 1961-1990] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = 15.3 | Студзень_макс = 6.3 | Студзень_мін = 2.0 | Студзень_абс_мін = -13.9 | Люты_абс_макс = 20.3 | Люты_макс = 7.9 | Люты_мін = 2.6 | Люты_абс_мін = -9.8 | Сакавік_абс_макс = 24.7 | Сакавік_макс = 11.0 | Сакавік_мін = 4.5 | Сакавік_абс_мін = -8.6 | Красавік_абс_макс = 27.8 | Красавік_макс = 14.5 | Красавік_мін = 6.7 | Красавік_абс_мін = -1.8 | Травень_абс_макс = 30.2 | Травень_макс = 18.1 | Травень_мін = 10.1 | Травень_абс_мін = 2.0 | Чэрвень_абс_макс = 34.4 | Чэрвень_макс = 21.6 | Чэрвень_мін = 13.2 | Чэрвень_абс_мін = 4.2 | Ліпень_абс_макс = 35.4 | Ліпень_макс = 23.9 | Ліпень_мін = 15.2 | Ліпень_абс_мін = 9.5 | Жнівень_абс_макс = 39.3 | Жнівень_макс = 23.6 | Жнівень_мін = 14.8 | Жнівень_абс_мін = 8.2 | Верасень_абс_макс = 32.7 | Верасень_макс = 20.8 | Верасень_мін = 12.6 | Верасень_абс_мін = 5.8 | Кастрычнік_абс_макс = 28 | Кастрычнік_макс = 16.0 | Кастрычнік_мін = 9.4 | Кастрычнік_абс_мін = 0.4 | Лістапад_абс_макс = 20.3 | Лістапад_макс = 10.1 | Лістапад_мін = 5.2 | Лістапад_абс_мін = -4.2 | Сьнежань_абс_макс = 17.1 | Сьнежань_макс = 7.0 | Сьнежань_мін = 2.9 | Сьнежань_абс_мін = -25.6 | Год_абс_макс = 39.3 | Год_макс = 15.1 | Год_мін = 8.3 | Год_абс_мін = -25.6 <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 4.2 | Люты_сяр = 5.3 | Сакавік_сяр = 7.8 | Красавік_сяр = 10.6 | Травень_сяр = 14.3 | Чэрвень_сяр = 17.4 | Ліпень_сяр = 19.6 | Жнівень_сяр = 19.2 | Верасень_сяр = 16.7 | Кастрычнік_сяр = 12.7 | Лістапад_сяр = 7.7 | Сьнежань_сяр = 5.0 | Год_сяр = 11.7 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 55 | Люты_ападкі = 45 | Сакавік_ападкі = 52 | Красавік_ападкі = 50 | Травень_ападкі = 62 | Чэрвень_ападкі = 53 | Ліпень_ападкі = 58 | Жнівень_ападкі = 46 | Верасень_ападкі = 53 | Кастрычнік_ападкі = 55 | Лістапад_ападкі = 57 | Сьнежань_ападкі = 55 | Год_ападкі = 642 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} === Гідраграфія === Рака [[Сэна]] злучае Парыж з унутранымі часткамі краіны ([[Бургундыя]]) і зь [[Ля-Манш]]ам. Рака апынулася найважным фактарам для стварэньня і разьвіцьця гораду, пачатак якому паклалі шматлікія ў той час выспы на Сэне. Сэна разьбівае Парыж на дзьве няроўныя часткі — паўночную (rive droite, правы бераг), дзе адбываюцца ўсе фінансава-гандлёвыя справы, і паўднёвую (rive gauche, левы бераг), якая дзякуючы [[Лацінскі квартал|Лацінскаму кварталу]] лічыцца раёнам [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. [[Файл:Seine wide.jpg|міні|цэнтар|800пкс|Панарамны від Сэны поруч маста Сэн-Мішэль (зьлева) і Нотр-Дама (справа)]] == Выбітныя мясьціны == [[Файл:Arc Triomphe.jpg|значак|Трыюмфальная арка.]] У Парыжы знаходзіцца велізарная колькасьць славутасьцяў, да ліку якіх адносяцца ня толькі архітэктурныя пабудовы, але таксама вуліцы, масты й плошчы. Тры самыя вядомыя парыскія славутасьці — старажытны [[Катэдра Парыскай Божай Маці]], пабудаваны на востраве [[Сытэ (востраў)|Сытэ]] яшчэ ў XII стагодзьдзі, [[Эйфэлева вежа]] й [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальная арка]] — канструкцыі XIX стагодзьдзя. Ажурная мэталічная вежа, пабудаваная паводле праекту інжынэра [[Аляксандар Эйфэль|Эйфэля]], задумвалася як часовая пабудова, якая служыла ўваходам на Сусьветную выставу 1889 году. Але яна ня толькі перажыла само гэтае мерапрыемства, але й стала з тых часоў сапраўдным сымбалем гораду. На поўначы й на поўдні ад яе над лініяй гарызонту ўзвышаюцца [[базыліка Сакрэ-Кёр]], пабудаваная на вяршыні ўзгорка [[Манмартр]], і самотная вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]], асабліва вылучаецца на фоне свайго «плоскага» раёну. Гістарычная вось помнікаў архітэктуры перасякае горад з цэнтру на захад. Яна пачынаецца ад знакамітага на ўвесь сьвет музэю [[Люўр]], а потым цягнецца праз [[сад Цюільры]], праспэкт [[Элізэйскія палі]] да самай Трыюмфальнай аркі ў цэнтры [[плошча Зоркі|плошчы Зоркі]]. У 1960-х гадох на працягу лініі быў пабудаваны квартал [[Дэфанс]], цэнтрам якога стала [[Вялікая арка Дэфанс]]. У самым цэнтры гістарычнай часткі знаходзіцца Дом інвалідаў, у якім знаходзіцца вайсковы музэй, тут жа спачываюць парэшткі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]]. Тут жа былая царква [[Пантэон (Парыж)|Пантэон]], ахоўвае вечны супакой некалі знакамітых францускіх дзеячаў. Былы каралеўскі палац Кансьержэры стаў на час [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] турмой для зрынутай каралевы, адкуль яна была канваяваная да публічнага пакараньня. Яшчэ адзін напамін пра баі за свабоду францускага народа ёсьць [[статуя Свабоды]], усталяваная на [[Лебядзіны востраў|Лебядзіным востраве]]. Арыгінал гэтай статуі быў падораны [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаным Штатам Амэрыкі]] ў 1886 годзе, і з тых часоў сустракае падарожнікаў у порце [[Нью-Ёрк]]у. У гістарычным цэнтры гораду, на востраве Сытэ, знаходзяцца дзьве самых знакамітых царквы Францыі: [[Катэдра Парыскай Божай Маці]] й [[Сэнт-Шапэль|Сьвятая капэля]]. Архітэктурныя кірункі XX стагодзьдзя пакінулі гораду такія помнікі, як [[Культурны цэнтар імя Жоржа Пампіду]], у якім зараз разьмешчаны музэй сучаснага мастацтва, новы будынак опэры на [[Плошча Бастыліі|плошчы Бастыліі]], гандлёвы цэнтар [[Ле-Аль]], пабудаваны на месцы «чэрава Парыжа», а таксама раён [[Дэфанс]], які ўяўляе сабой архітэктурны комплекс з [[хмарачос]]аў і будынкаў з авангарднымі формамі. Прадстаўляе таксама несумнёўны інтарэс Навукова-прамысловы гарадок, у якім знаходзіцца буйны музэй навукі й тэхнікі. === Паркі й сады === [[Файл:Parc des Buttes-Chaumont, 22 April 2007.jpg|значак|зьлева|У сонечны дзень у парку [[Бют-Шамон]] у 2007 годзе.]] Сёньня ў Парыжы налічваецца больш за 421 муніцыпальны парк і сад, якія ахопліваюць больш за 3 тысячы гектараў і зьмяшчаюць больш за 250 тысяч дрэваў{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|6}}. Найстарэйшымі паркамі ў францускае сталіцы ёсьць сад [[Цюільры (сад)|Цюільры]], якія былі створаныя ў 1564 годзе дзеля палацу [[Цюільры]] й пераробленыя [[Андрэ Лё Нотр]]ам паміж 1664 і 1672 гады{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|125}}, ды [[Люксэмбурскі сад]], які быў адкрыты ў 1612 годзе [[Марыя Мэдычы|Марыяй Мэдычы]]. Сёньня ў апошнім зь іх месьціцца [[Люксэмбурскі палац]], дзе ладзяцца паседжаньні [[Сэнат Францыі|Сэнату]]{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|208}}. [[Сад расьлін (Парыж)|Сад расьлін]] ёсьць першым батанічным садам у Парыжы, створаным у 1626 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20130615203149/http://www.mnhn.fr/museum/foffice/tous/tous/guidePratique/lieuxVisiter/LieuxAVisiter/FLieuAVisiter.xsp?i=1&nav=liste&INFO_ID=21&SITE_ID=10&AE_ID=214&LIEU_ID=158&idx=6&MAN_ID=273 «Le Jardin de Plantes»]. Muséum national d’Histoire naturelle.</ref>. У пэрыяд з 1853 па 1870 гады на замову імпэратара [[Напалеон III Банапарт|Напалеона III]] архітэктар [[Адольф Альфан]] стварыў шмат новых паркаў і садоў у горадзе ў розных кварталах Парыжу{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|122—161}}, у тым ліку [[Булёнскі лес|Булёнскі]] й [[Вэнсэнскі лес|Вэнсэнскі]] лясы, паркі [[Мансуры]] й [[Бют-Шамон (парк)|Бют-Шамон]]. Актыўна найноўшыя паркі паўставалі з 1977 году, як то парк [[Ля-Вілет (парк)|Ля-Вілет]] быў адкырыты ў 1987 годзе, парк [[Андрэ-Сытраэн]] быў дасяжны грамадзкасьці з 1992 году, парк [[Бэрсі (парк)|Бэрсі]] паўстаў у 1997 годзе, а парк [[Клішы-Батыньёль]] адкрыў свае брамы ў 2007 годзе{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|242—256}}. У 2013 годзе замест аўтадарогі ўздоўж [[Сэна|Сэны]] ад мосту [[Альма]] да музэю Арсэ была пабудаваная набярэжная з садамі. === Могілкі === {{Асноўны артыкул|Могілкі Парыжу}} [[Файл:Pere Lachaise looking down the hill.jpg|значак|Могілкі [[Пэр-Ляшэз]].]] Паводле хрысьціянскай традыцыі нябожчыкаў імкнуліся хаваць на прылеглай да царквы зямлі. У 1786 годзе з прычыны грамадзкай гігіены было вырашана спыніць пахаваньні на перапоўненых могілках пры цэрквах у цэнтры гораду й іх закрыць, a парэшткі з гэтых могілак перанесьці ў падземныя выпрацаваныя каменаломні на поўдзень ад Парыжа, зараз яны знаходзяцца ў 14 акрузе гораду. Адкрыцьцё найбуйнейшых парыскіх могілак адносіцца да пачатку XIX стагодзьдзя, да эпохі панаваньня [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]]. Разьвіцьцё гораду прывяло да таго, што гэтыя могілкі, якія знаходзіліся некалі на ўскраінах, апынуліся ў сваім родзе зялёным аазісам спакою ў цэнтры розных кварталаў шумнай сталіцы. Многія вялікія людзі Францыі й усяго сьвету знайшлі свой апошні прытулак на могілках [[Пэр-Ляшэз]], нэкропалі-музэі пахавальнага мастацтва XIX стагодзьдзя пад адчыненым небам, могілках Манмартра, лябірынта на 11 гэктарах, Манпарнас, дзякуючы свайму строгаму плянаваньню набылі назву «бухты спакою» й могілкі Пасі, невялікія, але з самай высокай шчыльнасьцю знакамітасьцяў на квадратны мэтар. == Эканоміка == [[Файл:La Défense from the top of the Grande Arche to the east - 2022-08-13.jpg|значак|зьлева|Бізнэсовы раён [[Дэфанс]].]] Эканоміка гораду шмат у чым палягае на [[сэктар паслуг|сэктары паслуг]] і [[гандаль|гандлі]]. Каля 80% усіх прадпрыемстваў Парыжу займаюцца гандлем, транспартам і рознымі паслугамі, толькі 6,5% працуюць у сфэры будаўніцтва ды ўсяго 3,8% дзеюць у прамысловасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160307200924/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=COM-75056 «Department of Paris; Complete Dossier»]. INSEE.</ref>. Падобная гісторыя назіраецца ў [[Іль-дэ-Франс]], дзе 76,7% прадпрыемстваў займаюцца гандлем і паслугамі, а 3,4% занятая ў прамысловасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160316053531/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=REG-11 «Île-de-France Region — Complete dossier»]. INSEE.</ref>. Паводле зьвестак на 2012 год 59,5% ад усіх працоўных месцаў у Іль-дэ-Франс былі ў сфэры рынкавых паслугаў. Акрамя таго людзі занятыя ў галіне аховы здароўя, сацыяльнай сфэры, у дзяржаўным кіраваньні і абароне, у сфэры адукацыі, вытворчасьці і ў камунальных службах, будаўніцтве і самы мізэр у сельскай гаспадарцы<ref>[https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=EMP2&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=REG&codgeo=11 «EMP2 — Emplois au lieu de travail par sexe, statut et secteur d’activité économique — Région d’Île-de-France»]. INSEE.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151219154702/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures%2Fagregatnaf2008%2Fagregatnaf2008.htm «La nomenclature agrégée — NA, 2008»]. INSEE.</ref>. Цэнтар эканамічнага жыцьця Парыжу месьціцца ў [[Цэнтральны бізнэсовы квартал Парыжу|Цэнтральным бізнэсовым квартале]], які ахоплівае 8-ы, 17-ы і часткова 9-ы і 16-ы акругі гораду. Асноўная дзейнасьць у гэтым квартале — фінансы, страхаваньне і бізнэсовыя паслугі. У раёне таксама месьціцца вялікая колькасьць унівэрмагаў, гандлёвых цэнтраў, гатэляў, рэстаранаў, а таксама дзяржаўныя ўстановы і міністэрствы<ref name="insee-d’emploi">[https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=20718 «En Île-de-France, 39 poles d’emploi structurent l’economie régionale»]. INSEE.</ref>. Другім паводле велічыні бізнэсовым раёнам з пункту гледжаньня занятасьці ёсьць [[Дэфанс]] на захад ад гораду. У 2010 годзе там было занята каля 144 тысяч супрацоўнікаў, зь якіх каля 38% працаўнікоў былі занятыя ў сфэры фінансаў і страхаваньня, а 16% былі супрацоўнікамі сфэры бізнэсу паслугаў. Двума іншымі важнымі раёнамі ёсьць [[Нёі-сюр-Сэн]] і [[Левалюа-Пэрэ]], якія па сутнасьці ёсьць працягам Дэфансу. Іншыя раёны, як то [[Булёнь-Біянкур]] і [[Ісі-ле-Мулено]], а таксама паўднёвая частка 15-й акругі, ёсьць цэнтрам распрацоўкі інфармацыйных тэхналёгіяў і дзейнасьці сродкаў масавай інфармацыі<ref name="insee-d’emploi"/>. Найлепшыя францускія кампаніі, занесеныя ў сьпіс [[Форчун Глобал 500]] за 2021 год, маюць сваю сядзібу Парыжы альбо [[Іль-дэ-Франс]]. Некаторыя кампаніі, як то [[Société Générale]], маюць свае офісы як у Парыжы, гэтак і ў Дэфанс. Парыскі рэгіён ёсьць вядучым рэгіёнам Францыі ў эканамічнай дзейнасьці. Гэтак у 2019 годзе СУП рэгіёну фармаваў траціну ад агульнага СУП усёй Францыі. === Турызм === [[Файл:Visiter le Louvre en été ! (4787187477).jpg|значак|Інтэр’еры [[Люўр]]у.]] Турызм у Парыжы ў 2022 годзе працягваў аднаўляцца пасьля [[пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]]. Гэтак колькасьць наведвальнікаў павялічылася да 44 млн чалавек, што, аднак, на 13% было ніжэйшым за аналягічны паказьнік 2019 году<ref name="visitparisregion">[https://web.archive.org/web/20230325170709/https://pro.visitparisregion.com/chiffres-du-tourisme/conjoncture/bilans/bilan-de-l-annee-touristique-2022-a-paris-ile-de-france-mars-2023 «Bilan de l’année touristique 2022 à Paris Île-de-France (mars 2023)»]. Visit Paris Region.</ref>. [[Вялікі Парыж]], да якога акрамя самога Парыжу далучаюць яшчэ тры навакольныя дэпартамэнты, наведалі 38 млн турыстаў у 2019 годзе, калі лічыць колькасьць пастаяльцаў гатэляў<ref name="pressinfo">[https://web.archive.org/web/20210910112723/https://press.parisinfo.com/key-figures «Tourism in Paris — Key Figures 2020»]. Press Paris Info.</ref>. Сюды ж уваходзілі 12,2 мільёнаў францускіх наведвальнікаў. Сярод замежнікаў найбольшы попыт горад меў сярод жыхароў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] (2,6 мільёнаў), [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (1,2 мільёнаў), [[Нямеччына|Нямеччыны]] (981 тысяча) і [[Кітай|Кітаю]] (711 тысяч)<ref name="pressinfo"/>. У 2018 годзе паводле індэксу вымярэньня [[Эўраманітор]]у Парыж быў другім найбуйнейшым горадам паводле колькасьць авіяпасажыраў з 19,1 мільёнамі наведвальнікамі пасьля [[Бангкок]]у (22,78 млн), але апярэджваючы [[Лёндан]] (19,09 млн)<ref>[https://web.archive.org/web/20190914054101/https://www.forbes.com/sites/ericrosen/2019/09/04/the-worlds-most-visited-city-is-bangkok/ «The World’s Most-Visited City Is Bangkok»]. Forbes.</ref>. Паводле дзяржаўнага турыстычнага бюро каля 393 тысяч працаўнікоў у Вялікім Парыжы альбо 12,4% ад агульнай рабочай сілы былі занятыя ў турыстычным сэктары, улучаючы гасьцёўні, харчаваньне, транспарт і арганізацыю адпачынку<ref>[https://web.archive.org/web/20180219151215/https://press.parisinfo.com/key-figures/key-figures/Tourism-in-Paris-Key-Figures-2016 «Tourism in Paris — Key Figures 2016»]. Paris Convention and Visitors Bureau. </ref>. Самымі папулярнымі культурнымі славутасьцямі гораду ў 2022 годзе былі музэй [[Люўр]] (7,7 мільёнаў наведвальнікаў), [[Эйфэлева вежа]] (5,8 мільёнаў наведвальнікаў), музэй [[Арсэ]] (3,27 мільёнаў наведвальнікаў) і [[Цэнтар Пампіду]] (3 мільёны наведвальнікаў)<ref name="visitparisregion"/>. Некаторыя замежныя наведвальнікі пакутуюць ад [[Парыскі сындром|Парыскага сындрому]], калі іхны досьвед наведваньня гораду не адпавядаў чаканьням<ref>[https://web.archive.org/web/20091031110724/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6197921.stm «'Paris Syndrome' strikes Japanese»]. BBC News.</ref>. == Культура == === Жывапіс і скульптура === [[Файл:Pierre-Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette.jpg|значак|зьлева|''«[[Баль у Мулен дэ ля Галет]]»'' працы [[П’ер Агюст Рэнуар|П’ера-Агюста Рэнуара]] цяпер захоўваецца ў музэі [[Арсэ (музэй)|Арсэ]].]] Цягам стагодзьдзяў Парыж вабіў мастакоў з усяго сьвету. У выніку места набыло рэпутацыю «Гораду мастацтва»<ref>Montclos, Jean-Marie Perouse De (2003). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=OCJ2QgAACAAJ «Paris, City of Art»]. Harry N. Abrams. — ISBN 978-0-86565-226-2.</ref>. Італьянскія мастакі зрабілі глыбокі ўплыў на разьвіцьцё мастацтва ў Парыжы ў XVI—XVII стагодзьдзях, асабліва ў скульптуры і рэльефах. Жывапіс і скульптура сталі гонарам францускай манархіі, і француская каралеўская сям’я даручыла многім парыскім мастакам упрыгожыць свае палацы, калі на той час у францускім мастацтве дамінавалі плыні [[барока]] і [[клясыцызм]]у. Такія скульптары, як то [[Франсуа Жырардон]], [[Антуан Куазво]] і [[Нікаля Кусту]], набылі рэпутацыю найлепшых майстраў пры каралеўскім двары Францыі XVII стагодзьдзя. [[П’ер Міньяр]] стаў першым мастаком караля [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] у гэты час. У 1648 годзе была створаная [[Каралеўская акадэмія жывапісу і скульптуры]], каб задаволіць вялікую цікавасьць да мастацтва ў сталіцы. Яна служыла найвышэйшай мастацкай школай Францыі ажно да 1793 году<ref name="Michelin">Michelin (2011). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=P945gwAL-oAC&pg=PT105 «Paris Green Guide Michelin 2012—2013»]. Michelin. — ISBN 978-2-06-718220-2.</ref>. [[Файл:Paris 2010 - Le Penseur.jpg|значак|Знакамітая скульптура [[Агюст Радэн|Агюста Радэна]] «[[Мысьляр (скульптура)|Мысьляр]]».]] Парыж быў цэнтрам мастацтва ў XIX і пачатку XX стагодзьдзяў, калі ў горадзе паўставалі шматлікія суполкі мастакоў і мастацкія школы, павязаныя зь некаторымі з найлепшымі мастакамі таго часу, як то з [[Анры дэ Тулюз-Лятрэк]]ам, [[Эдуард Манэ|Эдуардам Манэ]], [[Клёд Манэ|Клёдам Манэ]], [[Бэрта Марызо|Бэртай Марызо]], [[Поль Гаген|Полем Гагенам]], [[П’ер Агюст Рэнуар|П’ер-Агюстам Рэнуарам]] ды іншымі майстрамі. Парыж займаў цэнтральнае месца ў разьвіцьці [[рамантызм]]у ў мастацтве, дзякуючы такім жывапісцам, як то [[Тэадор Жэрыко]]<ref name="Michelin"/>. [[Імпрэсіянізм]], [[мадэрн|ар-нуво]], [[сымбалізм (мастацтва)|сымбалізм]], [[фавізм]], [[кубізм]] і [[ар-дэко]] — усе памянёныя стылі разьвіліся ў Парыжы<ref name="Michelin"/>. У канцы XIX стагодзьдзя шмат мастакоў з францускіх правінцыяў і ўсяго сьвету прыязджалі ў Парыж, каб выставіць свае працы ў шматлікіх салёнах і на выставах ды зрабіць сабе імя<ref>Perry, Gillian (1995). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=wg4NAQAAIAAJ&pg=PA19 «Women Artists and the Parisian Avant-garde: Modernism and 'feminine Art' Art, 1900 to the Late 1920s»]. Manchester University Press. — С. 19. — ISBN 978-0-7190-4165-5.</ref>. Такія мастакі, як то [[Паблё Пікаса]], [[Анры Матыс]], [[Вінцэнт ван Гог]], [[Поль Сэзан]], [[Жан Мэцэнжэ]], [[Альбэр Глез]], [[Анры Русо]], [[Марк Шагал]], [[Амэдэо Мадыльяні]] ды многія іншыя, былі цесна павязаныя з Парыжам. Найбольш выбітнымі скульптарамі, якія зарабілі сабе рэпутацыю ў Парыжы ў сучасную эпоху, былі [[Фрэдэрык Агюст Бартальдзі]], [[Агюст Радэн]], [[Каміль Клядэль]], [[Антуан Бурдэль]], [[Поль Ляндаўскі]] і [[Арыстыд Маёль]]. Залаты век Парыскай школы скончыўся ў час між дзьвюма сусьветнымі войнамі. === Музэі === [[Файл:MuseeOrsay 20070324.jpg|значак|зьлева|У музэі [[Арсэ (музэй)|Арсэ]].]] У 2021 годзе самы вядомы парыскі музэй [[Люўр]] наведала 2,8 мільёнаў чалавек<ref>«Visitor Figures 2021». The Art Newspaper, 5 студзеня 2022.</ref>, дзякуючы чаго музэй працягвае ўтрымліваць лідэрства сярод самых наведвальных музэяў сьвету. Ягоныя скарбы ўлучаюць карціны ''«[[Мона Ліза]]»'' і ''«[[Свабода, якая вядзе народ]]»'', а таксама статую [[Вэнэра Мілёская|Вэнэры Мілёскай]]. Другім паводле наведвальнасьці музэем гораду ў 2021 годзе з 1,5 мільёнамі наведвальнікаў стаў [[Цэнтар Жоржа Пампіду]], таксама вядомы як Бабур, у якім месьціцца [[Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва (Парыж)|Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва]]. Трэцім паводле наведвальнасьці музэем места ў тым жа 2021 годзе стаў [[Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі]], які наведалі 1,4 мільёны чалавек. Ён славіцца сваімі парэшткамі дыназаўраў, калекцыямі мінэралаў і галерэяй эвалюцыі. За ім рушыў усьлед музэй [[Арсэ (музэй)|Арсэ]], які зьмяшчае калекцыю мастацтва XIX стагодзьдзя і францускіх імпрэсіяністаў. Гэты музэй у 2021 годзе наведаў мільён чалавек. У Парыжы месьціцца адзін з найбуйнейшых навуковых музэяў у Эўропе, вядомы як [[Гарадок навукі і індустрыі]], а таксама адзін з найстарэйшых [[Музэй мастацтвай і рамёстваў]], які быў адкрыты ў 1794 годзе. Іншымі самымі наведвальнымі музэямі Парыжу ў 2021 годзе былі [[Будынак фундацыі Люі Вітона]], [[Музэй на набярэжнай Бранлі — Жак-Шырак]], які прадстаўляе мастацтва і культуры карэнных народаў Афрыкі, Азіі, Акіяніі і Амэрыкі, а таксама музэй [[Карнавале]] з калекцыяй па гісторыі Парыжу і [[Малы палац (Парыж)|Малы Палац]], у якім месьціцца мастацкі музэй гораду<ref>«Le Tourisme a Paris — Chiffres Cles -Edition 2021». The Office of Tourism and Congresses of the City of Paris.</ref>. [[Файл:Musée du quai Branly.jpg|значак|[[Музэй на набярэжнай Бранлі — Жак-Шырак]] з вышыні.]] У музэі [[Аранжэры]], побач зь Люўрам і Арсэ, таксама выстаўляюцца працы імпрэсіяністаў і [[постімпрэсіянізм|постімпрэсіяністаў]], у тым ліку большасьць з цыклю карцінаў Клёда Манэ ''«Гарлачыкі»''. Музэй [[Клюні (музэй)|Клюні]], які таксама вядомы як Музэй Сярэднявечча, зьмяшчае творы сярэднявечнага мастацтва. Музэй [[Гімэ (музэй)|Гімэ]], або Нацыянальны музэй азіяцкага мастацтва, мае адную з найбуйнейшых калекцыяў азіяцкага мастацтва ў Эўропе. У горадзе таксама можна знайсьці музэі, прысьвечаныя асобным мастакам, у тым ліку [[Музэй Пікаса]], [[Музэй Радэна]] і [[Нацыянальны музей Эжэна Дэлякруа]]. Ваенная і вайсковая гісторыя Францыі прадстаўленая экспазыцыямі ў [[Музэй арміі (Парыж)|Музэі арміі]] ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]]. У дадатак да нацыянальных музэяў, якімі кіруе Міністэрства культуры, горад утрымлівае 14 музэяў, улучна з музэем гісторыі Парыжу Карнавале, [[Музэй сучаснага мастацтва (Парыж)|Музэем сучаснага мастацтва]], [[Такійскі палац|Такійскім палацам]], [[Дом Віктора Юго|Домам Віктора Юго]], [[Дом Бальзака]] і [[Парыскія катакомбы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20141123165959/http://www.paris.fr/musees «Municipal museums»]. Maire de Paris.</ref>. Маюцца таксама вядомыя прыватныя музэі. Музэй сучаснага мастацтва фонду Люі Вітону, спраектаваны архітэктарам [[Фрэнк Геры|Фрэнкам Геры]], адкрыўся ў кастрычніку 2014 году ў [[Булёнскі лес|Булёнскім лесе]]. === Тэатры === [[Файл:Paris Opera interior.jpg|значак|зьлева|Інтэр’еры [[Парыская нацыянальная опэра|Опэры Гарнье]].]] Найбуйнейшымі опэрнымі тэатрамі Парыжу ёсьць [[Парыская нацыянальная опэра|Опэра Гарнье]] XIX стагодзьдзя, то бок гістарычная парыская опэра, і сучасная [[Опэра Бастыліі]]. Першая зь іх імкнецца да больш клясычных балетаў і опэраў, а другая мае зьмешаны рэпэртуар клясыкі і сучаснасьці{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|178}}. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя былі актыўнымі яшчэ тры опэрныя тэатры, як то [[Опэра-Камік]], які існуе дагэтуль, [[Тэатар-Італьен]] і [[Тэатар-Лірык]], які ў наш час зьмяніў свой профіль і назву на Гарадзкі тэатар<ref>Schumacher, Claude (1996). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=tanPYs6ArLIC&pg=PA60 «Naturalism and Symbolism in European Theatre 1850—1918»]. Cambridge University Press. — С. 60. — ISBN 978-0-521-23014-8.</ref>. [[Парыская філярмонія]], сучасная сымфанічная канцэртная заля Парыжу, адкрылася ў студзені 2015 году. Яшчэ адная музычная славутасьць — [[Тэатар Элізэйскіх палёў]], дзе ў 1913 годзе ладзіліся першыя выступы расейскіх балетаў [[Сяргей Дзягілеў|Сяргея Дзягілева]]. [[Файл:CFfacadePlacedelOpera.png|значак|Заля Рышэльё тэатру [[Камэдзі-Франсэз]].]] Тэатар традыцыйна займае вялікае месца ў парыскай культуры, а многія зь ягоных самых папулярных актораў сёньня таксама ўважаюцца зоркамі францускага тэлебачаньня. Найстарэйшым і найбольш вядомым парыскім тэатрам ёсьць [[Камэдзі-Франсэз]], які паўстаў у 1680 годзе. Гэты тэатар кіруецца ўрадам Францыі; у ім выконваецца перадусім творы францускай клясыкі ў залі Рышэльё ў [[Пале-Раяль]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1173}}. Іншыя вядомыя тэатры ўлучаюць [[Адэон (тэатар)|Адэон]], які таксама ёсьць дзяржаўнай установай і тэатральнай славутасьцю, а таксама тэатар Магадор і [[Тэатар дэ ля Гетэ-Манпарнас]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130907162159/http://books.google.com/books?id=Tj4WAQAAIAAJ «Who’s Where»]. 1961. — С. 304.</ref>. Парыж славіцца сваімі музычнымі салёнамі і [[кабарэ]]. [[Мулен Руж]] быў адкрыты ў 1889 годзе і стаў радзімай танца, вядомага як францускі [[канкан]]. Гэтая ўстанова дапамагла праславіцца сьпявачкам [[Містынгет]] і [[Эдыт Піяф]], а таксама мастаку Тулюз-Лятрэку, які рабіў афішы да пастановак. Сярод іншых танцавальных пляцовак вылучаюцца заля [[Алімпія (Парыж)|Алімпія]] і [[Фалі-Бэржэр]]. Сярод выбітных выканаўцаў апошняга з памянёных, была зорка 1920-х гадоў амэрыканская сьпявачка і танцоўшчыца [[Жазэфіна Бэйкер]]. У Алімпіі выступалі [[Даліда]], Эдыт Піяф, [[Марлен Дытрых]], [[Майлз Дэйвіс]], [[Джудзі Гарлэнд]] і гурт [[Grateful Dead]]. У музычным салёне [[Казіно дэ Пары]] выступалі шматлікія вядомыя францускія сьпевакі, у тым ліку Містынгет, [[Марыс Шэвалье]] і [[Тына Росі]]. Сярод іншых знакамітых парыскіх м’юзык-холаў вылучаецца [[Лідо (кабарэ)|Лідо]] на [[Элізэйскія палі|Элізэйскіх палях]], які ўпершыню адчыніў свае дзьверы ў 1946 годзе. У салёне [[Крэйзі-Горз]] ладзяцца танцавальныя нумары, стрыптыз і магічныя выступы. Сёньня ў Парыжы існуе паўтара дзясятка мюзык-холаў, якія наведваюць пераважна госьці гораду{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1005—1006}}. === Літаратура === [[Файл:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|значак|зьлева|Выбітны франускі літаратар [[Віктор Юго]].]] Першая кніга, надрукаваная ў Францыі, была выдадзеная ў Парыжы ў 1470 годзе нямецкім друкаром [[Ёган Гайнлін|Ёганам Гайнлінам]]. Гэта быў твор ''«Лісты»'' [[Гаспарына да Барзыцца]]. З тых часоў Парыж стаў цэнтрам францускай выдавецкай індустрыі, домам некаторых з самых вядомых літаратараў сьвету, а таксама месцам, дзе разгортваецца дзея многіх клясычных твораў францускай літаратуры. Парыж стаў прызнанай сталіцай францускай літаратуры толькі ў XVII стагодзьдзі, дзякуючы такім аўтарам, як то [[Нікалё Буалё-Дэпрэо]], [[П’ер Карнэль]], [[Жан дэ Ляфантэн]], [[Мальер]], [[Жан Расін]], [[Шарль Пэро]], некаторыя зь якіх паходзілі з правінцыі, а таксама дзякуючы стварэньню [[Француская акадэмія|Францускай акадэміі]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|488}}. У XVIII стагодзьдзі літаратурнае жыцьцё Парыжу круцілася вакол кавярняў і салёнаў. У гэты час дамінавалі [[Вальтэр]], [[Жан-Жак Русо]], [[П’ер дэ Марыво]] і [[П’ер Агюстэн Карон дэ Бамаршэ|П’ер Бамаршэ]]. Цягам XIX стагодзьдзя ў Парыжы жылі і пісалі пра яго некаторыя з найвялікшых пісьменьнікаў Францыі, у тым ліку [[Шарль Бадлер]], [[Стэфан Малярмэ]], [[Праспэр Мэрымэ]], [[Альфрэд дэ Мюсэ]], [[Марсэль Пруст]], [[Эміль Заля]], [[Аляксандар Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]], [[Гюстаў Флябэр]], [[Гі дэ Мапасан]] і [[Анарэ дэ Бальзак]]. Твор Віктора Юго ''«[[Катэдра Парыскай Божай Маці]]»'' натхніла на рэканструкцыю самой [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130207134139/http://www.adoremus.org/1099-Rose.html «Notre Dame Renovations»]. Adoremus Organization.</ref>. Іншая праца Віктора Юго, ''«[[Адрынутыя]]»'', апісвае сацыяльныя зьмены і палітычныя ўзрушэньні ў Парыжы на пачатку 1830-х гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20131011091018/http://www.gutenberg.org/files/135/135-h/135-h.htm «Les Miserables»]. Preface. Gutenberg Organization.</ref>. Адзін з самых папулярных францускіх пісьменьнікаў, [[Жуль Вэрн]], працаваў у тэатры Лірык і на [[Парыская фондавая біржа|Парыскай фондавай біржы]], а ў Нацыянальнай бібліятэцы займаўся пошукам гісторыяў дзеля сваіх апавяданьняў<ref>[https://www.britannica.com/biography/Jules-Verne «Jules Verne»]. Encyclopaedia Britannica.</ref>. У ХХ стагодзьдзі ў літаратурнай супольнасьці Парыжу дамінавалі такія дзеячы, як то [[Калет]], [[Андрэ Жыд]], [[Франсуа Марыяк]], [[Андрэ Мальро]], [[Альбэр Камю]], а пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] — [[Сымона дэ Бавуар]] і [[Жан-Поль Сартр]]. У час між сусьветнымі войнамі тут працавалі многія вядомыя пісьменьнікі-эмігранты, у тым ліку [[Эрнэст Гэмінгўэй|Эрнэст Гэмінгуэй]], [[Сэм’юэл Бэкет]], [[Мігель Анхель Астурыяс|Мігель Анхэль Астурыяс]], [[Алеха Карпэнт’ер]] і [[Артура Ўсьляр П’етры]]. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры 2014 году [[Патрык Мадыяно]] большую частку сваёй літаратурнай творчасьці пасьвяціў на апісаньні гораду за часам Другой сусьветнай вайны і 1960-х і 1970-х гадоў францускай сталіцы. Парыж — горад кніг і кнігарняў. У 1970-я гады 80% усіх франкамоўных выдавецтваў месьціліся ў Парыжы{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|840}}. Тут таксама можна знайсьці шмат маленькіх кнігарняў. Толькі ў 5-й акрузе гораду налічваецца блізу 150 кніжных крамаў ды яшчэ 250 кніжных шапікаў уздоўж [[Сэна|Сэны]]. Маленькія парыскія кнігарні абароненыя францускім заканадаўствам ад канкурэнцыі з боку прадаўцоў кніг са зьніжкамі. Гэтак кнігі, нават электронныя, ня могуць быць зьніжаныя больш чым на пяць адсоткаў ніжэй за іхную выдавецкую цану<ref>«The French Still Flock to Bookstores». New York Times.</ref>. === Рэстараны і кухня === [[Файл:Le Zimmer, restaurant in Paris.jpg|значак|Рэстаран Le Zimmer на пляцы Шатле.]] З канца XVIII стагодзьдзя Парыж славіцца сваімі [[рэстаран]]амі і [[высокая кухня|высокай кухняй]], дбайна прыгатаванай і па-майстэрску пададзенай ежай. Раскошны рэстаран La Taverne Anglaise, адкрыты ў 1786 годзе ў аркадах [[Пале-Раяль]] [[Антуан Бавілье|Антуанам Бавілье]], стаў узорам для ўсіх будучых рэстаранаў Парыжу. Рэстаран Le Grand Véfour у Пале-Раяль датуецца тым жа часам{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1136—1138}}. Знакамітыя парыскія рэстараны XIX стагодзьдзя, у тым ліку Café de Paris, Rocher de Cancale, Café Anglais, Maison Dorée і Café Riche, пераважна месьціліся побач з тэатрамі на Італьянскім бульвары. Некаторыя з самых вядомых сучасных рэстаранаў у Парыжы зьявіліся ў часы [[пекная эпоха|пекнай эпохі]], у тым ліку Maxim’s на Каралеўскай вуліцы, Ledoyen у садах Элізэйскіх палёў і Tour d’Argent на набярэжнай Сэны{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1137}}. [[Файл:Lesdeuxmagots.jpg|значак|зьлева|Кавярня Les Deux Magots на бульвары Сэн-Жэрмэн.]] Сёньня, праз касмапалітычны склад насельніцтва Парыжу, усе францускія рэгіянальныя кухні і амаль усе нацыянальныя кухні сьвету можна знайсьці ў горадзе, то бок агулам у Парыжы працуе больш за 9000 рэстаранаў<ref>Dominé, André (2014). «Culinaria France». Cologne: Könemann Verlagsgesellschaft mbh. — ISBN 978-3-8331-1129-7.</ref>. [[Даведнік Мішлен]] ёсьць стандартным даведнікам францускіх рэстаранаў з 1900 году, надаючы сваю найвышэйшую ўзнагароду, тры зоркі, найлепшым рэстаранам Францыі. У 2018 годзе з 27 трохзоркавых рэстаранаў Мішлена ў Францыі дзесяць месьцяцца ў Парыжы. Сюды ўваходзяць як рэстараны, дзе гатуюць стравы клясычнай [[француская кухня|францускай кухні]], гэтак і такія, як то L’Astrance, які спалучае францускую і [[азіяцкая кухня|азіяцкую кухні]]. Некаторыя з самых вядомых кухараў Францыі, у тым ліку [[П’ер Ганьер]], [[Ален Дзюкас]], [[Янік Алено]] і [[Ален Пасар]], маюць трохзоркавыя рэстараны ў Парыжы<ref>[https://web.archive.org/web/20141125110232/http://restaurant.michelin.fr/ «Michelin Guide»].</ref>. У Парыжы маюцца некалькі іншых відаў традыцыйных рэстаранаў. Кавярні зьявіліся ў Парыжы ў XVII стагодзьдзі, а да XVIII стагодзьдзя яны сталіся цэнтрамі палітычнага і культурнага жыцьця гораду. Кавярня Procope на левым беразе датуецца гэтым часам. У XX стагодзьдзі кавярні на левым беразе, асабліва Café de la Rotonde і Le Dôme Café на [[Манпарнас]]е і Café de Flore і Les Deux Magots на бульвары Сэн-Жэрмэн былі важнымі месцамі сустрэчаў мастакоў, пісьменьнікаў і філёзафаў{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1137}}. Яшчэ адзін від ядальні — [[бістро]]. Яно вызначаецца як тып рэстарана ля дому зь сьціплым дэкорам і коштамі, сталай кліентурай і выгоднай атмасфэрай. У наш час сапраўдныя бістро сталіся рэдкай зьявай у Парыжы праз рост коштаў, канкурэнцыі і розных харчовых звычак парыскіх закусачных{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|715}}. Першапачаткова брасэры ўяўляла сабою карчму, разьмешчаную побач з [[бровар]]ам, дзе ў любую гадзіну можна было наліваць піва і падаваць ежу. Пачынаючы з [[Сусьветная выстава 1867 году|Парыскай выставы 1867 году]], [[брасэры]] стаў папулярным відам рэстарана, дзе піва і іншыя напоі падаваліся маладымі жанчынамі ў нацыянальных касьцюмах, павязаных з гэтым напоем. Цяпер брасэры, як і кавярні, падаюць ежу і напоі ўсьцяж усяго дня{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|773}}. == Адукацыя й навука == [[Файл:Sorbonne DSC09369.jpg|значак|зьлева|[[Сарбона]]]] [[Файл:NezUniversiteParisDauphine.jpg|міні|220пкс|Унівэрсытэт Парыж-Дафін]] Самыя прэстыжныя навучальныя ўстановы Францыі знаходзяцца ў Парыжы, а самы вядомы парыскі ўнівэрсытэт ёсьць [[Сарбона]], які быў заснаваны ў 1257 Рабэрам дэ Сарбанэ з мэтай навучаньня некалькіх дзясяткаў незаможных студэнтаў [[багаслоўе|тэалёгіі]]<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20081204051344/http://www.sorbonne.fr/document173.html|загаловак=Гісторыя Сарбоны|праект=афіцыйны сайт sorbonne.fr|url=http://www.sorbonne.fr/document173.html|мова=fr}}</ref>. Даволі хутка Сарбона стала самым буйным і прэстыжным адукацыйнай установай Парыжу й Францыі. Вакол Сарбоны ўтварыўся знакаміты [[Лацінскі квартал]], чыя назва затым распаўсюдзілася й на студэнцкія кварталы іншых гарадоў. У 1968 годзе Парыскі ўнівэрсытэт быў рэфармаваны й падзелены на 13 незалежных ВНУ, пяць зь якіх зараз разьмяшчаюцца ў прыгарадах гораду<ref>[http://www.bibliotekar.ru/rGeo/56.htm Культура й сыстэма адукацыі]</ref>. У Парыжы таксама месьціцца Інстытут Францыі ({{мова-fr|Institut de France|скарочана}}), які складаецца зь пяці акадэміяў, галоўнай і самай прэстыжнай зь якіх лічыцца [[Француская акадэмія]], якая стала часткай Інстытуту ў 1803 годзе. Француская акадэмія была заснавана на базе парыскага літаратурнага гуртка, які існаваў з 1629 году. Статус дзяржаўнай навуковай установы Акадэмія атрымала ў 1635 годзе<ref>[http://www.academie-francaise.fr/histoire/index.html Афіцыйны сайт Францускай акадэміі] {{ref-fr}}</ref>. Іншымі прэстыжнымі навучальнымі ўстановамі зьяўляюцца [[Калеж дэ Франс]], [[Політэхнічная школа]], [[Вышэйшая нармальная школа]], Каталіцкі інстытут, Горны інстытут і Нацыянальны інстытут кіраваньня. Самая вялікая бібліятэка Парыжу — [[Нацыянальная бібліятэка Францыі]], якая была заснавана ў 1368 годзе каралём [[Карл V Мудры|Карлам V]] з сваёй асабістай бібліятэкі ў Люўры. На момант заснаваньня бібліятэка налічвала ўсяго 911 манускрыптаў, бо ў тыя часы было прынята зьнішчаць пасьля сьмерці манарха ўсе ягоныя дакумэнты. Гэты звычай парушыў [[Людовік XI (кароль Францыі)|Людовік XI]], зь якога й пачалося пашырэньне фонду. У 1988 годзе прэзыдэнт Францыі [[Франсуа Мітэран]] абвясьціў пра будаўніцтва новага будынка Нацыянальнай бібліятэкі паводле праекту архітэктара Дамініка Пэро. Цяпер бібліятэка налічвае больш за 10 мільёнаў друкаваных выданьняў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20071128103952/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm|загаловак=Сайт Нацыянальнай бібліятэкі|url=http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm|мова=fr}}</ref>. == Транспарт == [[Файл:Eurostar Paris Gare du Nord Station, 8 October 2011.jpg|значак|зьлева|[[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны вакзал]] уважаецца самым загружаным чыгуначным вакзалам у Эўропе.]] Горад ёсьць буйным чыгунычным, аўтамабільным і авіяцыйным транспартным вузлом. Кіруе транзытнай сеткай у рэгіёне дзяржаўны сындыкат [[Іль-дэ-Франс Мабілітэ]] ({{мова-fr|ÎLe-de-France Mobilités|скарочана}})<ref>[https://web.archive.org/web/20060411124843/http://www.stif-idf.fr/ «Le web des voyageurs franciliens»]. Syndicat des Transports d'Île-de-France.</ref>. Кампанія каардынуе функцыянаваньне грамадзкага транспарту, а таксама замаўляе паслугі ў іншых транспартных кампаніяў. Да ліку такіх кампаніяў можна аднесьці [[RATP]], якая абслугоўвае 347 аўтобусных лініяў, [[парыскі мэтрапалітэн]], восем трамвайных лініяў і частку сеткі рэгіянальнай чыгункі [[RER]]; [[SNCF]], якая эксплюатуе прыгарадны чыгуначны транспарт, адну трамвайную лінію ды сетку RER; а таксама прыватны кансорцыюм [[Optile]], які ёсьць апэратарам вялікай колькасьці аўтобусных лініяў<ref>[https://web.archive.org/web/20151208081030/http://www.optile.com/notre-mission/ «Optile en bref»]. Optile.</ref>. Паводле апытанкі кампаніі INSEE, якая ладзілася ў 2018 годзе, большасьць парыжанаў (64,3%) карыстаюцца грамадзкім транспартам, каб дабрацца да працы. Толькі 10,6% едуць да сваёй працы аўтамабілем. 10,5% робяць гэта пехатою альбо выкарыстоўваюць ролікавыя канькі, яшчэ 5,5% едуць роварам, а 4,4% дзеля гэтых мэтаў карыстаюцца матацыклем. Апошнім часам павялічваюцца роварныя маршруты, а таксама стымулюецца выкарыстаньне [[электрамабіль|электрамабіляў]]. У Парыжы робяцца захады да памяншеньня аўтамабільнага транспарту<ref>[https://web.archive.org/web/20210607154103/https://www.eib.org/en/stories/future-european-cities «5 reasons the world looks to Europe’s cities»]. European Investment Bank.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210607154047/https://www.forbes.com/sites/jeffmcmahon/2019/12/28/how-bike-lanes-are-transforming-paris/ «How Bike Lanes Are Transforming Paris»]. Forbes.</ref>. === Чыгунка === [[Файл:Paris - Station de métro Abbesses - PA00086748 - 001.jpg|значак|Адзін з уваходаў у парыскае мэтро.]] Праз тое, што Парыж ёсьць чыгуначным цэнтрам краіны, яго абслугоўваюць шэсьць буйных чыгуначных вакзалаў Парыжа ([[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны]], [[Усходні вакзал (Парыж)|Усходні]], [[Ліёнскі вакзал|Ліёнскі]], [[Аўстэрліц (вакзал)|Аўстэрліц]], [[Манпарнас (вакзал)|Манпарнас]] і [[Сэн-Лязар (вакзал)|Сэн-Лязар]]) і адзін невялікі ([[Бэрсі (вакзал)|Бэрсі]]). Усе памянёныя вакзалы абслугоўваюць хуткасныя чыгуначныя лініі, як то [[TGV]], [[Эўрастар]], [[Thalys]], [[Інтэрсіці-экспрэс]], [[Frecciarossa]], звычайныя [[Хуткасны цягнік|хуткасныя цягнікі]], як то [[Intercités]], [[Intercités de Nuit]], [[TER]], і прыгарадныя маршруты, як то [[Transilien]]. Парыскія вакзалы маюць наступныя кірункі: * [[Сэн-Лязар (вакзал)|Вакзал Сэн-Лязар]] — Нармандыя. * [[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны вакзал]] — паўночны кірунак ([[TGV]]), Вялікабрытанія ([[Эўрастар|Eurostar]]), Бэльгія і Нідэрлянды (Thalys). * [[Усходні вакзал (Парыж)|Усходні вакзал]] — усходні кірунак, Нямеччына, Аўстрыя. * [[Ліёнскі вакзал]] — рэгіёны Цэнтар і паўднёвы ўсход ([[TGV]]), Альпы, Швайцарыя, Італія. * [[Бэрсі (вакзал)|Вакзал Бэрсі]] — Альпы, Італія (начныя цягнікі). * [[Аўстэрліц (вакзал)|Вакзал Аўстэрліц]] — паўднёва-заходні кірунак ([[TGV]]), Гішпанія, Партугалія. * [[Манпарнас (вакзал)|Вакзал Манпарнас]] — Брэтань і захад Францыі ([[TGV]]). Ад свайго адкрыцьця ў 1900 годзе, [[Парыскі мэтрапалітэн]] ёсьць адной з найважнейшай мясцовай транспартнай сыстэмай гораду. Сёньня гарадзкое мэтро абслугоўвае каля 5,23 мільёнаў пасажыраў штодня<ref>[https://web.archive.org/web/20160101095822/http://www.ratp.fr/en/ratp/c_5043/metro/ «Métro2030, notre nouveau métro de Paris»]. RATP.</ref>, маючы 16 лініяў, 308 станцыяў і 226,9 км даўжыні. Акрамя таго, Парыж абслугоўваецца [[парыскі трамвай|трамваем]]. Першая лінія была ўведзеная ў эксплюатацыю ў 1992 годзе, а дасюль ужо працуе 13 лініяў, на якіх месьцяцца 248 станцыяў, а даўжыня сеткі складае 164,4 км. === Авіяцыя === [[Файл:CDG P1020431.JPG|значак|зьлева|Фатаздымак аэрапорту Шарль дэ Голь з вышыні.]] Горад ёсьць міжнародным цэнтрам авіяспалучэньня, бо Парыж уваходзіць у лік шасьці самых загружаных у авіяперавозках гарадоў сьвету. Горад абслугоўваецца трыма камэрцыйнымі міжнароднымі аэрапортамі, як то [[аэрапорт Шарль дэ Голь]], аэрапорты [[Арлі (аэрапорт)|Арлі]] і [[Бавэ (аэрапорт)|Бавэ-Тые]]. Агулам тры аэрапорты ў 2019 годзе абслужылі 112 мільёнаў пасажыраў<ref>[https://web.archive.org/web/20170329083555/http://www.developpement-durable.gouv.fr/sites/default/files/Bulletin_Statistique_2014.pdf «Bulletin statistique, trafic aérien commercial — année 2014»]. Direction générale de l’Aviation civile. — С. 15.</ref>. Таксама ў горадзе маецца яшчэ адзін аэрапорт [[Лё-Буржэ]], які ёсьць найстарэйшым парыскім аэрапортам, яшчэ і бліжэйшым да цэнтру горада, аднак сёньня ён выкарыстоўваецца толькі дзеля прыватных бізнэсовых рэйсаў, а таксама тут ладзяцца авіясалёны і авіяшоў. Аэрапорт Шарль дэ Голь месьціцца на паўночным ускрайку Парыжу. Ён быў адкрыты ў 1974 годзе і стаў самым ажыўленым парыскім аэрапортам у 1993 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20170405170444/http://www.side.developpement-durable.gouv.fr/EXPLOITATION/DEFAULT/doc/IFD/IFD_REFDOC_TEMIS_0077449/trafic-aeroportuaire-1986-2012-flux-de-trafic-commercial-1986-2012 «Trafic aéroportuaire 1986—2013»]. Direction générale de l’Aviation civile. — С. 15—17.</ref>. У 2017 годзе гэта быў 5-ы аэрапорт у сьвеце паводле аб’ёмаў міжнародных пасажыраперавозак. Акрамя таго, у гэтым лётнішчы базуецца нацыянальны авіяперавозьнік [[Air France]]. Аэрапорт Бавэ-Тые, разьмешчаны за 69 км на поўнач ад цэнтру Парыжа, выкарыстоўваецца чартарнымі авіякампаніямі і недарагімі перавозьнікамі. === Аўтадарогі === Горад аточаны трыма аўтастрадамі. Першая зь іх [[Пэрыфэрык]] прыблізна паўтарае межы ўмацаваньняў XIX стагодзьдзя вакол Парыжу. Аўтамагістраль А86 ахоплівае прылеглыя прадмесьці, і, нарэшце, аўтамабільная дарога [[Франсыльен]] ёсьць найдаўжэйшай з усіх узгаданых аўтастрадаў. Парыж мае буйную дарожную сетку даўжынёю шашаў і аўтастрадаў з больш чым 2000 км. == Спорт == [[Файл:PSG-Nantes Parc des Princes 05.jpg|значак|Матч на стадыёне [[Парк дэ Прэнс]].]] Галоўнымі спартовымі клюбамі Парыжу ёсьць футбольны клюб «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Cox, Michael|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/|загаловак=London has several major football clubs. Why does Paris only have one?|выдавецтва=The Athletic|дата публікацыі=01.10.2024|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250827122114/https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/|дата копіі=27.08.2025}}</ref> і рэгбійныя клюбы «[[Стад Франсэз Парыж|Стад Франсэз]]» і «[[Расінг-92 Парыж|Расінг-92]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Henson, Mike|спасылка=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cwyewly51n6o|загаловак=Rugby union in France: How Massy changed the game in Paris|выдавецтва=BBC Sport|дата публікацыі=05.02.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref>. Стадыён [[Стад дэ Франс]], разьлічаны на 80 тысячаў месцаў, быў збудаваны да [[чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|чэмпіянату сьвету па футболе 1998 году]], разьмешчаны адразу на поўнач ад Парыжу, у камуне [[Сэн-Дэні]]{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|300—301}}. Ён выкарыстоўваецца дзеля футболу, рэгбі й лёгкай атлетыкі, а таксама выконваў ролю алімпійскага стадыёну падчас [[летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]]. Тут ладзіцца таварыскія й адборачныя матчы да буйных турніраў нацыянальная [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборная Францыі па футболе]], а таксама тут гуляюцца хатнія матчы [[Мужчынская зборная Францыі па рэгбі|зборнай Францыі па рэгбі]] ў [[турнір Шасьці нацыяў|турніры Шасьці нацыяў]], а таксама шэраг важных матчаў рэгбійнага клюбу «Стад Франсэз»{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|300—301}}. У горадзе й найбліжэйшых прадмесьцях маюцца ды іншыя прафэсійныя й аматарскія футбольныя клюбы, у тым ліку «[[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]]» і «[[Рэд Стар Парыж|Рэд Стар]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/44971242/paris-fc-promotion-psg-ligue-1-1st-1979-france|загаловак=Paris FC join PSG in Ligue 1 for 1st time in 46 yrs|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=02.05.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/news/magazine-36195987|загаловак=The football club founded by Jules Rimet battles its way back|выдавецтва=BBC News|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=27.08.2025}}</ref>. [[Рэгбі-ліга]] ў Парыжы не такая папулярная, як у іншых рэгіёнах Францыі. Не зважаючы на гэта, сталіца прымала некалькі важных падзеяў у гісторыі гэтага віду спорту ад самага першага матчу ў краіне, якім стаў паказальны матч паміж зборнай Аўстраліі й зборнай Брытанскай лігі ў сьнежні 1933 году. Першы [[чэмпіянат сьвету па рэгбі-лізе]] адбыўся ў 1954 годзе, тады на Парк дэ Прэнс былі згуляныя матчы адкрыцьця й фіналу, у якім зборная Францыя заняла другое месца, саступіўшы зборнай Вялікабрытаніі. Абноўлены стадыён пазьней выкарыстоўваўся для групавога этапу чэмпіянату сьвету 1972 году. [[Файл:RolandGarrosCentral.jpg|значак|зьлева|Галоўны тэнісны стадыён Ралян Гарос.]] Парыж стаў першым местам, які двойчы ладзіў [[летнія Алімпійскія гульні]], і другім, які прымаў іх тройчы, як то ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1900 году|1900]], [[Летнія Алімпійскія гульні 1924 году|1924]] і 2024 гадах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.aljazeera.com/sports/2024/7/17/location-events-history-all-to-know-about-the-paris-2024-olympics-venues|загаловак=From Paris to Tahiti: All to know about the Olympics 2024 venues|выдавецтва=Al Jazeera|дата публікацыі=17.07.2024|дата доступу=26.08.2025}}</ref>. У Парыжы таксама былі згуляныя фіналы [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянатаў сьвету па футболе 1938]] і 1998 гадоў, а таксама [[чэмпіянат сьвету па рэгбі|чэмпіянату сьвету па рэгбі]] 2007 і 2023 гадоў. Таксама Парыж прымаў фіналы [[чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіянатаў Эўропы]] 1960, 1984 і 2016 гадоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/025a-0ec0db63e375-e3d06be8c923-1000--euro-2016-all-you-need-to-know/|загаловак=EURO 2016: All you need to know|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=01.01.2023|дата доступу=06.06.2024}}</ref>. У Парыжы шматкроць гуляліся фіналы найбольш прэстыжнага клюбнага першынства кантынэнту, то бок [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў УЭФА]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html|загаловак=UEFA Champions League Finals 1956-2025|выдавецтва=RSSSF|дата публікацыі=10.06.2025|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250815010722/https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html|дата копіі=15.08.2025}}</ref>. Традыцыйна фінальны этап шматдзённай роварнай гонкі [[Тур дэ Франс]] сканчваецца ў Парыжы, пры гэтым з 1975 году фініш ладзіцца на [[Элізэйскія палі|Элізэйскіх палях]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html|загаловак=2013 route|выдавецтва=Le Tour|дата доступу=21.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130517063542/http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html|дата копіі=17.05.2013}}</ref>. У Парыжы штогод ладзяцца два тэнісныя турніры, як то [[адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|адкрыты чэмпіянат Францыі]], таксама вядомы як Ралян Гарос<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.rolandgarros.com/en_FR/|загаловак=Roland-Garros|выдавецтва=Roland Garros|дата доступу=21.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130415075857/http://www.rolandgarros.com/en_FR/|дата копіі=15.04.2013}}</ref>, які ўваходзіць у лік чатырох [[турніры Вялікага шлема (тэніс)|турніраў Вялікага шлему]], а таксама [[Парыж Мастэрз]], які ладзіцца на арэне [[Акор-Арэна|Бэрсі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Schwager-Patel, Nischal|спасылка=https://www.olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch|загаловак=Paris Masters 2024: Preview, full schedule, and how to watch live men’s tour action with crucial ATP Finals ranking points available|выдавецтва=Olympics|дата публікацыі=25.10.2024|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20241108115447/https://olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch|дата копіі=08.11.2024}}</ref>. Баскетбольныя клюбы «Левалюа» й «Расінг» аб’ядналіся ў 2007 годзе, утварыўшы клюб «[[Мэтрапалітан-92 Парыж|Мэтрапалітан-92]]», які частку сваіх матчаў гуляе на [[Стадыён П’ера дэ Кубэртэна (Парыж)|стадыёне П’ера дэ Кубэртэна]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024|загаловак=Stade Pierre de Coubertin (Paris)|выдавецтва=Équipement-Paris|дата доступу=04.04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170713191550/http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024|дата копіі=13.07.2017}}</ref>. У Парыжы таксама выступаюць баскетбольны клюб «[[Парыж (баскетбольны клюб)|Парыж]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.euroleaguebasketball.net/eurocup/teams/paris-basketball/prs/|загаловак=EuroCup|выдавецтва=Euroleague Basketball|дата публікацыі=19.06.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref>, гандбольная каманду клюбу «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html|загаловак=Histoire — Club — PSG Handball|выдавецтва=www.psghand.fr|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20160115142149/http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html|дата копіі=15.01.2016}}</ref> і «[[Мюскетэр Парыж|Мюскетэр]]» па амэрыканскім футболе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.parisfootballteam.com/|загаловак=Paris Football Team — The Paris Football Team is an American football franchise of the European League of Football, based in Paris, France.|дата доступу=23.09.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220923203752/https://www.parisfootballteam.com/|дата копіі=23.09.2022}}</ref>. Іпадром Ляншан ёсьць галоўнай пляцоўкай для конных скачак у Парыжы. Цяперашні аб’ект быў збудаваны ў 1857 годзе на мурах абацтва Ляншан, зьнішчаных падчас [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. Акрамя скачак, як то Прыз Трыюмфальнай аркі, тут ладзяцца спаборніцтвы па канкуры ды іншыя спартовыя спаборніцтвы. У сакавіку ў месьце ладзіцца Парыскі паўмаратон, у красавіку ўжо арганізоўваецца [[Парыскі маратон]]. == Гарады-сябры == * [[Рым]], [[Італія]] == Асобы == * [[Мікола Абрамчык]] — беларускі грамадзкі й палітычны дзяяч, публіцыст, інжынэр. Прэзыдэнт [[Рада БНР|Рады БНР]] * [[Ніна Абрамчык]] — беларуская грамадзка-палітычная дзяячка, пісьменьніца * [[Франсуа Азон]] — францускі сцэнарыст і кінарэжысэр * [[Жак Ібэр]] — францускі кампазытар * [[Нестар Ляранс]] — удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў == Глядзіце таксама == * [[Сад расьлін (Парыж)|Сад расьлін]] * [[Бізнэс ФМ]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Bell, Daniel A.; de-Shalit, Avner|спасылка=https://books.google.com/books?id=iRrglOH4kKkC&pg=PA247|загаловак=The Spirit of Cities: Why the Identity of a City Matters in a Global Age|выдавецтва=Princeton University Press|год=2011|isbn=978-1-4008-3972-8|ref=Bellde-Shalit}} * {{кніга|імя=Yvan|прозьвішча=Combeau|спасылка=https://books.google.com/books?id=uVmfGAAACAAJ|загаловак=Histoire de Paris|выдавецтва=Presses universitaires de France|год=2003|isbn=978-2-13-053865-3|ref=Combeau}} * {{кніга|імя=Patrice|прозьвішча=De Moncan|загаловак=Le Paris d’Haussmann|месца=Paris|выдавецтва=Les Editions du Mecene|год=2012|isbn=978-2-907970-98-3|ref=De Moncan}} * {{Кніга|аўтар= Fierro, Alfred|загаловак= Histoire et dictionnaire de Paris|выдавецтва= Lafont|год= 1996|isbn= 978-0-7859-9300-1|ref= Fierro}} * {{кніга|аўтар=Fraser, Benjamin; Spalding, Steven D.|спасылка=https://books.google.com/books?id=fUOY8941RjMC&pg=PA117|загаловак=Trains, Culture, and Mobility: Riding the Rails|выдавецтва=Lexington Books|год=2011|isbn=978-0-7391-6749-6|ref=FraserSpalding}} * {{Кніга|аўтар=Jarrassé, Dominique|загаловак=Grammaire des jardins parisiens: de l’héritage des rois aux créations contemporaines|спасылка=https://books.google.com/books?id=5HxGAQAAIAAJ|выдавецтва=Parigramme|год=2007|isbn=978-2-84096-476-6|ref=Jarrassé}} * {{Кніга|аўтар=Lawrence, Rachel; Gondrand, Fabienne|загаловак=Paris (City Guide)|спасылка=https://archive.org/details/paris0000unse_b2o4|месца=London|выдавецтва=Insight Guides|год=2010|isbn=978-981-282-079-2|ref=Lawrence & Gondrand}} * {{кніга|імя=Thomas|прозьвішча=Paine|спасылка=https://books.google.com/books?id=YU_o6E572uIC&pg=PA453|загаловак=Rights of Man, Common Sense, and Other Political Writings|выдавецтва=Oxford University Press|год=1998|isbn=978-0-19-283557-4|ref=Paine}} * {{кніга|імя=Jacques|прозьвішча=Rougerie|загаловак=La Commune de 1871|месца=Paris|выдавецтва=Presses universitaires de France|год=2014|isbn=978-2-13-062078-5|ref=Rougerie}} * {{кніга|імя=Thierry|прозьвішча=Sarmant|спасылка=https://books.google.com/books?id=ZM4XNQEACAAJ|загаловак=Histoire de Paris: politique, urbanisme, civilisation|выдавецтва=Editions Gisserot|год=2012|isbn=978-2-7558-0330-3|ref=Sarmant}} * {{кніга|імя=William A.|прозьвішча=Shack|загаловак=Harlem in Montmartre, A Paris Jazz Story between the Great Wars|выдавецтва=University of California Press|год=2001|isbn=978-0-520-22537-4|ref=Shack}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.paris.fr/ Афіцыйны сайт]. {{Славутасьці Парыжу}} {{Дэпартамэнты Францыі}} {{Сталіцы Эўропы}} [[Катэгорыя:Парыж| ]] [[Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] pybczcr2v4aezx5tnub50wpnf0ebo3e 2692356 2692354 2026-09-24T19:26:26Z Dymitr 10914 /* Клімат */ артаграфія 2692356 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт |Назва = Парыж |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Парыжу |Назва на мове краіны = Paris |Код мовы назвы краіны = fr |Краіна = Францыя |Герб = Grandes_Armes_de_Paris.svg |Сьцяг = Flag of Paris.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Іль-дэ-Франс]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 48 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 24 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 2 |Даўгата хвілінаў = 21 |Даўгата сэкундаў = 3 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.paris.fr/ |Лацінка=Paryž}} '''Пары́ж''' ({{мова-fr|Paris}}) — сталіца й найбуйнейшы горад у [[Францыя|Францыі]], разьмешчаны на рацэ [[Сэна|Сэне]], на поўначы краіны, у самым сэрцы рэгіёну [[Іль-дэ-Франс]] (зьяўляецца яго адміністрацыйным цэнтрам, а таксама асобным [[Дэпартамэнты Францыі|дэпартамэнтам]]). Адміністрацыйныя межы гораду ў значнай ступені зьяўляюцца нязьменнымі з 1860 году. Насельніцтва складае {{лік|2 133 111}} чалавек (2021 год)<ref>[http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/commune.asp?annee=2011&depcom=75056 Populations légales 2012 de la commune]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Institut National de la Statistique et des Études Économiques {{ref-fr}}</ref>, аднак з улікам колькасьці жыхароў шматлікіх прыгарадаў насельніцтва складае {{лік|12 568 755}} чалавек (2016 год)<ref>[https://web.archive.org/web/20140717211900/http://insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&nivgeo=AU2010&codgeo=001&millesime=2011 Chiffres clés Évolution et structure de la population]. recensement.insee.fr {{ref-fr}}</ref>, што робіць горад адным з самых густанаселеных гарадзкіх раёнаў у [[Эўропа|Эўропе]]<ref>Stefan Helders, World Gazetteer. [https://web.archive.org/web/20071001000616/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a «World Metropolitan Areas»] {{ref-en}}</ref>. Горад ёсьць важным населеным пунктам на працягу больш чым двух тысячагодзьдзяў, ён і сёньня зьяўляецца адным зь вядучых сусьветных бізнэсовых і культурных цэнтраў, і ягоны ўплыў на [[палітыка|палітыку]], [[адукацыя|адукацыю]], [[сфэра паслугаў|сфэру паслугаў]], [[СМІ]], [[мода|моду]], [[навука|навуку]] й [[мастацтва]] робіць важкі ўнёсак у ягоны статус як аднаго з глябальных гарадоў сьвету<ref>Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network, Loughborough University. [https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html «The World According to GaWC 2008»]</ref>. У 2009 і 2010 гадох Парыж увайшоў у лік трох найбольш важных і ўплывовых гарадоў сьвету сярод першых трох «эўрапейскіх гарадоў будучыні», паводле дасьледаваньня, апублікаванаму часопісам [[Financial Times]]<ref>[http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/3234/European_Cities___Regions_of_the_Future_2010_11.html Home — fDiIntelligence.com]. Fdimagazine.com</ref> і ўвайшоў у дзясятак найбольш зручных для жыцьця гарадоў сьвету, паводле зьвестак брытанскага аглядніка Monocle<ref>[https://web.archive.org/web/20110926064634/http://www.monocle.com/specials/35_cities/ Monocle, Issue]. June 2010</ref>. Парыж таксама зьяўляецца аддным з самых зялёных гарадоў Эўропы<ref>[http://www.citymayors.com/environment/greenest-cities-europe.html Greenest cities in Europe]. City Mayors (2010-03-03).</ref>. У Парыжы месьцяцца штаб-кватэры шматлікіх міжнародных арганізацыяў, як то [[ЮНЭСКО]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва й разьвіцьця]] (АЭСР), [[Міжнародная гандлёвая палата]] (ICC) й неафіцыйны [[Парыскі клюб]]. Парыж і парыскі рэгіён стварае больш за чвэрць [[СУП]] Францыі, зарабіўшы ў 2009 годзе € 552,1 мільярдаў<ref>Institut National de la Statistique et des Études Économiques. [http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/donnees-detaillees/pib-va-reg/pib-va-reg-pib-1990-2009.xls «Produits Intérieurs Bruts Régionaux (PIBR) en valeur en millions d’euros»] {{ref-fr}}</ref>. Паводле зьвестак на 2008 год, аглямэрацыя Парыжу зьяўляецца другой па велічыні эканомікай у Эўропе, пасьля [[Лёндан]]у, і шостай у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?]. Ukmediacentre.pwc.com {{ref-en}}</ref>. У Парыжы маецца некалькі бізнэсовых раёнаў, у прыватнасьці, [[Дэфанс]] — найбуйнейшы біснэсовы раён Эўропы<ref>Logistics-in-Europe.com, Vertical Mail. [https://web.archive.org/web/20070702055132/http://www.logistics-in-europe.com/pidf-gb/index.html «Paris Île-de-France, a head start in Europe»]{{ref-en}}</ref>. Акрамя таго Парыж зьяўляецца адным з самых прывабных турыстычных местаў, прынімаючы ў год каля 42 мільёнаў турыстаў<ref>Martine Delassus, Florence Humbert, Christine Tarquis, Julie Veaute. [http://www.paris-iledefrance.cci.fr/images/publications/pdf/chiffres_cles_en/2011/chiffres_cles_en_2011_complet.pdf «Paris Region Key Figures»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Development Agency. ст. 21.</ref>. Дзякуючы гэтаму Парыж зьяўляецца самым наведвальным горадам у сьвеце. Гарады й прыгарады ўтрымліваць да 3800 гістарычных помнікаў, а таксама чатыры аб’екты [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. == Назва == Назва гораду паходзіць ад [[галы|гальскага]] племені [[парысіі|парысіяў]], якія насялялі гэтыя месцы да прыходу [[рымляне|рымлянаў]]. Рымскі горад, які стаяў на гэтым месцы ў 1-м стагодзьдзі да н. э. — 5-м стагодзьдзі н. э., насіў назву [[Лютэцыя]]. == Гісторыя == === Заснаваньне гораду === Горад быў утвораны ў сярэдзіне III стагодзьдзя да н. э. з кельцкага паселішча [[Лютэцыя]] племя парызіяў на месцы сучаснай высьпе [[Сытэ (востраў)|Сытэ]]. Сучасная назва гораду паходзіць ад імя гэтага племені. Першае пісьмовае згадваньне аб Лютэцыі сустракаецца ў шостай кнізе [[Гай Юліюс Цэзар|Юліюса Цэзара]] пра вайну з Галіяй у 53 годзе да н. э. Калі ў 52 годзе да н. э. рымляне пасьля першай няўдалай спробы ў другі раз паспрабавалі падысьці да гораду, парызіі падпалілі Лютэцыю й разбурылі масты. Рымляне пакінулі ім выспу й пабудавалі на левым беразе [[Сэна|Сэны]] новы горад. Там яны ўзьвялі тэрмы, форум і амфітэатар. У Рымскай імпэрыі горад ня меў вялікага ўплыву. === Сярэднявечча === Панаваньне рымлянаў скончылася да 508 году з прыходам франкаў. За [[Філіп II Аўгуст|Філіпам II Аўгустам]] была ўзмоцнена абарона гораду: у 1190 годзе была пабудаваная гарадзкая сьцяна на правым беразе Сэны, а ў 1210 годзе — на левым беразе. У гэты ж час на заходняй ускраіне Парыжу была ўзводзеная крэпасьць [[Люўр]]. [[Файл:Plan de Paris en 1657.JPG|значак|зьлева|Мапа Парыжу 1657 году.]] Пачынаючы з XI стагодзьдзя Парыж стаў адным з цэнтраў эўрапейскай адукацыі, у першую чаргу рэлігійнай. У XIII стагодзьдзі, у выніку рознагалосьсяў сярод выкладчыкаў, на левым беразе (сучасны [[Лацінскі квартал]]) пачаў працу шэраг «незалежных» калежаў, прабацькоў сучаснай [[Сарбона|Сарбоны]]. У XIV стагодзьдзі горад абнесьлі яшчэ адным мурам на правым беразе, на месцы сёньняшніх Вялікіх бульвараў. У часы [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] каралеўская рэзыдэнцыя пераехала ў [[Вэрсальскі палац|Вэрсаль]], аднак Парыж па-ранейшаму заставаўся палітычным цэнтрам Францыі, дзе актыўна павялічвалася колькасьць насельніцтва. Парыж пачаў граць вядучую ролю ў эканоміцы краіны. === XVIII і XIX стагодзьдзі === Насельніцтва Парыжу павялічылася з блізу 400 тысячаў у 1640 годзе да 650 тысячаў у 1780 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Durant, Will; Durant, Ariel|спасылка=https://books.google.com/books?id=yKsYAAAAYAAJ|загаловак=The Story of Civilization XI The Age of Napoleon|выдавецтва=Simon & Schuster|isbn=978-0-671-21988-8}}</ref>. Новы бульвар, названы [[Элізэйскія палі|Элізэйскімі палямі]], пашырыў горад на захад да [[Плошча Зоркі|Этуаля]]{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|45—47}}, у той час як рабочы раён [[Фабур Сэнт-Антуан]] на ўсходнім баку гораду рабіўся ўсё больш перапоўненым беднымі мігрантамі зь іншых рэгіёнаў Францыі{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|129—133}}. Роля Парыжу ў адукацыі і навуцы прывяла да таго, што ў XVIII стагодзьдзі, у [[эпоха Асьветніцтва|эпоху Асьветніцтва]], Парыж стаў вядомы як Горад Сьвятла<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/place/Paris|загаловак=Paris|назва праекту=Encyclopædia Britannica|копія=https://web.archive.org/web/20220827145809/https://www.britannica.com/place/Paris|дата копіі=27.08.2022}}</ref>. Улетку 1789 году Парыж стаў цэнтральным месцам [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. 14 ліпеня натоўп захапіў арсэнал у [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], атрымаўшы тысячы стрэльбаў, зь якімі ён узяў [[Штурм Бастыліі|штурмам Бастылію]], які быў галоўным сымбалем каралеўскай улады. Першая незалежная [[Парыская камуна (1789—1795)|Парыская камуна]], або гарадзкая рада, сабралася ў [[Атэль-дэ-Віль|Атэлі-дэ-Віль]] і 15 ліпеня абрала мэрам астранома [[Жан-Сыльвэн Баі|Жана-Сыльвэна Баі]]{{Зноска|Paine|1998|Paine|453}}. [[Файл:Prise de la Bastille.jpg|значак|зьлева|Захоп [[Бастылія|Бастыліі]].]] [[Людовік XVI]] і каралеўская сям’я былі дастаўленыя ў Парыж і зьняволеныя ў [[Цюільры|Цюільрыйскім палацы]]. У 1793 годзе, калі рэвалюцыя набывала ўсё больш радыкальны характар, кароль, каралева і мэр былі пакараныя сьмерцю на гільятыне. Той час вядомы як [[Эпоха тэрору]], калі больш за 16 тысячаў чалавек ва ўсёй Францыі была абезгалоўленыя такім жа чынам{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|674}}. Маёмасьць арыстакратыі і царквы была нацыяналізаваная, а гарадзкія касьцёлы зачыненыя, прададзеныя або зьнішчаныя{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|144}}. Шэраг рэвалюцыйных фракцыяў кіраваў Парыжам да 9 лістапада 1799 году, калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] захапіў уладу як першы консул{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|147}}. Насельніцтва Парыжу зьменшылася на 100 тысячаў чалавек падчас рэвалюцыі, але пасьля 1799 году яно рэзка павялічылася на 160 тысячаў новых жыхароў, дасягнуўшы адзнакі ў 660 тысячаў мяшчанаў да 1815 году{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. Напалеон замяніў выбарны ўрад Парыжу прэфэктам, які падпарадкоўваўся наўпрост яму. Ён пачаў узводзіць манумэнты ваеннай славы, у тым ліку пабудаваў [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальную арку]], і палепшыў занядбаную інфраструктуру гораду новымі фантанамі, каналам [[Урк (канал)|Урк]], могілкамі [[Пэр-Ляшэз]] і першым у горадзе мэталёвым [[Мост Мастацтваў|мостам Мастацтваў]]. Трыюмфальная арка была канчаткова ўзьведзеная ў 1836 годзе{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. Падчас [[Рэстаўрацыя Бурбонаў|рэстаўрацыі Бурбонаў]] масты і пляцы Парыжу былі вернутыя да сваіх даўніх, дарэвалюцыйных назваў. [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 году]], увекавечаная [[Ліпеньская калёна|Ліпеньскай калёнай]] на [[плошча Бастыліі|пляцы Бастыліі]], прывяла да ўлады канстытуцыйнага манарха [[Людовік-Філіп I|Людовіка-Філіпа I]]. Першая чыгунка ў Парыжы пачала працаваць у 1837 годзе, усчаўшы новы час масавай міграцыі з правінцыяў у горад{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. У 1844 годзе вакол гораду будаваўся трэці мур на месцы сёньняшняй [[Пэрыфэрык|колцавой дарогі]] вакол гораду. У бліжэйшых навакольлях гораду былі ўзьведзеныя ўмацаваньні даўжынёю 39 км з 16-ю фартамі, у той час гэта было найвялікшым ахоўным збудаваньнем у сьвеце. У 1848 годзе Людовік-Філіп быў зрынуты народным паўстаньнем. Ягоны пераемнік, [[Напалеон III Банапарт|Напалеон III]], разам з прызначаным прэфэктам Сэны [[Жорж Эжэн Асман|Жоржам Эжэнам Асманам]], распачаў грандыёзны праект грамадзкіх работаў, каб пабудаваць новыя шырокія бульвары, новую опэру, цэнтральны рынак, новыя аквэдукі, каналізацыю і паркі, ператварыўшы на паркі [[Булёнскі лес|Булёнскі]] і [[Вэнсэнскі лес|Вэнсэнскі лясы]]{{Зноска|De Moncan|2012|De Moncan|7—35}}. У 1860 годзе Напалеон III далучыў да складу места навакольныя мястэчкі і стварыў восем новых акругаў, пашырыўшы Парыж да ягоных сучасных межаў{{Зноска|De Moncan|2012|De Moncan|7—35}}. Горад імкліва разьвіваўся ў гэты час, а [[вялікая перабудова Парыжу]] зьмяніла ягоны зьнешні выгляд і значна палепшыла інфраструктуру. [[Файл:Louis-Emile Durandelle, The Eiffel Tower - State of the Construction, 1888.jpg|значак|зьлева|Будаўніцтва Эйфэлевай вежы ў лістападзе 1888 году.]] Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] 1870—1871 гадоў Парыж быў абложаны [[пруская армія|прускай арміяй]]. Пасьля некалькіх месяцаў блякады, голаду, а затым і абстрэлаў з боку прусаў, горад быў вымушаны здацца 28 студзеня 1871 году. 28 сакавіка рэвалюцыйны ўрад, вядомы як [[Парыская камуна]], якая складалася з рабочых, рамесьнікаў і дробных буржуа, захапіў уладу ў Парыжы, выступаючы супраць часовага кансэрватыўнага ўрада рэспублікі. Рэвалюцыянэры трымалі сталіцу два месяцы пакуль напрыканцы траўня 1871 году камуна не была жорстка здушаная францускай арміяй{{Зноска|Rougerie|2014|Rougerie|118}}. Як адлюстраваньне культурнага і палітычнага ўплыву гораду ў канцы XIX стагодзьдзя горад прыняў дзьве вялікія міжнародныя выставы, як то [[Сусьветная выстава (1889)|Сусьветную выставу 1889 году]], да адкрыцьця якой была пабудаваная [[Эйфэлева вежа]] і якая адзначала стагодзьдзе Францускай рэвалюцыі, і [[Сусьветная выстава (1900)|Сусьветную выставу 1900 году]], дзеля якой былі пабудаваныя [[мост Аляксандра III]], [[Вялікі палац (Парыж)|Вялікі]] і [[Малы палац (Парыж)|Малы палацы]] ды першая лінія [[Парыскі мэтрапалітэн|парыскага мэтро]]{{Зноска|FraserSpalding|2011|Fraser & Spalding|117}}. Парыж стаў лябараторыяй натуралізму ([[Эміль Заля]]) і [[сымбалізм (мастацтва)|сымбалізму]] ([[Шарль Бадлер]] і [[Поль Вэрлен]]), а таксама [[імпрэсіянізм]]у ў мастацтве ([[Гюстаў Курбэ]], [[Эдуард Манэ]], [[Клёд Манэ]], [[П’ер Агюст Рэнуар]]){{Зноска|Fierro|1996|Fierro|490—491}}. У 1890-я гады і першае дзесяцігодзьдзе XX стагодзьдзя, вядомыя таксама як [[Пекная эпоха]], Парыж перажыў небывалы ўздым і эканамічнае разьвіцьцё. === XX і XXI стагодзьдзі === Да 1901 году насельніцтва Парыжу павялічылася да блізу 2, 7 мільёнаў чалавек{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|61}}. На пачатку XX стагодзьдзя вядомыя мастакі з усяго сьвету пасяліліся тут, улучна з [[Паблё Пікаса]], [[Амэдэо Мадыльяні]] і [[Анры Матыс]]ам. Горад стаў месцам нараджэньня [[фавізм]]у, [[кубізм]]у і [[абстракцыянізм|абстрактнага мастацтва]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|497}}<ref>{{кніга|імя=Dan|прозьвішча=Franck|спасылка=https://books.google.com/books?id=3hYBzRzZ0kcC|загаловак=Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art|выдавецтва=Open Road + Grove/Atlantic|isbn=978-0-8021-9740-5}}</ref>, а такія літаратары, як то [[Марсэль Пруст]], распрацоўвалі новыя падыходы ў літаратуры{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|491}}. Падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] Парыж часам апынаўся на лініі фронту. Ад 600 да 1000 парыскіх таксовак адыгралі невялікую, але высокасымбалічную ролю, бо яны перавезьлі 6 тысячаў жаўнераў на лінію бою ў [[Бітва на Марне (1914)|Першай бітве на Марне]]. Горад быў бамбаваны [[цэпэлін (тып дырыжабляў)|цэпэліны]] і абстрэльваўся нямецкімі далёкабойнымі гарматамі{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|750}}. У паваенныя гады Парыж заставаўся прывабным месцам для пісьменьнікаў, музыкаў і мастакоў з усяго сьвету, у прыватнасьці тут працавалі [[Эрнэст Гэмінгўэй|Эрнэст Гэмінгуэй]], [[Ігар Стравінскі]], [[Джэймз Джойс]], [[Жазэфіна Бэйкер]], [[Эва Котчэвэр]], [[Гэнры Мілер]], [[Анаіс Нін]], [[Сыдні Бэшэ]]{{Зноска|Shack|2001|Shack}} і [[Сальвадор Далі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|загаловак=The Surreal World of Salvador Dalí|выдавецтва=Smithsonian Magazine|дата публікацыі=04.2005|дата доступу=12.07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20140518170614/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|дата копіі=18.05.2014}}</ref>. У гэтыя ж гады горад таксама стаў домам для ўсё большай колькасьці студэнтаў і актывістаў з францускіх калёніяў і іншых азіяцкіх і афрыканскіх краінаў, якія пазьней сталі кіраўнікамі сваіх дзяржаваў. Як прыклад, тут жылі і навучаліся [[Ха Шы Мін]], [[Чжоў Эньлай]] і [[Леапольд Сэдар Сэнгор]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor|загаловак=''Anti-Imperial Metropolis''|выдавец=Anti-Imperial Metropolis|копія=https://web.archive.org/web/20150904011013/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor|дата копіі=04.09.2015}}</ref>. [[Файл:The Liberation of Paris, 25 - 26 August 1944 HU66477.jpg|значак|Генэрал [[Шарль дэ Голь]] на сьвяткаваньні вызваленьня Парыжу ад нямецкай акупацыі.]] 14 чэрвеня 1940 году нямецкае войска хутка акупавала Парыж, бо той быў абвешчаны «[[адкрыты горад|адкрытым горадам]]»{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|217}}. 16—17 ліпеня 1942 году, паводле загаду немцаў, француская паліцыя і жандармэрыя арыштавалі 12884 габрэяў, улучна зь дзецьмі. Іх пяць дзён трымалі іх вязьніцы, адкуль цягнікамі вывезьлі ў канцэнтрацыйны лягер [[Асьвенцім]]. Аніводнае дзіця не вярнулася адтуль{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|637}}{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|218}}. 25 жніўня 1944 году горад быў вызвалены 2-й бранятанкавай дывізіяй Францыі і 4-й пяхотнай дывізіяй арміі ЗША. Генэрал [[Шарль дэ Голь]] ачоліў велізарны натоўп, які прайшоў маршам па Элізэйскім палям да [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры Парыскай Божай Маці]], і выступіў з натхняльнай прамовай з Атэлю-дэ-Віль{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|242—243}}. Парыж быў уцягнуты ў [[Вайна за незалежнасьць Альжыру|Альжырскую вайну за незалежнасьць]], якая адбывалася ў 1950-х і 1960-х гадах. У жніўні 1961 году [[Фронт нацыянальнага вызваленьня (Альжыр)|Фронт нацыянальнага вызваленьня Альжыру]] атакаваў і забіў 11 парыскіх паліцыянтаў, што ў адказ прывяло да ўсталяваньня камэнданцкай гадзіны для мусульманаў Альжыру, якія тады былі грамадзянамі Францыі. 17 кастрычніка 1961 году несанкцыянаваны, але мірны пратэст альжырцаў супраць камэнданцкай гадзіны прывёў да гвалтоўных сутыкненьняў паміж паліцыяй і дэманстрантамі, у якіх загінулі прынамсі 40 чалавек. [[Таемная ўзброеная арганізацыя]], якая выступала супраць наданьня Альжыру незалежнасьці, зладзіла ў Парыжы шэраг выбухаў у 1961—1962 гадах<ref>{{навіна|аўтар=Kim Willsher|спасылка=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|загаловак=France remembers Algerian massacre 50 years on|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=17.10.2011|копія=https://web.archive.org/web/20141026114936/http://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|дата копіі=26.10.2014}}</ref>{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|658}}. У траўні 1968 году студэнты-пратэстоўцы занялі [[Сарбона|Сарбону]] і ўзьвялі барыкады ў Лацінскім квартале. Тысячы парыскіх рабочых далучыліся да студэнтаў, і рух ператварыўся ў двухтыднёвы ўсеагульны страйк. Масавыя выступы, якія прывялі, у рэшце рэшт, ня столькі да зьмены ўрада, колькі да карэннага перадзелу грамадзтва, зьмены мэнталітэту французаў. Падзеі траўня 1968 году ў Францыі таксама прывялі да падзелу [[Парыскі ўнівэрсытэт|Парыскага ўнівэрсытэту]] на 13 незалежных кампусаў{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|226}}. У 1975 годзе [[Нацыянальная асамблея (Францыя)|Нацыянальная асамблея]] зьмяніла статус Парыжу, ураўнаваўшы яго да іншых францускіх гарадоў, у выніку чаго 25 сакавіка 1977 году [[Жак Шырак]] стаў першым абраным мэрам Парыжу ад 1793 году{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|260}}. [[Файл:Marche hommage Charlie hebdo et aux victimes des attentats de janvier 2015 (17).jpg|значак|зьлева|Дэманстрацыя на Пляцы рэспублікі ў студзені 2015 году, выкліканая нападам на рэдакцыю часопіса [[Charlie Hebdo]].]] Вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]] пачала будавацца паміж 1969 і 1973 гадамі, стаўшы найвышэйшым будынкам у горадзе з 57 паверхамі. Збудаваньне выклікала вялікія спрэчкі і застаецца адзіным будынкам у цэнтры гораду, які перавышае 32 паверхі{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|222}}. Насельніцтва Парыжу зьменшылася з 2,8 мільёнаў у 1954 годзе да 2,1 мільёнаў у 1990 годзе, бо сем’і сярэдняй клясы пачалі пераяжджаць у прадмесьці{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|107—108}}. Каб дапоўніць мэтро, была пабудаваная прыгарадная чыгуначная сетка [[RER]], а таксама ў 1973 годзе была завершаная хуткасная колцавая аўтамагістраль [[Пэрыфэрык]], што атачае горад{{Зноска|Bellde-Shalit|2011|Bell & de-Shalit|247}}. Частка берагу Сэны ў цэнтры места, улучна зь [[Люўр]]ам і Эйфэлевай вежай, у 1991 годзе была залучаная ў сьпіс аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://whc.unesco.org/en/list/600|загаловак=Paris, Banks of the Seine|выдавецтва=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization|дата доступу=17.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20190509014712/http://whc.unesco.org/en/list/600/|дата копіі=09.05.2019}}</ref>. Большасьць прэзыдэнтаў Пятай рэспублікі па вайне жадалі пакінуць у Парыжы ўласныя манумэнты. Гэтак прэзыдэнт [[Жорж Пампіду]] распачаў будаўніцтва [[Цэнтар Пампіду|цэнтру Жоржа Пампіду]], [[Валеры Жыскар д’Эстэн]] заклаў [[Музэй д’Арсэ]]. Адным з найбольш выбітным у гэтым пляне быў прэзыдэнт [[Франсуа Мітэран]], які ўзьвёў [[Опэра Бастыліі|Опэру Бастыліі]] ў 1989 годзе, новы комплекс Нацыянальнай бібліятэкі Францыі ў 1996 годзе, [[Вялікая арка Дэфанс|Вялікую арку Дэфанс]] у 1989 годзе, а таксама [[піраміда Люўру|піраміду Люўру]] з падземным дваром у 1989 годзе{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|226—230}}. На пачатку XXI стагодзьдзя насельніцтва Парыжу пачало зноў павольна павялічвацца, бо ўсё больш маладых людзей пераяжджалі ў горад. У 2011 годзе колькасьць жыхароў дасягнула 2,25 мільёнаў чалавек. У сакавіку 2001 году [[Бэртран Дэлянаэ]] стаў першым мэрам-сацыялістам і быў перавыбраны на пасаду ў сакавіку 2008 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html|загаловак=City Mayors: Bertrand Delanoe – Mayor of Paris|выдавецтва=www.citymayors.com|дата доступу=16.08.2023|копія=https://web.archive.org/web/20120207082344/http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html|дата копіі=07.02.2012}}</ref>. Ён ператварыў частку аўтамагістралі ўздоўж левага берагу Сэны ў гарадзкі прамэнад і парк<ref>{{артыкул|загаловак=Les berges de Seine rendues aux Parisiens|выданьне=Le Moniteur|год=19.06.2013}}</ref>. У 2007 годзе прэзыдэнт [[Нікаля Сарказі]] распачаў праект Вялікага Парыжу, каб больш шчыльна інтэграваць Парыж з навакольнымі прадмесьцямі. Пасьля шматлікіх мадыфікацыяў 1 студзеня 2016 году была створаная новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка з насельніцтвам у 6,7 мільёнаў чалавек<ref>{{навіна|аўтар=Lichfield, John|спасылка=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html|загаловак=Sarko's €35bn rail plan for a 'Greater Paris'|выдавец=The Independent|дата публікацыі=29.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090502102151/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html|дата копіі=02.05.2009}}</ref>. У 2015 годзе ў Парыжы адбылася сэрыя нападаў, сярод якіх таксама быў напад на рэдакцыю часопіса [[Charlie Hebdo]]. У нападах загінулі 17 чалавек, а адказнасьць за іх узяла на сябе [[Аль-Каіда]]<ref>{{спасылка|аўтар=Library, C.N.N.|спасылка=http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html|загаловак=2015 Charlie Hebdo Attacks Fast Facts|выдавецтва=CNN|дата публікацыі=21.01.2015|дата доступу=20.06.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170623154608/http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html|дата копіі=23.06.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|загаловак=Attentats terroristes: les questions que vous nous avez le plus posées|выдавец=Le Monde|дата публікацыі=15.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150114153341/http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|дата копіі=14.01.2015}}</ref>. 1,5 мільёнаў чалавек прайшлі маршам у Парыжы на знак салідарнасьці супраць тэрарызму і ў падтрымку свабоды слова<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|загаловак=Les politiques s’affichent à la marche républicaine|выдавецтва=Le Figaro|дата публікацыі=11.01.2015|дата доступу=11.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150111213532/http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|дата копіі=11.01.2015}}</ref>. У лістападзе таго ж году зноў адбыліся тэрарыстычныя напады, за якія ўзяла на сябе адказнасьць [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|загаловак=Islamic State claims Paris attacks that killed 127|выдавец=Reuters|дата публікацыі=14.11.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151114014250/http://www.reuters.com/article/2015/11/14/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|дата копіі=14.11.2015}}</ref>. У выніку было забіта 130 чалавек і паранена больш як 350<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rte.ie/news/2015/1120/747897-paris/|загаловак=Paris attacks death toll rises to 130|выдавецтва=RTÉ.ie|дата публікацыі=20.11.2015|дата доступу=08.11.2021|копія=https://web.archive.org/web/20190423123908/https://www.rte.ie/news/2015/1120/747897-paris/|дата копіі=23.04.2019}}</ref>. 15 красавіка 2019 году адбыўся моцны пажар у [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры Парыскай Божай Маці]]. Агонь узяўся ў карнізах на даху<ref name="Notre-Dame" >{{спасылка|спасылка=https://www.friendsofnotredamedeparis.org/notre-dame-cathedral/fire/|загаловак=Notre-Dame Cathedral Fire — Before & After the Fire|выдавецтва=www.friendsofnotredamedeparis.org|дата публікацыі=13.04.2022|дата доступу=08.07.2025}}</ref>, ахапіў шпіль і большую частку самога даху. Пажарнікі здолелі згасіць полымя, уратаваўшы асноўную канструкцыю, улучна з званіцамі і вокнамі ў стылі [[ружа (архітэктура)|ружы]], таксама ўнікнуўшы ахвяраў<ref name="Notre-Dame" />. Катэдры была адкрытая па рамонце 7 сьнежня 2024 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://people.com/how-notre-dame-cathedral-was-rebuilt-after-2019-fire-8757844|загаловак=How the Iconic Notre Dame Cathedral Was Rebuilt After the Devastating 2019 Fire|выдавецтва=People.com|дата доступу=08.07.2025}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Paris, France ESA24382977.jpeg|значак|Спадарожнікавы фатаздымак места.]] Парыж месьціцца ў паўночнай цэнтральнай частцы Францыі, то бок у цэнтры [[Парыскі басэйн|Парыскага басэйна]] ў паўночна выгнутай дузе ракі Сэны, прыкладна 65 м над узроўнем мора. Межы Парыжу акрэсьленыя бульварам Пэрыфэрык, як то колцавай аўтастрадай{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|69}}. Часам да тэрыторыі Парыжу адносяць зьмешчаны на захадзе ад гораду [[Булёнскі лес]] і разьмешчаны на ўсходзе [[Вэнсэнскі лес]]. Плошча гораду складае 105 км², калі ўключаць плошчу гэтых паркаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|загаловак=Key figures for Paris|выдавецтва=Paris.fr|дата публікацыі=15.11.2007|дата доступу=05.05.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090306220509/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|дата копіі=06.03.2009}}</ref> , і калі адкінуць іх — Парыж займае авальную плошчу ў 87 км². Апошняя буйная анэксія прадмесьцяў у 1860 годзе надала гораду ягоную сучасную форму і стварыла 20 раёнаў, якія закручваюцца паводле хады гадзіньніка. Сэна цячэ праз горад з усходу на захад, на правым паўночным беразе дамінуе ўзгорак Манмартр. На левым беразе дамінуючай вэртыкальлю ёсьць вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]]. Агулам жа Парыж шырока раскінуўся на абодвух берагах ракі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|загаловак=Paris|назва праекту=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://web.archive.org/web/20130707083834/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|дата копіі=07.07.2013}}</ref>. У цэнтры места рака распадаецца на рукавы, якія амываюць дзьве выспы — [[Сытэ (востраў)|Сытэ]] й [[Сэн-Люі]]. Яшчэ адная выспа, [[Лебядзіная выспа|Лебядзіная]], разьмешчаная ў заходняй частцы гораду. Парыскі [[мэрыдыян]], які быў вызначаны ў 1718 годзе [[Жак Касыні|Жакам Касыні]] і больш дакладна вымераны ў 1806 францускім фізыкам [[Франсуа Араго|Дамінікам Франсуа Араго]], быў да 1884 году [[нулявы мэрыдыян|нулявым мэрыдыянам]]. Ён праходзіць праз Парыскую абсэрваторыю і пазначаны з дапамогай слупкоў па ўсім Парыжы, а таксама з дапамогай адмысловых адзнакаў (бронзавых Араго-мэдальёнаў у гонар знакамітага фізыка) на маставых, [[ходнік|тратуарах]] і будынках, у тым ліку і на [[Люўр]]ы. Пасьля публікацыі папулярнага рамана [[Дэн Браўн|Дэна Браўна]] ''«[[Код да Вінчы]]»'' некаторыя з адзнак былі выкрадзеныя. === Клімат === [[Файл:Paris raining autumn cityscape (8252181936).jpg|значак|зьлева|Увосень на Рафаэль-авэню.]] Парыж разьмяшчаецца паводле [[кліматычная сыстэма Кёпэна|кліматычнай сыстэмы Кёпэна]] ў зоне [[марскі клімат|марскога клімату]], што тыпова для [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]]<ref>{{артыкул|аўтар=Brimblecombe, Peter; Richards, Jenny|загаловак=Köppen climates and Scheffer index as indicators of timber risk in Europe (1901–2020)|выданьне=Heritage Science|том=11|нумар=1|старонкі=150|год=20.07.2023|DOI=10.1186/s40494-023-00992-7}}</ref>. Гэты тып характарызуецца прахалоднай зімой і цёплым летам, а сярэднія паказьнікі тэмпэратуры вагаюцца паміж {{ГЦэ|15}} і {{ГЦэ|25|сп}} у ліпені{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|309}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.noaa.gov/jetstream/global/climate-zones/jetstream-max-addition-k-ppen-geiger-climate-subdivisions|загаловак=JetStream Max: Addition Köppen-Geiger Climate Subdivisions|выдавецтва=National Oceanic and Atmospheric Administration|дата доступу=26.08.2025}}</ref>. Агулам жа сярэдняя гадавая [[тэмпэратура]] сягае {{ГЦэ|10,9|сп}}. Штогод бывае некалькі дзён, калі тэмпэратура ўздымаецца вышэй за {{ГЦэ|32|сп}}, што асабліва назіраецца ў апошнія гады. Часам узьнікаюць і больш працяглыя і інтэнсіўныя хвалі сьпёкі, як, напрыклад, у 2003 годзе, калі тэмпэратуры тыднямі перавышалі {{ГЦэ|30|сп}}, а ў асобныя дні дасягалі {{ГЦэ|40|сп}} і амаль не зьніжаліся ўначы. Сярэдняя гадавая колькасьць [[ападкі|ападкаў]] роўная 585 мм. Мікраклімат Парыжу, абумоўлены цеснатой і забруджваньнем, адрозьніваецца тэмпэратурай паветра — на 2 градусы вышэй за сярэднюю тэмпэратуру па рэгіёне [[Іль-дэ-Франс]], — і паніжанай вільготнасьцю, меншай асьветленасьцю ў дзённы час і больш сьветлымі начамі. Надвор’е вясною і восеньню звычайна мяккае ўдзень і прахалоднае ўначы, але нестабільнае<ref>{{спасылка|спасылка=http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate|загаловак=Climate in Paris|выдавецтва=Paris Convention and Visitors Bureau|дата доступу=29.06.2013|копія=https://web.archive.org/web/20141205162747/http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate|дата копіі=05.12.2014}}</ref>. Узімку сонца замала, а дні больш прахалодныя, пры гэтым ночы даволі халодныя, але звычайна тэмпэратура трымаецца вышэй за нуль, а мінімальныя тэмпэратуры сягаюць {{ГЦэ|3|сп}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789|загаловак=Visiting Paris in the Winter: A Complete Guide|выдавецтва=tripsavvy|дата публікацыі=31.01.2018|дата доступу=27.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20171011030400/https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789|дата копіі=11.10.2017}}</ref>. Лёгкія начныя замаразкі даволі частыя, але тэмпэратура рэдка апускаецца ніжэй за {{ГЦэ|−5|сп}}. Часам у Парыжы выпадае лёгкі сьнег або назіраюцца сьнежныя завеі, з назапашваньнем сьнегу або безь яго<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4|загаловак=Weather in France – Climate and Temperatures of French Cities|выдавецтва=tripsavvy|дата публікацыі=30.11.2017|дата доступу=27.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180228100742/https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4|дата копіі=28.02.2018}}</ref>. Улетку надвор’е цёплае, а сярэдняя тэмпэратура склааде {{ГЦэ|22|сп}}, у гэтую паравіну году ў сярэднім прыпадае 8 гадзінаў сонечнага сьвятла на дзень<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.metoffice.gov.uk/weather/travel/holiday-weather/europe/france/paris|загаловак=Paris weather|выдавецтва=Met Office|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250414203219/https://weather.metoffice.gov.uk/travel/holiday-weather/europe/france/paris|дата копіі=14.04.2025}}</ref>. Самым цёплым месяцам ёсьць [[ліпень]] са сярэдняй тэмпэратурай {{ГЦэ|19,0|сп}}, а найбольш халодным — [[студзень]] з тэмпэратурай у {{ГЦэ|3,1|сп}}. Найбольшая колькасьць ападкаў выпадае ў жніўні, у сярэднім 62 мм; а найменшая іхняя колькасьць назіраецца ў [[сакавік]]у, у сярэднім 32 мм. Пачынальна з 1873 году вядуцца рэгулярныя [[мэтэаралёгія|мэтэаролягічныя]] вымярэньні для Парыжу. Самая нізкая зарэгістраваная тэмпэратура склала {{ГЦэ|−23,9|сп}} (10 сьнежня 1879 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|загаловак=Géographie de la capitale – Le climat|выдавецтва=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|дата доступу=24.05.2006|копія=https://web.archive.org/web/20061003225432/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|дата копіі=03.10.2006}}</ref>). Найбольш высокая зарэгістраваная тэмпэратура склала {{ГЦэ|42,6|сп}} 25 ліпеня 2019 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu|загаловак=42.6 °C à Paris : record absolu de chaleur battu !|выдавецтва=Météo France|дата доступу=25.07.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190725135102/http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu|дата копіі=25.07.2019}}</ref>. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Парыжу | Крыніца = [http://www.infoclimat.fr/climatologie/index.php?s=07156&aff=details Relevés Paris-Montsouris 1961-1990] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = 15.3 | Студзень_макс = 6.3 | Студзень_мін = 2.0 | Студзень_абс_мін = -13.9 | Люты_абс_макс = 20.3 | Люты_макс = 7.9 | Люты_мін = 2.6 | Люты_абс_мін = -9.8 | Сакавік_абс_макс = 24.7 | Сакавік_макс = 11.0 | Сакавік_мін = 4.5 | Сакавік_абс_мін = -8.6 | Красавік_абс_макс = 27.8 | Красавік_макс = 14.5 | Красавік_мін = 6.7 | Красавік_абс_мін = -1.8 | Травень_абс_макс = 30.2 | Травень_макс = 18.1 | Травень_мін = 10.1 | Травень_абс_мін = 2.0 | Чэрвень_абс_макс = 34.4 | Чэрвень_макс = 21.6 | Чэрвень_мін = 13.2 | Чэрвень_абс_мін = 4.2 | Ліпень_абс_макс = 35.4 | Ліпень_макс = 23.9 | Ліпень_мін = 15.2 | Ліпень_абс_мін = 9.5 | Жнівень_абс_макс = 39.3 | Жнівень_макс = 23.6 | Жнівень_мін = 14.8 | Жнівень_абс_мін = 8.2 | Верасень_абс_макс = 32.7 | Верасень_макс = 20.8 | Верасень_мін = 12.6 | Верасень_абс_мін = 5.8 | Кастрычнік_абс_макс = 28 | Кастрычнік_макс = 16.0 | Кастрычнік_мін = 9.4 | Кастрычнік_абс_мін = 0.4 | Лістапад_абс_макс = 20.3 | Лістапад_макс = 10.1 | Лістапад_мін = 5.2 | Лістапад_абс_мін = -4.2 | Сьнежань_абс_макс = 17.1 | Сьнежань_макс = 7.0 | Сьнежань_мін = 2.9 | Сьнежань_абс_мін = -25.6 | Год_абс_макс = 39.3 | Год_макс = 15.1 | Год_мін = 8.3 | Год_абс_мін = -25.6 <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 4.2 | Люты_сяр = 5.3 | Сакавік_сяр = 7.8 | Красавік_сяр = 10.6 | Травень_сяр = 14.3 | Чэрвень_сяр = 17.4 | Ліпень_сяр = 19.6 | Жнівень_сяр = 19.2 | Верасень_сяр = 16.7 | Кастрычнік_сяр = 12.7 | Лістапад_сяр = 7.7 | Сьнежань_сяр = 5.0 | Год_сяр = 11.7 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 55 | Люты_ападкі = 45 | Сакавік_ападкі = 52 | Красавік_ападкі = 50 | Травень_ападкі = 62 | Чэрвень_ападкі = 53 | Ліпень_ападкі = 58 | Жнівень_ападкі = 46 | Верасень_ападкі = 53 | Кастрычнік_ападкі = 55 | Лістапад_ападкі = 57 | Сьнежань_ападкі = 55 | Год_ападкі = 642 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} === Гідраграфія === Рака [[Сэна]] злучае Парыж з унутранымі часткамі краіны ([[Бургундыя]]) і зь [[Ля-Манш]]ам. Рака апынулася найважным фактарам для стварэньня і разьвіцьця гораду, пачатак якому паклалі шматлікія ў той час выспы на Сэне. Сэна разьбівае Парыж на дзьве няроўныя часткі — паўночную (rive droite, правы бераг), дзе адбываюцца ўсе фінансава-гандлёвыя справы, і паўднёвую (rive gauche, левы бераг), якая дзякуючы [[Лацінскі квартал|Лацінскаму кварталу]] лічыцца раёнам [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. [[Файл:Seine wide.jpg|міні|цэнтар|800пкс|Панарамны від Сэны поруч маста Сэн-Мішэль (зьлева) і Нотр-Дама (справа)]] == Выбітныя мясьціны == [[Файл:Arc Triomphe.jpg|значак|Трыюмфальная арка.]] У Парыжы знаходзіцца велізарная колькасьць славутасьцяў, да ліку якіх адносяцца ня толькі архітэктурныя пабудовы, але таксама вуліцы, масты й плошчы. Тры самыя вядомыя парыскія славутасьці — старажытны [[Катэдра Парыскай Божай Маці]], пабудаваны на востраве [[Сытэ (востраў)|Сытэ]] яшчэ ў XII стагодзьдзі, [[Эйфэлева вежа]] й [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальная арка]] — канструкцыі XIX стагодзьдзя. Ажурная мэталічная вежа, пабудаваная паводле праекту інжынэра [[Аляксандар Эйфэль|Эйфэля]], задумвалася як часовая пабудова, якая служыла ўваходам на Сусьветную выставу 1889 году. Але яна ня толькі перажыла само гэтае мерапрыемства, але й стала з тых часоў сапраўдным сымбалем гораду. На поўначы й на поўдні ад яе над лініяй гарызонту ўзвышаюцца [[базыліка Сакрэ-Кёр]], пабудаваная на вяршыні ўзгорка [[Манмартр]], і самотная вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]], асабліва вылучаецца на фоне свайго «плоскага» раёну. Гістарычная вось помнікаў архітэктуры перасякае горад з цэнтру на захад. Яна пачынаецца ад знакамітага на ўвесь сьвет музэю [[Люўр]], а потым цягнецца праз [[сад Цюільры]], праспэкт [[Элізэйскія палі]] да самай Трыюмфальнай аркі ў цэнтры [[плошча Зоркі|плошчы Зоркі]]. У 1960-х гадох на працягу лініі быў пабудаваны квартал [[Дэфанс]], цэнтрам якога стала [[Вялікая арка Дэфанс]]. У самым цэнтры гістарычнай часткі знаходзіцца Дом інвалідаў, у якім знаходзіцца вайсковы музэй, тут жа спачываюць парэшткі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]]. Тут жа былая царква [[Пантэон (Парыж)|Пантэон]], ахоўвае вечны супакой некалі знакамітых францускіх дзеячаў. Былы каралеўскі палац Кансьержэры стаў на час [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] турмой для зрынутай каралевы, адкуль яна была канваяваная да публічнага пакараньня. Яшчэ адзін напамін пра баі за свабоду францускага народа ёсьць [[статуя Свабоды]], усталяваная на [[Лебядзіны востраў|Лебядзіным востраве]]. Арыгінал гэтай статуі быў падораны [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаным Штатам Амэрыкі]] ў 1886 годзе, і з тых часоў сустракае падарожнікаў у порце [[Нью-Ёрк]]у. У гістарычным цэнтры гораду, на востраве Сытэ, знаходзяцца дзьве самых знакамітых царквы Францыі: [[Катэдра Парыскай Божай Маці]] й [[Сэнт-Шапэль|Сьвятая капэля]]. Архітэктурныя кірункі XX стагодзьдзя пакінулі гораду такія помнікі, як [[Культурны цэнтар імя Жоржа Пампіду]], у якім зараз разьмешчаны музэй сучаснага мастацтва, новы будынак опэры на [[Плошча Бастыліі|плошчы Бастыліі]], гандлёвы цэнтар [[Ле-Аль]], пабудаваны на месцы «чэрава Парыжа», а таксама раён [[Дэфанс]], які ўяўляе сабой архітэктурны комплекс з [[хмарачос]]аў і будынкаў з авангарднымі формамі. Прадстаўляе таксама несумнёўны інтарэс Навукова-прамысловы гарадок, у якім знаходзіцца буйны музэй навукі й тэхнікі. === Паркі й сады === [[Файл:Parc des Buttes-Chaumont, 22 April 2007.jpg|значак|зьлева|У сонечны дзень у парку [[Бют-Шамон]] у 2007 годзе.]] Сёньня ў Парыжы налічваецца больш за 421 муніцыпальны парк і сад, якія ахопліваюць больш за 3 тысячы гектараў і зьмяшчаюць больш за 250 тысяч дрэваў{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|6}}. Найстарэйшымі паркамі ў францускае сталіцы ёсьць сад [[Цюільры (сад)|Цюільры]], якія былі створаныя ў 1564 годзе дзеля палацу [[Цюільры]] й пераробленыя [[Андрэ Лё Нотр]]ам паміж 1664 і 1672 гады{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|125}}, ды [[Люксэмбурскі сад]], які быў адкрыты ў 1612 годзе [[Марыя Мэдычы|Марыяй Мэдычы]]. Сёньня ў апошнім зь іх месьціцца [[Люксэмбурскі палац]], дзе ладзяцца паседжаньні [[Сэнат Францыі|Сэнату]]{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|208}}. [[Сад расьлін (Парыж)|Сад расьлін]] ёсьць першым батанічным садам у Парыжы, створаным у 1626 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20130615203149/http://www.mnhn.fr/museum/foffice/tous/tous/guidePratique/lieuxVisiter/LieuxAVisiter/FLieuAVisiter.xsp?i=1&nav=liste&INFO_ID=21&SITE_ID=10&AE_ID=214&LIEU_ID=158&idx=6&MAN_ID=273 «Le Jardin de Plantes»]. Muséum national d’Histoire naturelle.</ref>. У пэрыяд з 1853 па 1870 гады на замову імпэратара [[Напалеон III Банапарт|Напалеона III]] архітэктар [[Адольф Альфан]] стварыў шмат новых паркаў і садоў у горадзе ў розных кварталах Парыжу{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|122—161}}, у тым ліку [[Булёнскі лес|Булёнскі]] й [[Вэнсэнскі лес|Вэнсэнскі]] лясы, паркі [[Мансуры]] й [[Бют-Шамон (парк)|Бют-Шамон]]. Актыўна найноўшыя паркі паўставалі з 1977 году, як то парк [[Ля-Вілет (парк)|Ля-Вілет]] быў адкырыты ў 1987 годзе, парк [[Андрэ-Сытраэн]] быў дасяжны грамадзкасьці з 1992 году, парк [[Бэрсі (парк)|Бэрсі]] паўстаў у 1997 годзе, а парк [[Клішы-Батыньёль]] адкрыў свае брамы ў 2007 годзе{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|242—256}}. У 2013 годзе замест аўтадарогі ўздоўж [[Сэна|Сэны]] ад мосту [[Альма]] да музэю Арсэ была пабудаваная набярэжная з садамі. === Могілкі === {{Асноўны артыкул|Могілкі Парыжу}} [[Файл:Pere Lachaise looking down the hill.jpg|значак|Могілкі [[Пэр-Ляшэз]].]] Паводле хрысьціянскай традыцыі нябожчыкаў імкнуліся хаваць на прылеглай да царквы зямлі. У 1786 годзе з прычыны грамадзкай гігіены было вырашана спыніць пахаваньні на перапоўненых могілках пры цэрквах у цэнтры гораду й іх закрыць, a парэшткі з гэтых могілак перанесьці ў падземныя выпрацаваныя каменаломні на поўдзень ад Парыжа, зараз яны знаходзяцца ў 14 акрузе гораду. Адкрыцьцё найбуйнейшых парыскіх могілак адносіцца да пачатку XIX стагодзьдзя, да эпохі панаваньня [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]]. Разьвіцьцё гораду прывяло да таго, што гэтыя могілкі, якія знаходзіліся некалі на ўскраінах, апынуліся ў сваім родзе зялёным аазісам спакою ў цэнтры розных кварталаў шумнай сталіцы. Многія вялікія людзі Францыі й усяго сьвету знайшлі свой апошні прытулак на могілках [[Пэр-Ляшэз]], нэкропалі-музэі пахавальнага мастацтва XIX стагодзьдзя пад адчыненым небам, могілках Манмартра, лябірынта на 11 гэктарах, Манпарнас, дзякуючы свайму строгаму плянаваньню набылі назву «бухты спакою» й могілкі Пасі, невялікія, але з самай высокай шчыльнасьцю знакамітасьцяў на квадратны мэтар. == Эканоміка == [[Файл:La Défense from the top of the Grande Arche to the east - 2022-08-13.jpg|значак|зьлева|Бізнэсовы раён [[Дэфанс]].]] Эканоміка гораду шмат у чым палягае на [[сэктар паслуг|сэктары паслуг]] і [[гандаль|гандлі]]. Каля 80% усіх прадпрыемстваў Парыжу займаюцца гандлем, транспартам і рознымі паслугамі, толькі 6,5% працуюць у сфэры будаўніцтва ды ўсяго 3,8% дзеюць у прамысловасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160307200924/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=COM-75056 «Department of Paris; Complete Dossier»]. INSEE.</ref>. Падобная гісторыя назіраецца ў [[Іль-дэ-Франс]], дзе 76,7% прадпрыемстваў займаюцца гандлем і паслугамі, а 3,4% занятая ў прамысловасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160316053531/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=REG-11 «Île-de-France Region — Complete dossier»]. INSEE.</ref>. Паводле зьвестак на 2012 год 59,5% ад усіх працоўных месцаў у Іль-дэ-Франс былі ў сфэры рынкавых паслугаў. Акрамя таго людзі занятыя ў галіне аховы здароўя, сацыяльнай сфэры, у дзяржаўным кіраваньні і абароне, у сфэры адукацыі, вытворчасьці і ў камунальных службах, будаўніцтве і самы мізэр у сельскай гаспадарцы<ref>[https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=EMP2&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=REG&codgeo=11 «EMP2 — Emplois au lieu de travail par sexe, statut et secteur d’activité économique — Région d’Île-de-France»]. INSEE.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151219154702/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures%2Fagregatnaf2008%2Fagregatnaf2008.htm «La nomenclature agrégée — NA, 2008»]. INSEE.</ref>. Цэнтар эканамічнага жыцьця Парыжу месьціцца ў [[Цэнтральны бізнэсовы квартал Парыжу|Цэнтральным бізнэсовым квартале]], які ахоплівае 8-ы, 17-ы і часткова 9-ы і 16-ы акругі гораду. Асноўная дзейнасьць у гэтым квартале — фінансы, страхаваньне і бізнэсовыя паслугі. У раёне таксама месьціцца вялікая колькасьць унівэрмагаў, гандлёвых цэнтраў, гатэляў, рэстаранаў, а таксама дзяржаўныя ўстановы і міністэрствы<ref name="insee-d’emploi">[https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=20718 «En Île-de-France, 39 poles d’emploi structurent l’economie régionale»]. INSEE.</ref>. Другім паводле велічыні бізнэсовым раёнам з пункту гледжаньня занятасьці ёсьць [[Дэфанс]] на захад ад гораду. У 2010 годзе там было занята каля 144 тысяч супрацоўнікаў, зь якіх каля 38% працаўнікоў былі занятыя ў сфэры фінансаў і страхаваньня, а 16% былі супрацоўнікамі сфэры бізнэсу паслугаў. Двума іншымі важнымі раёнамі ёсьць [[Нёі-сюр-Сэн]] і [[Левалюа-Пэрэ]], якія па сутнасьці ёсьць працягам Дэфансу. Іншыя раёны, як то [[Булёнь-Біянкур]] і [[Ісі-ле-Мулено]], а таксама паўднёвая частка 15-й акругі, ёсьць цэнтрам распрацоўкі інфармацыйных тэхналёгіяў і дзейнасьці сродкаў масавай інфармацыі<ref name="insee-d’emploi"/>. Найлепшыя францускія кампаніі, занесеныя ў сьпіс [[Форчун Глобал 500]] за 2021 год, маюць сваю сядзібу Парыжы альбо [[Іль-дэ-Франс]]. Некаторыя кампаніі, як то [[Société Générale]], маюць свае офісы як у Парыжы, гэтак і ў Дэфанс. Парыскі рэгіён ёсьць вядучым рэгіёнам Францыі ў эканамічнай дзейнасьці. Гэтак у 2019 годзе СУП рэгіёну фармаваў траціну ад агульнага СУП усёй Францыі. === Турызм === [[Файл:Visiter le Louvre en été ! (4787187477).jpg|значак|Інтэр’еры [[Люўр]]у.]] Турызм у Парыжы ў 2022 годзе працягваў аднаўляцца пасьля [[пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]]. Гэтак колькасьць наведвальнікаў павялічылася да 44 млн чалавек, што, аднак, на 13% было ніжэйшым за аналягічны паказьнік 2019 году<ref name="visitparisregion">[https://web.archive.org/web/20230325170709/https://pro.visitparisregion.com/chiffres-du-tourisme/conjoncture/bilans/bilan-de-l-annee-touristique-2022-a-paris-ile-de-france-mars-2023 «Bilan de l’année touristique 2022 à Paris Île-de-France (mars 2023)»]. Visit Paris Region.</ref>. [[Вялікі Парыж]], да якога акрамя самога Парыжу далучаюць яшчэ тры навакольныя дэпартамэнты, наведалі 38 млн турыстаў у 2019 годзе, калі лічыць колькасьць пастаяльцаў гатэляў<ref name="pressinfo">[https://web.archive.org/web/20210910112723/https://press.parisinfo.com/key-figures «Tourism in Paris — Key Figures 2020»]. Press Paris Info.</ref>. Сюды ж уваходзілі 12,2 мільёнаў францускіх наведвальнікаў. Сярод замежнікаў найбольшы попыт горад меў сярод жыхароў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] (2,6 мільёнаў), [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (1,2 мільёнаў), [[Нямеччына|Нямеччыны]] (981 тысяча) і [[Кітай|Кітаю]] (711 тысяч)<ref name="pressinfo"/>. У 2018 годзе паводле індэксу вымярэньня [[Эўраманітор]]у Парыж быў другім найбуйнейшым горадам паводле колькасьць авіяпасажыраў з 19,1 мільёнамі наведвальнікамі пасьля [[Бангкок]]у (22,78 млн), але апярэджваючы [[Лёндан]] (19,09 млн)<ref>[https://web.archive.org/web/20190914054101/https://www.forbes.com/sites/ericrosen/2019/09/04/the-worlds-most-visited-city-is-bangkok/ «The World’s Most-Visited City Is Bangkok»]. Forbes.</ref>. Паводле дзяржаўнага турыстычнага бюро каля 393 тысяч працаўнікоў у Вялікім Парыжы альбо 12,4% ад агульнай рабочай сілы былі занятыя ў турыстычным сэктары, улучаючы гасьцёўні, харчаваньне, транспарт і арганізацыю адпачынку<ref>[https://web.archive.org/web/20180219151215/https://press.parisinfo.com/key-figures/key-figures/Tourism-in-Paris-Key-Figures-2016 «Tourism in Paris — Key Figures 2016»]. Paris Convention and Visitors Bureau. </ref>. Самымі папулярнымі культурнымі славутасьцямі гораду ў 2022 годзе былі музэй [[Люўр]] (7,7 мільёнаў наведвальнікаў), [[Эйфэлева вежа]] (5,8 мільёнаў наведвальнікаў), музэй [[Арсэ]] (3,27 мільёнаў наведвальнікаў) і [[Цэнтар Пампіду]] (3 мільёны наведвальнікаў)<ref name="visitparisregion"/>. Некаторыя замежныя наведвальнікі пакутуюць ад [[Парыскі сындром|Парыскага сындрому]], калі іхны досьвед наведваньня гораду не адпавядаў чаканьням<ref>[https://web.archive.org/web/20091031110724/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6197921.stm «'Paris Syndrome' strikes Japanese»]. BBC News.</ref>. == Культура == === Жывапіс і скульптура === [[Файл:Pierre-Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette.jpg|значак|зьлева|''«[[Баль у Мулен дэ ля Галет]]»'' працы [[П’ер Агюст Рэнуар|П’ера-Агюста Рэнуара]] цяпер захоўваецца ў музэі [[Арсэ (музэй)|Арсэ]].]] Цягам стагодзьдзяў Парыж вабіў мастакоў з усяго сьвету. У выніку места набыло рэпутацыю «Гораду мастацтва»<ref>Montclos, Jean-Marie Perouse De (2003). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=OCJ2QgAACAAJ «Paris, City of Art»]. Harry N. Abrams. — ISBN 978-0-86565-226-2.</ref>. Італьянскія мастакі зрабілі глыбокі ўплыў на разьвіцьцё мастацтва ў Парыжы ў XVI—XVII стагодзьдзях, асабліва ў скульптуры і рэльефах. Жывапіс і скульптура сталі гонарам францускай манархіі, і француская каралеўская сям’я даручыла многім парыскім мастакам упрыгожыць свае палацы, калі на той час у францускім мастацтве дамінавалі плыні [[барока]] і [[клясыцызм]]у. Такія скульптары, як то [[Франсуа Жырардон]], [[Антуан Куазво]] і [[Нікаля Кусту]], набылі рэпутацыю найлепшых майстраў пры каралеўскім двары Францыі XVII стагодзьдзя. [[П’ер Міньяр]] стаў першым мастаком караля [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] у гэты час. У 1648 годзе была створаная [[Каралеўская акадэмія жывапісу і скульптуры]], каб задаволіць вялікую цікавасьць да мастацтва ў сталіцы. Яна служыла найвышэйшай мастацкай школай Францыі ажно да 1793 году<ref name="Michelin">Michelin (2011). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=P945gwAL-oAC&pg=PT105 «Paris Green Guide Michelin 2012—2013»]. Michelin. — ISBN 978-2-06-718220-2.</ref>. [[Файл:Paris 2010 - Le Penseur.jpg|значак|Знакамітая скульптура [[Агюст Радэн|Агюста Радэна]] «[[Мысьляр (скульптура)|Мысьляр]]».]] Парыж быў цэнтрам мастацтва ў XIX і пачатку XX стагодзьдзяў, калі ў горадзе паўставалі шматлікія суполкі мастакоў і мастацкія школы, павязаныя зь некаторымі з найлепшымі мастакамі таго часу, як то з [[Анры дэ Тулюз-Лятрэк]]ам, [[Эдуард Манэ|Эдуардам Манэ]], [[Клёд Манэ|Клёдам Манэ]], [[Бэрта Марызо|Бэртай Марызо]], [[Поль Гаген|Полем Гагенам]], [[П’ер Агюст Рэнуар|П’ер-Агюстам Рэнуарам]] ды іншымі майстрамі. Парыж займаў цэнтральнае месца ў разьвіцьці [[рамантызм]]у ў мастацтве, дзякуючы такім жывапісцам, як то [[Тэадор Жэрыко]]<ref name="Michelin"/>. [[Імпрэсіянізм]], [[мадэрн|ар-нуво]], [[сымбалізм (мастацтва)|сымбалізм]], [[фавізм]], [[кубізм]] і [[ар-дэко]] — усе памянёныя стылі разьвіліся ў Парыжы<ref name="Michelin"/>. У канцы XIX стагодзьдзя шмат мастакоў з францускіх правінцыяў і ўсяго сьвету прыязджалі ў Парыж, каб выставіць свае працы ў шматлікіх салёнах і на выставах ды зрабіць сабе імя<ref>Perry, Gillian (1995). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=wg4NAQAAIAAJ&pg=PA19 «Women Artists and the Parisian Avant-garde: Modernism and 'feminine Art' Art, 1900 to the Late 1920s»]. Manchester University Press. — С. 19. — ISBN 978-0-7190-4165-5.</ref>. Такія мастакі, як то [[Паблё Пікаса]], [[Анры Матыс]], [[Вінцэнт ван Гог]], [[Поль Сэзан]], [[Жан Мэцэнжэ]], [[Альбэр Глез]], [[Анры Русо]], [[Марк Шагал]], [[Амэдэо Мадыльяні]] ды многія іншыя, былі цесна павязаныя з Парыжам. Найбольш выбітнымі скульптарамі, якія зарабілі сабе рэпутацыю ў Парыжы ў сучасную эпоху, былі [[Фрэдэрык Агюст Бартальдзі]], [[Агюст Радэн]], [[Каміль Клядэль]], [[Антуан Бурдэль]], [[Поль Ляндаўскі]] і [[Арыстыд Маёль]]. Залаты век Парыскай школы скончыўся ў час між дзьвюма сусьветнымі войнамі. === Музэі === [[Файл:MuseeOrsay 20070324.jpg|значак|зьлева|У музэі [[Арсэ (музэй)|Арсэ]].]] У 2021 годзе самы вядомы парыскі музэй [[Люўр]] наведала 2,8 мільёнаў чалавек<ref>«Visitor Figures 2021». The Art Newspaper, 5 студзеня 2022.</ref>, дзякуючы чаго музэй працягвае ўтрымліваць лідэрства сярод самых наведвальных музэяў сьвету. Ягоныя скарбы ўлучаюць карціны ''«[[Мона Ліза]]»'' і ''«[[Свабода, якая вядзе народ]]»'', а таксама статую [[Вэнэра Мілёская|Вэнэры Мілёскай]]. Другім паводле наведвальнасьці музэем гораду ў 2021 годзе з 1,5 мільёнамі наведвальнікаў стаў [[Цэнтар Жоржа Пампіду]], таксама вядомы як Бабур, у якім месьціцца [[Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва (Парыж)|Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва]]. Трэцім паводле наведвальнасьці музэем места ў тым жа 2021 годзе стаў [[Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі]], які наведалі 1,4 мільёны чалавек. Ён славіцца сваімі парэшткамі дыназаўраў, калекцыямі мінэралаў і галерэяй эвалюцыі. За ім рушыў усьлед музэй [[Арсэ (музэй)|Арсэ]], які зьмяшчае калекцыю мастацтва XIX стагодзьдзя і францускіх імпрэсіяністаў. Гэты музэй у 2021 годзе наведаў мільён чалавек. У Парыжы месьціцца адзін з найбуйнейшых навуковых музэяў у Эўропе, вядомы як [[Гарадок навукі і індустрыі]], а таксама адзін з найстарэйшых [[Музэй мастацтвай і рамёстваў]], які быў адкрыты ў 1794 годзе. Іншымі самымі наведвальнымі музэямі Парыжу ў 2021 годзе былі [[Будынак фундацыі Люі Вітона]], [[Музэй на набярэжнай Бранлі — Жак-Шырак]], які прадстаўляе мастацтва і культуры карэнных народаў Афрыкі, Азіі, Акіяніі і Амэрыкі, а таксама музэй [[Карнавале]] з калекцыяй па гісторыі Парыжу і [[Малы палац (Парыж)|Малы Палац]], у якім месьціцца мастацкі музэй гораду<ref>«Le Tourisme a Paris — Chiffres Cles -Edition 2021». The Office of Tourism and Congresses of the City of Paris.</ref>. [[Файл:Musée du quai Branly.jpg|значак|[[Музэй на набярэжнай Бранлі — Жак-Шырак]] з вышыні.]] У музэі [[Аранжэры]], побач зь Люўрам і Арсэ, таксама выстаўляюцца працы імпрэсіяністаў і [[постімпрэсіянізм|постімпрэсіяністаў]], у тым ліку большасьць з цыклю карцінаў Клёда Манэ ''«Гарлачыкі»''. Музэй [[Клюні (музэй)|Клюні]], які таксама вядомы як Музэй Сярэднявечча, зьмяшчае творы сярэднявечнага мастацтва. Музэй [[Гімэ (музэй)|Гімэ]], або Нацыянальны музэй азіяцкага мастацтва, мае адную з найбуйнейшых калекцыяў азіяцкага мастацтва ў Эўропе. У горадзе таксама можна знайсьці музэі, прысьвечаныя асобным мастакам, у тым ліку [[Музэй Пікаса]], [[Музэй Радэна]] і [[Нацыянальны музей Эжэна Дэлякруа]]. Ваенная і вайсковая гісторыя Францыі прадстаўленая экспазыцыямі ў [[Музэй арміі (Парыж)|Музэі арміі]] ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]]. У дадатак да нацыянальных музэяў, якімі кіруе Міністэрства культуры, горад утрымлівае 14 музэяў, улучна з музэем гісторыі Парыжу Карнавале, [[Музэй сучаснага мастацтва (Парыж)|Музэем сучаснага мастацтва]], [[Такійскі палац|Такійскім палацам]], [[Дом Віктора Юго|Домам Віктора Юго]], [[Дом Бальзака]] і [[Парыскія катакомбы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20141123165959/http://www.paris.fr/musees «Municipal museums»]. Maire de Paris.</ref>. Маюцца таксама вядомыя прыватныя музэі. Музэй сучаснага мастацтва фонду Люі Вітону, спраектаваны архітэктарам [[Фрэнк Геры|Фрэнкам Геры]], адкрыўся ў кастрычніку 2014 году ў [[Булёнскі лес|Булёнскім лесе]]. === Тэатры === [[Файл:Paris Opera interior.jpg|значак|зьлева|Інтэр’еры [[Парыская нацыянальная опэра|Опэры Гарнье]].]] Найбуйнейшымі опэрнымі тэатрамі Парыжу ёсьць [[Парыская нацыянальная опэра|Опэра Гарнье]] XIX стагодзьдзя, то бок гістарычная парыская опэра, і сучасная [[Опэра Бастыліі]]. Першая зь іх імкнецца да больш клясычных балетаў і опэраў, а другая мае зьмешаны рэпэртуар клясыкі і сучаснасьці{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|178}}. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя былі актыўнымі яшчэ тры опэрныя тэатры, як то [[Опэра-Камік]], які існуе дагэтуль, [[Тэатар-Італьен]] і [[Тэатар-Лірык]], які ў наш час зьмяніў свой профіль і назву на Гарадзкі тэатар<ref>Schumacher, Claude (1996). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=tanPYs6ArLIC&pg=PA60 «Naturalism and Symbolism in European Theatre 1850—1918»]. Cambridge University Press. — С. 60. — ISBN 978-0-521-23014-8.</ref>. [[Парыская філярмонія]], сучасная сымфанічная канцэртная заля Парыжу, адкрылася ў студзені 2015 году. Яшчэ адная музычная славутасьць — [[Тэатар Элізэйскіх палёў]], дзе ў 1913 годзе ладзіліся першыя выступы расейскіх балетаў [[Сяргей Дзягілеў|Сяргея Дзягілева]]. [[Файл:CFfacadePlacedelOpera.png|значак|Заля Рышэльё тэатру [[Камэдзі-Франсэз]].]] Тэатар традыцыйна займае вялікае месца ў парыскай культуры, а многія зь ягоных самых папулярных актораў сёньня таксама ўважаюцца зоркамі францускага тэлебачаньня. Найстарэйшым і найбольш вядомым парыскім тэатрам ёсьць [[Камэдзі-Франсэз]], які паўстаў у 1680 годзе. Гэты тэатар кіруецца ўрадам Францыі; у ім выконваецца перадусім творы францускай клясыкі ў залі Рышэльё ў [[Пале-Раяль]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1173}}. Іншыя вядомыя тэатры ўлучаюць [[Адэон (тэатар)|Адэон]], які таксама ёсьць дзяржаўнай установай і тэатральнай славутасьцю, а таксама тэатар Магадор і [[Тэатар дэ ля Гетэ-Манпарнас]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130907162159/http://books.google.com/books?id=Tj4WAQAAIAAJ «Who’s Where»]. 1961. — С. 304.</ref>. Парыж славіцца сваімі музычнымі салёнамі і [[кабарэ]]. [[Мулен Руж]] быў адкрыты ў 1889 годзе і стаў радзімай танца, вядомага як францускі [[канкан]]. Гэтая ўстанова дапамагла праславіцца сьпявачкам [[Містынгет]] і [[Эдыт Піяф]], а таксама мастаку Тулюз-Лятрэку, які рабіў афішы да пастановак. Сярод іншых танцавальных пляцовак вылучаюцца заля [[Алімпія (Парыж)|Алімпія]] і [[Фалі-Бэржэр]]. Сярод выбітных выканаўцаў апошняга з памянёных, была зорка 1920-х гадоў амэрыканская сьпявачка і танцоўшчыца [[Жазэфіна Бэйкер]]. У Алімпіі выступалі [[Даліда]], Эдыт Піяф, [[Марлен Дытрых]], [[Майлз Дэйвіс]], [[Джудзі Гарлэнд]] і гурт [[Grateful Dead]]. У музычным салёне [[Казіно дэ Пары]] выступалі шматлікія вядомыя францускія сьпевакі, у тым ліку Містынгет, [[Марыс Шэвалье]] і [[Тына Росі]]. Сярод іншых знакамітых парыскіх м’юзык-холаў вылучаецца [[Лідо (кабарэ)|Лідо]] на [[Элізэйскія палі|Элізэйскіх палях]], які ўпершыню адчыніў свае дзьверы ў 1946 годзе. У салёне [[Крэйзі-Горз]] ладзяцца танцавальныя нумары, стрыптыз і магічныя выступы. Сёньня ў Парыжы існуе паўтара дзясятка мюзык-холаў, якія наведваюць пераважна госьці гораду{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1005—1006}}. === Літаратура === [[Файл:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|значак|зьлева|Выбітны франускі літаратар [[Віктор Юго]].]] Першая кніга, надрукаваная ў Францыі, была выдадзеная ў Парыжы ў 1470 годзе нямецкім друкаром [[Ёган Гайнлін|Ёганам Гайнлінам]]. Гэта быў твор ''«Лісты»'' [[Гаспарына да Барзыцца]]. З тых часоў Парыж стаў цэнтрам францускай выдавецкай індустрыі, домам некаторых з самых вядомых літаратараў сьвету, а таксама месцам, дзе разгортваецца дзея многіх клясычных твораў францускай літаратуры. Парыж стаў прызнанай сталіцай францускай літаратуры толькі ў XVII стагодзьдзі, дзякуючы такім аўтарам, як то [[Нікалё Буалё-Дэпрэо]], [[П’ер Карнэль]], [[Жан дэ Ляфантэн]], [[Мальер]], [[Жан Расін]], [[Шарль Пэро]], некаторыя зь якіх паходзілі з правінцыі, а таксама дзякуючы стварэньню [[Француская акадэмія|Францускай акадэміі]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|488}}. У XVIII стагодзьдзі літаратурнае жыцьцё Парыжу круцілася вакол кавярняў і салёнаў. У гэты час дамінавалі [[Вальтэр]], [[Жан-Жак Русо]], [[П’ер дэ Марыво]] і [[П’ер Агюстэн Карон дэ Бамаршэ|П’ер Бамаршэ]]. Цягам XIX стагодзьдзя ў Парыжы жылі і пісалі пра яго некаторыя з найвялікшых пісьменьнікаў Францыі, у тым ліку [[Шарль Бадлер]], [[Стэфан Малярмэ]], [[Праспэр Мэрымэ]], [[Альфрэд дэ Мюсэ]], [[Марсэль Пруст]], [[Эміль Заля]], [[Аляксандар Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]], [[Гюстаў Флябэр]], [[Гі дэ Мапасан]] і [[Анарэ дэ Бальзак]]. Твор Віктора Юго ''«[[Катэдра Парыскай Божай Маці]]»'' натхніла на рэканструкцыю самой [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130207134139/http://www.adoremus.org/1099-Rose.html «Notre Dame Renovations»]. Adoremus Organization.</ref>. Іншая праца Віктора Юго, ''«[[Адрынутыя]]»'', апісвае сацыяльныя зьмены і палітычныя ўзрушэньні ў Парыжы на пачатку 1830-х гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20131011091018/http://www.gutenberg.org/files/135/135-h/135-h.htm «Les Miserables»]. Preface. Gutenberg Organization.</ref>. Адзін з самых папулярных францускіх пісьменьнікаў, [[Жуль Вэрн]], працаваў у тэатры Лірык і на [[Парыская фондавая біржа|Парыскай фондавай біржы]], а ў Нацыянальнай бібліятэцы займаўся пошукам гісторыяў дзеля сваіх апавяданьняў<ref>[https://www.britannica.com/biography/Jules-Verne «Jules Verne»]. Encyclopaedia Britannica.</ref>. У ХХ стагодзьдзі ў літаратурнай супольнасьці Парыжу дамінавалі такія дзеячы, як то [[Калет]], [[Андрэ Жыд]], [[Франсуа Марыяк]], [[Андрэ Мальро]], [[Альбэр Камю]], а пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] — [[Сымона дэ Бавуар]] і [[Жан-Поль Сартр]]. У час між сусьветнымі войнамі тут працавалі многія вядомыя пісьменьнікі-эмігранты, у тым ліку [[Эрнэст Гэмінгўэй|Эрнэст Гэмінгуэй]], [[Сэм’юэл Бэкет]], [[Мігель Анхель Астурыяс|Мігель Анхэль Астурыяс]], [[Алеха Карпэнт’ер]] і [[Артура Ўсьляр П’етры]]. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры 2014 году [[Патрык Мадыяно]] большую частку сваёй літаратурнай творчасьці пасьвяціў на апісаньні гораду за часам Другой сусьветнай вайны і 1960-х і 1970-х гадоў францускай сталіцы. Парыж — горад кніг і кнігарняў. У 1970-я гады 80% усіх франкамоўных выдавецтваў месьціліся ў Парыжы{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|840}}. Тут таксама можна знайсьці шмат маленькіх кнігарняў. Толькі ў 5-й акрузе гораду налічваецца блізу 150 кніжных крамаў ды яшчэ 250 кніжных шапікаў уздоўж [[Сэна|Сэны]]. Маленькія парыскія кнігарні абароненыя францускім заканадаўствам ад канкурэнцыі з боку прадаўцоў кніг са зьніжкамі. Гэтак кнігі, нават электронныя, ня могуць быць зьніжаныя больш чым на пяць адсоткаў ніжэй за іхную выдавецкую цану<ref>«The French Still Flock to Bookstores». New York Times.</ref>. === Рэстараны і кухня === [[Файл:Le Zimmer, restaurant in Paris.jpg|значак|Рэстаран Le Zimmer на пляцы Шатле.]] З канца XVIII стагодзьдзя Парыж славіцца сваімі [[рэстаран]]амі і [[высокая кухня|высокай кухняй]], дбайна прыгатаванай і па-майстэрску пададзенай ежай. Раскошны рэстаран La Taverne Anglaise, адкрыты ў 1786 годзе ў аркадах [[Пале-Раяль]] [[Антуан Бавілье|Антуанам Бавілье]], стаў узорам для ўсіх будучых рэстаранаў Парыжу. Рэстаран Le Grand Véfour у Пале-Раяль датуецца тым жа часам{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1136—1138}}. Знакамітыя парыскія рэстараны XIX стагодзьдзя, у тым ліку Café de Paris, Rocher de Cancale, Café Anglais, Maison Dorée і Café Riche, пераважна месьціліся побач з тэатрамі на Італьянскім бульвары. Некаторыя з самых вядомых сучасных рэстаранаў у Парыжы зьявіліся ў часы [[пекная эпоха|пекнай эпохі]], у тым ліку Maxim’s на Каралеўскай вуліцы, Ledoyen у садах Элізэйскіх палёў і Tour d’Argent на набярэжнай Сэны{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1137}}. [[Файл:Lesdeuxmagots.jpg|значак|зьлева|Кавярня Les Deux Magots на бульвары Сэн-Жэрмэн.]] Сёньня, праз касмапалітычны склад насельніцтва Парыжу, усе францускія рэгіянальныя кухні і амаль усе нацыянальныя кухні сьвету можна знайсьці ў горадзе, то бок агулам у Парыжы працуе больш за 9000 рэстаранаў<ref>Dominé, André (2014). «Culinaria France». Cologne: Könemann Verlagsgesellschaft mbh. — ISBN 978-3-8331-1129-7.</ref>. [[Даведнік Мішлен]] ёсьць стандартным даведнікам францускіх рэстаранаў з 1900 году, надаючы сваю найвышэйшую ўзнагароду, тры зоркі, найлепшым рэстаранам Францыі. У 2018 годзе з 27 трохзоркавых рэстаранаў Мішлена ў Францыі дзесяць месьцяцца ў Парыжы. Сюды ўваходзяць як рэстараны, дзе гатуюць стравы клясычнай [[француская кухня|францускай кухні]], гэтак і такія, як то L’Astrance, які спалучае францускую і [[азіяцкая кухня|азіяцкую кухні]]. Некаторыя з самых вядомых кухараў Францыі, у тым ліку [[П’ер Ганьер]], [[Ален Дзюкас]], [[Янік Алено]] і [[Ален Пасар]], маюць трохзоркавыя рэстараны ў Парыжы<ref>[https://web.archive.org/web/20141125110232/http://restaurant.michelin.fr/ «Michelin Guide»].</ref>. У Парыжы маюцца некалькі іншых відаў традыцыйных рэстаранаў. Кавярні зьявіліся ў Парыжы ў XVII стагодзьдзі, а да XVIII стагодзьдзя яны сталіся цэнтрамі палітычнага і культурнага жыцьця гораду. Кавярня Procope на левым беразе датуецца гэтым часам. У XX стагодзьдзі кавярні на левым беразе, асабліва Café de la Rotonde і Le Dôme Café на [[Манпарнас]]е і Café de Flore і Les Deux Magots на бульвары Сэн-Жэрмэн былі важнымі месцамі сустрэчаў мастакоў, пісьменьнікаў і філёзафаў{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1137}}. Яшчэ адзін від ядальні — [[бістро]]. Яно вызначаецца як тып рэстарана ля дому зь сьціплым дэкорам і коштамі, сталай кліентурай і выгоднай атмасфэрай. У наш час сапраўдныя бістро сталіся рэдкай зьявай у Парыжы праз рост коштаў, канкурэнцыі і розных харчовых звычак парыскіх закусачных{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|715}}. Першапачаткова брасэры ўяўляла сабою карчму, разьмешчаную побач з [[бровар]]ам, дзе ў любую гадзіну можна было наліваць піва і падаваць ежу. Пачынаючы з [[Сусьветная выстава 1867 году|Парыскай выставы 1867 году]], [[брасэры]] стаў папулярным відам рэстарана, дзе піва і іншыя напоі падаваліся маладымі жанчынамі ў нацыянальных касьцюмах, павязаных з гэтым напоем. Цяпер брасэры, як і кавярні, падаюць ежу і напоі ўсьцяж усяго дня{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|773}}. == Адукацыя й навука == [[Файл:Sorbonne DSC09369.jpg|значак|зьлева|[[Сарбона]]]] [[Файл:NezUniversiteParisDauphine.jpg|міні|220пкс|Унівэрсытэт Парыж-Дафін]] Самыя прэстыжныя навучальныя ўстановы Францыі знаходзяцца ў Парыжы, а самы вядомы парыскі ўнівэрсытэт ёсьць [[Сарбона]], які быў заснаваны ў 1257 Рабэрам дэ Сарбанэ з мэтай навучаньня некалькіх дзясяткаў незаможных студэнтаў [[багаслоўе|тэалёгіі]]<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20081204051344/http://www.sorbonne.fr/document173.html|загаловак=Гісторыя Сарбоны|праект=афіцыйны сайт sorbonne.fr|url=http://www.sorbonne.fr/document173.html|мова=fr}}</ref>. Даволі хутка Сарбона стала самым буйным і прэстыжным адукацыйнай установай Парыжу й Францыі. Вакол Сарбоны ўтварыўся знакаміты [[Лацінскі квартал]], чыя назва затым распаўсюдзілася й на студэнцкія кварталы іншых гарадоў. У 1968 годзе Парыскі ўнівэрсытэт быў рэфармаваны й падзелены на 13 незалежных ВНУ, пяць зь якіх зараз разьмяшчаюцца ў прыгарадах гораду<ref>[http://www.bibliotekar.ru/rGeo/56.htm Культура й сыстэма адукацыі]</ref>. У Парыжы таксама месьціцца Інстытут Францыі ({{мова-fr|Institut de France|скарочана}}), які складаецца зь пяці акадэміяў, галоўнай і самай прэстыжнай зь якіх лічыцца [[Француская акадэмія]], якая стала часткай Інстытуту ў 1803 годзе. Француская акадэмія была заснавана на базе парыскага літаратурнага гуртка, які існаваў з 1629 году. Статус дзяржаўнай навуковай установы Акадэмія атрымала ў 1635 годзе<ref>[http://www.academie-francaise.fr/histoire/index.html Афіцыйны сайт Францускай акадэміі] {{ref-fr}}</ref>. Іншымі прэстыжнымі навучальнымі ўстановамі зьяўляюцца [[Калеж дэ Франс]], [[Політэхнічная школа]], [[Вышэйшая нармальная школа]], Каталіцкі інстытут, Горны інстытут і Нацыянальны інстытут кіраваньня. Самая вялікая бібліятэка Парыжу — [[Нацыянальная бібліятэка Францыі]], якая была заснавана ў 1368 годзе каралём [[Карл V Мудры|Карлам V]] з сваёй асабістай бібліятэкі ў Люўры. На момант заснаваньня бібліятэка налічвала ўсяго 911 манускрыптаў, бо ў тыя часы было прынята зьнішчаць пасьля сьмерці манарха ўсе ягоныя дакумэнты. Гэты звычай парушыў [[Людовік XI (кароль Францыі)|Людовік XI]], зь якога й пачалося пашырэньне фонду. У 1988 годзе прэзыдэнт Францыі [[Франсуа Мітэран]] абвясьціў пра будаўніцтва новага будынка Нацыянальнай бібліятэкі паводле праекту архітэктара Дамініка Пэро. Цяпер бібліятэка налічвае больш за 10 мільёнаў друкаваных выданьняў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20071128103952/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm|загаловак=Сайт Нацыянальнай бібліятэкі|url=http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm|мова=fr}}</ref>. == Транспарт == [[Файл:Eurostar Paris Gare du Nord Station, 8 October 2011.jpg|значак|зьлева|[[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны вакзал]] уважаецца самым загружаным чыгуначным вакзалам у Эўропе.]] Горад ёсьць буйным чыгунычным, аўтамабільным і авіяцыйным транспартным вузлом. Кіруе транзытнай сеткай у рэгіёне дзяржаўны сындыкат [[Іль-дэ-Франс Мабілітэ]] ({{мова-fr|ÎLe-de-France Mobilités|скарочана}})<ref>[https://web.archive.org/web/20060411124843/http://www.stif-idf.fr/ «Le web des voyageurs franciliens»]. Syndicat des Transports d'Île-de-France.</ref>. Кампанія каардынуе функцыянаваньне грамадзкага транспарту, а таксама замаўляе паслугі ў іншых транспартных кампаніяў. Да ліку такіх кампаніяў можна аднесьці [[RATP]], якая абслугоўвае 347 аўтобусных лініяў, [[парыскі мэтрапалітэн]], восем трамвайных лініяў і частку сеткі рэгіянальнай чыгункі [[RER]]; [[SNCF]], якая эксплюатуе прыгарадны чыгуначны транспарт, адну трамвайную лінію ды сетку RER; а таксама прыватны кансорцыюм [[Optile]], які ёсьць апэратарам вялікай колькасьці аўтобусных лініяў<ref>[https://web.archive.org/web/20151208081030/http://www.optile.com/notre-mission/ «Optile en bref»]. Optile.</ref>. Паводле апытанкі кампаніі INSEE, якая ладзілася ў 2018 годзе, большасьць парыжанаў (64,3%) карыстаюцца грамадзкім транспартам, каб дабрацца да працы. Толькі 10,6% едуць да сваёй працы аўтамабілем. 10,5% робяць гэта пехатою альбо выкарыстоўваюць ролікавыя канькі, яшчэ 5,5% едуць роварам, а 4,4% дзеля гэтых мэтаў карыстаюцца матацыклем. Апошнім часам павялічваюцца роварныя маршруты, а таксама стымулюецца выкарыстаньне [[электрамабіль|электрамабіляў]]. У Парыжы робяцца захады да памяншеньня аўтамабільнага транспарту<ref>[https://web.archive.org/web/20210607154103/https://www.eib.org/en/stories/future-european-cities «5 reasons the world looks to Europe’s cities»]. European Investment Bank.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210607154047/https://www.forbes.com/sites/jeffmcmahon/2019/12/28/how-bike-lanes-are-transforming-paris/ «How Bike Lanes Are Transforming Paris»]. Forbes.</ref>. === Чыгунка === [[Файл:Paris - Station de métro Abbesses - PA00086748 - 001.jpg|значак|Адзін з уваходаў у парыскае мэтро.]] Праз тое, што Парыж ёсьць чыгуначным цэнтрам краіны, яго абслугоўваюць шэсьць буйных чыгуначных вакзалаў Парыжа ([[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны]], [[Усходні вакзал (Парыж)|Усходні]], [[Ліёнскі вакзал|Ліёнскі]], [[Аўстэрліц (вакзал)|Аўстэрліц]], [[Манпарнас (вакзал)|Манпарнас]] і [[Сэн-Лязар (вакзал)|Сэн-Лязар]]) і адзін невялікі ([[Бэрсі (вакзал)|Бэрсі]]). Усе памянёныя вакзалы абслугоўваюць хуткасныя чыгуначныя лініі, як то [[TGV]], [[Эўрастар]], [[Thalys]], [[Інтэрсіці-экспрэс]], [[Frecciarossa]], звычайныя [[Хуткасны цягнік|хуткасныя цягнікі]], як то [[Intercités]], [[Intercités de Nuit]], [[TER]], і прыгарадныя маршруты, як то [[Transilien]]. Парыскія вакзалы маюць наступныя кірункі: * [[Сэн-Лязар (вакзал)|Вакзал Сэн-Лязар]] — Нармандыя. * [[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны вакзал]] — паўночны кірунак ([[TGV]]), Вялікабрытанія ([[Эўрастар|Eurostar]]), Бэльгія і Нідэрлянды (Thalys). * [[Усходні вакзал (Парыж)|Усходні вакзал]] — усходні кірунак, Нямеччына, Аўстрыя. * [[Ліёнскі вакзал]] — рэгіёны Цэнтар і паўднёвы ўсход ([[TGV]]), Альпы, Швайцарыя, Італія. * [[Бэрсі (вакзал)|Вакзал Бэрсі]] — Альпы, Італія (начныя цягнікі). * [[Аўстэрліц (вакзал)|Вакзал Аўстэрліц]] — паўднёва-заходні кірунак ([[TGV]]), Гішпанія, Партугалія. * [[Манпарнас (вакзал)|Вакзал Манпарнас]] — Брэтань і захад Францыі ([[TGV]]). Ад свайго адкрыцьця ў 1900 годзе, [[Парыскі мэтрапалітэн]] ёсьць адной з найважнейшай мясцовай транспартнай сыстэмай гораду. Сёньня гарадзкое мэтро абслугоўвае каля 5,23 мільёнаў пасажыраў штодня<ref>[https://web.archive.org/web/20160101095822/http://www.ratp.fr/en/ratp/c_5043/metro/ «Métro2030, notre nouveau métro de Paris»]. RATP.</ref>, маючы 16 лініяў, 308 станцыяў і 226,9 км даўжыні. Акрамя таго, Парыж абслугоўваецца [[парыскі трамвай|трамваем]]. Першая лінія была ўведзеная ў эксплюатацыю ў 1992 годзе, а дасюль ужо працуе 13 лініяў, на якіх месьцяцца 248 станцыяў, а даўжыня сеткі складае 164,4 км. === Авіяцыя === [[Файл:CDG P1020431.JPG|значак|зьлева|Фатаздымак аэрапорту Шарль дэ Голь з вышыні.]] Горад ёсьць міжнародным цэнтрам авіяспалучэньня, бо Парыж уваходзіць у лік шасьці самых загружаных у авіяперавозках гарадоў сьвету. Горад абслугоўваецца трыма камэрцыйнымі міжнароднымі аэрапортамі, як то [[аэрапорт Шарль дэ Голь]], аэрапорты [[Арлі (аэрапорт)|Арлі]] і [[Бавэ (аэрапорт)|Бавэ-Тые]]. Агулам тры аэрапорты ў 2019 годзе абслужылі 112 мільёнаў пасажыраў<ref>[https://web.archive.org/web/20170329083555/http://www.developpement-durable.gouv.fr/sites/default/files/Bulletin_Statistique_2014.pdf «Bulletin statistique, trafic aérien commercial — année 2014»]. Direction générale de l’Aviation civile. — С. 15.</ref>. Таксама ў горадзе маецца яшчэ адзін аэрапорт [[Лё-Буржэ]], які ёсьць найстарэйшым парыскім аэрапортам, яшчэ і бліжэйшым да цэнтру горада, аднак сёньня ён выкарыстоўваецца толькі дзеля прыватных бізнэсовых рэйсаў, а таксама тут ладзяцца авіясалёны і авіяшоў. Аэрапорт Шарль дэ Голь месьціцца на паўночным ускрайку Парыжу. Ён быў адкрыты ў 1974 годзе і стаў самым ажыўленым парыскім аэрапортам у 1993 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20170405170444/http://www.side.developpement-durable.gouv.fr/EXPLOITATION/DEFAULT/doc/IFD/IFD_REFDOC_TEMIS_0077449/trafic-aeroportuaire-1986-2012-flux-de-trafic-commercial-1986-2012 «Trafic aéroportuaire 1986—2013»]. Direction générale de l’Aviation civile. — С. 15—17.</ref>. У 2017 годзе гэта быў 5-ы аэрапорт у сьвеце паводле аб’ёмаў міжнародных пасажыраперавозак. Акрамя таго, у гэтым лётнішчы базуецца нацыянальны авіяперавозьнік [[Air France]]. Аэрапорт Бавэ-Тые, разьмешчаны за 69 км на поўнач ад цэнтру Парыжа, выкарыстоўваецца чартарнымі авіякампаніямі і недарагімі перавозьнікамі. === Аўтадарогі === Горад аточаны трыма аўтастрадамі. Першая зь іх [[Пэрыфэрык]] прыблізна паўтарае межы ўмацаваньняў XIX стагодзьдзя вакол Парыжу. Аўтамагістраль А86 ахоплівае прылеглыя прадмесьці, і, нарэшце, аўтамабільная дарога [[Франсыльен]] ёсьць найдаўжэйшай з усіх узгаданых аўтастрадаў. Парыж мае буйную дарожную сетку даўжынёю шашаў і аўтастрадаў з больш чым 2000 км. == Спорт == [[Файл:PSG-Nantes Parc des Princes 05.jpg|значак|Матч на стадыёне [[Парк дэ Прэнс]].]] Галоўнымі спартовымі клюбамі Парыжу ёсьць футбольны клюб «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Cox, Michael|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/|загаловак=London has several major football clubs. Why does Paris only have one?|выдавецтва=The Athletic|дата публікацыі=01.10.2024|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250827122114/https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/|дата копіі=27.08.2025}}</ref> і рэгбійныя клюбы «[[Стад Франсэз Парыж|Стад Франсэз]]» і «[[Расінг-92 Парыж|Расінг-92]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Henson, Mike|спасылка=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cwyewly51n6o|загаловак=Rugby union in France: How Massy changed the game in Paris|выдавецтва=BBC Sport|дата публікацыі=05.02.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref>. Стадыён [[Стад дэ Франс]], разьлічаны на 80 тысячаў месцаў, быў збудаваны да [[чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|чэмпіянату сьвету па футболе 1998 году]], разьмешчаны адразу на поўнач ад Парыжу, у камуне [[Сэн-Дэні]]{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|300—301}}. Ён выкарыстоўваецца дзеля футболу, рэгбі й лёгкай атлетыкі, а таксама выконваў ролю алімпійскага стадыёну падчас [[летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]]. Тут ладзіцца таварыскія й адборачныя матчы да буйных турніраў нацыянальная [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборная Францыі па футболе]], а таксама тут гуляюцца хатнія матчы [[Мужчынская зборная Францыі па рэгбі|зборнай Францыі па рэгбі]] ў [[турнір Шасьці нацыяў|турніры Шасьці нацыяў]], а таксама шэраг важных матчаў рэгбійнага клюбу «Стад Франсэз»{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|300—301}}. У горадзе й найбліжэйшых прадмесьцях маюцца ды іншыя прафэсійныя й аматарскія футбольныя клюбы, у тым ліку «[[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]]» і «[[Рэд Стар Парыж|Рэд Стар]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/44971242/paris-fc-promotion-psg-ligue-1-1st-1979-france|загаловак=Paris FC join PSG in Ligue 1 for 1st time in 46 yrs|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=02.05.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/news/magazine-36195987|загаловак=The football club founded by Jules Rimet battles its way back|выдавецтва=BBC News|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=27.08.2025}}</ref>. [[Рэгбі-ліга]] ў Парыжы не такая папулярная, як у іншых рэгіёнах Францыі. Не зважаючы на гэта, сталіца прымала некалькі важных падзеяў у гісторыі гэтага віду спорту ад самага першага матчу ў краіне, якім стаў паказальны матч паміж зборнай Аўстраліі й зборнай Брытанскай лігі ў сьнежні 1933 году. Першы [[чэмпіянат сьвету па рэгбі-лізе]] адбыўся ў 1954 годзе, тады на Парк дэ Прэнс былі згуляныя матчы адкрыцьця й фіналу, у якім зборная Францыя заняла другое месца, саступіўшы зборнай Вялікабрытаніі. Абноўлены стадыён пазьней выкарыстоўваўся для групавога этапу чэмпіянату сьвету 1972 году. [[Файл:RolandGarrosCentral.jpg|значак|зьлева|Галоўны тэнісны стадыён Ралян Гарос.]] Парыж стаў першым местам, які двойчы ладзіў [[летнія Алімпійскія гульні]], і другім, які прымаў іх тройчы, як то ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1900 году|1900]], [[Летнія Алімпійскія гульні 1924 году|1924]] і 2024 гадах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.aljazeera.com/sports/2024/7/17/location-events-history-all-to-know-about-the-paris-2024-olympics-venues|загаловак=From Paris to Tahiti: All to know about the Olympics 2024 venues|выдавецтва=Al Jazeera|дата публікацыі=17.07.2024|дата доступу=26.08.2025}}</ref>. У Парыжы таксама былі згуляныя фіналы [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянатаў сьвету па футболе 1938]] і 1998 гадоў, а таксама [[чэмпіянат сьвету па рэгбі|чэмпіянату сьвету па рэгбі]] 2007 і 2023 гадоў. Таксама Парыж прымаў фіналы [[чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіянатаў Эўропы]] 1960, 1984 і 2016 гадоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/025a-0ec0db63e375-e3d06be8c923-1000--euro-2016-all-you-need-to-know/|загаловак=EURO 2016: All you need to know|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=01.01.2023|дата доступу=06.06.2024}}</ref>. У Парыжы шматкроць гуляліся фіналы найбольш прэстыжнага клюбнага першынства кантынэнту, то бок [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў УЭФА]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html|загаловак=UEFA Champions League Finals 1956-2025|выдавецтва=RSSSF|дата публікацыі=10.06.2025|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250815010722/https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html|дата копіі=15.08.2025}}</ref>. Традыцыйна фінальны этап шматдзённай роварнай гонкі [[Тур дэ Франс]] сканчваецца ў Парыжы, пры гэтым з 1975 году фініш ладзіцца на [[Элізэйскія палі|Элізэйскіх палях]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html|загаловак=2013 route|выдавецтва=Le Tour|дата доступу=21.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130517063542/http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html|дата копіі=17.05.2013}}</ref>. У Парыжы штогод ладзяцца два тэнісныя турніры, як то [[адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|адкрыты чэмпіянат Францыі]], таксама вядомы як Ралян Гарос<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.rolandgarros.com/en_FR/|загаловак=Roland-Garros|выдавецтва=Roland Garros|дата доступу=21.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130415075857/http://www.rolandgarros.com/en_FR/|дата копіі=15.04.2013}}</ref>, які ўваходзіць у лік чатырох [[турніры Вялікага шлема (тэніс)|турніраў Вялікага шлему]], а таксама [[Парыж Мастэрз]], які ладзіцца на арэне [[Акор-Арэна|Бэрсі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Schwager-Patel, Nischal|спасылка=https://www.olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch|загаловак=Paris Masters 2024: Preview, full schedule, and how to watch live men’s tour action with crucial ATP Finals ranking points available|выдавецтва=Olympics|дата публікацыі=25.10.2024|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20241108115447/https://olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch|дата копіі=08.11.2024}}</ref>. Баскетбольныя клюбы «Левалюа» й «Расінг» аб’ядналіся ў 2007 годзе, утварыўшы клюб «[[Мэтрапалітан-92 Парыж|Мэтрапалітан-92]]», які частку сваіх матчаў гуляе на [[Стадыён П’ера дэ Кубэртэна (Парыж)|стадыёне П’ера дэ Кубэртэна]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024|загаловак=Stade Pierre de Coubertin (Paris)|выдавецтва=Équipement-Paris|дата доступу=04.04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170713191550/http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024|дата копіі=13.07.2017}}</ref>. У Парыжы таксама выступаюць баскетбольны клюб «[[Парыж (баскетбольны клюб)|Парыж]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.euroleaguebasketball.net/eurocup/teams/paris-basketball/prs/|загаловак=EuroCup|выдавецтва=Euroleague Basketball|дата публікацыі=19.06.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref>, гандбольная каманду клюбу «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html|загаловак=Histoire — Club — PSG Handball|выдавецтва=www.psghand.fr|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20160115142149/http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html|дата копіі=15.01.2016}}</ref> і «[[Мюскетэр Парыж|Мюскетэр]]» па амэрыканскім футболе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.parisfootballteam.com/|загаловак=Paris Football Team — The Paris Football Team is an American football franchise of the European League of Football, based in Paris, France.|дата доступу=23.09.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220923203752/https://www.parisfootballteam.com/|дата копіі=23.09.2022}}</ref>. Іпадром Ляншан ёсьць галоўнай пляцоўкай для конных скачак у Парыжы. Цяперашні аб’ект быў збудаваны ў 1857 годзе на мурах абацтва Ляншан, зьнішчаных падчас [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. Акрамя скачак, як то Прыз Трыюмфальнай аркі, тут ладзяцца спаборніцтвы па канкуры ды іншыя спартовыя спаборніцтвы. У сакавіку ў месьце ладзіцца Парыскі паўмаратон, у красавіку ўжо арганізоўваецца [[Парыскі маратон]]. == Гарады-сябры == * [[Рым]], [[Італія]] == Асобы == * [[Мікола Абрамчык]] — беларускі грамадзкі й палітычны дзяяч, публіцыст, інжынэр. Прэзыдэнт [[Рада БНР|Рады БНР]] * [[Ніна Абрамчык]] — беларуская грамадзка-палітычная дзяячка, пісьменьніца * [[Франсуа Азон]] — францускі сцэнарыст і кінарэжысэр * [[Жак Ібэр]] — францускі кампазытар * [[Нестар Ляранс]] — удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў == Глядзіце таксама == * [[Сад расьлін (Парыж)|Сад расьлін]] * [[Бізнэс ФМ]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Bell, Daniel A.; de-Shalit, Avner|спасылка=https://books.google.com/books?id=iRrglOH4kKkC&pg=PA247|загаловак=The Spirit of Cities: Why the Identity of a City Matters in a Global Age|выдавецтва=Princeton University Press|год=2011|isbn=978-1-4008-3972-8|ref=Bellde-Shalit}} * {{кніга|імя=Yvan|прозьвішча=Combeau|спасылка=https://books.google.com/books?id=uVmfGAAACAAJ|загаловак=Histoire de Paris|выдавецтва=Presses universitaires de France|год=2003|isbn=978-2-13-053865-3|ref=Combeau}} * {{кніга|імя=Patrice|прозьвішча=De Moncan|загаловак=Le Paris d’Haussmann|месца=Paris|выдавецтва=Les Editions du Mecene|год=2012|isbn=978-2-907970-98-3|ref=De Moncan}} * {{Кніга|аўтар= Fierro, Alfred|загаловак= Histoire et dictionnaire de Paris|выдавецтва= Lafont|год= 1996|isbn= 978-0-7859-9300-1|ref= Fierro}} * {{кніга|аўтар=Fraser, Benjamin; Spalding, Steven D.|спасылка=https://books.google.com/books?id=fUOY8941RjMC&pg=PA117|загаловак=Trains, Culture, and Mobility: Riding the Rails|выдавецтва=Lexington Books|год=2011|isbn=978-0-7391-6749-6|ref=FraserSpalding}} * {{Кніга|аўтар=Jarrassé, Dominique|загаловак=Grammaire des jardins parisiens: de l’héritage des rois aux créations contemporaines|спасылка=https://books.google.com/books?id=5HxGAQAAIAAJ|выдавецтва=Parigramme|год=2007|isbn=978-2-84096-476-6|ref=Jarrassé}} * {{Кніга|аўтар=Lawrence, Rachel; Gondrand, Fabienne|загаловак=Paris (City Guide)|спасылка=https://archive.org/details/paris0000unse_b2o4|месца=London|выдавецтва=Insight Guides|год=2010|isbn=978-981-282-079-2|ref=Lawrence & Gondrand}} * {{кніга|імя=Thomas|прозьвішча=Paine|спасылка=https://books.google.com/books?id=YU_o6E572uIC&pg=PA453|загаловак=Rights of Man, Common Sense, and Other Political Writings|выдавецтва=Oxford University Press|год=1998|isbn=978-0-19-283557-4|ref=Paine}} * {{кніга|імя=Jacques|прозьвішча=Rougerie|загаловак=La Commune de 1871|месца=Paris|выдавецтва=Presses universitaires de France|год=2014|isbn=978-2-13-062078-5|ref=Rougerie}} * {{кніга|імя=Thierry|прозьвішча=Sarmant|спасылка=https://books.google.com/books?id=ZM4XNQEACAAJ|загаловак=Histoire de Paris: politique, urbanisme, civilisation|выдавецтва=Editions Gisserot|год=2012|isbn=978-2-7558-0330-3|ref=Sarmant}} * {{кніга|імя=William A.|прозьвішча=Shack|загаловак=Harlem in Montmartre, A Paris Jazz Story between the Great Wars|выдавецтва=University of California Press|год=2001|isbn=978-0-520-22537-4|ref=Shack}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.paris.fr/ Афіцыйны сайт]. {{Славутасьці Парыжу}} {{Дэпартамэнты Францыі}} {{Сталіцы Эўропы}} [[Катэгорыя:Парыж| ]] [[Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] pjxx83b2u1xj4l1skyk7h8wgeya8v16 2692364 2692356 2026-09-24T20:36:15Z Dymitr 10914 /* XX і XXI стагодзьдзі */ артаграфія 2692364 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт |Назва = Парыж |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Парыжу |Назва на мове краіны = Paris |Код мовы назвы краіны = fr |Краіна = Францыя |Герб = Grandes_Armes_de_Paris.svg |Сьцяг = Flag of Paris.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Іль-дэ-Франс]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 48 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 24 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 2 |Даўгата хвілінаў = 21 |Даўгата сэкундаў = 3 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.paris.fr/ |Лацінка=Paryž}} '''Пары́ж''' ({{мова-fr|Paris}}) — сталіца й найбуйнейшы горад у [[Францыя|Францыі]], разьмешчаны на рацэ [[Сэна|Сэне]], на поўначы краіны, у самым сэрцы рэгіёну [[Іль-дэ-Франс]] (зьяўляецца яго адміністрацыйным цэнтрам, а таксама асобным [[Дэпартамэнты Францыі|дэпартамэнтам]]). Адміністрацыйныя межы гораду ў значнай ступені зьяўляюцца нязьменнымі з 1860 году. Насельніцтва складае {{лік|2 133 111}} чалавек (2021 год)<ref>[http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/commune.asp?annee=2011&depcom=75056 Populations légales 2012 de la commune]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Institut National de la Statistique et des Études Économiques {{ref-fr}}</ref>, аднак з улікам колькасьці жыхароў шматлікіх прыгарадаў насельніцтва складае {{лік|12 568 755}} чалавек (2016 год)<ref>[https://web.archive.org/web/20140717211900/http://insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&nivgeo=AU2010&codgeo=001&millesime=2011 Chiffres clés Évolution et structure de la population]. recensement.insee.fr {{ref-fr}}</ref>, што робіць горад адным з самых густанаселеных гарадзкіх раёнаў у [[Эўропа|Эўропе]]<ref>Stefan Helders, World Gazetteer. [https://web.archive.org/web/20071001000616/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a «World Metropolitan Areas»] {{ref-en}}</ref>. Горад ёсьць важным населеным пунктам на працягу больш чым двух тысячагодзьдзяў, ён і сёньня зьяўляецца адным зь вядучых сусьветных бізнэсовых і культурных цэнтраў, і ягоны ўплыў на [[палітыка|палітыку]], [[адукацыя|адукацыю]], [[сфэра паслугаў|сфэру паслугаў]], [[СМІ]], [[мода|моду]], [[навука|навуку]] й [[мастацтва]] робіць важкі ўнёсак у ягоны статус як аднаго з глябальных гарадоў сьвету<ref>Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network, Loughborough University. [https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html «The World According to GaWC 2008»]</ref>. У 2009 і 2010 гадох Парыж увайшоў у лік трох найбольш важных і ўплывовых гарадоў сьвету сярод першых трох «эўрапейскіх гарадоў будучыні», паводле дасьледаваньня, апублікаванаму часопісам [[Financial Times]]<ref>[http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/3234/European_Cities___Regions_of_the_Future_2010_11.html Home — fDiIntelligence.com]. Fdimagazine.com</ref> і ўвайшоў у дзясятак найбольш зручных для жыцьця гарадоў сьвету, паводле зьвестак брытанскага аглядніка Monocle<ref>[https://web.archive.org/web/20110926064634/http://www.monocle.com/specials/35_cities/ Monocle, Issue]. June 2010</ref>. Парыж таксама зьяўляецца аддным з самых зялёных гарадоў Эўропы<ref>[http://www.citymayors.com/environment/greenest-cities-europe.html Greenest cities in Europe]. City Mayors (2010-03-03).</ref>. У Парыжы месьцяцца штаб-кватэры шматлікіх міжнародных арганізацыяў, як то [[ЮНЭСКО]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва й разьвіцьця]] (АЭСР), [[Міжнародная гандлёвая палата]] (ICC) й неафіцыйны [[Парыскі клюб]]. Парыж і парыскі рэгіён стварае больш за чвэрць [[СУП]] Францыі, зарабіўшы ў 2009 годзе € 552,1 мільярдаў<ref>Institut National de la Statistique et des Études Économiques. [http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/donnees-detaillees/pib-va-reg/pib-va-reg-pib-1990-2009.xls «Produits Intérieurs Bruts Régionaux (PIBR) en valeur en millions d’euros»] {{ref-fr}}</ref>. Паводле зьвестак на 2008 год, аглямэрацыя Парыжу зьяўляецца другой па велічыні эканомікай у Эўропе, пасьля [[Лёндан]]у, і шостай у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?]. Ukmediacentre.pwc.com {{ref-en}}</ref>. У Парыжы маецца некалькі бізнэсовых раёнаў, у прыватнасьці, [[Дэфанс]] — найбуйнейшы біснэсовы раён Эўропы<ref>Logistics-in-Europe.com, Vertical Mail. [https://web.archive.org/web/20070702055132/http://www.logistics-in-europe.com/pidf-gb/index.html «Paris Île-de-France, a head start in Europe»]{{ref-en}}</ref>. Акрамя таго Парыж зьяўляецца адным з самых прывабных турыстычных местаў, прынімаючы ў год каля 42 мільёнаў турыстаў<ref>Martine Delassus, Florence Humbert, Christine Tarquis, Julie Veaute. [http://www.paris-iledefrance.cci.fr/images/publications/pdf/chiffres_cles_en/2011/chiffres_cles_en_2011_complet.pdf «Paris Region Key Figures»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Development Agency. ст. 21.</ref>. Дзякуючы гэтаму Парыж зьяўляецца самым наведвальным горадам у сьвеце. Гарады й прыгарады ўтрымліваць да 3800 гістарычных помнікаў, а таксама чатыры аб’екты [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. == Назва == Назва гораду паходзіць ад [[галы|гальскага]] племені [[парысіі|парысіяў]], якія насялялі гэтыя месцы да прыходу [[рымляне|рымлянаў]]. Рымскі горад, які стаяў на гэтым месцы ў 1-м стагодзьдзі да н. э. — 5-м стагодзьдзі н. э., насіў назву [[Лютэцыя]]. == Гісторыя == === Заснаваньне гораду === Горад быў утвораны ў сярэдзіне III стагодзьдзя да н. э. з кельцкага паселішча [[Лютэцыя]] племя парызіяў на месцы сучаснай высьпе [[Сытэ (востраў)|Сытэ]]. Сучасная назва гораду паходзіць ад імя гэтага племені. Першае пісьмовае згадваньне аб Лютэцыі сустракаецца ў шостай кнізе [[Гай Юліюс Цэзар|Юліюса Цэзара]] пра вайну з Галіяй у 53 годзе да н. э. Калі ў 52 годзе да н. э. рымляне пасьля першай няўдалай спробы ў другі раз паспрабавалі падысьці да гораду, парызіі падпалілі Лютэцыю й разбурылі масты. Рымляне пакінулі ім выспу й пабудавалі на левым беразе [[Сэна|Сэны]] новы горад. Там яны ўзьвялі тэрмы, форум і амфітэатар. У Рымскай імпэрыі горад ня меў вялікага ўплыву. === Сярэднявечча === Панаваньне рымлянаў скончылася да 508 году з прыходам франкаў. За [[Філіп II Аўгуст|Філіпам II Аўгустам]] была ўзмоцнена абарона гораду: у 1190 годзе была пабудаваная гарадзкая сьцяна на правым беразе Сэны, а ў 1210 годзе — на левым беразе. У гэты ж час на заходняй ускраіне Парыжу была ўзводзеная крэпасьць [[Люўр]]. [[Файл:Plan de Paris en 1657.JPG|значак|зьлева|Мапа Парыжу 1657 году.]] Пачынаючы з XI стагодзьдзя Парыж стаў адным з цэнтраў эўрапейскай адукацыі, у першую чаргу рэлігійнай. У XIII стагодзьдзі, у выніку рознагалосьсяў сярод выкладчыкаў, на левым беразе (сучасны [[Лацінскі квартал]]) пачаў працу шэраг «незалежных» калежаў, прабацькоў сучаснай [[Сарбона|Сарбоны]]. У XIV стагодзьдзі горад абнесьлі яшчэ адным мурам на правым беразе, на месцы сёньняшніх Вялікіх бульвараў. У часы [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] каралеўская рэзыдэнцыя пераехала ў [[Вэрсальскі палац|Вэрсаль]], аднак Парыж па-ранейшаму заставаўся палітычным цэнтрам Францыі, дзе актыўна павялічвалася колькасьць насельніцтва. Парыж пачаў граць вядучую ролю ў эканоміцы краіны. === XVIII і XIX стагодзьдзі === Насельніцтва Парыжу павялічылася з блізу 400 тысячаў у 1640 годзе да 650 тысячаў у 1780 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Durant, Will; Durant, Ariel|спасылка=https://books.google.com/books?id=yKsYAAAAYAAJ|загаловак=The Story of Civilization XI The Age of Napoleon|выдавецтва=Simon & Schuster|isbn=978-0-671-21988-8}}</ref>. Новы бульвар, названы [[Элізэйскія палі|Элізэйскімі палямі]], пашырыў горад на захад да [[Плошча Зоркі|Этуаля]]{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|45—47}}, у той час як рабочы раён [[Фабур Сэнт-Антуан]] на ўсходнім баку гораду рабіўся ўсё больш перапоўненым беднымі мігрантамі зь іншых рэгіёнаў Францыі{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|129—133}}. Роля Парыжу ў адукацыі і навуцы прывяла да таго, што ў XVIII стагодзьдзі, у [[эпоха Асьветніцтва|эпоху Асьветніцтва]], Парыж стаў вядомы як Горад Сьвятла<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/place/Paris|загаловак=Paris|назва праекту=Encyclopædia Britannica|копія=https://web.archive.org/web/20220827145809/https://www.britannica.com/place/Paris|дата копіі=27.08.2022}}</ref>. Улетку 1789 году Парыж стаў цэнтральным месцам [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. 14 ліпеня натоўп захапіў арсэнал у [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], атрымаўшы тысячы стрэльбаў, зь якімі ён узяў [[Штурм Бастыліі|штурмам Бастылію]], які быў галоўным сымбалем каралеўскай улады. Першая незалежная [[Парыская камуна (1789—1795)|Парыская камуна]], або гарадзкая рада, сабралася ў [[Атэль-дэ-Віль|Атэлі-дэ-Віль]] і 15 ліпеня абрала мэрам астранома [[Жан-Сыльвэн Баі|Жана-Сыльвэна Баі]]{{Зноска|Paine|1998|Paine|453}}. [[Файл:Prise de la Bastille.jpg|значак|зьлева|Захоп [[Бастылія|Бастыліі]].]] [[Людовік XVI]] і каралеўская сям’я былі дастаўленыя ў Парыж і зьняволеныя ў [[Цюільры|Цюільрыйскім палацы]]. У 1793 годзе, калі рэвалюцыя набывала ўсё больш радыкальны характар, кароль, каралева і мэр былі пакараныя сьмерцю на гільятыне. Той час вядомы як [[Эпоха тэрору]], калі больш за 16 тысячаў чалавек ва ўсёй Францыі была абезгалоўленыя такім жа чынам{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|674}}. Маёмасьць арыстакратыі і царквы была нацыяналізаваная, а гарадзкія касьцёлы зачыненыя, прададзеныя або зьнішчаныя{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|144}}. Шэраг рэвалюцыйных фракцыяў кіраваў Парыжам да 9 лістапада 1799 году, калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] захапіў уладу як першы консул{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|147}}. Насельніцтва Парыжу зьменшылася на 100 тысячаў чалавек падчас рэвалюцыі, але пасьля 1799 году яно рэзка павялічылася на 160 тысячаў новых жыхароў, дасягнуўшы адзнакі ў 660 тысячаў мяшчанаў да 1815 году{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. Напалеон замяніў выбарны ўрад Парыжу прэфэктам, які падпарадкоўваўся наўпрост яму. Ён пачаў узводзіць манумэнты ваеннай славы, у тым ліку пабудаваў [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальную арку]], і палепшыў занядбаную інфраструктуру гораду новымі фантанамі, каналам [[Урк (канал)|Урк]], могілкамі [[Пэр-Ляшэз]] і першым у горадзе мэталёвым [[Мост Мастацтваў|мостам Мастацтваў]]. Трыюмфальная арка была канчаткова ўзьведзеная ў 1836 годзе{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. Падчас [[Рэстаўрацыя Бурбонаў|рэстаўрацыі Бурбонаў]] масты і пляцы Парыжу былі вернутыя да сваіх даўніх, дарэвалюцыйных назваў. [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 году]], увекавечаная [[Ліпеньская калёна|Ліпеньскай калёнай]] на [[плошча Бастыліі|пляцы Бастыліі]], прывяла да ўлады канстытуцыйнага манарха [[Людовік-Філіп I|Людовіка-Філіпа I]]. Першая чыгунка ў Парыжы пачала працаваць у 1837 годзе, усчаўшы новы час масавай міграцыі з правінцыяў у горад{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|148}}. У 1844 годзе вакол гораду будаваўся трэці мур на месцы сёньняшняй [[Пэрыфэрык|колцавой дарогі]] вакол гораду. У бліжэйшых навакольлях гораду былі ўзьведзеныя ўмацаваньні даўжынёю 39 км з 16-ю фартамі, у той час гэта было найвялікшым ахоўным збудаваньнем у сьвеце. У 1848 годзе Людовік-Філіп быў зрынуты народным паўстаньнем. Ягоны пераемнік, [[Напалеон III Банапарт|Напалеон III]], разам з прызначаным прэфэктам Сэны [[Жорж Эжэн Асман|Жоржам Эжэнам Асманам]], распачаў грандыёзны праект грамадзкіх работаў, каб пабудаваць новыя шырокія бульвары, новую опэру, цэнтральны рынак, новыя аквэдукі, каналізацыю і паркі, ператварыўшы на паркі [[Булёнскі лес|Булёнскі]] і [[Вэнсэнскі лес|Вэнсэнскі лясы]]{{Зноска|De Moncan|2012|De Moncan|7—35}}. У 1860 годзе Напалеон III далучыў да складу места навакольныя мястэчкі і стварыў восем новых акругаў, пашырыўшы Парыж да ягоных сучасных межаў{{Зноска|De Moncan|2012|De Moncan|7—35}}. Горад імкліва разьвіваўся ў гэты час, а [[вялікая перабудова Парыжу]] зьмяніла ягоны зьнешні выгляд і значна палепшыла інфраструктуру. [[Файл:Louis-Emile Durandelle, The Eiffel Tower - State of the Construction, 1888.jpg|значак|зьлева|Будаўніцтва Эйфэлевай вежы ў лістападзе 1888 году.]] Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] 1870—1871 гадоў Парыж быў абложаны [[пруская армія|прускай арміяй]]. Пасьля некалькіх месяцаў блякады, голаду, а затым і абстрэлаў з боку прусаў, горад быў вымушаны здацца 28 студзеня 1871 году. 28 сакавіка рэвалюцыйны ўрад, вядомы як [[Парыская камуна]], якая складалася з рабочых, рамесьнікаў і дробных буржуа, захапіў уладу ў Парыжы, выступаючы супраць часовага кансэрватыўнага ўрада рэспублікі. Рэвалюцыянэры трымалі сталіцу два месяцы пакуль напрыканцы траўня 1871 году камуна не была жорстка здушаная францускай арміяй{{Зноска|Rougerie|2014|Rougerie|118}}. Як адлюстраваньне культурнага і палітычнага ўплыву гораду ў канцы XIX стагодзьдзя горад прыняў дзьве вялікія міжнародныя выставы, як то [[Сусьветная выстава (1889)|Сусьветную выставу 1889 году]], да адкрыцьця якой была пабудаваная [[Эйфэлева вежа]] і якая адзначала стагодзьдзе Францускай рэвалюцыі, і [[Сусьветная выстава (1900)|Сусьветную выставу 1900 году]], дзеля якой былі пабудаваныя [[мост Аляксандра III]], [[Вялікі палац (Парыж)|Вялікі]] і [[Малы палац (Парыж)|Малы палацы]] ды першая лінія [[Парыскі мэтрапалітэн|парыскага мэтро]]{{Зноска|FraserSpalding|2011|Fraser & Spalding|117}}. Парыж стаў лябараторыяй натуралізму ([[Эміль Заля]]) і [[сымбалізм (мастацтва)|сымбалізму]] ([[Шарль Бадлер]] і [[Поль Вэрлен]]), а таксама [[імпрэсіянізм]]у ў мастацтве ([[Гюстаў Курбэ]], [[Эдуард Манэ]], [[Клёд Манэ]], [[П’ер Агюст Рэнуар]]){{Зноска|Fierro|1996|Fierro|490—491}}. У 1890-я гады і першае дзесяцігодзьдзе XX стагодзьдзя, вядомыя таксама як [[Пекная эпоха]], Парыж перажыў небывалы ўздым і эканамічнае разьвіцьцё. === XX і XXI стагодзьдзі === Да 1901 году насельніцтва Парыжу павялічылася да блізу 2, 7 мільёнаў чалавек{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|61}}. На пачатку XX стагодзьдзя вядомыя мастакі з усяго сьвету пасяліліся тут, улучна з [[Паблё Пікаса]], [[Амэдэо Мадыльяні]] і [[Анры Матыс]]ам. Горад стаў месцам нараджэньня [[фавізм]]у, [[кубізм]]у і [[абстракцыянізм|абстрактнага мастацтва]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|497}}<ref>{{кніга|імя=Dan|прозьвішча=Franck|спасылка=https://books.google.com/books?id=3hYBzRzZ0kcC|загаловак=Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art|выдавецтва=Open Road + Grove/Atlantic|isbn=978-0-8021-9740-5}}</ref>, а такія літаратары, як то [[Марсэль Пруст]], распрацоўвалі новыя падыходы ў літаратуры{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|491}}. Падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] Парыж часам апынаўся на лініі фронту. Ад 600 да 1000 парыскіх таксовак адыгралі невялікую, але высокасымбалічную ролю, бо яны перавезьлі 6 тысячаў жаўнераў на лінію бою ў [[Бітва на Марне (1914)|Першай бітве на Марне]]. Горад быў бамбаваны [[цэпэлін (тып дырыжабляў)|цэпэліны]] і абстрэльваўся нямецкімі далёкабойнымі гарматамі{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|750}}. У паваенныя гады Парыж заставаўся прывабным месцам для пісьменьнікаў, музыкаў і мастакоў з усяго сьвету, у прыватнасьці тут працавалі [[Эрнэст Гэмінгўэй|Эрнэст Гэмінгуэй]], [[Ігар Стравінскі]], [[Джэймз Джойс]], [[Жазэфіна Бэйкер]], [[Эва Котчэвэр]], [[Гэнры Мілер]], [[Анаіс Нін]], [[Сыдні Бэшэ]]{{Зноска|Shack|2001|Shack}} і [[Сальвадор Далі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|загаловак=The Surreal World of Salvador Dalí|выдавецтва=Smithsonian Magazine|дата публікацыі=04.2005|дата доступу=12.07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20140518170614/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|дата копіі=18.05.2014}}</ref>. У гэтыя ж гады горад таксама стаў домам для ўсё большай колькасьці студэнтаў і актывістаў з францускіх калёніяў і іншых азіяцкіх і афрыканскіх краінаў, якія пазьней сталі кіраўнікамі сваіх дзяржаваў. Як прыклад, тут жылі і навучаліся [[Ха Шы Мін]], [[Чжоў Эньлай]] і [[Леапольд Сэдар Сэнгор]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor|загаловак=''Anti-Imperial Metropolis''|выдавец=Anti-Imperial Metropolis|копія=https://web.archive.org/web/20150904011013/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor|дата копіі=04.09.2015}}</ref>. [[Файл:The Liberation of Paris, 25 - 26 August 1944 HU66477.jpg|значак|Генэрал [[Шарль дэ Голь]] на сьвяткаваньні вызваленьня Парыжу ад нямецкай акупацыі.]] 14 чэрвеня 1940 году нямецкае войска хутка акупавала Парыж, бо той быў абвешчаны «[[адкрыты горад|адкрытым горадам]]»{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|217}}. 16—17 ліпеня 1942 году, паводле загаду немцаў, француская паліцыя і жандармэрыя арыштавалі 12884 габрэяў, улучна зь дзецьмі. Іх пяць дзён трымалі іх вязьніцы, адкуль цягнікамі вывезьлі ў канцэнтрацыйны лягер [[Асьвенцім]]. Аніводнае дзіця не вярнулася адтуль{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|637}}{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|218}}. 25 жніўня 1944 году горад быў вызвалены 2-й бранятанкавай дывізіяй Францыі і 4-й пяхотнай дывізіяй арміі ЗША. Генэрал [[Шарль дэ Голь]] ачоліў велізарны натоўп, які прайшоў маршам па Элізэйскім палям да [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры Парыскай Божай Маці]], і выступіў з натхняльнай прамовай з Атэлю-дэ-Віль{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|242—243}}. Парыж быў уцягнуты ў [[Вайна за незалежнасьць Альжыру|Альжырскую вайну за незалежнасьць]], якая адбывалася ў 1950-х і 1960-х гадах. У жніўні 1961 году [[Фронт нацыянальнага вызваленьня (Альжыр)|Фронт нацыянальнага вызваленьня Альжыру]] атакаваў і забіў 11 парыскіх паліцыянтаў, што ў адказ прывяло да ўсталяваньня камэнданцкай гадзіны для мусульманаў Альжыру, якія тады былі грамадзянамі Францыі. 17 кастрычніка 1961 году несанкцыянаваны, але мірны пратэст альжырцаў супраць камэнданцкай гадзіны прывёў да гвалтоўных сутыкненьняў паміж паліцыяй і дэманстрантамі, у якіх загінулі прынамсі 40 чалавек. [[Таемная ўзброеная арганізацыя]], якая выступала супраць наданьня Альжыру незалежнасьці, зладзіла ў Парыжы шэраг выбухаў у 1961—1962 гадах<ref>{{навіна|аўтар=Kim Willsher|спасылка=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|загаловак=France remembers Algerian massacre 50 years on|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=17.10.2011|копія=https://web.archive.org/web/20141026114936/http://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|дата копіі=26.10.2014}}</ref>{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|658}}. У траўні 1968 году студэнты-пратэстоўцы занялі [[Сарбона|Сарбону]] і ўзьвялі барыкады ў Лацінскім квартале. Тысячы парыскіх рабочых далучыліся да студэнтаў, і рух ператварыўся ў двухтыднёвы ўсеагульны страйк. Масавыя выступы, якія прывялі, у рэшце рэшт, ня столькі да зьмены ўрада, колькі да карэннага перадзелу грамадзтва, зьмены мэнталітэту французаў. Падзеі траўня 1968 году ў Францыі таксама прывялі да падзелу [[Парыскі ўнівэрсытэт|Парыскага ўнівэрсытэту]] на 13 незалежных кампусаў{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|226}}. У 1975 годзе [[Нацыянальная асамблея (Францыя)|Нацыянальная асамблея]] зьмяніла статус Парыжу, ураўнаваўшы яго да іншых францускіх гарадоў, у выніку чаго 25 сакавіка 1977 году [[Жак Шырак]] стаў першым абраным мэрам Парыжу ад 1793 году{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|260}}. [[Файл:Marche hommage Charlie hebdo et aux victimes des attentats de janvier 2015 (17).jpg|значак|зьлева|Дэманстрацыя на Пляцы рэспублікі ў студзені 2015 году, выкліканая нападам на рэдакцыю часопіса [[Charlie Hebdo]].]] Вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]] пачала будавацца паміж 1969 і 1973 гадамі, стаўшы найвышэйшым будынкам у горадзе з 57 паверхамі. Збудаваньне выклікала вялікія спрэчкі і застаецца адзіным будынкам у цэнтры гораду, які перавышае 32 паверхі{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|222}}. Насельніцтва Парыжу зьменшылася з 2,8 мільёнаў у 1954 годзе да 2,1 мільёнаў у 1990 годзе, бо сем’і сярэдняй клясы пачалі пераяжджаць у прадмесьці{{Зноска|Combeau|2003|Combeau|107—108}}. Каб дапоўніць мэтро, была пабудаваная прыгарадная чыгуначная сетка [[RER]], а таксама ў 1973 годзе была завершаная хуткасная колцавая аўтамагістраль [[Пэрыфэрык]], што атачае горад{{Зноска|Bellde-Shalit|2011|Bell & de-Shalit|247}}. Частка берагу Сэны ў цэнтры места, улучна зь [[Люўр]]ам і Эйфэлевай вежай, у 1991 годзе была залучаная ў сьпіс аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://whc.unesco.org/en/list/600|загаловак=Paris, Banks of the Seine|выдавецтва=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization|дата доступу=17.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20190509014712/http://whc.unesco.org/en/list/600/|дата копіі=09.05.2019}}</ref>. Большасьць прэзыдэнтаў Пятай рэспублікі па вайне жадалі пакінуць у Парыжы ўласныя манумэнты. Гэтак прэзыдэнт [[Жорж Пампіду]] распачаў будаўніцтва [[Цэнтар Пампіду|цэнтру Жоржа Пампіду]], [[Валеры Жыскар д’Эстэн]] заклаў [[Музэй д’Арсэ]]. Адным з найбольш выбітным у гэтым пляне быў прэзыдэнт [[Франсуа Мітэран]], які ўзьвёў [[Опэра Бастыліі|Опэру Бастыліі]] ў 1989 годзе, новы комплекс Нацыянальнай бібліятэкі Францыі ў 1996 годзе, [[Вялікая арка Дэфанс|Вялікую арку Дэфанс]] у 1989 годзе, а таксама [[піраміда Люўру|піраміду Люўру]] з падземным дваром у 1989 годзе{{Зноска|Sarmant|2012|Sarmant|226—230}}. На пачатку XXI стагодзьдзя насельніцтва Парыжу пачало зноў павольна павялічвацца, бо ўсё больш маладых людзей пераяжджалі ў горад. У 2011 годзе колькасьць жыхароў дасягнула 2,25 мільёнаў чалавек. У сакавіку 2001 году [[Бэртран Дэлянаэ]] стаў першым мэрам-сацыялістам і быў перавыбраны на пасаду ў сакавіку 2008 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html|загаловак=City Mayors: Bertrand Delanoe – Mayor of Paris|выдавецтва=www.citymayors.com|дата доступу=16.08.2023|копія=https://web.archive.org/web/20120207082344/http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html|дата копіі=07.02.2012}}</ref>. Ён ператварыў частку аўтамагістралі ўздоўж левага берагу Сэны ў гарадзкі прамэнад і парк<ref>{{артыкул|загаловак=Les berges de Seine rendues aux Parisiens|выданьне=Le Moniteur|год=19.06.2013}}</ref>. У 2007 годзе прэзыдэнт [[Нікаля Сарказі]] распачаў праект Вялікага Парыжу, каб больш шчыльна інтэграваць Парыж з навакольнымі прадмесьцямі. Пасьля шматлікіх мадыфікацыяў 1 студзеня 2016 году была створаная новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка з насельніцтвам у 6,7 мільёнаў чалавек<ref>{{навіна|аўтар=Lichfield, John|спасылка=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html|загаловак=Sarko's €35bn rail plan for a 'Greater Paris'|выдавец=The Independent|дата публікацыі=29.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090502102151/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html|дата копіі=02.05.2009}}</ref>. У 2015 годзе ў Парыжы адбылася сэрыя нападаў, сярод якіх таксама быў напад на рэдакцыю часопіса [[Charlie Hebdo]]. У нападах загінулі 17 чалавек, а адказнасьць за іх узяла на сябе [[Аль-Каіда]]<ref>{{спасылка|аўтар=Library, C.N.N.|спасылка=http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html|загаловак=2015 Charlie Hebdo Attacks Fast Facts|выдавецтва=CNN|дата публікацыі=21.01.2015|дата доступу=20.06.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170623154608/http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html|дата копіі=23.06.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|загаловак=Attentats terroristes: les questions que vous nous avez le plus posées|выдавец=Le Monde|дата публікацыі=15.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150114153341/http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|дата копіі=14.01.2015}}</ref>. 1,5 мільёнаў чалавек прайшлі маршам у Парыжы на знак салідарнасьці супраць тэрарызму і ў падтрымку свабоды слова<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|загаловак=Les politiques s’affichent à la marche républicaine|выдавецтва=Le Figaro|дата публікацыі=11.01.2015|дата доступу=11.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150111213532/http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|дата копіі=11.01.2015}}</ref>. У лістападзе таго ж году зноў адбыліся тэрарыстычныя напады, за якія ўзяла на сябе адказнасьць [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|загаловак=Islamic State claims Paris attacks that killed 127|выдавец=Reuters|дата публікацыі=14.11.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151114014250/http://www.reuters.com/article/2015/11/14/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|дата копіі=14.11.2015}}</ref>. У выніку было забіта 130 чалавек і паранена больш як 350<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rte.ie/news/2015/1120/747897-paris/|загаловак=Paris attacks death toll rises to 130|выдавецтва=RTÉ.ie|дата публікацыі=20.11.2015|дата доступу=08.11.2021|копія=https://web.archive.org/web/20190423123908/https://www.rte.ie/news/2015/1120/747897-paris/|дата копіі=23.04.2019}}</ref>. 15 красавіка 2019 году адбыўся моцны пажар у [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры Парыскай Божай Маці]]. Агонь узяўся ў карнізах на даху<ref name="Notre-Dame" >{{спасылка|спасылка=https://www.friendsofnotredamedeparis.org/notre-dame-cathedral/fire/|загаловак=Notre-Dame Cathedral Fire — Before & After the Fire|выдавецтва=www.friendsofnotredamedeparis.org|дата публікацыі=13.04.2022|дата доступу=08.07.2025}}</ref>, ахапіў шпіль і большую частку самога даху. Пажарнікі здолелі згасіць полымя, уратаваўшы асноўную канструкцыю, улучна з званіцамі і вокнамі ў стылі [[ружа (архітэктура)|ружы]], таксама ўнікнуўшы ахвяраў<ref name="Notre-Dame" />. Катэдра была адкрытая па рамонце 7 сьнежня 2024 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://people.com/how-notre-dame-cathedral-was-rebuilt-after-2019-fire-8757844|загаловак=How the Iconic Notre Dame Cathedral Was Rebuilt After the Devastating 2019 Fire|выдавецтва=People.com|дата доступу=08.07.2025}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Paris, France ESA24382977.jpeg|значак|Спадарожнікавы фатаздымак места.]] Парыж месьціцца ў паўночнай цэнтральнай частцы Францыі, то бок у цэнтры [[Парыскі басэйн|Парыскага басэйна]] ў паўночна выгнутай дузе ракі Сэны, прыкладна 65 м над узроўнем мора. Межы Парыжу акрэсьленыя бульварам Пэрыфэрык, як то колцавай аўтастрадай{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|69}}. Часам да тэрыторыі Парыжу адносяць зьмешчаны на захадзе ад гораду [[Булёнскі лес]] і разьмешчаны на ўсходзе [[Вэнсэнскі лес]]. Плошча гораду складае 105 км², калі ўключаць плошчу гэтых паркаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|загаловак=Key figures for Paris|выдавецтва=Paris.fr|дата публікацыі=15.11.2007|дата доступу=05.05.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090306220509/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|дата копіі=06.03.2009}}</ref> , і калі адкінуць іх — Парыж займае авальную плошчу ў 87 км². Апошняя буйная анэксія прадмесьцяў у 1860 годзе надала гораду ягоную сучасную форму і стварыла 20 раёнаў, якія закручваюцца паводле хады гадзіньніка. Сэна цячэ праз горад з усходу на захад, на правым паўночным беразе дамінуе ўзгорак Манмартр. На левым беразе дамінуючай вэртыкальлю ёсьць вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]]. Агулам жа Парыж шырока раскінуўся на абодвух берагах ракі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|загаловак=Paris|назва праекту=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://web.archive.org/web/20130707083834/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|дата копіі=07.07.2013}}</ref>. У цэнтры места рака распадаецца на рукавы, якія амываюць дзьве выспы — [[Сытэ (востраў)|Сытэ]] й [[Сэн-Люі]]. Яшчэ адная выспа, [[Лебядзіная выспа|Лебядзіная]], разьмешчаная ў заходняй частцы гораду. Парыскі [[мэрыдыян]], які быў вызначаны ў 1718 годзе [[Жак Касыні|Жакам Касыні]] і больш дакладна вымераны ў 1806 францускім фізыкам [[Франсуа Араго|Дамінікам Франсуа Араго]], быў да 1884 году [[нулявы мэрыдыян|нулявым мэрыдыянам]]. Ён праходзіць праз Парыскую абсэрваторыю і пазначаны з дапамогай слупкоў па ўсім Парыжы, а таксама з дапамогай адмысловых адзнакаў (бронзавых Араго-мэдальёнаў у гонар знакамітага фізыка) на маставых, [[ходнік|тратуарах]] і будынках, у тым ліку і на [[Люўр]]ы. Пасьля публікацыі папулярнага рамана [[Дэн Браўн|Дэна Браўна]] ''«[[Код да Вінчы]]»'' некаторыя з адзнак былі выкрадзеныя. === Клімат === [[Файл:Paris raining autumn cityscape (8252181936).jpg|значак|зьлева|Увосень на Рафаэль-авэню.]] Парыж разьмяшчаецца паводле [[кліматычная сыстэма Кёпэна|кліматычнай сыстэмы Кёпэна]] ў зоне [[марскі клімат|марскога клімату]], што тыпова для [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]]<ref>{{артыкул|аўтар=Brimblecombe, Peter; Richards, Jenny|загаловак=Köppen climates and Scheffer index as indicators of timber risk in Europe (1901–2020)|выданьне=Heritage Science|том=11|нумар=1|старонкі=150|год=20.07.2023|DOI=10.1186/s40494-023-00992-7}}</ref>. Гэты тып характарызуецца прахалоднай зімой і цёплым летам, а сярэднія паказьнікі тэмпэратуры вагаюцца паміж {{ГЦэ|15}} і {{ГЦэ|25|сп}} у ліпені{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|309}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.noaa.gov/jetstream/global/climate-zones/jetstream-max-addition-k-ppen-geiger-climate-subdivisions|загаловак=JetStream Max: Addition Köppen-Geiger Climate Subdivisions|выдавецтва=National Oceanic and Atmospheric Administration|дата доступу=26.08.2025}}</ref>. Агулам жа сярэдняя гадавая [[тэмпэратура]] сягае {{ГЦэ|10,9|сп}}. Штогод бывае некалькі дзён, калі тэмпэратура ўздымаецца вышэй за {{ГЦэ|32|сп}}, што асабліва назіраецца ў апошнія гады. Часам узьнікаюць і больш працяглыя і інтэнсіўныя хвалі сьпёкі, як, напрыклад, у 2003 годзе, калі тэмпэратуры тыднямі перавышалі {{ГЦэ|30|сп}}, а ў асобныя дні дасягалі {{ГЦэ|40|сп}} і амаль не зьніжаліся ўначы. Сярэдняя гадавая колькасьць [[ападкі|ападкаў]] роўная 585 мм. Мікраклімат Парыжу, абумоўлены цеснатой і забруджваньнем, адрозьніваецца тэмпэратурай паветра — на 2 градусы вышэй за сярэднюю тэмпэратуру па рэгіёне [[Іль-дэ-Франс]], — і паніжанай вільготнасьцю, меншай асьветленасьцю ў дзённы час і больш сьветлымі начамі. Надвор’е вясною і восеньню звычайна мяккае ўдзень і прахалоднае ўначы, але нестабільнае<ref>{{спасылка|спасылка=http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate|загаловак=Climate in Paris|выдавецтва=Paris Convention and Visitors Bureau|дата доступу=29.06.2013|копія=https://web.archive.org/web/20141205162747/http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate|дата копіі=05.12.2014}}</ref>. Узімку сонца замала, а дні больш прахалодныя, пры гэтым ночы даволі халодныя, але звычайна тэмпэратура трымаецца вышэй за нуль, а мінімальныя тэмпэратуры сягаюць {{ГЦэ|3|сп}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789|загаловак=Visiting Paris in the Winter: A Complete Guide|выдавецтва=tripsavvy|дата публікацыі=31.01.2018|дата доступу=27.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20171011030400/https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789|дата копіі=11.10.2017}}</ref>. Лёгкія начныя замаразкі даволі частыя, але тэмпэратура рэдка апускаецца ніжэй за {{ГЦэ|−5|сп}}. Часам у Парыжы выпадае лёгкі сьнег або назіраюцца сьнежныя завеі, з назапашваньнем сьнегу або безь яго<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4|загаловак=Weather in France – Climate and Temperatures of French Cities|выдавецтва=tripsavvy|дата публікацыі=30.11.2017|дата доступу=27.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180228100742/https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4|дата копіі=28.02.2018}}</ref>. Улетку надвор’е цёплае, а сярэдняя тэмпэратура склааде {{ГЦэ|22|сп}}, у гэтую паравіну году ў сярэднім прыпадае 8 гадзінаў сонечнага сьвятла на дзень<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.metoffice.gov.uk/weather/travel/holiday-weather/europe/france/paris|загаловак=Paris weather|выдавецтва=Met Office|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250414203219/https://weather.metoffice.gov.uk/travel/holiday-weather/europe/france/paris|дата копіі=14.04.2025}}</ref>. Самым цёплым месяцам ёсьць [[ліпень]] са сярэдняй тэмпэратурай {{ГЦэ|19,0|сп}}, а найбольш халодным — [[студзень]] з тэмпэратурай у {{ГЦэ|3,1|сп}}. Найбольшая колькасьць ападкаў выпадае ў жніўні, у сярэднім 62 мм; а найменшая іхняя колькасьць назіраецца ў [[сакавік]]у, у сярэднім 32 мм. Пачынальна з 1873 году вядуцца рэгулярныя [[мэтэаралёгія|мэтэаролягічныя]] вымярэньні для Парыжу. Самая нізкая зарэгістраваная тэмпэратура склала {{ГЦэ|−23,9|сп}} (10 сьнежня 1879 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|загаловак=Géographie de la capitale – Le climat|выдавецтва=Institut National de la Statistique et des Études Économiques|дата доступу=24.05.2006|копія=https://web.archive.org/web/20061003225432/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|дата копіі=03.10.2006}}</ref>). Найбольш высокая зарэгістраваная тэмпэратура склала {{ГЦэ|42,6|сп}} 25 ліпеня 2019 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu|загаловак=42.6 °C à Paris : record absolu de chaleur battu !|выдавецтва=Météo France|дата доступу=25.07.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190725135102/http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu|дата копіі=25.07.2019}}</ref>. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Парыжу | Крыніца = [http://www.infoclimat.fr/climatologie/index.php?s=07156&aff=details Relevés Paris-Montsouris 1961-1990] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = 15.3 | Студзень_макс = 6.3 | Студзень_мін = 2.0 | Студзень_абс_мін = -13.9 | Люты_абс_макс = 20.3 | Люты_макс = 7.9 | Люты_мін = 2.6 | Люты_абс_мін = -9.8 | Сакавік_абс_макс = 24.7 | Сакавік_макс = 11.0 | Сакавік_мін = 4.5 | Сакавік_абс_мін = -8.6 | Красавік_абс_макс = 27.8 | Красавік_макс = 14.5 | Красавік_мін = 6.7 | Красавік_абс_мін = -1.8 | Травень_абс_макс = 30.2 | Травень_макс = 18.1 | Травень_мін = 10.1 | Травень_абс_мін = 2.0 | Чэрвень_абс_макс = 34.4 | Чэрвень_макс = 21.6 | Чэрвень_мін = 13.2 | Чэрвень_абс_мін = 4.2 | Ліпень_абс_макс = 35.4 | Ліпень_макс = 23.9 | Ліпень_мін = 15.2 | Ліпень_абс_мін = 9.5 | Жнівень_абс_макс = 39.3 | Жнівень_макс = 23.6 | Жнівень_мін = 14.8 | Жнівень_абс_мін = 8.2 | Верасень_абс_макс = 32.7 | Верасень_макс = 20.8 | Верасень_мін = 12.6 | Верасень_абс_мін = 5.8 | Кастрычнік_абс_макс = 28 | Кастрычнік_макс = 16.0 | Кастрычнік_мін = 9.4 | Кастрычнік_абс_мін = 0.4 | Лістапад_абс_макс = 20.3 | Лістапад_макс = 10.1 | Лістапад_мін = 5.2 | Лістапад_абс_мін = -4.2 | Сьнежань_абс_макс = 17.1 | Сьнежань_макс = 7.0 | Сьнежань_мін = 2.9 | Сьнежань_абс_мін = -25.6 | Год_абс_макс = 39.3 | Год_макс = 15.1 | Год_мін = 8.3 | Год_абс_мін = -25.6 <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 4.2 | Люты_сяр = 5.3 | Сакавік_сяр = 7.8 | Красавік_сяр = 10.6 | Травень_сяр = 14.3 | Чэрвень_сяр = 17.4 | Ліпень_сяр = 19.6 | Жнівень_сяр = 19.2 | Верасень_сяр = 16.7 | Кастрычнік_сяр = 12.7 | Лістапад_сяр = 7.7 | Сьнежань_сяр = 5.0 | Год_сяр = 11.7 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 55 | Люты_ападкі = 45 | Сакавік_ападкі = 52 | Красавік_ападкі = 50 | Травень_ападкі = 62 | Чэрвень_ападкі = 53 | Ліпень_ападкі = 58 | Жнівень_ападкі = 46 | Верасень_ападкі = 53 | Кастрычнік_ападкі = 55 | Лістапад_ападкі = 57 | Сьнежань_ападкі = 55 | Год_ападкі = 642 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} === Гідраграфія === Рака [[Сэна]] злучае Парыж з унутранымі часткамі краіны ([[Бургундыя]]) і зь [[Ля-Манш]]ам. Рака апынулася найважным фактарам для стварэньня і разьвіцьця гораду, пачатак якому паклалі шматлікія ў той час выспы на Сэне. Сэна разьбівае Парыж на дзьве няроўныя часткі — паўночную (rive droite, правы бераг), дзе адбываюцца ўсе фінансава-гандлёвыя справы, і паўднёвую (rive gauche, левы бераг), якая дзякуючы [[Лацінскі квартал|Лацінскаму кварталу]] лічыцца раёнам [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. [[Файл:Seine wide.jpg|міні|цэнтар|800пкс|Панарамны від Сэны поруч маста Сэн-Мішэль (зьлева) і Нотр-Дама (справа)]] == Выбітныя мясьціны == [[Файл:Arc Triomphe.jpg|значак|Трыюмфальная арка.]] У Парыжы знаходзіцца велізарная колькасьць славутасьцяў, да ліку якіх адносяцца ня толькі архітэктурныя пабудовы, але таксама вуліцы, масты й плошчы. Тры самыя вядомыя парыскія славутасьці — старажытны [[Катэдра Парыскай Божай Маці]], пабудаваны на востраве [[Сытэ (востраў)|Сытэ]] яшчэ ў XII стагодзьдзі, [[Эйфэлева вежа]] й [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальная арка]] — канструкцыі XIX стагодзьдзя. Ажурная мэталічная вежа, пабудаваная паводле праекту інжынэра [[Аляксандар Эйфэль|Эйфэля]], задумвалася як часовая пабудова, якая служыла ўваходам на Сусьветную выставу 1889 году. Але яна ня толькі перажыла само гэтае мерапрыемства, але й стала з тых часоў сапраўдным сымбалем гораду. На поўначы й на поўдні ад яе над лініяй гарызонту ўзвышаюцца [[базыліка Сакрэ-Кёр]], пабудаваная на вяршыні ўзгорка [[Манмартр]], і самотная вежа [[Манпарнас (вежа)|Манпарнас]], асабліва вылучаецца на фоне свайго «плоскага» раёну. Гістарычная вось помнікаў архітэктуры перасякае горад з цэнтру на захад. Яна пачынаецца ад знакамітага на ўвесь сьвет музэю [[Люўр]], а потым цягнецца праз [[сад Цюільры]], праспэкт [[Элізэйскія палі]] да самай Трыюмфальнай аркі ў цэнтры [[плошча Зоркі|плошчы Зоркі]]. У 1960-х гадох на працягу лініі быў пабудаваны квартал [[Дэфанс]], цэнтрам якога стала [[Вялікая арка Дэфанс]]. У самым цэнтры гістарычнай часткі знаходзіцца Дом інвалідаў, у якім знаходзіцца вайсковы музэй, тут жа спачываюць парэшткі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]]. Тут жа былая царква [[Пантэон (Парыж)|Пантэон]], ахоўвае вечны супакой некалі знакамітых францускіх дзеячаў. Былы каралеўскі палац Кансьержэры стаў на час [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] турмой для зрынутай каралевы, адкуль яна была канваяваная да публічнага пакараньня. Яшчэ адзін напамін пра баі за свабоду францускага народа ёсьць [[статуя Свабоды]], усталяваная на [[Лебядзіны востраў|Лебядзіным востраве]]. Арыгінал гэтай статуі быў падораны [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаным Штатам Амэрыкі]] ў 1886 годзе, і з тых часоў сустракае падарожнікаў у порце [[Нью-Ёрк]]у. У гістарычным цэнтры гораду, на востраве Сытэ, знаходзяцца дзьве самых знакамітых царквы Францыі: [[Катэдра Парыскай Божай Маці]] й [[Сэнт-Шапэль|Сьвятая капэля]]. Архітэктурныя кірункі XX стагодзьдзя пакінулі гораду такія помнікі, як [[Культурны цэнтар імя Жоржа Пампіду]], у якім зараз разьмешчаны музэй сучаснага мастацтва, новы будынак опэры на [[Плошча Бастыліі|плошчы Бастыліі]], гандлёвы цэнтар [[Ле-Аль]], пабудаваны на месцы «чэрава Парыжа», а таксама раён [[Дэфанс]], які ўяўляе сабой архітэктурны комплекс з [[хмарачос]]аў і будынкаў з авангарднымі формамі. Прадстаўляе таксама несумнёўны інтарэс Навукова-прамысловы гарадок, у якім знаходзіцца буйны музэй навукі й тэхнікі. === Паркі й сады === [[Файл:Parc des Buttes-Chaumont, 22 April 2007.jpg|значак|зьлева|У сонечны дзень у парку [[Бют-Шамон]] у 2007 годзе.]] Сёньня ў Парыжы налічваецца больш за 421 муніцыпальны парк і сад, якія ахопліваюць больш за 3 тысячы гектараў і зьмяшчаюць больш за 250 тысяч дрэваў{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|6}}. Найстарэйшымі паркамі ў францускае сталіцы ёсьць сад [[Цюільры (сад)|Цюільры]], якія былі створаныя ў 1564 годзе дзеля палацу [[Цюільры]] й пераробленыя [[Андрэ Лё Нотр]]ам паміж 1664 і 1672 гады{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|125}}, ды [[Люксэмбурскі сад]], які быў адкрыты ў 1612 годзе [[Марыя Мэдычы|Марыяй Мэдычы]]. Сёньня ў апошнім зь іх месьціцца [[Люксэмбурскі палац]], дзе ладзяцца паседжаньні [[Сэнат Францыі|Сэнату]]{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|208}}. [[Сад расьлін (Парыж)|Сад расьлін]] ёсьць першым батанічным садам у Парыжы, створаным у 1626 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20130615203149/http://www.mnhn.fr/museum/foffice/tous/tous/guidePratique/lieuxVisiter/LieuxAVisiter/FLieuAVisiter.xsp?i=1&nav=liste&INFO_ID=21&SITE_ID=10&AE_ID=214&LIEU_ID=158&idx=6&MAN_ID=273 «Le Jardin de Plantes»]. Muséum national d’Histoire naturelle.</ref>. У пэрыяд з 1853 па 1870 гады на замову імпэратара [[Напалеон III Банапарт|Напалеона III]] архітэктар [[Адольф Альфан]] стварыў шмат новых паркаў і садоў у горадзе ў розных кварталах Парыжу{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|122—161}}, у тым ліку [[Булёнскі лес|Булёнскі]] й [[Вэнсэнскі лес|Вэнсэнскі]] лясы, паркі [[Мансуры]] й [[Бют-Шамон (парк)|Бют-Шамон]]. Актыўна найноўшыя паркі паўставалі з 1977 году, як то парк [[Ля-Вілет (парк)|Ля-Вілет]] быў адкырыты ў 1987 годзе, парк [[Андрэ-Сытраэн]] быў дасяжны грамадзкасьці з 1992 году, парк [[Бэрсі (парк)|Бэрсі]] паўстаў у 1997 годзе, а парк [[Клішы-Батыньёль]] адкрыў свае брамы ў 2007 годзе{{Зноска|Jarrassé|2007|Jarrassé|242—256}}. У 2013 годзе замест аўтадарогі ўздоўж [[Сэна|Сэны]] ад мосту [[Альма]] да музэю Арсэ была пабудаваная набярэжная з садамі. === Могілкі === {{Асноўны артыкул|Могілкі Парыжу}} [[Файл:Pere Lachaise looking down the hill.jpg|значак|Могілкі [[Пэр-Ляшэз]].]] Паводле хрысьціянскай традыцыі нябожчыкаў імкнуліся хаваць на прылеглай да царквы зямлі. У 1786 годзе з прычыны грамадзкай гігіены было вырашана спыніць пахаваньні на перапоўненых могілках пры цэрквах у цэнтры гораду й іх закрыць, a парэшткі з гэтых могілак перанесьці ў падземныя выпрацаваныя каменаломні на поўдзень ад Парыжа, зараз яны знаходзяцца ў 14 акрузе гораду. Адкрыцьцё найбуйнейшых парыскіх могілак адносіцца да пачатку XIX стагодзьдзя, да эпохі панаваньня [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]]. Разьвіцьцё гораду прывяло да таго, што гэтыя могілкі, якія знаходзіліся некалі на ўскраінах, апынуліся ў сваім родзе зялёным аазісам спакою ў цэнтры розных кварталаў шумнай сталіцы. Многія вялікія людзі Францыі й усяго сьвету знайшлі свой апошні прытулак на могілках [[Пэр-Ляшэз]], нэкропалі-музэі пахавальнага мастацтва XIX стагодзьдзя пад адчыненым небам, могілках Манмартра, лябірынта на 11 гэктарах, Манпарнас, дзякуючы свайму строгаму плянаваньню набылі назву «бухты спакою» й могілкі Пасі, невялікія, але з самай высокай шчыльнасьцю знакамітасьцяў на квадратны мэтар. == Эканоміка == [[Файл:La Défense from the top of the Grande Arche to the east - 2022-08-13.jpg|значак|зьлева|Бізнэсовы раён [[Дэфанс]].]] Эканоміка гораду шмат у чым палягае на [[сэктар паслуг|сэктары паслуг]] і [[гандаль|гандлі]]. Каля 80% усіх прадпрыемстваў Парыжу займаюцца гандлем, транспартам і рознымі паслугамі, толькі 6,5% працуюць у сфэры будаўніцтва ды ўсяго 3,8% дзеюць у прамысловасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160307200924/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=COM-75056 «Department of Paris; Complete Dossier»]. INSEE.</ref>. Падобная гісторыя назіраецца ў [[Іль-дэ-Франс]], дзе 76,7% прадпрыемстваў займаюцца гандлем і паслугамі, а 3,4% занятая ў прамысловасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160316053531/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=REG-11 «Île-de-France Region — Complete dossier»]. INSEE.</ref>. Паводле зьвестак на 2012 год 59,5% ад усіх працоўных месцаў у Іль-дэ-Франс былі ў сфэры рынкавых паслугаў. Акрамя таго людзі занятыя ў галіне аховы здароўя, сацыяльнай сфэры, у дзяржаўным кіраваньні і абароне, у сфэры адукацыі, вытворчасьці і ў камунальных службах, будаўніцтве і самы мізэр у сельскай гаспадарцы<ref>[https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=EMP2&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=REG&codgeo=11 «EMP2 — Emplois au lieu de travail par sexe, statut et secteur d’activité économique — Région d’Île-de-France»]. INSEE.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151219154702/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures%2Fagregatnaf2008%2Fagregatnaf2008.htm «La nomenclature agrégée — NA, 2008»]. INSEE.</ref>. Цэнтар эканамічнага жыцьця Парыжу месьціцца ў [[Цэнтральны бізнэсовы квартал Парыжу|Цэнтральным бізнэсовым квартале]], які ахоплівае 8-ы, 17-ы і часткова 9-ы і 16-ы акругі гораду. Асноўная дзейнасьць у гэтым квартале — фінансы, страхаваньне і бізнэсовыя паслугі. У раёне таксама месьціцца вялікая колькасьць унівэрмагаў, гандлёвых цэнтраў, гатэляў, рэстаранаў, а таксама дзяржаўныя ўстановы і міністэрствы<ref name="insee-d’emploi">[https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=20718 «En Île-de-France, 39 poles d’emploi structurent l’economie régionale»]. INSEE.</ref>. Другім паводле велічыні бізнэсовым раёнам з пункту гледжаньня занятасьці ёсьць [[Дэфанс]] на захад ад гораду. У 2010 годзе там было занята каля 144 тысяч супрацоўнікаў, зь якіх каля 38% працаўнікоў былі занятыя ў сфэры фінансаў і страхаваньня, а 16% былі супрацоўнікамі сфэры бізнэсу паслугаў. Двума іншымі важнымі раёнамі ёсьць [[Нёі-сюр-Сэн]] і [[Левалюа-Пэрэ]], якія па сутнасьці ёсьць працягам Дэфансу. Іншыя раёны, як то [[Булёнь-Біянкур]] і [[Ісі-ле-Мулено]], а таксама паўднёвая частка 15-й акругі, ёсьць цэнтрам распрацоўкі інфармацыйных тэхналёгіяў і дзейнасьці сродкаў масавай інфармацыі<ref name="insee-d’emploi"/>. Найлепшыя францускія кампаніі, занесеныя ў сьпіс [[Форчун Глобал 500]] за 2021 год, маюць сваю сядзібу Парыжы альбо [[Іль-дэ-Франс]]. Некаторыя кампаніі, як то [[Société Générale]], маюць свае офісы як у Парыжы, гэтак і ў Дэфанс. Парыскі рэгіён ёсьць вядучым рэгіёнам Францыі ў эканамічнай дзейнасьці. Гэтак у 2019 годзе СУП рэгіёну фармаваў траціну ад агульнага СУП усёй Францыі. === Турызм === [[Файл:Visiter le Louvre en été ! (4787187477).jpg|значак|Інтэр’еры [[Люўр]]у.]] Турызм у Парыжы ў 2022 годзе працягваў аднаўляцца пасьля [[пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]]. Гэтак колькасьць наведвальнікаў павялічылася да 44 млн чалавек, што, аднак, на 13% было ніжэйшым за аналягічны паказьнік 2019 году<ref name="visitparisregion">[https://web.archive.org/web/20230325170709/https://pro.visitparisregion.com/chiffres-du-tourisme/conjoncture/bilans/bilan-de-l-annee-touristique-2022-a-paris-ile-de-france-mars-2023 «Bilan de l’année touristique 2022 à Paris Île-de-France (mars 2023)»]. Visit Paris Region.</ref>. [[Вялікі Парыж]], да якога акрамя самога Парыжу далучаюць яшчэ тры навакольныя дэпартамэнты, наведалі 38 млн турыстаў у 2019 годзе, калі лічыць колькасьць пастаяльцаў гатэляў<ref name="pressinfo">[https://web.archive.org/web/20210910112723/https://press.parisinfo.com/key-figures «Tourism in Paris — Key Figures 2020»]. Press Paris Info.</ref>. Сюды ж уваходзілі 12,2 мільёнаў францускіх наведвальнікаў. Сярод замежнікаў найбольшы попыт горад меў сярод жыхароў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] (2,6 мільёнаў), [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (1,2 мільёнаў), [[Нямеччына|Нямеччыны]] (981 тысяча) і [[Кітай|Кітаю]] (711 тысяч)<ref name="pressinfo"/>. У 2018 годзе паводле індэксу вымярэньня [[Эўраманітор]]у Парыж быў другім найбуйнейшым горадам паводле колькасьць авіяпасажыраў з 19,1 мільёнамі наведвальнікамі пасьля [[Бангкок]]у (22,78 млн), але апярэджваючы [[Лёндан]] (19,09 млн)<ref>[https://web.archive.org/web/20190914054101/https://www.forbes.com/sites/ericrosen/2019/09/04/the-worlds-most-visited-city-is-bangkok/ «The World’s Most-Visited City Is Bangkok»]. Forbes.</ref>. Паводле дзяржаўнага турыстычнага бюро каля 393 тысяч працаўнікоў у Вялікім Парыжы альбо 12,4% ад агульнай рабочай сілы былі занятыя ў турыстычным сэктары, улучаючы гасьцёўні, харчаваньне, транспарт і арганізацыю адпачынку<ref>[https://web.archive.org/web/20180219151215/https://press.parisinfo.com/key-figures/key-figures/Tourism-in-Paris-Key-Figures-2016 «Tourism in Paris — Key Figures 2016»]. Paris Convention and Visitors Bureau. </ref>. Самымі папулярнымі культурнымі славутасьцямі гораду ў 2022 годзе былі музэй [[Люўр]] (7,7 мільёнаў наведвальнікаў), [[Эйфэлева вежа]] (5,8 мільёнаў наведвальнікаў), музэй [[Арсэ]] (3,27 мільёнаў наведвальнікаў) і [[Цэнтар Пампіду]] (3 мільёны наведвальнікаў)<ref name="visitparisregion"/>. Некаторыя замежныя наведвальнікі пакутуюць ад [[Парыскі сындром|Парыскага сындрому]], калі іхны досьвед наведваньня гораду не адпавядаў чаканьням<ref>[https://web.archive.org/web/20091031110724/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6197921.stm «'Paris Syndrome' strikes Japanese»]. BBC News.</ref>. == Культура == === Жывапіс і скульптура === [[Файл:Pierre-Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette.jpg|значак|зьлева|''«[[Баль у Мулен дэ ля Галет]]»'' працы [[П’ер Агюст Рэнуар|П’ера-Агюста Рэнуара]] цяпер захоўваецца ў музэі [[Арсэ (музэй)|Арсэ]].]] Цягам стагодзьдзяў Парыж вабіў мастакоў з усяго сьвету. У выніку места набыло рэпутацыю «Гораду мастацтва»<ref>Montclos, Jean-Marie Perouse De (2003). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=OCJ2QgAACAAJ «Paris, City of Art»]. Harry N. Abrams. — ISBN 978-0-86565-226-2.</ref>. Італьянскія мастакі зрабілі глыбокі ўплыў на разьвіцьцё мастацтва ў Парыжы ў XVI—XVII стагодзьдзях, асабліва ў скульптуры і рэльефах. Жывапіс і скульптура сталі гонарам францускай манархіі, і француская каралеўская сям’я даручыла многім парыскім мастакам упрыгожыць свае палацы, калі на той час у францускім мастацтве дамінавалі плыні [[барока]] і [[клясыцызм]]у. Такія скульптары, як то [[Франсуа Жырардон]], [[Антуан Куазво]] і [[Нікаля Кусту]], набылі рэпутацыю найлепшых майстраў пры каралеўскім двары Францыі XVII стагодзьдзя. [[П’ер Міньяр]] стаў першым мастаком караля [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] у гэты час. У 1648 годзе была створаная [[Каралеўская акадэмія жывапісу і скульптуры]], каб задаволіць вялікую цікавасьць да мастацтва ў сталіцы. Яна служыла найвышэйшай мастацкай школай Францыі ажно да 1793 году<ref name="Michelin">Michelin (2011). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=P945gwAL-oAC&pg=PT105 «Paris Green Guide Michelin 2012—2013»]. Michelin. — ISBN 978-2-06-718220-2.</ref>. [[Файл:Paris 2010 - Le Penseur.jpg|значак|Знакамітая скульптура [[Агюст Радэн|Агюста Радэна]] «[[Мысьляр (скульптура)|Мысьляр]]».]] Парыж быў цэнтрам мастацтва ў XIX і пачатку XX стагодзьдзяў, калі ў горадзе паўставалі шматлікія суполкі мастакоў і мастацкія школы, павязаныя зь некаторымі з найлепшымі мастакамі таго часу, як то з [[Анры дэ Тулюз-Лятрэк]]ам, [[Эдуард Манэ|Эдуардам Манэ]], [[Клёд Манэ|Клёдам Манэ]], [[Бэрта Марызо|Бэртай Марызо]], [[Поль Гаген|Полем Гагенам]], [[П’ер Агюст Рэнуар|П’ер-Агюстам Рэнуарам]] ды іншымі майстрамі. Парыж займаў цэнтральнае месца ў разьвіцьці [[рамантызм]]у ў мастацтве, дзякуючы такім жывапісцам, як то [[Тэадор Жэрыко]]<ref name="Michelin"/>. [[Імпрэсіянізм]], [[мадэрн|ар-нуво]], [[сымбалізм (мастацтва)|сымбалізм]], [[фавізм]], [[кубізм]] і [[ар-дэко]] — усе памянёныя стылі разьвіліся ў Парыжы<ref name="Michelin"/>. У канцы XIX стагодзьдзя шмат мастакоў з францускіх правінцыяў і ўсяго сьвету прыязджалі ў Парыж, каб выставіць свае працы ў шматлікіх салёнах і на выставах ды зрабіць сабе імя<ref>Perry, Gillian (1995). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=wg4NAQAAIAAJ&pg=PA19 «Women Artists and the Parisian Avant-garde: Modernism and 'feminine Art' Art, 1900 to the Late 1920s»]. Manchester University Press. — С. 19. — ISBN 978-0-7190-4165-5.</ref>. Такія мастакі, як то [[Паблё Пікаса]], [[Анры Матыс]], [[Вінцэнт ван Гог]], [[Поль Сэзан]], [[Жан Мэцэнжэ]], [[Альбэр Глез]], [[Анры Русо]], [[Марк Шагал]], [[Амэдэо Мадыльяні]] ды многія іншыя, былі цесна павязаныя з Парыжам. Найбольш выбітнымі скульптарамі, якія зарабілі сабе рэпутацыю ў Парыжы ў сучасную эпоху, былі [[Фрэдэрык Агюст Бартальдзі]], [[Агюст Радэн]], [[Каміль Клядэль]], [[Антуан Бурдэль]], [[Поль Ляндаўскі]] і [[Арыстыд Маёль]]. Залаты век Парыскай школы скончыўся ў час між дзьвюма сусьветнымі войнамі. === Музэі === [[Файл:MuseeOrsay 20070324.jpg|значак|зьлева|У музэі [[Арсэ (музэй)|Арсэ]].]] У 2021 годзе самы вядомы парыскі музэй [[Люўр]] наведала 2,8 мільёнаў чалавек<ref>«Visitor Figures 2021». The Art Newspaper, 5 студзеня 2022.</ref>, дзякуючы чаго музэй працягвае ўтрымліваць лідэрства сярод самых наведвальных музэяў сьвету. Ягоныя скарбы ўлучаюць карціны ''«[[Мона Ліза]]»'' і ''«[[Свабода, якая вядзе народ]]»'', а таксама статую [[Вэнэра Мілёская|Вэнэры Мілёскай]]. Другім паводле наведвальнасьці музэем гораду ў 2021 годзе з 1,5 мільёнамі наведвальнікаў стаў [[Цэнтар Жоржа Пампіду]], таксама вядомы як Бабур, у якім месьціцца [[Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва (Парыж)|Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва]]. Трэцім паводле наведвальнасьці музэем места ў тым жа 2021 годзе стаў [[Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі]], які наведалі 1,4 мільёны чалавек. Ён славіцца сваімі парэшткамі дыназаўраў, калекцыямі мінэралаў і галерэяй эвалюцыі. За ім рушыў усьлед музэй [[Арсэ (музэй)|Арсэ]], які зьмяшчае калекцыю мастацтва XIX стагодзьдзя і францускіх імпрэсіяністаў. Гэты музэй у 2021 годзе наведаў мільён чалавек. У Парыжы месьціцца адзін з найбуйнейшых навуковых музэяў у Эўропе, вядомы як [[Гарадок навукі і індустрыі]], а таксама адзін з найстарэйшых [[Музэй мастацтвай і рамёстваў]], які быў адкрыты ў 1794 годзе. Іншымі самымі наведвальнымі музэямі Парыжу ў 2021 годзе былі [[Будынак фундацыі Люі Вітона]], [[Музэй на набярэжнай Бранлі — Жак-Шырак]], які прадстаўляе мастацтва і культуры карэнных народаў Афрыкі, Азіі, Акіяніі і Амэрыкі, а таксама музэй [[Карнавале]] з калекцыяй па гісторыі Парыжу і [[Малы палац (Парыж)|Малы Палац]], у якім месьціцца мастацкі музэй гораду<ref>«Le Tourisme a Paris — Chiffres Cles -Edition 2021». The Office of Tourism and Congresses of the City of Paris.</ref>. [[Файл:Musée du quai Branly.jpg|значак|[[Музэй на набярэжнай Бранлі — Жак-Шырак]] з вышыні.]] У музэі [[Аранжэры]], побач зь Люўрам і Арсэ, таксама выстаўляюцца працы імпрэсіяністаў і [[постімпрэсіянізм|постімпрэсіяністаў]], у тым ліку большасьць з цыклю карцінаў Клёда Манэ ''«Гарлачыкі»''. Музэй [[Клюні (музэй)|Клюні]], які таксама вядомы як Музэй Сярэднявечча, зьмяшчае творы сярэднявечнага мастацтва. Музэй [[Гімэ (музэй)|Гімэ]], або Нацыянальны музэй азіяцкага мастацтва, мае адную з найбуйнейшых калекцыяў азіяцкага мастацтва ў Эўропе. У горадзе таксама можна знайсьці музэі, прысьвечаныя асобным мастакам, у тым ліку [[Музэй Пікаса]], [[Музэй Радэна]] і [[Нацыянальны музей Эжэна Дэлякруа]]. Ваенная і вайсковая гісторыя Францыі прадстаўленая экспазыцыямі ў [[Музэй арміі (Парыж)|Музэі арміі]] ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]]. У дадатак да нацыянальных музэяў, якімі кіруе Міністэрства культуры, горад утрымлівае 14 музэяў, улучна з музэем гісторыі Парыжу Карнавале, [[Музэй сучаснага мастацтва (Парыж)|Музэем сучаснага мастацтва]], [[Такійскі палац|Такійскім палацам]], [[Дом Віктора Юго|Домам Віктора Юго]], [[Дом Бальзака]] і [[Парыскія катакомбы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20141123165959/http://www.paris.fr/musees «Municipal museums»]. Maire de Paris.</ref>. Маюцца таксама вядомыя прыватныя музэі. Музэй сучаснага мастацтва фонду Люі Вітону, спраектаваны архітэктарам [[Фрэнк Геры|Фрэнкам Геры]], адкрыўся ў кастрычніку 2014 году ў [[Булёнскі лес|Булёнскім лесе]]. === Тэатры === [[Файл:Paris Opera interior.jpg|значак|зьлева|Інтэр’еры [[Парыская нацыянальная опэра|Опэры Гарнье]].]] Найбуйнейшымі опэрнымі тэатрамі Парыжу ёсьць [[Парыская нацыянальная опэра|Опэра Гарнье]] XIX стагодзьдзя, то бок гістарычная парыская опэра, і сучасная [[Опэра Бастыліі]]. Першая зь іх імкнецца да больш клясычных балетаў і опэраў, а другая мае зьмешаны рэпэртуар клясыкі і сучаснасьці{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|178}}. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя былі актыўнымі яшчэ тры опэрныя тэатры, як то [[Опэра-Камік]], які існуе дагэтуль, [[Тэатар-Італьен]] і [[Тэатар-Лірык]], які ў наш час зьмяніў свой профіль і назву на Гарадзкі тэатар<ref>Schumacher, Claude (1996). [https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=tanPYs6ArLIC&pg=PA60 «Naturalism and Symbolism in European Theatre 1850—1918»]. Cambridge University Press. — С. 60. — ISBN 978-0-521-23014-8.</ref>. [[Парыская філярмонія]], сучасная сымфанічная канцэртная заля Парыжу, адкрылася ў студзені 2015 году. Яшчэ адная музычная славутасьць — [[Тэатар Элізэйскіх палёў]], дзе ў 1913 годзе ладзіліся першыя выступы расейскіх балетаў [[Сяргей Дзягілеў|Сяргея Дзягілева]]. [[Файл:CFfacadePlacedelOpera.png|значак|Заля Рышэльё тэатру [[Камэдзі-Франсэз]].]] Тэатар традыцыйна займае вялікае месца ў парыскай культуры, а многія зь ягоных самых папулярных актораў сёньня таксама ўважаюцца зоркамі францускага тэлебачаньня. Найстарэйшым і найбольш вядомым парыскім тэатрам ёсьць [[Камэдзі-Франсэз]], які паўстаў у 1680 годзе. Гэты тэатар кіруецца ўрадам Францыі; у ім выконваецца перадусім творы францускай клясыкі ў залі Рышэльё ў [[Пале-Раяль]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1173}}. Іншыя вядомыя тэатры ўлучаюць [[Адэон (тэатар)|Адэон]], які таксама ёсьць дзяржаўнай установай і тэатральнай славутасьцю, а таксама тэатар Магадор і [[Тэатар дэ ля Гетэ-Манпарнас]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130907162159/http://books.google.com/books?id=Tj4WAQAAIAAJ «Who’s Where»]. 1961. — С. 304.</ref>. Парыж славіцца сваімі музычнымі салёнамі і [[кабарэ]]. [[Мулен Руж]] быў адкрыты ў 1889 годзе і стаў радзімай танца, вядомага як францускі [[канкан]]. Гэтая ўстанова дапамагла праславіцца сьпявачкам [[Містынгет]] і [[Эдыт Піяф]], а таксама мастаку Тулюз-Лятрэку, які рабіў афішы да пастановак. Сярод іншых танцавальных пляцовак вылучаюцца заля [[Алімпія (Парыж)|Алімпія]] і [[Фалі-Бэржэр]]. Сярод выбітных выканаўцаў апошняга з памянёных, была зорка 1920-х гадоў амэрыканская сьпявачка і танцоўшчыца [[Жазэфіна Бэйкер]]. У Алімпіі выступалі [[Даліда]], Эдыт Піяф, [[Марлен Дытрых]], [[Майлз Дэйвіс]], [[Джудзі Гарлэнд]] і гурт [[Grateful Dead]]. У музычным салёне [[Казіно дэ Пары]] выступалі шматлікія вядомыя францускія сьпевакі, у тым ліку Містынгет, [[Марыс Шэвалье]] і [[Тына Росі]]. Сярод іншых знакамітых парыскіх м’юзык-холаў вылучаецца [[Лідо (кабарэ)|Лідо]] на [[Элізэйскія палі|Элізэйскіх палях]], які ўпершыню адчыніў свае дзьверы ў 1946 годзе. У салёне [[Крэйзі-Горз]] ладзяцца танцавальныя нумары, стрыптыз і магічныя выступы. Сёньня ў Парыжы існуе паўтара дзясятка мюзык-холаў, якія наведваюць пераважна госьці гораду{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1005—1006}}. === Літаратура === [[Файл:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|значак|зьлева|Выбітны франускі літаратар [[Віктор Юго]].]] Першая кніга, надрукаваная ў Францыі, была выдадзеная ў Парыжы ў 1470 годзе нямецкім друкаром [[Ёган Гайнлін|Ёганам Гайнлінам]]. Гэта быў твор ''«Лісты»'' [[Гаспарына да Барзыцца]]. З тых часоў Парыж стаў цэнтрам францускай выдавецкай індустрыі, домам некаторых з самых вядомых літаратараў сьвету, а таксама месцам, дзе разгортваецца дзея многіх клясычных твораў францускай літаратуры. Парыж стаў прызнанай сталіцай францускай літаратуры толькі ў XVII стагодзьдзі, дзякуючы такім аўтарам, як то [[Нікалё Буалё-Дэпрэо]], [[П’ер Карнэль]], [[Жан дэ Ляфантэн]], [[Мальер]], [[Жан Расін]], [[Шарль Пэро]], некаторыя зь якіх паходзілі з правінцыі, а таксама дзякуючы стварэньню [[Француская акадэмія|Францускай акадэміі]]{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|488}}. У XVIII стагодзьдзі літаратурнае жыцьцё Парыжу круцілася вакол кавярняў і салёнаў. У гэты час дамінавалі [[Вальтэр]], [[Жан-Жак Русо]], [[П’ер дэ Марыво]] і [[П’ер Агюстэн Карон дэ Бамаршэ|П’ер Бамаршэ]]. Цягам XIX стагодзьдзя ў Парыжы жылі і пісалі пра яго некаторыя з найвялікшых пісьменьнікаў Францыі, у тым ліку [[Шарль Бадлер]], [[Стэфан Малярмэ]], [[Праспэр Мэрымэ]], [[Альфрэд дэ Мюсэ]], [[Марсэль Пруст]], [[Эміль Заля]], [[Аляксандар Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]], [[Гюстаў Флябэр]], [[Гі дэ Мапасан]] і [[Анарэ дэ Бальзак]]. Твор Віктора Юго ''«[[Катэдра Парыскай Божай Маці]]»'' натхніла на рэканструкцыю самой [[Катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130207134139/http://www.adoremus.org/1099-Rose.html «Notre Dame Renovations»]. Adoremus Organization.</ref>. Іншая праца Віктора Юго, ''«[[Адрынутыя]]»'', апісвае сацыяльныя зьмены і палітычныя ўзрушэньні ў Парыжы на пачатку 1830-х гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20131011091018/http://www.gutenberg.org/files/135/135-h/135-h.htm «Les Miserables»]. Preface. Gutenberg Organization.</ref>. Адзін з самых папулярных францускіх пісьменьнікаў, [[Жуль Вэрн]], працаваў у тэатры Лірык і на [[Парыская фондавая біржа|Парыскай фондавай біржы]], а ў Нацыянальнай бібліятэцы займаўся пошукам гісторыяў дзеля сваіх апавяданьняў<ref>[https://www.britannica.com/biography/Jules-Verne «Jules Verne»]. Encyclopaedia Britannica.</ref>. У ХХ стагодзьдзі ў літаратурнай супольнасьці Парыжу дамінавалі такія дзеячы, як то [[Калет]], [[Андрэ Жыд]], [[Франсуа Марыяк]], [[Андрэ Мальро]], [[Альбэр Камю]], а пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] — [[Сымона дэ Бавуар]] і [[Жан-Поль Сартр]]. У час між сусьветнымі войнамі тут працавалі многія вядомыя пісьменьнікі-эмігранты, у тым ліку [[Эрнэст Гэмінгўэй|Эрнэст Гэмінгуэй]], [[Сэм’юэл Бэкет]], [[Мігель Анхель Астурыяс|Мігель Анхэль Астурыяс]], [[Алеха Карпэнт’ер]] і [[Артура Ўсьляр П’етры]]. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры 2014 году [[Патрык Мадыяно]] большую частку сваёй літаратурнай творчасьці пасьвяціў на апісаньні гораду за часам Другой сусьветнай вайны і 1960-х і 1970-х гадоў францускай сталіцы. Парыж — горад кніг і кнігарняў. У 1970-я гады 80% усіх франкамоўных выдавецтваў месьціліся ў Парыжы{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|840}}. Тут таксама можна знайсьці шмат маленькіх кнігарняў. Толькі ў 5-й акрузе гораду налічваецца блізу 150 кніжных крамаў ды яшчэ 250 кніжных шапікаў уздоўж [[Сэна|Сэны]]. Маленькія парыскія кнігарні абароненыя францускім заканадаўствам ад канкурэнцыі з боку прадаўцоў кніг са зьніжкамі. Гэтак кнігі, нават электронныя, ня могуць быць зьніжаныя больш чым на пяць адсоткаў ніжэй за іхную выдавецкую цану<ref>«The French Still Flock to Bookstores». New York Times.</ref>. === Рэстараны і кухня === [[Файл:Le Zimmer, restaurant in Paris.jpg|значак|Рэстаран Le Zimmer на пляцы Шатле.]] З канца XVIII стагодзьдзя Парыж славіцца сваімі [[рэстаран]]амі і [[высокая кухня|высокай кухняй]], дбайна прыгатаванай і па-майстэрску пададзенай ежай. Раскошны рэстаран La Taverne Anglaise, адкрыты ў 1786 годзе ў аркадах [[Пале-Раяль]] [[Антуан Бавілье|Антуанам Бавілье]], стаў узорам для ўсіх будучых рэстаранаў Парыжу. Рэстаран Le Grand Véfour у Пале-Раяль датуецца тым жа часам{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1136—1138}}. Знакамітыя парыскія рэстараны XIX стагодзьдзя, у тым ліку Café de Paris, Rocher de Cancale, Café Anglais, Maison Dorée і Café Riche, пераважна месьціліся побач з тэатрамі на Італьянскім бульвары. Некаторыя з самых вядомых сучасных рэстаранаў у Парыжы зьявіліся ў часы [[пекная эпоха|пекнай эпохі]], у тым ліку Maxim’s на Каралеўскай вуліцы, Ledoyen у садах Элізэйскіх палёў і Tour d’Argent на набярэжнай Сэны{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1137}}. [[Файл:Lesdeuxmagots.jpg|значак|зьлева|Кавярня Les Deux Magots на бульвары Сэн-Жэрмэн.]] Сёньня, праз касмапалітычны склад насельніцтва Парыжу, усе францускія рэгіянальныя кухні і амаль усе нацыянальныя кухні сьвету можна знайсьці ў горадзе, то бок агулам у Парыжы працуе больш за 9000 рэстаранаў<ref>Dominé, André (2014). «Culinaria France». Cologne: Könemann Verlagsgesellschaft mbh. — ISBN 978-3-8331-1129-7.</ref>. [[Даведнік Мішлен]] ёсьць стандартным даведнікам францускіх рэстаранаў з 1900 году, надаючы сваю найвышэйшую ўзнагароду, тры зоркі, найлепшым рэстаранам Францыі. У 2018 годзе з 27 трохзоркавых рэстаранаў Мішлена ў Францыі дзесяць месьцяцца ў Парыжы. Сюды ўваходзяць як рэстараны, дзе гатуюць стравы клясычнай [[француская кухня|францускай кухні]], гэтак і такія, як то L’Astrance, які спалучае францускую і [[азіяцкая кухня|азіяцкую кухні]]. Некаторыя з самых вядомых кухараў Францыі, у тым ліку [[П’ер Ганьер]], [[Ален Дзюкас]], [[Янік Алено]] і [[Ален Пасар]], маюць трохзоркавыя рэстараны ў Парыжы<ref>[https://web.archive.org/web/20141125110232/http://restaurant.michelin.fr/ «Michelin Guide»].</ref>. У Парыжы маюцца некалькі іншых відаў традыцыйных рэстаранаў. Кавярні зьявіліся ў Парыжы ў XVII стагодзьдзі, а да XVIII стагодзьдзя яны сталіся цэнтрамі палітычнага і культурнага жыцьця гораду. Кавярня Procope на левым беразе датуецца гэтым часам. У XX стагодзьдзі кавярні на левым беразе, асабліва Café de la Rotonde і Le Dôme Café на [[Манпарнас]]е і Café de Flore і Les Deux Magots на бульвары Сэн-Жэрмэн былі важнымі месцамі сустрэчаў мастакоў, пісьменьнікаў і філёзафаў{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|1137}}. Яшчэ адзін від ядальні — [[бістро]]. Яно вызначаецца як тып рэстарана ля дому зь сьціплым дэкорам і коштамі, сталай кліентурай і выгоднай атмасфэрай. У наш час сапраўдныя бістро сталіся рэдкай зьявай у Парыжы праз рост коштаў, канкурэнцыі і розных харчовых звычак парыскіх закусачных{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|715}}. Першапачаткова брасэры ўяўляла сабою карчму, разьмешчаную побач з [[бровар]]ам, дзе ў любую гадзіну можна было наліваць піва і падаваць ежу. Пачынаючы з [[Сусьветная выстава 1867 году|Парыскай выставы 1867 году]], [[брасэры]] стаў папулярным відам рэстарана, дзе піва і іншыя напоі падаваліся маладымі жанчынамі ў нацыянальных касьцюмах, павязаных з гэтым напоем. Цяпер брасэры, як і кавярні, падаюць ежу і напоі ўсьцяж усяго дня{{Зноска|Fierro|1996|Fierro|773}}. == Адукацыя й навука == [[Файл:Sorbonne DSC09369.jpg|значак|зьлева|[[Сарбона]]]] [[Файл:NezUniversiteParisDauphine.jpg|міні|220пкс|Унівэрсытэт Парыж-Дафін]] Самыя прэстыжныя навучальныя ўстановы Францыі знаходзяцца ў Парыжы, а самы вядомы парыскі ўнівэрсытэт ёсьць [[Сарбона]], які быў заснаваны ў 1257 Рабэрам дэ Сарбанэ з мэтай навучаньня некалькіх дзясяткаў незаможных студэнтаў [[багаслоўе|тэалёгіі]]<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20081204051344/http://www.sorbonne.fr/document173.html|загаловак=Гісторыя Сарбоны|праект=афіцыйны сайт sorbonne.fr|url=http://www.sorbonne.fr/document173.html|мова=fr}}</ref>. Даволі хутка Сарбона стала самым буйным і прэстыжным адукацыйнай установай Парыжу й Францыі. Вакол Сарбоны ўтварыўся знакаміты [[Лацінскі квартал]], чыя назва затым распаўсюдзілася й на студэнцкія кварталы іншых гарадоў. У 1968 годзе Парыскі ўнівэрсытэт быў рэфармаваны й падзелены на 13 незалежных ВНУ, пяць зь якіх зараз разьмяшчаюцца ў прыгарадах гораду<ref>[http://www.bibliotekar.ru/rGeo/56.htm Культура й сыстэма адукацыі]</ref>. У Парыжы таксама месьціцца Інстытут Францыі ({{мова-fr|Institut de France|скарочана}}), які складаецца зь пяці акадэміяў, галоўнай і самай прэстыжнай зь якіх лічыцца [[Француская акадэмія]], якая стала часткай Інстытуту ў 1803 годзе. Француская акадэмія была заснавана на базе парыскага літаратурнага гуртка, які існаваў з 1629 году. Статус дзяржаўнай навуковай установы Акадэмія атрымала ў 1635 годзе<ref>[http://www.academie-francaise.fr/histoire/index.html Афіцыйны сайт Францускай акадэміі] {{ref-fr}}</ref>. Іншымі прэстыжнымі навучальнымі ўстановамі зьяўляюцца [[Калеж дэ Франс]], [[Політэхнічная школа]], [[Вышэйшая нармальная школа]], Каталіцкі інстытут, Горны інстытут і Нацыянальны інстытут кіраваньня. Самая вялікая бібліятэка Парыжу — [[Нацыянальная бібліятэка Францыі]], якая была заснавана ў 1368 годзе каралём [[Карл V Мудры|Карлам V]] з сваёй асабістай бібліятэкі ў Люўры. На момант заснаваньня бібліятэка налічвала ўсяго 911 манускрыптаў, бо ў тыя часы было прынята зьнішчаць пасьля сьмерці манарха ўсе ягоныя дакумэнты. Гэты звычай парушыў [[Людовік XI (кароль Францыі)|Людовік XI]], зь якога й пачалося пашырэньне фонду. У 1988 годзе прэзыдэнт Францыі [[Франсуа Мітэран]] абвясьціў пра будаўніцтва новага будынка Нацыянальнай бібліятэкі паводле праекту архітэктара Дамініка Пэро. Цяпер бібліятэка налічвае больш за 10 мільёнаў друкаваных выданьняў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20071128103952/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm|загаловак=Сайт Нацыянальнай бібліятэкі|url=http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm|мова=fr}}</ref>. == Транспарт == [[Файл:Eurostar Paris Gare du Nord Station, 8 October 2011.jpg|значак|зьлева|[[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны вакзал]] уважаецца самым загружаным чыгуначным вакзалам у Эўропе.]] Горад ёсьць буйным чыгунычным, аўтамабільным і авіяцыйным транспартным вузлом. Кіруе транзытнай сеткай у рэгіёне дзяржаўны сындыкат [[Іль-дэ-Франс Мабілітэ]] ({{мова-fr|ÎLe-de-France Mobilités|скарочана}})<ref>[https://web.archive.org/web/20060411124843/http://www.stif-idf.fr/ «Le web des voyageurs franciliens»]. Syndicat des Transports d'Île-de-France.</ref>. Кампанія каардынуе функцыянаваньне грамадзкага транспарту, а таксама замаўляе паслугі ў іншых транспартных кампаніяў. Да ліку такіх кампаніяў можна аднесьці [[RATP]], якая абслугоўвае 347 аўтобусных лініяў, [[парыскі мэтрапалітэн]], восем трамвайных лініяў і частку сеткі рэгіянальнай чыгункі [[RER]]; [[SNCF]], якая эксплюатуе прыгарадны чыгуначны транспарт, адну трамвайную лінію ды сетку RER; а таксама прыватны кансорцыюм [[Optile]], які ёсьць апэратарам вялікай колькасьці аўтобусных лініяў<ref>[https://web.archive.org/web/20151208081030/http://www.optile.com/notre-mission/ «Optile en bref»]. Optile.</ref>. Паводле апытанкі кампаніі INSEE, якая ладзілася ў 2018 годзе, большасьць парыжанаў (64,3%) карыстаюцца грамадзкім транспартам, каб дабрацца да працы. Толькі 10,6% едуць да сваёй працы аўтамабілем. 10,5% робяць гэта пехатою альбо выкарыстоўваюць ролікавыя канькі, яшчэ 5,5% едуць роварам, а 4,4% дзеля гэтых мэтаў карыстаюцца матацыклем. Апошнім часам павялічваюцца роварныя маршруты, а таксама стымулюецца выкарыстаньне [[электрамабіль|электрамабіляў]]. У Парыжы робяцца захады да памяншеньня аўтамабільнага транспарту<ref>[https://web.archive.org/web/20210607154103/https://www.eib.org/en/stories/future-european-cities «5 reasons the world looks to Europe’s cities»]. European Investment Bank.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210607154047/https://www.forbes.com/sites/jeffmcmahon/2019/12/28/how-bike-lanes-are-transforming-paris/ «How Bike Lanes Are Transforming Paris»]. Forbes.</ref>. === Чыгунка === [[Файл:Paris - Station de métro Abbesses - PA00086748 - 001.jpg|значак|Адзін з уваходаў у парыскае мэтро.]] Праз тое, што Парыж ёсьць чыгуначным цэнтрам краіны, яго абслугоўваюць шэсьць буйных чыгуначных вакзалаў Парыжа ([[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны]], [[Усходні вакзал (Парыж)|Усходні]], [[Ліёнскі вакзал|Ліёнскі]], [[Аўстэрліц (вакзал)|Аўстэрліц]], [[Манпарнас (вакзал)|Манпарнас]] і [[Сэн-Лязар (вакзал)|Сэн-Лязар]]) і адзін невялікі ([[Бэрсі (вакзал)|Бэрсі]]). Усе памянёныя вакзалы абслугоўваюць хуткасныя чыгуначныя лініі, як то [[TGV]], [[Эўрастар]], [[Thalys]], [[Інтэрсіці-экспрэс]], [[Frecciarossa]], звычайныя [[Хуткасны цягнік|хуткасныя цягнікі]], як то [[Intercités]], [[Intercités de Nuit]], [[TER]], і прыгарадныя маршруты, як то [[Transilien]]. Парыскія вакзалы маюць наступныя кірункі: * [[Сэн-Лязар (вакзал)|Вакзал Сэн-Лязар]] — Нармандыя. * [[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночны вакзал]] — паўночны кірунак ([[TGV]]), Вялікабрытанія ([[Эўрастар|Eurostar]]), Бэльгія і Нідэрлянды (Thalys). * [[Усходні вакзал (Парыж)|Усходні вакзал]] — усходні кірунак, Нямеччына, Аўстрыя. * [[Ліёнскі вакзал]] — рэгіёны Цэнтар і паўднёвы ўсход ([[TGV]]), Альпы, Швайцарыя, Італія. * [[Бэрсі (вакзал)|Вакзал Бэрсі]] — Альпы, Італія (начныя цягнікі). * [[Аўстэрліц (вакзал)|Вакзал Аўстэрліц]] — паўднёва-заходні кірунак ([[TGV]]), Гішпанія, Партугалія. * [[Манпарнас (вакзал)|Вакзал Манпарнас]] — Брэтань і захад Францыі ([[TGV]]). Ад свайго адкрыцьця ў 1900 годзе, [[Парыскі мэтрапалітэн]] ёсьць адной з найважнейшай мясцовай транспартнай сыстэмай гораду. Сёньня гарадзкое мэтро абслугоўвае каля 5,23 мільёнаў пасажыраў штодня<ref>[https://web.archive.org/web/20160101095822/http://www.ratp.fr/en/ratp/c_5043/metro/ «Métro2030, notre nouveau métro de Paris»]. RATP.</ref>, маючы 16 лініяў, 308 станцыяў і 226,9 км даўжыні. Акрамя таго, Парыж абслугоўваецца [[парыскі трамвай|трамваем]]. Першая лінія была ўведзеная ў эксплюатацыю ў 1992 годзе, а дасюль ужо працуе 13 лініяў, на якіх месьцяцца 248 станцыяў, а даўжыня сеткі складае 164,4 км. === Авіяцыя === [[Файл:CDG P1020431.JPG|значак|зьлева|Фатаздымак аэрапорту Шарль дэ Голь з вышыні.]] Горад ёсьць міжнародным цэнтрам авіяспалучэньня, бо Парыж уваходзіць у лік шасьці самых загружаных у авіяперавозках гарадоў сьвету. Горад абслугоўваецца трыма камэрцыйнымі міжнароднымі аэрапортамі, як то [[аэрапорт Шарль дэ Голь]], аэрапорты [[Арлі (аэрапорт)|Арлі]] і [[Бавэ (аэрапорт)|Бавэ-Тые]]. Агулам тры аэрапорты ў 2019 годзе абслужылі 112 мільёнаў пасажыраў<ref>[https://web.archive.org/web/20170329083555/http://www.developpement-durable.gouv.fr/sites/default/files/Bulletin_Statistique_2014.pdf «Bulletin statistique, trafic aérien commercial — année 2014»]. Direction générale de l’Aviation civile. — С. 15.</ref>. Таксама ў горадзе маецца яшчэ адзін аэрапорт [[Лё-Буржэ]], які ёсьць найстарэйшым парыскім аэрапортам, яшчэ і бліжэйшым да цэнтру горада, аднак сёньня ён выкарыстоўваецца толькі дзеля прыватных бізнэсовых рэйсаў, а таксама тут ладзяцца авіясалёны і авіяшоў. Аэрапорт Шарль дэ Голь месьціцца на паўночным ускрайку Парыжу. Ён быў адкрыты ў 1974 годзе і стаў самым ажыўленым парыскім аэрапортам у 1993 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20170405170444/http://www.side.developpement-durable.gouv.fr/EXPLOITATION/DEFAULT/doc/IFD/IFD_REFDOC_TEMIS_0077449/trafic-aeroportuaire-1986-2012-flux-de-trafic-commercial-1986-2012 «Trafic aéroportuaire 1986—2013»]. Direction générale de l’Aviation civile. — С. 15—17.</ref>. У 2017 годзе гэта быў 5-ы аэрапорт у сьвеце паводле аб’ёмаў міжнародных пасажыраперавозак. Акрамя таго, у гэтым лётнішчы базуецца нацыянальны авіяперавозьнік [[Air France]]. Аэрапорт Бавэ-Тые, разьмешчаны за 69 км на поўнач ад цэнтру Парыжа, выкарыстоўваецца чартарнымі авіякампаніямі і недарагімі перавозьнікамі. === Аўтадарогі === Горад аточаны трыма аўтастрадамі. Першая зь іх [[Пэрыфэрык]] прыблізна паўтарае межы ўмацаваньняў XIX стагодзьдзя вакол Парыжу. Аўтамагістраль А86 ахоплівае прылеглыя прадмесьці, і, нарэшце, аўтамабільная дарога [[Франсыльен]] ёсьць найдаўжэйшай з усіх узгаданых аўтастрадаў. Парыж мае буйную дарожную сетку даўжынёю шашаў і аўтастрадаў з больш чым 2000 км. == Спорт == [[Файл:PSG-Nantes Parc des Princes 05.jpg|значак|Матч на стадыёне [[Парк дэ Прэнс]].]] Галоўнымі спартовымі клюбамі Парыжу ёсьць футбольны клюб «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Cox, Michael|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/|загаловак=London has several major football clubs. Why does Paris only have one?|выдавецтва=The Athletic|дата публікацыі=01.10.2024|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250827122114/https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/|дата копіі=27.08.2025}}</ref> і рэгбійныя клюбы «[[Стад Франсэз Парыж|Стад Франсэз]]» і «[[Расінг-92 Парыж|Расінг-92]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Henson, Mike|спасылка=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cwyewly51n6o|загаловак=Rugby union in France: How Massy changed the game in Paris|выдавецтва=BBC Sport|дата публікацыі=05.02.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref>. Стадыён [[Стад дэ Франс]], разьлічаны на 80 тысячаў месцаў, быў збудаваны да [[чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|чэмпіянату сьвету па футболе 1998 году]], разьмешчаны адразу на поўнач ад Парыжу, у камуне [[Сэн-Дэні]]{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|300—301}}. Ён выкарыстоўваецца дзеля футболу, рэгбі й лёгкай атлетыкі, а таксама выконваў ролю алімпійскага стадыёну падчас [[летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]]. Тут ладзіцца таварыскія й адборачныя матчы да буйных турніраў нацыянальная [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборная Францыі па футболе]], а таксама тут гуляюцца хатнія матчы [[Мужчынская зборная Францыі па рэгбі|зборнай Францыі па рэгбі]] ў [[турнір Шасьці нацыяў|турніры Шасьці нацыяў]], а таксама шэраг важных матчаў рэгбійнага клюбу «Стад Франсэз»{{Зноска|Lawrence & Gondrand|2010|Lawrence & Gondrand|300—301}}. У горадзе й найбліжэйшых прадмесьцях маюцца ды іншыя прафэсійныя й аматарскія футбольныя клюбы, у тым ліку «[[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]]» і «[[Рэд Стар Парыж|Рэд Стар]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/44971242/paris-fc-promotion-psg-ligue-1-1st-1979-france|загаловак=Paris FC join PSG in Ligue 1 for 1st time in 46 yrs|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=02.05.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/news/magazine-36195987|загаловак=The football club founded by Jules Rimet battles its way back|выдавецтва=BBC News|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=27.08.2025}}</ref>. [[Рэгбі-ліга]] ў Парыжы не такая папулярная, як у іншых рэгіёнах Францыі. Не зважаючы на гэта, сталіца прымала некалькі важных падзеяў у гісторыі гэтага віду спорту ад самага першага матчу ў краіне, якім стаў паказальны матч паміж зборнай Аўстраліі й зборнай Брытанскай лігі ў сьнежні 1933 году. Першы [[чэмпіянат сьвету па рэгбі-лізе]] адбыўся ў 1954 годзе, тады на Парк дэ Прэнс былі згуляныя матчы адкрыцьця й фіналу, у якім зборная Францыя заняла другое месца, саступіўшы зборнай Вялікабрытаніі. Абноўлены стадыён пазьней выкарыстоўваўся для групавога этапу чэмпіянату сьвету 1972 году. [[Файл:RolandGarrosCentral.jpg|значак|зьлева|Галоўны тэнісны стадыён Ралян Гарос.]] Парыж стаў першым местам, які двойчы ладзіў [[летнія Алімпійскія гульні]], і другім, які прымаў іх тройчы, як то ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1900 году|1900]], [[Летнія Алімпійскія гульні 1924 году|1924]] і 2024 гадах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.aljazeera.com/sports/2024/7/17/location-events-history-all-to-know-about-the-paris-2024-olympics-venues|загаловак=From Paris to Tahiti: All to know about the Olympics 2024 venues|выдавецтва=Al Jazeera|дата публікацыі=17.07.2024|дата доступу=26.08.2025}}</ref>. У Парыжы таксама былі згуляныя фіналы [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянатаў сьвету па футболе 1938]] і 1998 гадоў, а таксама [[чэмпіянат сьвету па рэгбі|чэмпіянату сьвету па рэгбі]] 2007 і 2023 гадоў. Таксама Парыж прымаў фіналы [[чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіянатаў Эўропы]] 1960, 1984 і 2016 гадоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/025a-0ec0db63e375-e3d06be8c923-1000--euro-2016-all-you-need-to-know/|загаловак=EURO 2016: All you need to know|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=01.01.2023|дата доступу=06.06.2024}}</ref>. У Парыжы шматкроць гуляліся фіналы найбольш прэстыжнага клюбнага першынства кантынэнту, то бок [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў УЭФА]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html|загаловак=UEFA Champions League Finals 1956-2025|выдавецтва=RSSSF|дата публікацыі=10.06.2025|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250815010722/https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html|дата копіі=15.08.2025}}</ref>. Традыцыйна фінальны этап шматдзённай роварнай гонкі [[Тур дэ Франс]] сканчваецца ў Парыжы, пры гэтым з 1975 году фініш ладзіцца на [[Элізэйскія палі|Элізэйскіх палях]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html|загаловак=2013 route|выдавецтва=Le Tour|дата доступу=21.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130517063542/http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html|дата копіі=17.05.2013}}</ref>. У Парыжы штогод ладзяцца два тэнісныя турніры, як то [[адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|адкрыты чэмпіянат Францыі]], таксама вядомы як Ралян Гарос<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.rolandgarros.com/en_FR/|загаловак=Roland-Garros|выдавецтва=Roland Garros|дата доступу=21.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130415075857/http://www.rolandgarros.com/en_FR/|дата копіі=15.04.2013}}</ref>, які ўваходзіць у лік чатырох [[турніры Вялікага шлема (тэніс)|турніраў Вялікага шлему]], а таксама [[Парыж Мастэрз]], які ладзіцца на арэне [[Акор-Арэна|Бэрсі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Schwager-Patel, Nischal|спасылка=https://www.olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch|загаловак=Paris Masters 2024: Preview, full schedule, and how to watch live men’s tour action with crucial ATP Finals ranking points available|выдавецтва=Olympics|дата публікацыі=25.10.2024|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20241108115447/https://olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch|дата копіі=08.11.2024}}</ref>. Баскетбольныя клюбы «Левалюа» й «Расінг» аб’ядналіся ў 2007 годзе, утварыўшы клюб «[[Мэтрапалітан-92 Парыж|Мэтрапалітан-92]]», які частку сваіх матчаў гуляе на [[Стадыён П’ера дэ Кубэртэна (Парыж)|стадыёне П’ера дэ Кубэртэна]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024|загаловак=Stade Pierre de Coubertin (Paris)|выдавецтва=Équipement-Paris|дата доступу=04.04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170713191550/http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024|дата копіі=13.07.2017}}</ref>. У Парыжы таксама выступаюць баскетбольны клюб «[[Парыж (баскетбольны клюб)|Парыж]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.euroleaguebasketball.net/eurocup/teams/paris-basketball/prs/|загаловак=EuroCup|выдавецтва=Euroleague Basketball|дата публікацыі=19.06.2025|дата доступу=27.08.2025}}</ref>, гандбольная каманду клюбу «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html|загаловак=Histoire — Club — PSG Handball|выдавецтва=www.psghand.fr|дата доступу=27.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20160115142149/http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html|дата копіі=15.01.2016}}</ref> і «[[Мюскетэр Парыж|Мюскетэр]]» па амэрыканскім футболе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.parisfootballteam.com/|загаловак=Paris Football Team — The Paris Football Team is an American football franchise of the European League of Football, based in Paris, France.|дата доступу=23.09.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220923203752/https://www.parisfootballteam.com/|дата копіі=23.09.2022}}</ref>. Іпадром Ляншан ёсьць галоўнай пляцоўкай для конных скачак у Парыжы. Цяперашні аб’ект быў збудаваны ў 1857 годзе на мурах абацтва Ляншан, зьнішчаных падчас [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. Акрамя скачак, як то Прыз Трыюмфальнай аркі, тут ладзяцца спаборніцтвы па канкуры ды іншыя спартовыя спаборніцтвы. У сакавіку ў месьце ладзіцца Парыскі паўмаратон, у красавіку ўжо арганізоўваецца [[Парыскі маратон]]. == Гарады-сябры == * [[Рым]], [[Італія]] == Асобы == * [[Мікола Абрамчык]] — беларускі грамадзкі й палітычны дзяяч, публіцыст, інжынэр. Прэзыдэнт [[Рада БНР|Рады БНР]] * [[Ніна Абрамчык]] — беларуская грамадзка-палітычная дзяячка, пісьменьніца * [[Франсуа Азон]] — францускі сцэнарыст і кінарэжысэр * [[Жак Ібэр]] — францускі кампазытар * [[Нестар Ляранс]] — удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў == Глядзіце таксама == * [[Сад расьлін (Парыж)|Сад расьлін]] * [[Бізнэс ФМ]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Bell, Daniel A.; de-Shalit, Avner|спасылка=https://books.google.com/books?id=iRrglOH4kKkC&pg=PA247|загаловак=The Spirit of Cities: Why the Identity of a City Matters in a Global Age|выдавецтва=Princeton University Press|год=2011|isbn=978-1-4008-3972-8|ref=Bellde-Shalit}} * {{кніга|імя=Yvan|прозьвішча=Combeau|спасылка=https://books.google.com/books?id=uVmfGAAACAAJ|загаловак=Histoire de Paris|выдавецтва=Presses universitaires de France|год=2003|isbn=978-2-13-053865-3|ref=Combeau}} * {{кніга|імя=Patrice|прозьвішча=De Moncan|загаловак=Le Paris d’Haussmann|месца=Paris|выдавецтва=Les Editions du Mecene|год=2012|isbn=978-2-907970-98-3|ref=De Moncan}} * {{Кніга|аўтар= Fierro, Alfred|загаловак= Histoire et dictionnaire de Paris|выдавецтва= Lafont|год= 1996|isbn= 978-0-7859-9300-1|ref= Fierro}} * {{кніга|аўтар=Fraser, Benjamin; Spalding, Steven D.|спасылка=https://books.google.com/books?id=fUOY8941RjMC&pg=PA117|загаловак=Trains, Culture, and Mobility: Riding the Rails|выдавецтва=Lexington Books|год=2011|isbn=978-0-7391-6749-6|ref=FraserSpalding}} * {{Кніга|аўтар=Jarrassé, Dominique|загаловак=Grammaire des jardins parisiens: de l’héritage des rois aux créations contemporaines|спасылка=https://books.google.com/books?id=5HxGAQAAIAAJ|выдавецтва=Parigramme|год=2007|isbn=978-2-84096-476-6|ref=Jarrassé}} * {{Кніга|аўтар=Lawrence, Rachel; Gondrand, Fabienne|загаловак=Paris (City Guide)|спасылка=https://archive.org/details/paris0000unse_b2o4|месца=London|выдавецтва=Insight Guides|год=2010|isbn=978-981-282-079-2|ref=Lawrence & Gondrand}} * {{кніга|імя=Thomas|прозьвішча=Paine|спасылка=https://books.google.com/books?id=YU_o6E572uIC&pg=PA453|загаловак=Rights of Man, Common Sense, and Other Political Writings|выдавецтва=Oxford University Press|год=1998|isbn=978-0-19-283557-4|ref=Paine}} * {{кніга|імя=Jacques|прозьвішча=Rougerie|загаловак=La Commune de 1871|месца=Paris|выдавецтва=Presses universitaires de France|год=2014|isbn=978-2-13-062078-5|ref=Rougerie}} * {{кніга|імя=Thierry|прозьвішча=Sarmant|спасылка=https://books.google.com/books?id=ZM4XNQEACAAJ|загаловак=Histoire de Paris: politique, urbanisme, civilisation|выдавецтва=Editions Gisserot|год=2012|isbn=978-2-7558-0330-3|ref=Sarmant}} * {{кніга|імя=William A.|прозьвішча=Shack|загаловак=Harlem in Montmartre, A Paris Jazz Story between the Great Wars|выдавецтва=University of California Press|год=2001|isbn=978-0-520-22537-4|ref=Shack}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.paris.fr/ Афіцыйны сайт]. {{Славутасьці Парыжу}} {{Дэпартамэнты Францыі}} {{Сталіцы Эўропы}} [[Катэгорыя:Парыж| ]] [[Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] leg86a5lk1m5oki0vth2bawpetht53p Адам Станкевіч 0 7361 2692492 2669338 2026-09-25T11:57:49Z Франак Радзівіл 96369 2692492 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Станкевіч}} {{Асоба |імя = Адам Станкевіч |лацінка = Adam Stankievič |арыгінал імя = |партрэт = Adam Stankievič. Адам Станкевіч (1930).jpg |апісаньне = |род дзейнасьці = [[каталіцызм|каталіцкі]] сьвятар, выдавец, літаратуразнаўца |месца нараджэньня = в. [[Арляняты]], [[Ашмянскі павет (Расейская імпэрыя)|Ашмянскі павет]], [[Віленская губэрня]] |месца сьмерці = [[Тайшэт]], [[Іркуцкая вобласьць]], [[СССР]] |пасада=Лідэр [[Беларуская хрысьціянская дэмакратыя (1927)|БХД]]}} [[Файл:Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg|міні|300пкс|Ксяндзы-літаратары (зьлева направа): [[Янка Быліна]], Адам Станкевіч, [[Казімер Сваяк]]]] '''Ада́м Станке́віч''' (псэўданімы: А. Сакалінскі;<ref>{{Артыкул|спасылка=https://catholic.by/3/pub/trans/11230-gramadskaya-religijnaya-i-publitsystychnaya-dzejnasts-ksyandza-adama-stankevicha|загаловак=Ксёндз Адам Станкевіч — святар, грамадзянін, беларус|год=15.03.2020|выданьне=[[Catholic.by]]|мова=be}}</ref> {{Дата ў старым стылі|5 студзеня|1892|24 сьнежня 1891}}, в. [[Арляняты]], [[Ашмянскі павет (Расейская імпэрыя)|Ашмянскі павет]], [[Віленская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] — 29 лістапада 1949, [[Тайшэт]], [[Іркуцкая вобласьць]], [[СССР]]) — беларускі [[каталіцызм|каталіцкі]] сьвятар, літаратуразнаўца, выдавец, дзяяч беларускага адраджэньня ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Кандыдат кананічнага права (1918). [[Файл:Бацькоўская хата кс. Адама Станкевіча ў в. Арляняты.jpg|міні|зьлева|250пкс|[[Язэп Драздовіч]]. Бацькоўская хата ксяндза Адама Станкевіча ў вёсцы [[Арляняты]]. 1939 год.]] == Сям’я == Нарадзіўся 24 сьнежня 1891 г. паводле юліянскага календара (5 студзеня 1892 г. паводле новага стылю) ў вёсцы [[Арляняты]] Ашмянскага павету [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] (цяпер [[Смаргонскі раён]], [[Гарадзенская вобласьць]]) у сялянскай сям’і беларусаў-католікаў Вінцука і Антаніны Станкевічаў. Быў ахрышчаны ў рыма-каталіцкім касьцёле мястэчка [[Гальшаны]]. Адась належаў толькі да другога пакаленьня рыма-каталікоў у сваім родзе Станкевічаў. Дзяды і бабулі яго былі ўніятамі, і нават старэйшыя браты і сёстры бацькоў будучага ксяндза Адама Станкевіча яшчэ былі ахрышчаныя ва ўніяцкай царкве. Толькі падчас падступнай ліквідацыі уніі ў 1839 г. частку зь іх перавялі ў праваслаўе, іншыя ж здолелі запісацца каталікамі лацінскага абраду.<ref name="УК-КВ">[https://web.archive.org/web/20170426023647/http://bchd.info/117-ksyondz-adam-stankevich-kufyerak-vilenshchyny.html Уладзімір Конан. Ксёндз Адам Станкевіч // Куфэрак Віленшчыны. — 2005. — № 1 (10).]</ref> Маці Адама Станкевіча Антаніна Дасюкевіч нарадзілася ў 1866 г. і пражыла 88 гадоў, бацька — Вінцэнт, нарадзіўся ў 1856 г. і загінуў ад бандыцкага нападу 5 студзеня 1923 г., у дні, калі кс. Адам Станкевіч пачынаў сваю дзейнасьць у Сойме польскай дзяржавы. Меў як мінімум аднаго старэйшага брата — Валянціна (быў забіты пад час 2-й Сусьветнай вайны партызанамі з Арміі Краёвай) і дзьвюх сясьцёр.<ref name="УК-КВ"/> == Асьвета і навучаньне == У 1901 г. распачаў сваю адукацыю ў царкоўна-прыходзкай школе ў в. [[Баруны]], але праз год яго перавялі ў Гальшанскую народную школу. Далей вучыўся ў гарадзкой вучэльні ў [[Ашмяны|Ашмянах]]<ref>{{Спасылка | аўтар = Аляксей Вайткун, Тацяна Жук, Марына Ліс| прозьвішча = | імя = | аўтар link = | суаўтары = | дата публікацыі = 6 студзеня 2012| url = http://news.tut.by/culture/266295_print.html| загаловак = Рукапісы не гараць. Адам Станкевіч| фармат = | назва праекту = Культура| выдавец = [[TUT.BY|Tut.by]]| дата = 6 студзеня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Завяршыў сваё навучаньне ў Ашмянах вясной 1908 г. У гэтыя ж гады сфармавалася і нацыянальная сьвядомасьць Адама Станкевіча, у першую чаргу пад уплывам газэты «[[Наша Ніва]]» і неацэнных «Дудкі» і «Смыка» [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], якія прывозіў яму студэнт Духоўнай рыма-каталіцкай акадэміі ў [[Пецярбург]]у кс. [[Адам Лісоўскі]]. Магчымасьці вучыцца ў гімназіі, а пасьля паступаць ва ўнівэрсытэт, Адам ня меў з матэрыяльнага пункту гледжаньня. Жаданьне вучыцца далей вяло Адама Станкевіча або ў Віленскую юнкерскую вучэльню або ў рыма-каталіцкую духоўную сэмінарыю ў Вільні, аднак першы варыянт пабожны юнак адкінуў з прычыны сваіх высокіх маральна-этычных прынцыпаў. Духоўная сэмінарыя была для яго адзінай магчымасьцю працягваць навучаньне, тым больш, што бацька кс. [[Адам Лісоўскі|Адама Лісоўскага]] дапамог Адаму Станкевічу ўладкавацца на кватэру ў Новай Вілейцы, дзе з восені 1908 г. і да вясны 1910 г. той рыхтаваўся да здачы экстэрнам дзяржаўнага экзамэну за курс клясычнай гімназіі (атэстат аб заканчэньні гарадзкой вучэльні не даваў права на паступленьне ў сэмінарыю, трэба было дадаткова здаць экзамэны яшчэ па некалькіх прадметах).<ref name="УК-КВ"/> Вясной 1910 г., самастойна прапрацаваўшы курс пяці клясаў гімназіі, Адам Станкевіч паехаў у [[Масква|Маскву]] здаваць экзамэн пры Маскоўскай вучэбнай акрузе. Упэўніўшыся ў сваім жаданьні паступаць у духоўную сэмінарыю і на бліжэйшы час разьвітаўшыся з марамі аб вучобе ва ўнівэрсытэце, ён дзеля пэўнасьці здаў экзамэн толькі за чатыры клясы гімназіі, атрымаўшы званьне аптэкарскага вучня і права паступаць у Віленскую духоўную рыма-каталіцкую сэмінарыю. У гэты час, амаль штодзённа наведваючы [[Вільня|Вільню]], Адам бліжэй сышоўся з супрацоўнікамі «[[Наша Ніва|Нашай Нівы]]» [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] і [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]]. Паводле яго ўласных словаў, прынамсі ў 1911 г. ён ужо добра ведаў іх абодвух. Прыкладна ў гэты ж час Адам Станкевіч пазнаёміўся зь юнаком [[Ян Пазьняк|Янам Пазьняком]], адным з будучых лідэраў [[БХД]], які стаў яго сябрам і паплечнікам на ўсё жыцьцё. Сучасьнік і біёграф Адама Станкевіча [[Янка Шутовіч]] сьцьвярджае, што ў 1909 г. Адам Станкевіч напісаў сваю першую карэспандэнцыю ў «Нашу Ніву». Гэтай жа думкі прытрымліваецца дасьледчык яго жыцьця Ўладзімер Конан, на думку якога непадпісаныя карэспандэнцыі з Новай Вялейкі былі менавіта ад Адама Станкевіча.<ref name="УК-КВ"/> Паводле энцыкляпэдычнага даведніка «Беларускія пісьменьнікі», першы падпісаны Адамам Станкевічам артыкул зьявіўся ў «Нашай Ніве» 14 лістапада 1913 г. Восеньню 1910 г. Адам Станкевіч скончыў [[Віленская духоўная рыма-каталіцкая сэмінарыя|Віленскую духоўную рыма-каталіцкую сэмінарыю]]. Праз гады кс. Адам Станкевіч апісваў свой тагачасны ўзровень нацыянальнай сьвядомасьці наступным чынам: {{Цытата|Агулам кажучы, быў я ўжо сьведамым беларусам. Сьведамасьць аднак гэта была яшчэ дужа сырая, няглыбокая, нявыканчаная. Праўда, проціўставіцца польскай нацыянальнасьці, ня гледзячы на атмасфэру польскага каталіцтва, у якім я гадаваўся, на дзіва і для мяне самога ўдалося мне лёгка. Жыцьцё аднак праз увесь час майго юнацтва ўсьцяж стаўляла перада мною спакусы, што накіроўвалі мяне ў бок польскасьці. Але нямнога тэба было мне змаганьня з імі, каб астацца верным беларускай стыхіі. Крыху інакш справа выглядала з расейшчынай... я пачынаў звыкацца з казённай навукай, што рускі народ дзеліцца на тры пададдзелы: на велікарусаў, маларусаў і беларусаў, і што я дзеля гэтага сапраўды беларус, але што мая нацыя не самастойная, а ёсьць толькі часткай агульнарускай нацыі. «Беларуская Дудка» Багушэвіча, асабліва яго прадмова да яе, упорыстыя, часта аж да забыцьця аб усім іншым, студыі і з гэтага боку дапамаглі мне абмінуць небясьпеку і абедзьвімі нагамі цьвёрда стаць на беларускі шлях.}} Восеньню 1911 году клерык Адам Станкевіч зьвярнуўся да рэктара духоўнай сэмінарыі з просьбай аб легалізацыі беларускага гуртка і заснаваньні беларускай бібліятэчкі. Рэктар выказаў згоду, выказаўшы, аднак засьцярогу, каб беларускі рух ня быў выкарыстаны Расеяй супраць Каталіцкай Царквы. За тры гады (1911-1914 гг.), калі Адам Станкевіч узначальваў беларускі гурток, у яго ўлілося ня менш за 20 клерыкаў-беларусаў, сярод якіх былі [[Язэп Рэшаць]], [[Андрэй Цікота]], [[Казімер Сваяк|Канстантын Стаповіч (Казімер Сваяк)]] і многія іншыя ў будучым актыўныя дзеячы беларускага хрысьціянскага руху.<ref name="УК-КВ"/> Гурток правёў цэлы шэраг беларускіх культурных вечароў, як у самой сэмінарыі, так і па-за яе межамі, прапагандаваў беларускую літаратуру і прэсу, асабліва актыўна, калі на летніх вакацыях яго ўдзельнікі разьяжджаліся па сваіх родных вёсках. Скончыў Віленскую духоўную сэмінарыю вясной 1914 г. Сьвятарства Адам Станкевіч адразу не атрымаў, бо лічыўся яшчэ маладым. Каталіцкім сьвятаром ён стаў у самым канцы [[1914]] году ўжо падчас знаходжаньня ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Сваю першую імшу Адам Станкевіч адправіў у парафіяльным касьцёле ў [[Крэва|Крэве]].<ref name="УК-КВ"/> У Мітрапалітальную рыма-каталіцкую духоўную акадэмію ў [[Санкт-Пецярбург]]у, якая была вышэйшай навучальнай установай для каталіцкага духавенства Расейскай імпэрыі, ён паступіў восеньню 1914 г. Скончыў яе ў 1918. [[Файл:Second graduation of the Vilnia Belarusian Gymnasium (1921).jpg|значак|выкладчыкі і вучні 2-га выпуску [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. [[Міхал Кахановіч]], Адам Станкевіч, [[Антон Луцкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Францішак Аляхновіч]], а таксама выпускнікі, у тым ліку [[Натальля Арсеньнева]] і [[Адольф Клімовіч]] (1921 год).]] Супрацоўнічаў зь беларускімі газэтамі «[[Сьветач (газэта)|Сьветач]]» і «[[Дзяньніца (1916)|Дзяньніца]]». 24—25 траўня 1917 году ў [[Менск]]у ўдзельнічаў у зьезьдзе беларускага каталіцкага духавенства. Адзін зь першых пачаў ужываць [[беларуская мова|беларускую мову]] ў [[багаслужба]]х. [[Файл:Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|міні|зьлева|200пкс| Памятная шыльда у гонар Адама Станкевіча на былым будынку [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі ]]]] 3 1919 году выкладаў рэлігію ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Ад сьнежня 1919 г. — сябра [[Рада БНР|Рады БНР]].<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=183835 Анатоль Сідарэвіч. З нагоды трох юбілеяў, або Калі нарадзіліся Адам Станкевіч і Браніслаў Тарашкевіч?] // [[Наша Ніва]], 17.01.2017</ref> У 1922—1928 гадох быў абраны паслом да польскага Сойму зь ліста [[Блёк нацыянальных меншасьцяў|Блёку нацыянальных меншасьцяў]]. Пасьля зноў выкладаў рэлігію ў Віленскай беларускай гімназіі, адкуль у 1933 годзе быў звольнены польскімі ўладамі. Да 1935 году працаваў у гандлёвай школе ў [[Вільня|Вільні]]. [[Файл:Ad stan skaryna.jpg|міні|зьлева|200пкс|«Doktor Francišak Skaryna — pieršy drukar biełaruski (1525—1925)» (1925), Wilnia]] Апекваўся дзіцячымі прытулкамі, узначальваў Камітэт дапамогі ахвярам вайны, у 1924 годзе старшыня [[Таварыства беларускай школы]], у 1926 годзе старшыня [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытуту гаспадаркі і культуры]]. [[Файл:Adam Stankievič. Адам Станкевіч (1925).jpg|значак|261x261пкс|Адам Станкевіч 1925]] Быў галоўным рэдактарам і выдаўцом газэты беларускіх каталікоў «[[Крыніца (газэта)|Крыніца]]», а потым выдаваў часапіс «[[Chryścijanskaja Dumka]]» ў 1927—1938 гадох. У 1928 годзе сумесна зь іншымі дзеячамі заснаваў [[Беларускае каталіцкае выдавецтва]]. За дзейнасьць па беларусізацыі Касьцёлу ў 1938 годзе высланы польскімі ўладамі зь [[Вільня|Вільні]] ў [[Слонім]] тэрмінам на 5 гадоў. Увосень 1939 году, пасьля заняцьця Заходняй Беларусі савецкімі войскамі, вярнуўся ў Вільню, дзе стаў дырэктарам [[Беларуская дзяржаўная прагімназія|Беларускай дзяржаўнай прагімназіі]]. Там жа перажыў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]], будучы сьвятаром касьцёла сьвятога Міхала. Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гг. ксёндз А. Станкевіч адмовіўся ад супрацоўніцтва з акупацыйнымі ўладамі.<ref>{{Спасылка | аўтар = Андрэй Вашкевіч| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 19 лютага 2010| url = http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/1285| загаловак = Адам Станкевіч: арышт і смерць| фармат = | назва праекту = Навука| выдавец = [[ARCHE Пачатак]]| дата = 11 лютага 2017 | мова = | камэнтар = }}</ref> Матываваў ён гэта прычынамі як ідэйнага (непрыняцьце ідэалёгіі [[нацыянал-сацыялізм]]у), так і практычнага (рэпрэсіі супраць беларускага насельніцтва і каталіцкіх сьвятароў, адсутнасьць дазволу на стварэньне беларускага школьніцтва і паўнамоцных дэмакратычна абраных прадстаўнічых беларускіх органаў і інш.) характару. Рызыкуючы жыцьцём, выратаваў некалькіх віленскіх савецкіх актывістаў і былых заходнебеларускіх камсамольцаў, падтрымліваў сувязь з антыфашыстамі. Разам зь Янкам Шутовічам ратаваў калекцыі віленскага беларускага музэю імя Івана Луцкевіча. Арыштаваны [[СССР|савецкімі]] ўладамі 7 сьнежня 1944 году, але неўзабаве адпушчаны. Паўторна арыштаваны 13 красавіка 1949 году, прысуджаны да 25 гадоў лягераў. Адпраўлены ў Азярлаг (лягер сыстэмы [[ГУЛАГ]] у [[Тайшэт|Тайшэце]], [[Іркуцкая вобласьць]], [[Расея]]). == Сьмерць і пахаваньне == Ксёндз Адам Станкевіч памёр у лягеры 4 сьнежня 1949 году.<ref>{{Спасылка | аўтар = Міхась Скобла| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = Анатоль Сідарэвіч| дата публікацыі = 24 сакавіка 2016| url = http://www.svaboda.org/a/stvarajecca-encykliapedyja-bnr/27633076.html| загаловак = Ствараецца энцыкляпэдыя БНР| фармат = | назва праекту = Вольная студыя| выдавец = [[Радыё Свабода|svaboda.org]]| дата = 11 лютага 2017 | мова = | камэнтар = }}</ref> Органы дзяржбясьпекі ў Акце аб сьмерці запісалі, што ксёндз Адам Станкевіч памёр у Тайшэтлягу «от ожирения сердца». Аднак, на думку гісторыка Анатоля Сідарэвіча, хутчэй за ўсё, пад падобнымі эўфэмізмамі хаваецца сапраўдная прычына сьмерці — расстрэл. Віктар Сікора, які пахаваў кс. Адама Станкевіча, напісаў успаміны тых падзеяў: {{Цытата|Самы мой жудасны ўспамін з Тайшэта — гэта пахаваньне ксяндза Адама Станкевіча. Памятаю, як прыйшлі літоўцы і кажуць: «Ксёндз у нас памірае. Як бы вады знайсьці?» А ў нас там вады не было. Рабілі сьвідравіны, але да 84-мэтровай глыбіні яе не знайшлі ды не змаглі прабіцца глыбей — далей была скала… А рэчка знаходзілася аж у 7 кілямэтрах ад лягеру. Зьбіралі дажджавую ваду, а зімой даводзілася нам зьбіраць сьнег і тапіць яго. Ужо пазьней нам далі машыну, і мы вазілі лёд зь невялічкай рэчкі, нарыхтоўвалі яго, перасыпалі пілавіньнем… Дык вось, просяць літоўцы вады. — А адкуль ён? — пытаюся я. — Зь Вільні, — адказваюць. Я прынёс сьнегу, растапіў яго, і яны панесьлі ваду. Пасьля літоўцы зноў прыходзяць. Я кажу: — А вы ня скажаце прозьвішча ксяндза, не Станкевіч? — Станкевічус Адомас, — адказваюць яны. Распытаў я, у якім бараку ён ляжыць і пабег туды, а Станкевіч быў ужо мёртвы… Яго было цяжка пазнаць… У Тайшэце было так устаноўлена, што калі каго хавалі, абавязкова нябожчыка спачатку прывозілі ў морг, каб зрабіць ускрыцьцё. Баяліся, каб хтосьці жывы ня ўцёк пад выглядам мёртвага. «Працаваў» там адмысловы «мясьнік», які ўпрост ірваў труп на кавалкі… Вырашыў я, што пахаваю ксяндза Адама, правяду яго ў апошнюю дарогу. Узяў сані, палазы якіх былі з дрэва зробленыя. Вёз іх на сабе, бо коней не было. Дагэтуль я не магу быць на пахаваньнях, бо не магу забыць таго, што адбылося ў Тайшэце… Падвозім сані да варотаў. Яны адчыняюцца. Зь дзяжуркі выходзіць «мясьнік» з «кішнёй», што рыбакі зімой лёд прабіваюць. І ёй ксяндзу ўдарыў у грудзі… А пасьля другі выходзіць з кувалдай і б’е яго па галаве. Праламіў яе, паляцелі мазгі… Я ледзь не самлеў. Ляжыць ксёндз Адам Станкевіч у труне (хоць гэта толькі названьне, а не труна), увесь заліты крывёю…|Віктар Сікора|Газэта «Наша ніва», «Апошні шлях Адама Станкевіча», № 34 (155), 13—19 сьнежня 1999 г.}} Пахаваны 10 сьнежня 1949 году на могілках палітзьняволеных каля вёскі [[Шаўчэнка (Тайшэцкі раён)|Шаўчэнка]] [[Тайшэцкі раён|Тайшэцкага раёну]] [[Іркуцкая вобласьць|Іркуцкай вобласьці]], ([[Расея]]). == Творы == Паводле падлікаў гісторыкаў Андрэя Вашкевіча і Аляксандра Пашкевіча, творчая спадчына зробленага Адамам Станкевічам ахоплівае больш за 2 000 артыкулаў і 18 кніг.<ref>{{Спасылка | аўтар = Міхась Скобла| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = Алесь Пашкевіч| дата публікацыі = 22 кастрычніка 2008| url = http://www.svaboda.org/a/1331912.html| загаловак = Жыцьцё ў слове ксяндза Адама Станкевіча| фармат = | назва праекту = Вольная студыя| выдавец = [[Радыё Свабода|svaboda.org]]| дата = 11 лютага 2017| мова = | камэнтар = }}</ref> == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = Ad. Stankiewič. |частка = |загаловак = Doktar Francišak Skaryna, pieršy drukar biełaruski (1525—1925) |арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/uploaded09/Adam_Stankievic/doktar-francisak-skaryna-piersy-drukar-bielaruski-1525-1925.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Vilnia]]|выдавецтва = Wydańnie [[Krynica|Krynicy]] |год = 1925|том = |старонкі = |старонак = 60 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Артыкул| аўтар = Jan Šedivý.| загаловак = Ks. Adam Stankievič. | спасылка = | мова = sl| выданьне = {{Артыкул у іншым разьдзеле|Slovenec (1873)|Slovenec|sl|Slovenec (časnik)}} | тып =газэта палітычнага каталіцызму ў [[Славенія|Славеніі]] | год = 1927, 23 aprila| том = | нумар = 90| старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} ** {{Артыкул| аўтар = | загаловак = «Slovenec» ab Ks. Stankiewiču. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1927-20.pdf | мова = be | выданьне = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja krynica]] | тып = hazeta | год = 1927, 13 traŭnia| том = | нумар = 20 | старонкі = 2 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} ** {{Артыкул| аўтар = | загаловак = «Slovenec» o Białorusinach. | спасылка = https://elibrary.mab.lt/server/api/core/bitstreams/9a507162-51ef-46e7-88b5-31e6170b220a/content | мова = pl | выданьне = [[Przegląd Wileński]] | тып = часопіс | год = 1927, 18 maja| том = | нумар = 9 | старонкі = 7 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * Biełaruskaja mowa ŭ škołach Biełarusi XVI i XVII st. Wilnia, 1928 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак =Rodnaja mowa ŭ światyniach. | спасылка =http://kamunikat.org/chryscijanskaja_dumka.html | мова =be | выданьне =Chryścijanskaja Dumka. Biełaruskaja katalickaja časopiś. [[Вільня|Wilnia]] | тып =часопіс | год =1929 | том = | нумар =№ 8—17 | старонкі = }} * Вітаўт Вялікі і Беларусы. Вільня, 1930 * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Francis Bahušewič: Jaho žyćcio i tworčaść: U tryccatyja uhodki (1900—1930) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня|Wilnia]] |выдавецтва =|год =1930 |том = |старонкі =|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}<ref>{{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Талочка|a.]]| загаловак =Stankiewicz Ad. Francicz Bahuszewicz. Jago żyćcio i tworczaść. Utryccatyja uhodki śmierci (1900—1930). Wilnia 1930.| спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/15853/69040m1930n20.pdf?sequence=121&isAllowed=y| мова = pl| выданьне =[[Przegląd Wileński]] | тып =часопіс | год =30 listopada 1930 | том = | нумар = 21| старонкі =7, 8 }}</ref> * {{Кніга|аўтар = Ad. Stankiewič. |частка = |загаловак = Kazimier Svajak: narys ab jahonaj ideolohii (u piatyja uhodki śmierci)|арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/uploaded09/Adam_Stankievic/kazimier-swajak-narysy-ab-jahonaj-ideolohii-u-5-yja-uhodki-smierci.pdf |адказны = |выданьне = |месца = [[Vilnia]] |выдавецтва = Wydawiectwa [[Chryścijanskaja Dumka|«Chryścijanskaj Dumki»]] |год = 1931|том = |старонкі = |старонак = 60 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Артыкул| аўтар = Adam Stankiewič | загаловак = Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Praŭda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi. (Referat Ks. Ad. Stankiewiča, pračytany na ŭračystaj Akademii 25.III.33 b., z pryčyny 15-ych ubodkaŭ abwieščańnia Niezaležności Biełarusi i 70-ych ubodkaŭ biełaruskaj presy. Drukujem pawodle stenahramy). I. Ideowaja łučnaść miž aktam 25.III.18 h. i pracaj K. Kalinoŭskaha 1862—1864 h. II. Miesca K. Kalinoŭskaha ŭ nawucy. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-14.pdf | мова = be | выданьне =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = газэта | год = 2 krasawika 1933 | том = | нумар = 14 (513)| старонкі = 2, 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Adam Stankiewič | загаловак = Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Praŭda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi. III. Čas, kali žyŭ K. Kalinoŭski. 2. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-15.pdf | мова = be | выданьне =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = газэта | год = 9 krasawika 1933 | том = | нумар = 15 (514)| старонкі = 2, 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Adam Stankiewič | загаловак = Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Praŭda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi. IV. Ab žyćci K. Kalinoŭskaha. 3. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-17.pdf | мова = be | выданьне =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = газэта | год = 30 krasawika 1933 | том = | нумар = 17 (516)| старонкі = 2, 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Adam Stankiewič | загаловак = Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Praŭda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi. V. «Mužyckaja Praŭda». 4. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-20.pdf | мова = be | выданьне =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = газэта | год = 21 траўня 1933 | том = | нумар = 20 (519)| старонкі = 2, 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Adam Stankiewič | загаловак = Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Praŭda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi. V. «Mužyckaja Praŭda». 5. (Praciah, hl. Bieł. Krynica Nr. 20). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-21.pdf | мова = be | выданьне =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = газэта | год = 28 траўня 1933 | том = | нумар = 21 (520)| старонкі = 2, 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Adam Stankiewič | загаловак = Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Praŭda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi. VI. Piśmy «z pad šybienicy». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-23.pdf | мова = be | выданьне =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = газэта | год = 15 čerwienia 1933 | том = | нумар = 23 (522)| старонкі = 2 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Adam Stankiewič | загаловак = Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Praŭda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi. VII. K. Kalinoŭski — Biełarus. 6.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-24.pdf | мова = be | выданьне =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = газэта | год = 25 čerwienia 1933 | том = | нумар = 24 (523)| старонкі = 2, 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Adam Stankiewič | загаловак = Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Praŭda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi. VIII. K. Kalinoŭski — zmahar za palityčnuju samastojnść Biełarusi i Litwy. 8.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-25.pdf| мова = be | выданьне =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = газэта | год = 10 lipnia 1933 | том = | нумар = 25 (524)| старонкі = 2, 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Adam Stankiewič | загаловак = Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Praŭda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi. VIII. K. Kalinoŭski i daliejšy los idei niezaležnaści Biełarusi. 9.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-26.pdf| мова = be | выданьне =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = газэта | год = 25 lipnia 1933 | том = | нумар = 26 (525)| старонкі = 2, 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = Адам Станкевіч. |частка = |загаловак =[[Кастусь Каліноўскі]] : «Мужыцкая праўда» і ідэя незалежнасьці Беларусі: (Рэферат,прачытаны на ўрачыстый акадэміі 25.ІІІ.1933 г., з прычыны 15-ай угодкі абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі і 70-ай угодкі беларускай прэсы) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =[[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі Нацыянальны Камітэт]] |год =1933 |том = |старонкі =|старонак =63 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}<ref>{{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Талочка|a.]]| загаловак =Stankiewic Adam. Kastuś Kalinouski, «Mużyckaja Prauda» i ideja Niezależnaj Biełarusi. Wydańnie Bielaruskaha Nacyjanalnaha Kamitetu. Wilnia 1933.| спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1933n17.pdf?sequence=53&isAllowed=y| мова = pl| выданьне =[[Przegląd Wileński]] | тып =часопіс | год =15 października 1933 | том = | нумар = 17| старонкі =8 }}</ref> * {{Кніга|аўтар = Ad. Stankiewič. |частка = |загаловак = Kastus Kalinoŭski, «Mužyckaja praŭda» i ideja niezaleznaści Biełarusi|арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/uploaded09/Adam_Stankievic/kastus-kalinouski-muzyckaja-prauda-i-ideja-niezaleznasci-bielarusi-referat.pdf |адказны = |выданьне = |месца = [[Vilnia]] |выдавецтва = Wydańnie [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Biełaruskaha Nacyjanalnaha Kamitetu]] |год = 1933 |том = |старонкі = |старонак = 64 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч. | загаловак = Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1934-005.nlb.pdf | мова = be| выданьне =[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1934, травень| том = | нумар = 5 (65)| старонкі = 3—6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч. | загаловак = Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1934-006.nlb.pdf | мова = be| выданьне =[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1934, чэрвень| том = | нумар = 6 (66)| старонкі = 2—7 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч. | загаловак = Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1934-007_008.nlb.pdf | мова = be| выданьне =[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1934, ліпень-жнівень| том = | нумар = 7—8 (67—68)| старонкі = 2—6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч. | загаловак = Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. V. Ігнат Грынявіцкі і яго беларускае народніцтва. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1934-009.mab.pdf| мова = be| выданьне =[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1934, верасень| том = | нумар = 9 (69)| старонкі = 2—5 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч. | загаловак = Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. VІ. «Гомон» і яго беларускія вызвольныя памкненьні. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1934-011.nlb.pdf| мова = be| выданьне =[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1934, кастрычнік| том = | нумар = 11 (71)| старонкі = 2—6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч. | загаловак = Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. § 2. «Внутреньне обозрѣніе». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1934-012.nlb.pdf| мова = be| выданьне =[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1934, лістапад| том = | нумар = 12 (71)| старонкі = 2—6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч. | загаловак = Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. § 4. Неазаглаўлены артыкул аб нацыянальным пытаньні. (Працяг). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1934-013.nlb.pdf| мова = be| выданьне =[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1934, лістапад| том = | нумар = 13 (71)| старонкі = 6—9 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч. | загаловак = Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. VII. «Mužyckaja praŭda» i «Гомон». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1935-001.nlb.pdf | мова = be| выданьне =[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1935, студзень| том = | нумар = 1 (74)| старонкі = 4—7 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня : з нагоды 70-лецьця сьмерці Кастуся Каліноўскага рэдактара «Mużyckaj Praŭdy» (†1864) і 50-лецьця «Гоману» (1884) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =[[Шлях моладзі]] |год =1935 |том = |старонкі =|старонак =128|сэрыя = |isbn = |наклад = }} ** {{Артыкул| аўтар = [[Мікалай Шкялёнак|М. Шкялёнак]].| загаловак =Ад. Станкевіч. Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. Вільня 1935. выдавецтва «Шляху моладзі», фармат 8°, 128 бач. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Kalossie.pdf.zip/1936-001.mab.pdf| мова = | выданьне =[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]] | тып = беларускі літературна-навуковы часапіс | год = 1936 | том = | нумар = 1 (5)| старонкі = 54—57 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} ** {{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Талочка|Ad. Sol.]]| загаловак =Stankiewicz Adam. Da historyi biełaruskaha wyzwaleńnia. Wilnia 1935.| спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1935n21.pdf?sequence=90&isAllowed=y| мова = pl| выданьне =[[Przegląd Wileński]] | тып =часопіс | год =30 listopada 1935 | том = | нумар = 21| старонкі =9, 10 }} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч.| загаловак = З жыцьця і дзейнасьці Казімера Сваяка. | спасылка = https://elibrary.mab.lt/items/19fac2c6-fcb3-40a4-b68a-5e45faa0ec2c| мова = | выданьне =[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]] | тып = часопіс | год = 1936 | том = | нумар = 4| старонкі = 226—238 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Ад. Станкевіч.| загаловак = Міхась Машара — «Лёгкі Хлеб». Драма ў трох актах з жыцьця вясковац моладзі. Выд. «Беларускай крыніцы». Вільня, г. бач. 63, 20х13. | спасылка = https://elibrary.mab.lt/items/19fac2c6-fcb3-40a4-b68a-5e45faa0ec2c| мова = | выданьне =[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]] | тып = часопіс | год = 1936 | том = | нумар = 4| старонкі = 251—253 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар =Адам Станкевіч.| загаловак =Білоруский привіт українцям. | спасылка =https://libraria.ua/issues/192/20937/ | мова =uk | выданьне = [[Діло (газэта)|Діло]] | тып =часопіс | год =1937, 1 травня | том = | нумар =95 (14,638)| старонкі =3 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Ad. Stankiewič. |частка = |загаловак = Mahnuseŭski, Paŭluk Bachrym, Babrouski (da vytokaŭ biełaruskaha adradzeńnia)|арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/uploaded09/Adam_Stankievic/mahnuseuski-pauluk-bachrym-babrouski-da-wytokau-bielaruskaha-adradzennia.pdf |адказны = |выданьне = |месца = [[Vilnia]] |выдавецтва = Wуdańnіе Віеłaruskaha Wydawiectwa «Biełpres» |год = 1937 |том = |старонкі = |старонак = 46 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * Міхал Забэйда-Суміцкі і беларуская народная песьня. Вільня, 1938 * {{Артыкул| аўтар = Ks. Аd. St. | загаловак = Ks. J. Hermanovič i ks. V. Šutovič. (Z nahody 25-cihodździa ich śviatarstva 1938). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Chryscijanskaja_Dumka.pdf.zip/1938-017.mab.pdf | мова = be | выданьне = [[Chryścijanskaja Dumka]] | тып =часопіс | год = 10 červienia 1938| том = | нумар = 17 (165)| старонкі = 2,3, | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Ad. Stankievič. | загаловак = Biełaruski Chryścijanski Ruch. (Histaryčny narys). | спасылка = https://knihi.com/none/Chryscijanskaja_Dumka_pdf.zip.html| мова = | выданьне = [[Chryścijanskaja Dumka]] | тып = часопіс | год = 1938| том = | нумар = № 1—36 | старонкі = 2, 3, 4, 5, 6, 7 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =Ad. Stankievič.|частка = |загаловак = Biełaruski Chryścijanski Ruch. (Histaryčny narys)|арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/uploaded09/Adam_Stankievic/bielaruski-chryscijanski-ruch-histarycny-narys.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня|Vilnia]]|выдавецтва = Vydańnie [[Chryścijanskaja Dumka|«Chryścijanskaj Dumki»]] |год = 1939|том = |старонкі = |старонак = 272 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Ad. Stankiewič. |частка = |загаловак = Хрісьціянства і Беларускі народ.(Спробы сынтаза) |арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/uploaded09/Adam_Stankievic/hrys-cianstva-i-belaruski-narod-sproba-syntezy.pdf |адказны = |выданьне = |месца = [[Vilnia|Vilnius-Вільня]] |выдавецтва = [[Беларуская друкарня імя Францішка Скарыны]] |год = 1940|том = |старонкі = — |старонак = 184 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * [https://archive.org/details/vucysia_i_malisia/page/n94/mode/1up Vučysia i malisia. Malitaŭničak vučnia katalika Vilenskaj Bełaruskaj Himnazii I Vilenskaj Vučycielskaj Seminaryi. Vilnia, 1944] * {{Артыкул| аўтар = Адам Станкевіч. | загаловак = Вітаўт Вялікі і Беларусы. Рэферат, чытаны на ўрачыстай акадэміі ў Вільні ў залі «Apollo» 27.X.1930 г., у дзень 500-годдзя сьмерці Вітаўта, Вялікага Князя Літоўска-Беларускага. | спасылка = https://kamunikat.org/?pubid=57320| мова = | выданьне =[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] | тып =часопіс | год = 1990 | том = | нумар = 4| старонкі = 14—20 }} * {{Кніга|аўтар = Адам Станкевіч.|частка = |загаловак = З Богам да Беларусі : збор твораў |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладаньне, навуковая рэдактура, напісаньне камэнтароў і прадмовы: [[Алесь Пашкевіч]], [[Андрэй Вашкевіч]] |выданьне = |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =[[Інстытут беларусістыкі]] |год = 2008|том = |старонкі = |старонак = 1097 |сэрыя = |isbn = 978-80-86961-13-3 |наклад = 1000}} * {{Кніга|аўтар = Адам Станкевіч.|частка = |загаловак = Выбранае |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладаньне, прадмова і камэнтар: [[Уладзімер Конан]] |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Кнігазбор]] |год = 2008 |том = |старонкі = |старонак = 357 |сэрыя = |isbn = 978-985-6852-66-7 |наклад = 1000}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Ксёндз Адам Станкевіч — знаны і нязнаны. Да 120-годзьдзя з дня нараджэньня. | спасылка = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=41627 | мова = | выданьне =[[Наша Вера]] | тып =часопіс | год = 2012 | том = | нумар = 1 (59) | старонкі = 24 —27, 76, 77 }} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =[[Андрэй Вашкевіч]].|частка = |загаловак = Адам Станкевіч: прадаўжальнік справы Скарыны і Багушэвіча |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Харвест]] |год = |том = |старонкі = |старонак = 63 |сэрыя = 100 выдатных дзеячаў беларускай культуры|isbn = 978-985-18-4021-8|наклад = 500}} * {{Артыкул| аўтар = Юры Гарбінскі. Вячаслаў Палінак. | загаловак = Беларускія памятныя крыжы пад Тайшэтам.| спасылка = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=41629 | мова = | выданьне =[[Наша Вера]] | тып =часопіс | год = 2012 | том = | нумар = 3 (61) | старонкі = 32 —34 }} * {{Кніга|аўтар =[[Леанід Дранько-Майсюк]].|частка = |загаловак = «...Усе бачылі нястачу віна...» Аповесьць пра Адама Станкевіча |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор|Кнігазбор]] |год = 2019 |том = |старонкі = |старонак = 168; XXIV |сэрыя = Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменьнікаў «Кнігарня пісьменьніка»; выпуск 123|isbn = 978-985-7227-26-6 |наклад = }} * {{Кніга|аўтар =[[Уладзімер Конан|Уладзімір Конан]]. |частка = |загаловак = Ксёндз Адам Станкевіч і каталіцкае адраджэнне ў Беларусі|арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/katalitskaye-adradzhenne-w-belarusi-konan-uladzimir|адказны = |выданьне = |месца =[[Львоў]]|выдавецтва = [[Сабор Кірылы Тураўскага|Парахвія сьв. Кірылы Тураўскага Беларускай Аўтакэфальнай Праваслаўнай Царквы]] |год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 88 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = [[Паўліна Мядзёлка]]. |частка = |загаловак = Сцежкамі жыцця |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/sciezkami-zyccia-paulina-miadziolka-2018.html|адказны = укладаньне, прадмова, камэнтары: [[Ганна Запартыка]]; навукова-рэдакцыйная рада: [[Валянцін Голубеў]], [[Аляксей Каўка]], [[Вітаўт Кіпель]], [[Адам Мальдзіс]], [[Мікалай Нікалаеў]], [[Генадзь Сагановіч]], [[Аляксандар Смалянчук]] і [[Лявон Юрэвіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Лімарыус]] |год = 2018 |том = |старонкі = 465—470 |старонак = 610+4 |сэрыя =Беларуская мемуарная бібліятэка |isbn =978-985-6968-69-6 |наклад = 300 }} * {{Артыкул| аўтар = Ніна Ляшчонак.| загаловак = Святы мучанік.| спасылка = https://ave-maria.by/i/20-numbers/203/365-svyaty-muchanik| мова = | выданьне =[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] | тып =часопіс | год = 2012| том = | нумар = 1—2 (202—203)| старонкі = 25 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} === Энцыкляпэдыі, даведнікі === * {{артыкул|аўтар =[[Аляксандар Вабішчэвіч]].| частка = |загаловак = Станкевіч Адам Вікенцьевіч.|арыгінал = |спасылка =|адказны =Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г.П. Пашкоў]] і інш.|выданьне=[[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т.|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларус. Энцыкл.|год=2001|выпуск=|том=6 Пузелі—Усая. Кн. 1|нумар= | старонкі= 403|isbn=5-85700-073-4}} * [[Аляксандар Вабішчэвіч|А. М. Вабішчэвіч]]. Станкевіч Адам Вікенцьевіч. // {{Літаратура/БелЭн|15|149}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Людзі культуры з Гродзеншчыны: даведнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладаньне, прадмова і камэнтар: [[Аляксей Пяткевіч]] |выданьне = |месца =[[Гародня|Гродна]] |выдавецтва =[[Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы]] |год = 2000 |том = |старонкі = 277—279|старонак = 354 |сэрыя = |isbn = 985-417-199-X |наклад = 600}} * {{Кніга|аўтар = [[Леанід Маракоў|Маракоў, Леанід.]] |частка = |загаловак = Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі (1917—1964) |арыгінал = |спасылка = https://web.archive.org/web/20220106193256/http://www.marakou.by/pub/file/Kataliki.pdf |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Смэлтак |год = 2009|том = |старонкі = 122, 385–387, 452, 524, 595, 628, 631, 632 |старонак = 776 |сэрыя = |isbn = 978-985-6917-12-0|наклад = }} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Кніга|аўтар = [[Павал Севярынец|Павел Севярынец]]. |частка = |загаловак =100 асобаў Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/100-asobaw-belaruskay-khrystsiyanskay-demakratyi-sevyarynets-paval-ukladalnik#:~:text=%D0%9A%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0%20%E2%80%9C%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%9E%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D1%85%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%86%D1%96%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%96%E2%80%9D%2C%20%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B4%D0%B0,%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%2C%20%D1%8F%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%96%20%D1%9E%20%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%20%D1%96%20%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C. |адказны = укладальнік [[Павал Севярынец|Павел Севярынец]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Самвыдат|год = 2017|том = |старонкі = 110—113 |старонак = 232 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * Адам Станкевіч. // {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)}} — С. 512. * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Станкевіч Адам. | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_5.djvu_86 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі: [[Ірына Багдановіч|І. Э. Багдановіч]]; бібліяграфія: [[Тацьцяна Махнач|Т. М. Махнач]]| аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1995 | выпуск = | том =5, Пястрак—Сяўрук | нумар = | старонкі = 410—412| isbn =5-85700-168-4 | issn = }} * Адам Станкевіч. // {{Літаратура/Рэлігія і царква на Беларусі|к}} — С. 310. * Vytautas Žeimantas. Adomas Stankevičius – kunigas, publicistas, leidėjas, redaktorius // Vilnius, Žurnalistika, 2024, Nr.2 (48), 43-48 pusl. '' {{Ref-lt}}'' * {{Артыкул| аўтар = Лабынцев, Ю. А. | загаловак = Историограф белорусского национального движения в костеле ксендз Адам Станкевич | спасылка = https://cyberleninka.ru/journal/n/slavyanskiy-almanah?i=1054795 | мова = ru| выданьне = «Славянский альманах» | тып = часопіс | год = 2019 | том = | нумар = 1—2| старонкі = 254—269 | issn = 2073-5731| архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = [[Міхась Скобла]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 22 кастрычніка 2008| url = https://www.svaboda.org/a/1331912.html | копія = | дата копіі = | загаловак = Жыцьцё ў слове ксяндза Адама Станкевіча| фармат = | назва праекту = Вольная студыя| выдавец = Радыё Свабода| дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Павал Каралёў. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 24 чэрвеня 2025 | url = https://www.youtube.com/watch?v=hDzKvSvR634 | копія = | дата копіі = | загаловак = Сябры Божай радасці. Адам Станкевіч | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Беларускае Радыё Рацыя]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * [https://web.archive.org/web/20080507145359/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/vilenczuki/stankievicza.htm АДАМ СТАНКЕВІЧ. Лявон Луцкевіч, Галіна Войцік], у тым ліку ў [http://kamunikat.fontel.net/pdf/knihi/vilenczuki/stankievicz_a.pdf PDF-фармаце]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{слупок-2}} * [http://media.catholic.by/nv/n6/art2.htm Адам Станкевіч — лідэр беларускага каталіцкага адраджэньня] * [https://web.archive.org/web/20060106093546/http://www.racyja.of.by/aut/klio/stankevich.shtml АДАМ СТАНКЕВІЧ. біяграфічны нарыс Уладзімера Арлова] * [http://archive.svaboda.org/articlesfeatures/man/2006/1/97feb298-f865-4b90-8239-48a3382a9b59.html Імёны Свабоды: Адам Станкевіч]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20110825222640/http://arche.by/by/9/30/353/ «Ворагі Савецкага Саюза ніколі не былі маімі сябрамі…»: палітычная і грамадская аўтабіяграфія] {{слупок-канец}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Станкевіч, Адам}} [[Катэгорыя:Станкевічы|Адам]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Арлянятах]] [[Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія парлямэнтарыі Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Перасьледы каталіцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сябры Рады БНР]] 05giz0wi80i987qk7ll8xob7wnn2v5u Рэйк’явік 0 8138 2692386 2495807 2026-09-24T23:05:59Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692386 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Рэйк’явік |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Рэйк’явіку |Назва на мове краіны = Reykjavík |Код мовы назвы краіны = is |Краіна = Ісьляндыя |Герб = Reykjavik Coat of Arms.svg |Сьцяг = Flag of Reykjavik, Iceland.svg{{!}}border |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = Мэр |Кіраўнік = Ён Гнар |Плошча = 274.5 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 120165 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2008 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +0 |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Reykjavík séð úr Hallgrímskirkju.jpeg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 64 |Шырата хвілінаў = 8 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 21 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.rvk.is/ www.rvk.is] }} '''Рэйк’я́вік''' ({{мова-is|Reykjavík}}) — сталіца і найбуйнейшы горад [[Ісьляндыя|Ісьляндыі]]. Насельніцтва складае 120 165 жыхароў ([[2008]]). З улікам гарадоў-спадарожнікаў колькасьць насельніцтва сягае да 200 000 чалавек, што складае каля 65% насельніцтва краіны. Горад разьмешчаны на паўднёвым-захадзе Ісьляндыі, зьяўляецца сэрцам культурнай, эканамічнай і дзяржаўнай дзейнасьці краіны. Лічыцца, што Рэйк’явік стаў першым сталым паселішчам у Ісьляндыі каля 870 году. Гэта адзін з самых чыстых і бясьпечных гарадоў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20160304040328/http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm Reykjavik rated cleanest city in Nordic and Baltic countries]. Xinhua News Agency.</ref><ref>[http://grist.org/article/cities3/ 15 Green Cities]. Grist.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Reykjavik-downtown-1836-august-mayer.jpg|міні|Рэйк’явік у 1836 годзе]] Ісьляндыя была заселеная [[нарвэжцы|нарвэскімі]] і [[кельты|кельцкімі]] імігрантамі на працягу канца [[9 стагодзьдзе|IX]] і пачатку [[10 стагодзьдзе|X]] стагодзьдзяў. У адпаведнасьці зь сярэднявечнай «Кнігай пра ўзяцьце зямлі» ({{мова-is|Landnamabók}}), [[Інгальф Арнарсан]], першы ісьляндзкі пасяленец, пабудаваў сваю фэрму на паўвострвве, дзе цяпер знаходзіцца Рэйк’явік. Шмат стагодзьдзяў пасьля, каля сярэдзіны XIX стагодзьдзя, маленькі гарадок пачаў вырастаць побач з фэрмай Рэйк’явік дзякуючы каралеўскаму казначэю [[Скулі Магнусан|Скулі Магнусану]], вядомаму як «бацька Рэйк’явіку», які заснаваў шарсьцяныя майстэрні ў Рэйк’явіку ў межах сваёй дзейнасьці па мадэрнізацыі ісьляндзкай эканомікі. Гэта паслужыла штуршком да пачатку разьвіцьця Рэйк’явіку як гораду. Статус гораду Рэйк’явік атрымаў у 1786 годзе. Ісьляндзкі парламент [[альтынг]] ({{мова-is|Alþingi}}) упершыню сабраўся ў 930 годзе на Палях тынга ([[Тынгвелір]], {{мова-is|Þingvellir}}) на паўднёвым захадзе Ісьляндыі. У 1798 годзе альтынг быў скасаваны, але ў 1845 годзе адноўлены ў Рэйк’явіку, дзе знаходзілася кіраўніцтва краіны і адміністрацыя. Калі Ісьляндыя дамаглася самакіраваньня, а потым і назалежнасьці ад [[Данія|Даніі]], Рэйк’явік зрабіўся сталіцай краіны. З паскарэньнем эканамічнага прагрэсу ў [[20 стагодзьдзе|XX стагодзьдзі]] рос і Рэйк’явік, але асабліва хуткае разьвіцьцё ён атрымаў у другой палове XX стагодзьдзя. == Клімат == Нягледзячы на тое, што Рэйк’явік знаходзіцца на поўначы [[Атлянтычны акіян|Атлянтыкі]], клімат у горадзе больш мяккі, чым у многіх іншых мясцовасьцях, што знаходзяцца на такой самай шыраце. Сярэднюю тэмпэратуру ўзімку магчыма параўнаць з тэмпэратурай у [[Нью-Ёрк]]у. Узімку ў сталіцы Ісьляндыі тэмпэратура рэдка апускаецца ніжэй за −10 °C. Усё гэта дзякуючы цёплай плыні [[Гальфстрым]]у. Клімат субарктычны марскі, зіма мяккая, з адлігамі (сярэдняя тэмпэратура студзеня 0,4 °C) дзякуючы цёплым водам [[плынь Ірмінгера|плыні Ірмінгера]], лета прахалоднае (сярэдняя тэмпэратура ліпеня 11—12 °С). Колькасьць ападкаў складае 800 мм за год. Вада ў заліве зімой не замярзае. Характэрнымі зьяўляюцца частыя зьмены надвор’я. == Рост гарадзкога насельніцтва == {| class="wikitable" |1801 |1860 |1901 |1910 |1920 |1930 |1940 |1950 |1960 |1970 |1980 |1985 |1990 |1995 |2003 |2006 |2008 |- |600 |1450 |6321 |11 449 |17 450 |28 052 |38 308 |55 980 |72 407 |81 693 |83 766 |89 868 |97 569 |104 258 |113 387 |116 446 |118 861 |} == Музэі == [[Файл:Þjóðmenningarhús01.jpg|міні|Музэй культурнай спадчыны Ісьляндыі (Þjóðmenningarhús)]] * [[Музэй культурнай спадчыны Ісьляндыі]] * [[Нацыянальная галерэя Ісьляндыі]] * [[Ісьляндзкі нацыянальны музэй]] * [[Музэй К’ярваля]] * Музэй Асмундара * [[Музэй Эйнара Ёнсана]] * Збор рукапісаў Арні-Магнусана * [[Ісьляндзкі музэй фаласаў]] (заснаваны ў Рэйк’явіку, пасьля перамешчаны ў [[Хусавік]]) * Нацыянальны парк [[Тынгвелір]] * [[Рэйк'явіцкі музэй пад адкрытым небам]] == Тэатры == * [[Ісьляндскі нацыянальны тэатар]] == Адукацыя == * Ісьляндзкая акадэмія мастацтваў * Ісьляндзкі ўнівэрсытэт адукацыі * [[Унівэрсытэт Ісьляндыі]] * Унівэрсытэт Рэйк’явік У сталіцы знаходзіцца [[Нацыянальная бібліятэка Ісьляндыі]]. == Асобы == * [[Аляксандра Іварсдотыр]] — Міс Спорт Сусьвету на конкурсе Міс Сусьвету 2008 ў Ёганэсбургу * [[Арнальдур Індрыдасан]] — дэтэктыўны пісьменьнік * [[Б’ёрк]] — сьпявачка * [[Балтасар Кармакур]] — ісьляндзкі рэжысэр * [[Ёхана Вала Ёўнсдоцір]] — Міс Ісьляндыя 2007 * [[Гальдаўр Кільян Лякснэс]] — ісьляндзкі пісьменьнік, ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія па літаратуры|Нобэлеўскай прэміі па літаратуры]] * [[Эйнар Карасан]] — ісьляндзкі пісьменьнік * Гурт [[Múm]] * [[Ёўн Сігурдсан]] — ісьляндзкі навукоўца, лідэр нацыянальнага руху за незалежнасьць Ісьляндыі * [[Халгрымур Хельгасан]] — ісьляндзкі пісьменьнік і мастак * [[Хера Б'ёрк]] — ісьляндзкая сьпявачка == Выбітныя месцы Рэйк’явіку == === Сымбаль гораду === [[Файл:GrasagardurRvkIce.JPG|міні|Батанічны сад у Рэйк’явіку]] [[Хальгрымскірк'я]] — лютэранская царква. Гады будаўніцтва: 1938—1986 === Пэрліны === * [[Пэрлан]] * У Рэйк’явіку знаходзіцца самы вялікі ў Ісьляндыі батанічны сад — [[Батанічны сад у Рэйк’явіку]]. * Будынак ісьляндзкага парлямэнту ({{мова-is|Alþingishúsið}}) — [[альтынг]]а. * [[Рэйк’явіцкі двор]] ({{мова-is|Höfði}}): дом, у якім сустракаліся на саміце [[Рональд Рэйган]] і [[Міхаіл Гарбачоў]] у 1986 годзе. * [[Катэдральны сабор Рэйк'явіка]] * [[Борг (гатэль)|Гатэль «Борг»]] * [[Нацыянальная бібліятэка Ісьляндыі|Нацыянальная і ўнівэрсытэцкая бібліятэка Ісьляндыі]] * Геатэрмальны гарадок Хвэрагердзі * Царква Скалхолт * [[Рэйк’явіцкая ратуша]] ({{мова-is|Ráðhús}}) * [[Т’ёрнін]] (''Tjörnin''): возера ў Рэйк’явіку * [[Ландакоцкірк'я]]: самы вялікі каталіцкі храм Ісьляндыі * [[Вольная царква ў Рэйк'явіку]] * [[Хатайгскірк'я]] * Помнік [[Інгальф Арнарсан|Інгальфу Арнарсану]] == Партнэрскія гарады Рэйк’явіку == * [[Хэльсынкі]] ([[Фінляндыя]]) * [[Кінгстан-апон-Гал]] ([[Вялікабрытанія]]) * [[Капэнгаген]] ([[Данія]]) * [[Нук]] ([[Грэнляндыя]]) * [[Осьлё]] ([[Нарвэгія]]) * [[Санкт-Пецярбург]] ([[Расея]]) * [[Сіетл]] ([[ЗША]]) * [[Стакгольм]] ([[Швэцыя]]) * [[Торсгаўн]] ([[Фарэрскія выспы]]) * [[Вільня]] ([[Летува]]) * [[Вініпэг]] ([[Канада]]) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.reykjavik.is Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20131110085348/http://www.reykjavik.com/ Блог, прысьвечаны гораду] {{Сталіцы Эўропы}} [[Катэгорыя:Рэйк’явік| ]] row1eskeb8q55wo05dfouqzyaoy7iau Нью-Ёрк 0 11492 2692277 2689759 2026-09-24T14:43:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692277 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Нью-Ёрк |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Нью-Ёрку |Назва на мове краіны = New York City |Код мовы назвы краіны = en |Краіна = Злучаныя Штаты Амэрыкі |Герб = Seal of New York City.svg |Сьцяг = Flag of New York City.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = 1624 |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = Мэр |Кіраўнік = |Плошча = 1214.4 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 8550405 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2015 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = -5 |Летні час = -4 |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = 212, 347, 646, 718, 917, 929 |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = NYC_Montage_2011.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 40 |Шырата хвілінаў = 43 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 74 |Даўгата хвілінаў = 0 |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = ЗША |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = ЗША (Нью-Ёрк) |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.nyc.gov/ nyc.gov] |Колер = {{Колер|ЗША}} }} '''Нью-Ёрк''' ({{мова-en|New York City}}) — горад у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], адзін з найбуйнейшых [[мэгаполіс]]аў сьвету<ref>[http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm «World’s Largest Urban Areas. Ranked by Urban Area Population»]. Rhett Butler. 2003—2006.</ref><ref>[http://www.worldatlas.com/citypops.htm «Largest Cities of the World — (by metro population)»]. Woolwine-Moen Group d/b/a Graphic Maps.</ref>. Разьмешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы штату [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] на беразе [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяна]]. Адміністрацыйна падзелены на 5 раёнаў: [[Мангэтан]], [[Бронкс]], [[Бруклін]], [[Кўінз]], [[Стэйтэн-Айлэнд]]. Нью-Ёрк быў заснаваны ў пачатку XVII стагодзьдзя галяндзкімі асаднікамі, першапачатковы назоў — ''Новы Амстэрдам''<ref>[http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html «United States history. New York City»]. New York.</ref>. Асноўныя славутасьці разьмешчаныя ў Мангэтане. Сярод іх: вядомыя небасягі ([[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]], [[Крайсьлер-Білдынг]]), будынак чыгуначнага вакзалу Гранд Цэнтрал, [[Ракфэлер-Цэнтар]], [[Музэй Гугенгайма]] (жывапіс), Амэрыканскі музэй прыродазнаўства, штаб-кватэра [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. Нью-Ёрк ёсьць сусьветным горадам, а таксама культурным, фінансавым, высокатэхналягічны<ref>Eisenpress, Cara (28.04.2023). [https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-closer-ever-beating-bay-area-tech «New York is closer than ever to beating the Bay Area on tech»]. Crain Communications.</ref>, забаўляльным і мэдыйным цэнтрам. Ён мае значны ўплыў на міжнародны [[гандаль]], сыстэму аховы здароўя, навуковую прадукцыю, дасьледаваньні, разьвіцьцё тэхналёгіяў, адукацыю, палітыку, турызм, мастацтва, моду і спорт. Нью-Ёрк ёсьць важным цэнтрам міжнароднай дыпляматыі, бо тут месьціцца штаб-кватэра ААН<ref>[https://web.archive.org/web/20150616080757/http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml «NYC Mayor’s Office for International Affairs»]. The City of New York.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180727142713/http://www.digidiplomats.org/newyork/ «DDC New York»]. Digital Diplomacy Coalition, New York.</ref>, і часам згадваецца як найважнейшым горадам плянэты<ref>Martin; Will, Brandt, Libertina (14.06.2019). [https://www.businessinsider.com/most-influential-cities-in-the-world-2018-5?amp «The 21 most influential cities in the world»]. Business Insider.</ref> і сталіцай сьвету<ref>Edward Robb Ellis (21.12.2004). [https://books.google.com/books?id=Sx3RDQAAQBAJ&pg=PA594 «The Epic of New York City: A Narrative History»]. Basic Books. — С. 593. — ISBN 9780786714360.</ref><ref>Roberts, Sam (14.09.2017). [https://www.nytimes.com/2017/09/14/nyregion/when-the-world-called-for-a-capital.html «When the World Called for a Capital»]. The New York Times.</ref>. З больш чым 20,1 мільёнамі чалавек у [[сталічны статыстычны арэал|сталічным статыстычным арэале]] і 23,5 мільёнамі ў камбінаваным статыстычным арэале паводле стану на 2020 год, Нью-Ёрк ёсьць адным з самых населеных мэгаполісаў сьвету<ref>[https://www.statsamerica.org/radius/big.aspx «Big Radius Tool: StatsAmerica»]. Indiana Business Research Center.</ref>. У Нью-Ёрку размаўляюць на 800 мовах, што робіць яго самым лінгвістычна разнастайным горадам сьвету. Горад выконвае закон аб правах, які гарантуе прытулак для тых, хто мае патрэбу ў ім, незалежна ад іхнага іміграцыйнага статусу<ref>Annie McDonough (15.08.2023). [https://www.cityandstateny.com/policy/2023/08/could-new-york-citys-right-shelter-apply-statewide/389450/ «Could New York City’s right to shelter apply statewide?»]. City & State New York.</ref>. == Гісторыя == === Раньняя гісторыя === На тэрыторыі, якую сёньня займае горад Нью-Ёрк{{Заўвага|Гаворачы аб гісторыі гораду Нью-Ёрку, трэба мець на ўвазе, што ў сучаснай тэрыторыі ён існуе толькі з 1898 году. Да гэтага існавала некалькі самастойных тэрыторыяў і толькі адна зь іх звалася ''горад Нью-Ёрк''. Крыніцы не заўсёды надаюць гэтаму значэньне. Адны пры апісаньні гісторыі Нью-Ёрку да 1898 году распавядаюць толькі аб падзеях у гістарычным Нью-Ёрку — Мангэтане, замоўчваючы гісторыю астатніх частак цяперашняга гораду, іншыя, наадварот, завуць Нью-Ёркам месца, якія падчас апісваемых падзеяў так ня зваліся.}}, задоўга да зьяўленьня тут эўрапейцаў, жылі такія [[індзейцы|індзейскія]] плямёны, як [[манахатоў]] і [[канарсі]]. Гэта пацьвярджаюць знаходкі наканечнікаў стрэлаў і іншых артэфактаў у раёнах гораду, не забудаваных будынкамі, як, напрыклад, Інўуд-Гіл-Парк і Рывэрсайд-Парк. Першы дакумэнтальна пацьверджаны візыт эўрапейцаў у гавань Нью-Ёрку адбыўся ў 1524 годзе дасьледнікам [[Джаваньні да Вэраццана]]<ref>Debo, Angie (2013). [https://books.google.com/books?id=pLjYpwiuN_wC&pg=PT28 «A History of the Indians of the United States»]. University of Oklahoma Press. — С. 28. — ISBN 978-0-8061-8965-9.</ref>. Ён агалосіў гэтую тэрыторыю ўласнасьцю [[Францыя|Францыі]] і назваў яе Новы Ангулем ({{мова-fr|Nouvelle Angoulême|скарочана}})<ref>Rankin, Rebecca B.; Rodgers, Cleveland (1948). [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 «New York: The World’s Capital City, Its Development and Contributions to Progress»]. Harper.</ref>. Гішпанская экспэдыцыя, ачоленая партугальскім капітанам [[Эштэван Гоміш|Эштэванам Гомішам]] і накіраваная імпэратарам [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карлам V]], прыбыла ў гавань Нью-Ёрку ў студзені 1525 году. Вусьце ракі Гудзон было нанесенае на мапу, а гішпанцы далі рацэ назву Рыё-дэ-Сан-Антоніё<ref>WPA Writer’s Project (2004). [https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC «A Maritime History of New York»]. Going Coastal Productions. — С. 246. — ISBN 0-9729803-1-8.</ref>. У 1609 годзе ангельскі дасьленік [[Гэнры Гадсан]] наноў адкрыў гавань Нью-Ёрку падчас пошуку Паўночна-Заходняга праходу на ўсход на замову [[Галяндзкая Ост-Індзкая кампанія|Галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі]]<ref>Lankevich, George J. (2002). [https://archive.org/details/newyorkcity00geor «New York City: A Short History»]. NYU Press. — С. 2. — ISBN 978-0-8147-5186-2.</ref>. Ён праплыў па рацэ, якую галяндцы называлі Паўночнай ракой (цяпер рака Гудзон), названай Гадсанам як Маўрыцыюс у гонар прынца [[Морыц Аранскі|Морыца Аранскага]]<ref>[http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/hudson-river/ «The Hudson River»]. New Netherland Institute.</ref>. === Галяндзкае панаваньне === [[Файл:The fall of New Amsterdam cph.3g12217.jpg|значак|зьлева|''«Падзеньне Новага Амстэрдаму»'' працы [[Жан Леон Жэром Фэрыс|Жана Леона Жэрома Фэрыса]].]] Эўрапейскія селішчы зьявіліся ў 1626 годзе з галяндзкага селішча [[Новы Амстэрдам]] ({{мова-nl|Nieuw Amsterdam|скарочана}}) на паўднёвым ускрайку [[Мангэтан]]у, аднак рост паселішча быў марудным<ref name="nps">[https://web.archive.org/web/20071017053514/http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm «Dutch Colonies»]. National Park Service.</ref>. Каб прыцягнуць новых засельнікаў, у 1628 годзе галяндцы ўладкавалі сыстэму патронаў, паводле якой заможныя галяндцы, званыя патронамі, якія прывезьлі як наймней 50 каляністаў, атрымлівалі зямлю, мясцовую палітычную аўтаномію і права браць удзел у прыбытковым гандлі футрам. Не зважаючы на такія прапановы, праграма не дала плёну<ref>[https://web.archive.org/web/20220319082007/http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html «The Patroon System»]. Library of Congress.</ref>. З 1621 году Галяндзкая Вэст-Індзкая кампанія рабіла як манаполія ў [[Новыя Нідэрлянды|Новых Нідэрляндах]] на падставе паўнамоцтваў, прадастаўленых [[Генэральныя штаты (Нідэрлянды)|Генэральнымі штатамі Нідэрляндаў]]. У 1639—1640 гадах, імкнучыся падштурхнуць эканамічны рост, кампанія адмовілася ад манаполіі на гандаль футрам, што прывяло да росту вытворчасьці і пашырэньню гандля прадуктамі харчаваньня, драўнінай, тытунем і рабамі<ref name="nps"/><ref>[http://www.newamsterdamhistorycenter.org/bios/origins.html «The Story of New Amsterdam»]. New Amsterdam History Center.</ref>. У 1647 годзе [[Пітэр Стойвэсант]] стаў апошнім генэральным дырэктарам Новых Нідэрляндаў. Падчас ягонага кіраваньня насельніцтва рэгіёну павялічылася з 2 тысяч да 8 тысяч чалавек<ref>Jacobs, Jaap (2009). [https://books.google.com/books?id=vgnh3E5Mm0cC «The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America»]. Cornell University Press. — С. 32. — ISBN 978-0801475160.</ref><ref>Eisenstadt, Peter; Moss, Laura-Eve; Huxley, Carole F. (2005). [https://books.google.com/books?id=tmHEm5ohoCUC&q=New+Amsterdam+grew+from+under+2,000+to+8,000&pg=PA1051 «The Encyclopedia of New York State»]. Syracuse University Press. — С. 1051. — ISBN 978-0-8156-0808-0.</ref>. Стайвэсанту прыпісваюць паляпшэньне правапарадку, аднак ён заслужыў рэпутацыю дэспатычнага лідэра. Ён увёў правілы продажу сьпіртных напояў, спрабаваў усталяваць кантроль над [[Нідэрляндзкая рэфармацкая царква|Нідэрляндзкай рэфармацкай царквой]] і забараніў іншым рэлігійным групам адкрываць малітоўныя дамы<ref>[https://web.archive.org/web/20160624011523/http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant «Peter Stuyvesant»]. New-York Historical Society.</ref>. === Ангельскае панаваньне === У 1664 годзе ангельскія караблі захапілі горад, не сустрэўшы супраціву, і ён быў пераназваны ў Нью-Ёрк, у гонар [[Якаў II (кароль Англіі)|герцага Ёрскага]]<ref>{{Спасылка|url=http://www.mrnussbaum.com/13colonies/printables/njcolony.pdf|загаловак=The New Jersey Colony|выдавец=MrNussbaum.com|копія=https://web.archive.org/web/20111003002258/http://www.mrnussbaum.com/13colonies/printables/njcolony.pdf}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081123001850/http://www.nps.gov/nr//travel/kingston/colonization.htm «Kingston Discover 300 Years of New York History Dutch colonies»]. National Park Service, U.S. Department of the Interior.</ref>. Умовы капітуляцыі дазвалялі галяндцам заставацца ў калёніі і карыстацца свабодай веравызнаньня<ref>[http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/early-settlements/resources/surrender-new-netherland-1664 «The surrender of New Netherland, 1664»]. Gilder Lehrman Institute of American History.</ref>. У канцы [[Другая ангельска-галяндзкая вайна|Другой ангельска-галяндзкай вайны]] ў 1667 годзе галяндцы афіцыйна перадалі Нью-Ёрк ангельцам і наўзамен атрымалі калёнію [[Сурынам]]<ref>[https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Breda «Treaty of Breda»]. Encyclopædia Britannica.</ref>. За часам [[Трэцяя ангельска-галяндзкая вайна|Трэцяй ангельска-галяндзкай вайны]] 24 жніўня 1673 году галяндзкі флёт захапіў горад, але ўжо праз год паводле ўмоваў [[Ўэстмінстэркі дагавор (1674)|Ўэстмінстэркага міру]] вярнуў яго ангельцамі<ref>Van Luling, Todd (17.04.2014). [https://huffingtonpost.com/2014/04/17/new-york-history-facts_n_5107337.html «8 Things Even New Yorkers Don't Know About New York City»]. HuffPost.</ref><ref>Douglas, Peter. [https://web.archive.org/web/20220708102432/http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf «The Man Who Took Back New Netherland»]. New Netherland Institute.</ref>. Некалькі міжплемянных войнаў сярод карэнных амэрыканцаў і эпідэміі, выкліканыя кантактам з эўрапейцамі, прывялі да значнага зьмяншэньня насельніцтва індзейцаў [[ленапэ]] паміж 1660 і 1670 гадамі<ref>[http://www.penntreatymuseum.org/americans.php «Native Americans»]. Penn Treaty Museum.</ref>. Да 1700 году колькасьць прадстаўнікоў гэтага племені скарацілася да 200 чалавек. Сам Нью-Ёрк перажыў некалькі эпідэміяў [[жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкі]] ў XVIII стагодзьдзі, страціўшы 10% свайго насельніцтва толькі ў 1702 годзе<ref>Nogueira, Pedro (2009). [http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1004&context=yellow_fever_symposium «The Early History of Yellow Fever»]. Thomas Jefferson University.</ref>. У пачатку XVIII стагодзьдзя Нью-Ёрк набыў значэньне як гандлёвы порт, будучы часткай калёніі [[Нью-Ёрк (правінцыя)|Нью-Ёрк]]<ref>Foote, Thelma Wills (2004). [https://books.google.com/books?id=Cu4VfJPRsl4C&pg=PA68 «Black and White Manhattan: The History of Racial Formation in Colonial New York City»]. Oxford University Press, US. — С. 68. — ISBN 978-0-19-508809-0.</ref>. Горад быў цэнтрам [[рабства]], гэтак да 1730 году 42% сем’яў гораду трымалі рабоў-афрыканцаў<ref>{{Спасылка|аўтар=Oltman, Adele|дата публікацыі=24 кастрычніка 2005|url=https://www.thenation.com/article/archive/hidden-history-slavery-new-york/|загаловак=The Hidden History of Slavery in New York|праект=The Nation|мова=en}}</ref>, іншых прывезеных афрыканцаў наймалі ў якасьці рабочай сілы, асабліва ў порце. Рабства стала неад’емнай часткай эканомікі гораду нароўні з банкаўскай і [[Суднаходзтва|суднаходзкай]] справамі. У 1735 годзе адбылося судовае паседжаньне ў Мангэтане, дзе Джона Пітэра Зэнгера абвінавачвалі ў нагаворы пасьля крытыкі ў бок губэрнатара калёніі Ўільяма Косьбі. Апраўдальны вырак у гэтай справе дапамог усталяваць свабоду прэсы ў Паўночнай Амэрыцы<ref>Linder, Doug (2001). [https://web.archive.org/web/20121122040556/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zengeraccount.html «The Trial of John Peter Zenger: An Account»]. University of Missouri–Kansas City.</ref>. У 1754 годзе быў заснаваны [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт]]<ref>Moore, Nathaniel Fish (1876). [https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog «An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754–1876»]. Columbia University. — С. 8.</ref>. === Здабыцьцё незалежнасьці === [[Файл:Inauguration of George Washington by Ramon Elorriaga.jpg|значак|Першая інаўгурацыя [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]], якая адбылася ў Нью-Ёрку ў 1789 годзе.]] У пачатку [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайны за незалежнасьць]] сучасная тэрыторыя гораду была арэнай важных бітваў. У выніку Бруклінскай бітвы ў [[Бруклін]]е пачаўся вялікі пажар, у якім вялікая частка гораду згарэла, і ён да канца вайны патрапіў у рукі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], пакуль амэрыканцы ізноў не завалодалі ім у 1783 годзе. Гэты дзень, пад назовам «Дзень эвакуацыі» (ангельцаў), доўга сьвяткаваўся ў Нью-Ёрку. У студзені 1785 году асамблея [[Кангрэс Канфэдэрацыі|Кангрэса Канфэдэрацыі]] зрабіла Нью-Ёрк сталіцай краіны<ref>[https://declaration.fas.harvard.edu/blog/january-superintending-1 «January Highlight: Superintending Independence, Part 1»]. Harvard University</ref>. Горад стаў першай сталіцай ЗША паводле канстытуцыі краіны<ref name="usnews">[https://web.archive.org/web/20080925045133/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm «The People’s Vote: President George Washington’s First Inaugural Speech (1789)»]. U.S. News & World Report.</ref>. Тут ладзілі інаўгурацыю першага прэзыдэнта дзяржавы [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]], а [[Кангрэс ЗША]] сваё першае паседжаньне зладзіў у [[Фэдэрал-хол]]е на [[Ўол-стрыт]]. Менавіта ў гэтым месьце Кангрэс распрацаваў [[Біль аб правах (ЗША)|Біль аб правах]]<ref name="usnews"/>. Вярхоўны суд правёў свае першыя арганізацыйныя пасяджэньні таксама ў Нью-Ёрку ў 1790 годзе. У 1790 годзе Нью-Ёрк упершыню абышоў [[Філадэлфія|Філадэлфію]] паводле колькасьці насельніцтва, стаўшы найвялікшым у краіне, аднак гэта не перашкодзіла ў канцы году перанесьці сталіцу ў Філадэлфію<ref>{{Спасылка|url=https://guides.loc.gov/residence-act|загаловак=Residence Act|праект=Web Guides: Primary Documents in American History|выдавец=Library of Congress|мова=en}}</ref><ref>Fortenbaugh, Robert (1948). [https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm «The Nine Capitals of the United States»]. United States Senate. — С. 9.</ref>. [[Файл:Hippolyte Sebron - Rue De New-York En 1840.jpg|значак|зьлева|Выгляд на Брадўэй у 1840 годзе.]] Цягам XIX стагодзьдзя насельніцтва гораду імкліва расло дзякуючы бурліваму прытоку вялікай колькасьці імігрантаў<ref>Rosenwaike, Ira (1972). [http://books.google.com/books?id=2OR2yeASrfIC&pg=PA55&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false «Population history of New York City»]. — С. 55.</ref>. У 1811 годзе быў распрацаваны дальнабачны генэральны плян разьвіцьця гораду, паводле якога сетка вуліцаў была пашыраная, ахапіўшы ўвесь Мангэтан. Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] трывалыя гандлёвыя сувязі гораду з Поўднем, а таксама рост ягонага імігранцкага насельніцтва, прывялі да расколу паміж прыхільнікамі Зьвязу і прыхільнікамі Канфэдэрацыі, які дасягнуў найвышэйшай ступені ў «Заклічных мецяжах», найгоршых грамадзянскіх гармідараў у амэрыканскай гісторыі<ref>Cook, Adrian (1974). [https://books.google.com/books?id=QNkeBgAAQBAJ «The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863»]. University Press of Kentucky. — С. 193—195. — ISBN 9780813162553.</ref>. Большасьць удзельнікаў, якія чынілі бязладзьдзе, паходзілі зь ірляндзкае працоўнае клясы<ref>[https://web.archive.org/web/20120414223102/http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ «New York Divided: Slavery and the Civil War Online Exhibit»]. New-York Historical Society.</ref>. Мяцежнікі нападалі на гарадзкую эліту, а таксама на мурынаў і іхную маёмасьць, бо паміж ірляндцамі і мурынамі дзесяцігодзьдзе існавала жорсткая канкурэнцыя за працу. Пасьля вайны тэмп іміграцыі з [[Эўропа|Эўропы]] стромка ўзрос, і Нью-Ёрк стаў першым прыпынкам для мільёнаў людзей, якія прыбывалі ў Злучаныя Штаты ў пошуках новага і лепшага жыцьця. У 1886 годзе ў гавані Нью-Ёрку была ўсталяваная падораная Францыяй [[статуя Свабоды]], якая хутка стала сымбалем ЗША і амэрыканскіх ідэалаў свабоды і міру<ref>[https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/the-immigrants-statue.htm «The Immigrant’s Statue»]. Statue of Liberty National Monument.</ref>. === Зьяднаньне гораду === [[Файл:Liberty-statue-with-manhattan.jpg|значак|зьлева|[[Статуя Свабоды]] на тле [[Мангэтан]]у.]] У 1898 годзе горад Нью-Ёрк набыў сёньняшнія межы: перш ён складаўся з Мангэтану і [[Бронкс]]у, далучанага да гораду з поўдня, ад акругі Ўэстчэстэр (заходні Бронкс у 1874 годзе, астатняя тэрыторыя — у 1895 годзе). У 1898, паводле новага законапраекту, была створаная новая муніцыпальная адзінка, першапачаткова названая [[Вялікі Нью-Ёрк]]. Новы горад быў падзелены на пяць раёнаў. Раёны [[Мангэтан]] і [[Бронкс]] пашырылі свае межы і пакрывалі цяпер тэрыторыю першапачатковага гораду і ўсю астатнюю частку Нью-Ёрскай акругі. Раён [[Бруклін]] складаўся з гораду Бруклін і некалькіх муніцыпалітэтаў ва ўсходняй частцы акругі Кінгс. Раён [[Кўінз]] быў заснаваны ў заходняй частцы акругі Кўінз і займаў тэрыторыю некалькіх невялікіх мястэчкаў і пасёлкаў, уключаючы Лонг-Айлэнд Сіці, Асторыю і Флашынг. Раён [[Стэйтэн-Айлэнд]] цалкам зьмясьціў акругу Рычманд. Усе былыя гарадзкія органы кіраваньня гэтых раёнаў былі скасаваныя. Праз год тэрыторыя акругі Кўінз, якая ня трапіла ў межы раёну Кўінз, стала акругай Наса ({{мова-en|Nassau|скарочана}}){{Заўвага|Наса ({{мова-en|Nassau|скарочана}}) не ўваходзіць у горад Нью-Ёрк}}. Адкрыцьцё [[Нью-Ёрскі мэтрапалітэн|Нью-Ёрскага мэтрапалітэну]] ў 1904 годзе, спачатку пабудаванага як асобныя прыватныя сыстэмы, дапамагло зьвязаць паміж сабой часткі новага гораду<ref>Cudahy, Brian J. (2004). [https://books.google.com/books?id=UfodzizzrfQC&pg=PA2 «The New York Subway: Its Construction and Equipment: Interborough Rapid Transit, 1904»]. Fordham University Press. — С. 2. — ISBN 978-0-8232-2401-2.</ref>. У 1914 годзе заканадаўчыя ўлады штату стварылі акругу Бронкс, а Нью-Ёрская акруга паменшылася да памераў аднаго Мангэтану. Сёньня пяць раёнаў Нью-Ёрку ў асноўным супадаюць межамі з адпаведнымі акругамі. У першай палове XX стагодзьдзя горад стаў сусьветным цэнтрам прамысловасьці, гандлю і сувязі<ref>Blake, Angela M. (2009). [https://books.google.com/books?id=v36fyM6qswYC&pg=PT63 «How New York Became American, 1890–1924»]. Johns Hopkins University Press. — С. 63—66. — ISBN 978-0-8018-8874-8.</ref>. Нью-Ёрк стаў самай густанаселенай урбанізаванай зонай у сьвеце ў пачатку 1920-х гадоў, апярэдзіўшы [[Лёндан]]. У пачатку 1930-х гадоў колькасьць насельніцтва гораду з прадмесьцямі перавысіла 10 мільёнаў жыхароў, што зрабіла места першым [[мэгаполіс]]ам<ref>[http://www.demographia.com/db-nyuza1800.htm «New York Urbanized Area: Population & Density from 1800 (Provisional)»]. Demographia.</ref>. [[Файл:Old timer structural worker2.jpg|значак|Працаўнік на будоўлі [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]]у.]] У 1930-х гадах абрысы Нью-Ёрку ўзьняліся ў вышыню з пабудоваю некалькіх найвышэйшых [[хмарачос|небасягаў]] сьвету<ref>Willis, Carol (1995). «Form Follows Finance: Skyscrapers and Skylines in New York and Chicago». New York: Princeton Architectural Press. — С. 41, 85, 165. — ISBN 9781568980447.</ref>. Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] Нью-Ёрк стаў бясспрэчным сусьветным горадам-лідэрам. Пабудова штаб-кватэры [[ААН]] у Нью-Ёрку сымбалізавала ўнікальнае палітычнае значэньне гораду. Нью-Ёрк таксама замяніў [[Парыж]] у якасьці цэнтру сусьветнага мастацтва<ref>{{Спасылка|аўтар=Burns, Ric|дата публікацыі=22 жніўня 2003|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/media/pdf/transcript/NewYork_CTW_transcript.pdf|загаловак=The Center of the World — New York: A Documentary Film |выдавец=PBS|мова=en}}</ref>. Адначасова з гэтым адбываліся працэсы пераезду часткі насельніцтва ў прадмесьці, што прывяло да павольнага памяншэньня колькасьці насельніцтва. Пасьля, зьмены ў прамысловасьці і гандлю і рост злачыннасьці залучылі ў 1970-х гадах Нью-Ёрк у сацыяльны і эканамічны крызіс<ref>Effgen, Christopher (11.09.2001). [http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm «New York Crime Rates 1960—2009»]. Disastercenter.com.</ref>. Рост бюджэтнага дэфіцыту ў 1975 годзе прывёў да таго, што горад зьвярнуўся да фэдэральнага ўраду па фінансавую дапамогу, але запыт быў адхілены<ref>Roberts, Sam (28.09.2006). [https://www.nytimes.com/2006/12/28/nyregion/28veto.html «Infamous 'Drop Dead' Was Never Said by Ford»]. The New York Times</ref>. Зважаючы на тое, што адраджэньне фінансавай галіны значна палепшыла эканамічны стан Нью-Ёрку ў 1980-х гадах, узровень злачыннасьці працягваў расьці цягам гэтага дзесяцігодзьдзя і ў пачатку 1990-х гадоў<ref>Effgen, Christopher (11.09.2001). [http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm «New York Crime Rates 1960—2009»]. Disastercenter.com.</ref>. === XXI стагодзьдзе === Тэракты 11 верасьня 2001 году закранулі і [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтон]], але менавіта Нью-Ёрк пацярпеў больш за ўсё, з прычыны [[Тэрарыстычныя акты 11 верасьня 2001 году|атак]] на [[Сусьветны гандлёвы цэнтар]] і шчыльнага зьедлівага дыму, які працягваў валіць зь яго развалін на працягу некалькіх месяцаў пасьля падзеньня веж-двайнят у пажары. Нягледзячы на гэта, расчыстка эпіцэнтра выбуху была скончаная хутчэй, чым плянавалася. Новы [[Сусьветны гандлёвы цэнтар 1]], які быў пабудаваны на месцы былых вежаў Сусьветнага гандлёвага цэнтру, зьяўляецца самым высокім небасягам ў Заходнім паўшар’і<ref>[http://www.cnn.com/2013/11/12/travel/one-world-trade-center-tallest-us-building/index.html?hpt=hp_t2 It's official: One World Trade Center to be tallest U.S. skyscraper]. CNN.</ref> і чацьвертым самым высокім будынкам у сьвеце. Шпіль новага будынку дасягае сымбалічнай вышыні ў 1776 футаў (541,3 м), якая спасылаецца на год атрыманьня ЗША незалежнасьці<ref>[http://skyscraperpage.com/diagrams/?cityID=8 New York City Skyscraper Diagram]. Skyscraper Source Media.</ref><ref>[http://www.ibtimes.com/one-world-trade-center-top-tallest-building-new-york-city-photos-700251 One World Trade Center On Top As Tallest Building In New York City]. The International Business Times.</ref>. Пратэставы рух [[Захапі Ўол-стрыт]], які меў месца ў парку Зукоці ў фінансавым раёне Ніжняга Мангэтану, пачаўся 17 верасьня 2011 году, атрымаўшы ўсеагульную ўвагу і пашырэньне руху супраць сацыяльнай і эканамічнай няроўнасьці ва ўсім сьвеце<ref>[http://occupywallst.org/about/ OccupyWallStreet — About]. The Occupy Solidarity Network, Inc.</ref>. У канцы кастрычніка 2012 году горад моцна пацярпеў ад урагану [[Сэндзі (ураган)|Сэндзі]]. Праз паводкі была затопленая сыстэма мэтро, а таксама разбурэньні зьведалі і прадмесьці. Ян наймней 43 чалавекі загінулі ў Нью-Ёрку ў выніку ўрагану, а эканамічныя страты былі ацэненыя прыкладна ў 19 млрд даляраў<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-13/nyc-still-vulnerable-to-hurricanes-10-years-after-sandy «NYC Still Vulnerable to Hurricanes 10 Years After Sandy»]. Bloomberg Businessweek</ref>. У сакавіку 2020 году быў пацьверджаны першы выпадак [[каранавірусная інфэкцыя (2019)|каранавірусу]] ў горадзе<ref>West, Melanie Grayce (1.03.2020). [https://www.wsj.com/articles/first-case-of-coronavirus-confirmed-in-new-york-state-11583111692 «First Case of Coronavirus Confirmed in New York State»]. The Wall Street Journal.</ref>. Праз сваю шчыльнасьць насельніцтва і вялікай колькасьці турыстаў, горад хутка замяніў [[Ухань]] як сусьветны асяродак пандэміі на раньняй фазе, што нагрузіла гарадзкую інфраструктуру аховы здароўя<ref>Liveris, A.; Stone Jr, M. E.; Markel, H.; Agriantonis, G.; Bukur, M.; Melton, S.; Roudnitsky, V.; Chao, E.; Reddy, S. H.; Teperman, S. H.; Meltzer, J. A. (2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9322893 «When New York City was the COVID-19 pandemic epicenter: The impact on trauma care»]. The Journal of Trauma and Acute Care Surgery. 93 (2): 247—255. — [[doi:10.1097/TA.0000000000003460]]. PMC 9322893. PMID 35881035.</ref><ref>Robinson, David. [https://www.lohud.com/story/news/coronavirus/2020/03/27/how-new-york-city-became-coronavirus-pandemic-epicenter-what-know/2924735001/ «COVID-19: How New York City became epicenter of coronavirus pandemic, what that means»]. The Journal News</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Core of New York City by Sentinel-2.jpg|значак|Аэрафатаздымак гораду.]] Горад Нью-Ёрк ўключае востраў [[Мангэтан]], востраў [[Стэйтэн-Айлэнд]], заходнюю частку вострава [[Лонг-Айлэнд]], частка паўночнаамэрыканскага мацерыка — [[Бронкс]], і некалькі невялікіх выспаў у нью-ёрскай гавані. Нью-Ёрк знаходзіцца прыкладна на 40° паўночнай шыраты і 74° заходняй даўгаты. Самым высокім пунктам Нью-Ёрку зьяўляецца пагорак [[Тот-Гіл]], вышынёй 125 мэтраў, які знаходзіцца на Стэйтэн-Айлэндзе, які зьяўляецца самым узгорыстым, прасторным і найменей заселеным раёнам гораду. У густанаселеным Мангэтане, наадварот, зямля абмежаваная і дарагая, што тлумачыць гэткую вялікая колькасьць высокіх будынкаў і [[хмарачос]]аў. Згодна зь [[Бюро перапісу ЗША]], горад мае плошчу 1214,4 км², зь якіх 785,6 км² — суша і 428,8 км² (35,31%) — вада. Паводле апошніх геалягічных дасьледаваньняў амэрыканскіх навукоўцаў, праведзеных у 2008 годзе, за 40 кілямэтраў на поўнач ад гораду перасякаюцца два геалягічныя разломы, што робіць верагоднымі землятрусы магнітудай да 7 балаў. Прычым месца перасячэньня разьмяшчаецца побач з [[Атамная электрастанцыя|АЭС]]. Таму будуць распрацаваны дадатковыя меры абароны будынкаў і атамнай электрастанцыі. === Клімат === Нью-Ёрк знаходзіцца на параўнальна нізкіх шыротах: так, Нью-Ёрк ляжыць прыкладна на адной шыраце з [[Стамбул]]ам, [[Мадрыд]]ам, [[Ташкент]]ам, [[Баку]] і [[Пэкін]]ам. Паводле клясыфікацыі клімату [[Кёпэн]]а, Нью-Ёрк знаходзіцца на мяжы паміж вільготным кантынэнтальным і вільготным субтрапічным кліматам. Ападкі разьмеркаваныя параўнальна аднамерна на працягу году. Сярэднегадавая колькасьць гадзін сонечнага зьзяньня — 2680 гадзін. Не зважаючы на ​​тое, што горад месьціцца на ўзьбярэжжы акіяна, розьніца ў тэмпэратуры паміж летам і зімой досыць вялікая, бо пераважны рух паветраных масаў праходзіць з боку мацерыка. Уплыў акіяна другарадны, але ўсё ж некалькі зьмякчае ваганьні тэмпэратураў. Яшчэ адным фактарам ёсьць шчыльная гарадзкая забудова, якая робіць горад некалькі цяплейшым за навакольле. Узімку ў Нью-Ёрку тэмпэратура ў сярэднім вагаецца паміж −2&nbsp;°C і +5&nbsp;°C, зь нярэдкімі адхіленьнямі ад нормы. Амаль кожнай зімой выпадае [[сьнег]], у сярэднім 60 см на год. Вясна мяккая, з тэмпэратурай ад 7&nbsp;°C да 16&nbsp;°C. Летам у Нью-Ёрку параўнальна горача, сярэдняя тэмпэратура вагаецца ад 19&nbsp;°C да 28&nbsp;°C, маюцца пэрыяды высокай вільготнасьці паветра. Часта тэмпэратура перавышае 32&nbsp;°C, а зрэдку дасягае 38&nbsp;°C сьпякоты і вышэй. Восень у Нью-Ёрку прыемная, з тэмпэратурай ад 10&nbsp;°C да 18&nbsp;°C. Аднак нью-ёрскае надвор’е вельмі непрадказальнае і час ад часу зьдзіўляе нью-ёркцаў мяккай, амаль бясьсьнежнай зімой або даволі адчувальнай прахалодай летам. Бывала, што яшчэ ў красавіку здаралася моцная [[мяцеліца]], якая пакрывала Нью-Ёрк тоўстым пластом сьнегу. Часам тэмпэратура можа рэзка вагацца ад дня да дня. Вандроўцам рэкамэндуецца сачыць за прагнозам надвор’я і мець некалькі відаў адзеньня позьняй восеньню і раньняй вясной. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Нью-Ёрку | Крыніца = [http://www.crh.noaa.gov/product.php?site=NWS&issuedby=NYC&product=CLI&format=CI&version=1&glossary=1&highlight=off Average Weather for New York, NY] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = 22 | Студзень_макс = 3 | Студзень_мін = -3 | Студзень_абс_мін = -21 | Люты_абс_макс = 24 | Люты_макс = 5 | Люты_мін = -2 | Люты_абс_мін = -26 | Сакавік_абс_макс = 30 | Сакавік_макс = 10 | Сакавік_мін = 2 | Сакавік_абс_мін = -16 | Красавік_абс_макс = 36 | Красавік_макс = 16 | Красавік_мін = 7 | Красавік_абс_мін = -11 | Травень_абс_макс = 37 | Травень_макс = 22 | Травень_мін = 12 | Травень_абс_мін = 0 | Чэрвень_абс_макс = 38 | Чэрвень_макс = 26 | Чэрвень_мін = 17 | Чэрвень_абс_мін = 7 | Ліпень_абс_макс = 41 | Ліпень_макс = 29 | Ліпень_мін = 21 | Ліпень_абс_мін = 11 | Жнівень_абс_макс = 40 | Жнівень_макс = 28 | Жнівень_мін = 20 | Жнівень_абс_мін = 10 | Верасень_абс_макс = 39 | Верасень_макс = 24 | Верасень_мін = 16 | Верасень_абс_мін = 4 | Кастрычнік_абс_макс = 34 | Кастрычнік_макс = 18 | Кастрычнік_мін = 10 | Кастрычнік_абс_мін = -2 | Лістапад_абс_макс = 29 | Лістапад_макс = 12 | Лістапад_мін = 5 | Лістапад_абс_мін = -14 | Сьнежань_абс_макс = 24 | Сьнежань_макс = 6 | Сьнежань_мін = 0 | Сьнежань_абс_мін = -25 | Год_абс_макс = 41 | Год_макс = 16.6 | Год_мін = 8.8 | Год_абс_мін = -26 <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 0 | Люты_сяр = 1 | Сакавік_сяр = 6 | Красавік_сяр = 11 | Травень_сяр = 17 | Чэрвень_сяр = 22 | Ліпень_сяр = 25 | Жнівень_сяр = 24 | Верасень_сяр = 20 | Кастрычнік_сяр = 14 | Лістапад_сяр = 8 | Сьнежань_сяр = 3 | Год_сяр = 12.6 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 105 | Люты_ападкі = 80 | Сакавік_ападкі = 111 | Красавік_ападкі = 109 | Травень_ападкі = 119 | Чэрвень_ападкі = 98 | Ліпень_ападкі = 117 | Жнівень_ападкі = 107 | Верасень_ападкі = 107 | Кастрычнік_ападкі = 98 | Лістапад_ападкі = 110 | Сьнежань_ападкі = 100 | Год_ападкі = 1261 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} === Раёны === [[Файл:5_Boroughs_Labels_New_York_City_Map.svg|значак|{{легенда|#4DAF4A|1. [[Мангэтан]]}}{{легенда|#FFFF33|2. [[Бруклін]]}}{{легенда|#FF7F00|3. [[Кўінз]]}}{{легенда|#E41A1C|4. [[Бронкс]]}}{{легенда|#984EA3|5. [[Стэйтэн-Айлэнд]]}}]] Нью-Ёрк часам падзяляюць на пяць раёнаў<ref>[https://web.archive.org/web/20171007144725/http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm «The Five Boroughs of the City of New York: A Brief Historical Description»]. The History Box.</ref>. Кожны раён супадае з адпаведным акругай штату [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], што робіць горад адным з муніцыпалітэтаў ЗША, які мае ў сваім складзе некалькі акругаў. [[Файл:Manhattan skyline (17202072956).jpg|значак|зьлева|Краявіды Мангэтану.]] [[Мангэтан]] фармуе акругу Нью-Ёрк у рамках штату. Гэта геаграфічна самы маленькі, але самы густанаселены раён места. Тут месьціцца [[Цэнтральны парк (Нью-Ёрк)|Цэнтральны парк]] і большасьць гарадзкіх хмарачосаў<ref>Carlson, Jen (21.05.2012). [https://web.archive.org/web/20161025130428/http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php «Do You Refer To Manhattan As „The City“?»]. Gothamist.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва Мангэтана ў 2022 годзе складала {{Лік|27201,2}} км², што рабіла яго самай густанаселанай акругай ЗША, перавышаючы таксама шчыльнасьць любога асобнага амэрыканскага гораду<ref>[https://www.census.gov/popclock/embed.php?component=density «Highest Density States, Counties and Cities (2022)»]. United States Census Bureau.</ref>. Мангэтан уважаецца культурным, адміністрацыйным і фінансавым цэнтрам Нью-Ёрку і зьмяшчае штаб-кватэры многіх буйных транснацыянальных карпарацыяў, тут можна знайсьці сядзібу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], [[Ўол-стрыт]] і шэраг важных унівэрсытэтаў. Раён часта называюць фінансавай і культурнай сталіцай сьвету<ref>Barry, Dan (11.10.2001). [https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html «A Nation challenged: in New York; New York Carries On, but Test of Its Grit Has Just Begun»]. The New York Times.</ref><ref>Sorrentino, Christopher (16.09.2007). [https://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html «When He Was Seventeen»]. The New York Times.</ref>. [[Бруклін]] фармуе акругу Кінгс у рамках штату. Ён месьціцца на заходнім ускрайку [[Лонг-Айлэнд]]у і ёсьць самым населеным раёнам гораду. Бруклін вядомы сваёй культурнай, сацыяльнай і этнічнай разнастайнасьцю, незалежнай мастацкай сцэнай, асобнымі кварталамі і адметнай архітэктурнай спадчынай. Раён мае доўгую берагавую лінію, улучна з [[Коні-Айлэнд]]ам, які паўстаў у 1870-х гадах як адзін з самых раньніх забаўляльных цэнтраў у ЗША<ref>Immerso, Michael (2002). [https://books.google.com/books?id=i4POVzmwY9cC «Coney Island: The People’s Playground»]. Rutgers University Press. — С. 3. — ISBN 978-0-8135-3138-0.</ref>. [[Марын-парк (парк)|Марын-парк]] і [[Праспэкт-парк]] уважаюцца двума найбуйнейшымі паркамі ў Брукліне<ref>Hughes, C.J. (17.08.2016). [https://www.nytimes.com/2016/08/21/realestate/marine-park-brooklyn-block-parties-bocce-and-salt-air.html «Marine Park, Brooklyn: Block Parties, Bocce and Salt Air»]. The New York Times.</ref>. З 2010 году раён ператварыўся ў квітнеючы цэнтар прадпрымальніцтва і высокатэхналягічных стартапаў<ref>[https://www.cbinsights.com/blog/brooklyn-hot-startup-list-investments/ «19 Reasons Why Brooklyn Is New York’s New Startup Hotspot»]. CB Insights.</ref><ref name="Friedman">Friedman, Vanessa (30.04.2016). [https://www.nytimes.com/2016/05/01/fashion/brooklyn-wearables-revolution.html «Brooklyn’s Wearable Revolution»]. The New York Times.</ref>, а таксама постмадэрнісцкага мастацтва і дызайну<ref name="Friedman"/><ref>Symonds, Alexandria (29.04.2016). [https://www.nytimes.com/2016/04/29/t-magazine/art/dustin-yellin-vr-google-tilt-brush-art.html «One Celebrated Brooklyn Artist’s Futuristic New Practice»]. The New York Times.</ref>. У Брукліне таксама знаходзіцца [[Форт Гамільтан]], адзіная дзейная база арміі ЗША ў Нью-Ёрку<ref>[https://web.archive.org/web/20110902235300/http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF «Military Bases in the Continental United States»]. NPS.</ref>, калі ня браць ва ўлік [[Берагавая ахова ЗША|Берагавую ахову]]. Гэтая крэпасьць была пабудаваная ў 1825 годзе на месцы разьмяшчэньня колішняй артылерыйскай батарэі, якая выкарыстоўвалася за часам [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]], і на сёньня ёсьць адным з самых даўгавечных вайсковых фортаў краіны<ref>Jackson, Kenneth T., ed. (2010). [https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&q=encyclopedia+of+new+york «The History of New York City»] (2nd ed.). Yale University Press. — С. 30. — ISBN 978-0-300-11465-2.</ref>. [[Файл:Downtown Brooklyn skyline from Gowanus.jpg|значак|зьлева|Краявіды Брукліну.]] [[Кўінз]] фармуе аднайменную акругу штату. Раён месьціцца на востраве Лонг-Айлэнд на паўночным усходзе ад Брукліну. Гэта геаграфічна найбуйнейшы раён гораду, а таксама этнічна самая разнастайная акруга Ў ЗША<ref>O'Donnell, Michelle (4.07.2006). [https://www.nytimes.com/2006/07/04/nyregion/04fourth.html «In Queens, It’s the Glorious 4th, and 6th, and 16th, and 25th…»]. The New York Times.</ref> і самым этнічна разнастайным гарадзкім раёнам у сьвеце<ref>Kim, Christine. [http://traveltips.usatoday.com/queens-new-york-sightseeing-107156.html «Queens, New York, Sightseeing»]. USA Today.</ref><ref>Weber, Andrew (30.04.2013). [https://web.archive.org/web/20150513065643/http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ «Queens»]. NewYork.com.</ref>. У Кўінзе месьціцца стадыён [[Сіці-філд]], дзе свае хатнія матчы ладзіць бэйсбольны клюб «[[Нью-Ёрк Мэтс]]». Тут жа праводзяцца матчы штогадовага [[адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе]] ў [[Нацыянальны тэнісны цэнтар (Нью-Ёрк)|Нацыянальным тэнісным цэнтры]] ў [[Флашынг-Мэдаўз-Карона-Парк]]у, з плянамі пабудовы адмысловага футбольнага стадыёна дзеля клюбу «[[Нью-Ёрк Сіці]]»<ref>[https://abc7ny.com/metropolitan-park-casino-nyc-new-york-mets/14021998/ «Mets owner Steve Cohen proposes $8 billion casino complex at Citi Field»]. WABC-TV.</ref>. Акрамя таго, два з трох аэрапортаў гораду і мэтрапольнай тэрыторыі, як то [[Міжнародны аэрапорт імя Джона Кенэдзі]] і аэрапорт [[Ла-Гуардыя]], месьцяцца менавіта ў Кўінзе<ref>Rizzo, Cailey. [https://www.travelandleisure.com/airlines-airports/new-york-city-airports «What to Know About NYC Airports Before Your Next Trip; New York City has three major airports, so which should you choose? Here’s everything you need to know before booking your flight»]. Travel and Leisure.</ref>. [[Бронкс]] фармуе аднайменную акругу штату. Гэта адначасова самы паўночны раён Нью-Ёрку і адзіны, які знаходзіцца пераважна на мацерыковай частцы ЗША. Тут можна знайсьці [[Янкі-стэдыюм]], то бок хатнюю арэну бэйсбольнага клюбу «[[Нью-Ёрк Янкіз]]». У гэтым раёне функцыянуе найбуйнейшы ў краіне жыльлёвы каапэратыў, вядомы як [[Кооп-Сіці]]<ref>Frazier, Ian (26.06.2006). [https://www.newyorker.com/archive/2006/06/26/060626fa_fact_frazier «Utopia, the Bronx»]. The New Yorker.</ref>. Працуе ў гэтай частцы гораду і [[Бронскі заапарк]], які лічыцца найбуйнейшым у сьвеце гарадзкім заапаркам<ref>[https://web.archive.org/web/20150114073313/http://bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx «Animals & Exhibits»]. Bronx Zoo.</ref>, займаючы тэрыторыю ў 1,07 км² і ўтрымліваючы больш за 6 тысячаў жывёлаў<ref>Ward, Candace (2000). [https://books.google.com/books?id=FuWKuHbWnvIC «New York City Museum Guide»]. Dover Publications. — С. 72. — ISBN 978-0-486-41000-5.</ref>. Бронкс уважаецца радзімай [[гіп-гоп]] музыкі і зьвязанай зь ёй [[гіп-гоп (субкультура)|культурай]]<ref name="Toop">Toop, David (1992). [https://books.google.com/books?id=9KuRQgAACAAJ «Rap Attack 2: African Rap to Global Hip Hop»]. Serpent’s Tail. — ISBN 978-1-85242-243-1.</ref>. На паўночным усходзе Бронксу знаходзіцца найвялікшы ў Нью-Ёрку [[Пэлэм-Бэй-парк]], які займае тэрыторыю ў 1122 га<ref>Foderaro, Lisa W. (31.05.2013). [https://www.nytimes.com/2013/06/01/nyregion/surveying-effort-alters-sizes-of-some-new-york-parks.html «How Big Is That Park? City Now Has the Answer»]. The New York Times.</ref>. [[Стэйтэн-Айлэнд]] фармуе акругу Рычманд у рамках штату. Ён злучаны з Бруклінам мостам [[Вэразана-Нэраўз]], а з Мангэтанам — бясплатным паромам [[Стэйтэн-Айлэнд (паром)|Стэйтэн-Айлэнд]]. У цэнтры Стэйтэн-Айлэнду месьціцца вялікі парк, які займае тэрыторыю ў 10 км² і мае сьцежкі даўжынёю ў 45 км<ref>[http://www.nynjtc.org/park/staten-island-greenbelt «Staten Island Greenbelt»]. NYNJTC.</ref>. === Паркі === [[Файл:Central Park - The Pond (48377220157).jpg|значак|зьлева|[[Цэнтральны парк (Нью-Ёрк)|Цэнтральны парк]] у Нью-Ёрку.]] Горад Нью-Ёрк мае складаную паркавую сыстэму, у якую ўваходзяць розныя паркі і зоны, якія кіруюцца Нацыянальнай паркавай службай, Управай паркаў, рэкрэацыі і гістарычнага захаваньня штату Нью-Ёрк, а таксама Дэпартамэнтам паркаў і рэкрэацыі Нью-Ёрку. У 2018 годзе ў адмысловым рэйтынгу ParkScore паркавая сыстэма гораду заняла дзявяты радок сярод пяцідзесяці самых заселеных гарадоў ЗША<ref>[https://web.archive.org/web/20181013013055/https://parkscore.tpl.org/rankings.php «ParkScore 2018: City Rankings»]. Trust for Public Land.</ref>. [[Нацыянальная зона адпачынку Гэйтўэй]] мае плошчу ў больш за 110 км², пры гэтым большая частка зоны належыць Нью-Ёрку<ref>[http://www.nps.gov/gate/index.htm «Discover the truly wild side of New York's metropolitan area»]. NPS.</ref>. У Брукліне і Кўінзе гэты парк зьмяшчае больш за 36 км² салёных балотаў, забалочаных участкаў і астравоў. Там жа ў Кўінзе да парку належыць значная заходняя частка паўвострава [[Рокаўэй]]. У Стэйтэн-Айлэндзе парк улучае ў сябе шэраг фортаў ды [[Грэйт-Кілз парк]]. У межах Нью-Ёрку ёсьць сем дзяржаўных паркаў, сярод якіх ёсьць нацыянальны парк [[Рывэрбанк (нацыянальны парк)|Рывэрбанк]]. Гарадзкія паркі займаюць плошчу ў 110 км², а даўжыня пляжаў складае 23 км<ref>[http://www.nyc.gov/html/om/html/99a/pr042-99.html «Mayor Giuliani Announces Amount of Parkland in New York City has Passed 28,000-acre (110 km2) Mark»]. New York City Mayor’s Office.</ref>. Найбуйнейшым гарадзкім паркам ёсьць [[Пэлэм-Бэй парк]] у Бронксе, плошча якога складае 1122 гектараў<ref>[http://www.nycgovparks.org/parks/pelham-bay-park «Pelham Bay Park»]. New York City Department of Parks and Recreation.</ref>, а самым вядомым і наведваным ёсьць [[Цэнтральны парк (Нью-Ёрк)|Цэнтральны парк]], які штогод наведваюць 40 мільёнаў чалавек<ref>[http://www.travelandleisure.com/slideshows/worlds-most-visited-tourist-attractions/5 «The World’s Most Visited Tourist Attractions—No. 4 (tie) Central Park, New York City—Annual Visitors: 40,000,000»]. Travel + Leisure.</ref>. == Адміністрацыя == === Урад === [[Файл:New York County Courthouse - Angle Shot (48129112547).jpg|значак|У будынку суда акругі Нью-Ёрку разьмешчаныя Вярхоўны суд Нью-Ёрку і іншыя ўрадавыя ўстановы.]] Горад Нью-Ёрк кіруецца радай і мэрам<ref>[https://web.archive.org/web/20120118035924/http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government «Forms of Municipal Government»]. National League of Cities.</ref>. Гарадзкія ўлады адказваюць за [[адукацыя|адукацыю]], дзейнасьць папраўчых установаў, грамадзкую бясьпеку, рэкрэацыйныя ўстановы, санітарыю, водазабесьпячэньне і сацыяльнае забесьпячэньне. Аднапалатная гарадзкая рада складаецца з 51 сябра<ref>[https://web.archive.org/web/20071208230244/http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm «About the Council»]. New York City Council.</ref>. Кожны тэрмін мэра і дэпутатаў рады доўжыцца чатыры гады і мае ліміт у два пасьлядоўныя тэрміны<ref>Chan, Sewell; Hicks, Jonathan P. (23.10.2008). [http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/10/23/council-to-debate-term-limits-change/ «Council Votes, 29 to 22, to Extend Term Limits»]. The New York Times.</ref>, але пасьля чатырохгадовага перапынку можна зноў балятавацца на гэтыя пасады. Адміністрацыйны кодэкс гораду, законы Нью-Ёрку і гарадзкі пратакол ёсьць зводам мясцовых законаў, зборнікам правілаў і афіцыйным часопісам адпаведна<ref>Gibson, Ellen M.; Manz, William H. (2004). [https://www.wshein.com/media/samples/5268.pdf «Gibson’s New York Legal Research Guide»]. (3rd ed.). Wm. S. Hein Publishing. — С. 450, 458, 473. — ISBN 978-1-57588-728-9.</ref><ref>Durkin, Erin (26.05.2014). [https://web.archive.org/web/20171011010531/http://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 «Councilman Ben Kallos wants city to publish government notices on its website»]. Daily News.</ref>. Кожны раён супадае з судовай акругай адзінай судовай сыстэмы штату, то бок у кожным зь іх маецца ўласны крымінальны суд і цывільны суд. У гэты ж час [[Вярхоўны суд Нью-Ёрку]] разглядае галоўныя судовыя працэсы гораду і апэляцыі. На [[Мангэтан]]е знаходзіцца Першы дэпартамэнт Вярхоўнага суда, апэляцыйны аддзел, а ў [[Бруклін]]е — Другі дэпартамэнт. Ёсьць некалькі пазасудовых адміністрацыйных судоў, якія зьяўляюцца органамі выканаўчай улады і не ўваходзяць у адзіную судовую сыстэму штату. У Нью-Ёрку маецца два [[Фэдэральны акруговы суд ЗША|Фэдэральныя акруговыя суды ЗША]]. Адзін зь іх акруговы суд Паўднёвай акругі Нью-Ёрку месьціцца ў Мангэтане, а ягоная юрысдыкцыя ўлучае Мангэтан і [[Бронкс]]. Акруговы суд Усходняй акругі Нью-Ёрку, галоўны будынак якога знаходзіцца ў Брукліне, а юрысдыкцыя ўлучае ў сябе Бруклін, [[Кўінз]] і [[Стэйтэн-Айлэнд]]. Апэляцыйны суд другой акругі ЗША і суд міжнароднага гандлю ЗША таксама месьцяцца ў Нью-Ёрку на пляцы Фолі на Мангэтане<ref>[https://www.cit.uscourts.gov/court-info/court-locations «Court Address & Directory»]. U.S. Court of International Trade.</ref>. === Палітыка === [[Файл:Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg|значак|зьлева|Дзейны мэр гораду [[Загран Мамдані]].]] [[Загран Мамдані]] быў абраны мэрам гораду ў 2025 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/news/articles/cly4kr8gzr2o|загаловак=Mamdani seals remarkable victory - but real challenges await|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=05.11.2025}}</ref>. Прадстаўнікі [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай партыі]] займаюць большасьць дзяржаўных пасадаў. На лістапад 2023 году 67% актыўных зарэгістраваных выбарнікаў у горадзе ёсьць дэмакратамі і 10,2% — рэспубліканцамі<ref>[https://web.archive.org/web/20240116035832/https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx «NYSVoter Enrollment by County, Party Affiliation and Status Voters Registered as of November 01, 2023»]. New York State Board of Elections.</ref>. Нью-Ёрк не галасаваў большасьцю за кандыдатаў у прэзыдэнты ад [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]] з 1924 году, і аніводны кандыдат ад Рэспубліканскай партыі на пасады ўнутры штату не перемагаў ува ўсіх пяці раёнах з моманту ўтварэньня гораду ў 1898 годзе. Нью-Ёрк ёсьць значнай крыніцай фармаваньня палітычных выбарчых фондаў<ref>Lincoln, Taylor. [https://www.citizen.org/wp-content/uploads/MaxedOut.pdf «The Wells of the Congress»]. Public Citizen</ref>. Горад мае моцны дысбалянс плацяжоў з нацыянальным і дзяржаўным урадамі. Горад атрымлівае 83 цэнты за кожны даляр, які Нью-Ёрк адпраўляе фэдэральнаму ўраду ў выглядзе падаткаў, то бок штогод адпраўляе на 11,4 мільярдаў даляраў больш, чым атрымлівае з фэдэральнага ўзроўню. У 2009—2010 фінансавы год жыхары і прадпрыемствы гораду таксама накіравалі штату Нью-Ёрк дадатковыя 4,1 мільярды даляраў, чым горад атрымаў наўзамен<ref>[https://web.archive.org/web/20160501015209/http://www.rockinst.org/observations/wardr/2011-12-giving_getting.aspx «Downstate Pays More, Upstate Gets More: Does It Matter?»]. The Nelson A. Rockefeller Institute of Government.</ref>. === Грамадзкая бясьпека === [[Файл:My picture of NYPD officers.jpg|значак|Паліцыянты Нью-Ёрку ў Брукліне.]] [[Дэпартамэнт паліцыі Нью-Ёрку]] ёсьць найбуйнейшым сярод дэпартамэнтаў усіх гарадоў у ЗША, маючы ў сваёй арганізацыі больш за 36 тысячаў афіцэраў паліцыі, што на больш чым утрая перавышае памер [[дэпартамэнт паліцыі Чыкага|дэпартамэнту паліцыі Чыкага]]<ref>Kershner, Ellen. [https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-police-departments-in-the-us.html «The Largest Police Departments In The US»]. WorldAtlas.</ref>. Паміж 1970-х і 1990-х гадоў у горадзе назіраўся ўсплёск злачыннасьці<ref>Prager, Arthur (2006). [http://www.americanheritage.com/content/worst-case-scenario «Worst-Case Scenario»]. American Heritage. Vol. 57, no. 1.</ref>. Агульная тэндэнцыя зьніжэньня ўзроўню злачыннасьці пачалася толькі з 1990-х гадоў<ref>[http://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cs-en-us-city.pdf «Compstat»]. City of New York Police Department.</ref>. З 1993 па 2005 гады колькасьць гвалтоўных злачынстваў зьнізілася больш чым на 75% і працягвала зьніжацца ў пэрыяды, калі ў краіне агулам назіраўся іхны рост<ref>[https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html «Don’t Tell New York, But Crime Is Going Up»]. City University of New York.</ref>. У 2013 годзе праграма паліцыі Нью-Ёрку «спыні-і-зрабі-агляд» была абвешчаная неканстытуцыйнай, бо зважался як палітыка ўскоснага расавага прафіляваньня мурынаў і гішпанамоўных жыхароў<ref>Goldstein, Joseph.[https://www.nytimes.com/2013/08/13/nyregion/stop-and-frisk-practice-violated-rights-judge-rules.html «Judge Rejects New York’s Stop-and-Frisk Policy»]. The New York Times.</ref>, але прэтэнзіі да паліцыі ў гэты бок працягваліся ў наступныя гады<ref>Katersky, Aaron; Grant, Teddy. [https://abcnews.go.com/US/nypd-safety-team-making-high-number-unlawful-stops/story?id=99850699 «NYPD safety team making high number of unlawful stops, mostly people of color: Report»]. ABC News.</ref>. Лічылася, што праграма «спыні-і-зрабі-агляд» была прычынай зьніжэньня злачыннасьці, але паказьнікі працягвалі падаць у гады пасьля заканчэньня праграмы<ref>Ehrenfreund, Max. [https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/09/22/donald-trump-claims-new-yorks-stop-and-frisk-policy-reduced-crime-the-data-disagree/ «Donald Trump claims New York’s stop-and-frisk policy reduced crime. The data disagree»]. The Washington Post.</ref><ref>Badger, Emily. [https://www.nytimes.com/2020/03/02/upshot/stop-and-frisk-bloomberg.html «The Lasting Effects of Stop-and-Frisk in Bloomberg’s New York»]. The New York Times.</ref>. У 1990 годзе ў горадзе быў зафіксаваны рэкорд у 2245 забойстваў, а ўжо ў 2018 годзе колькасьць забойстаў была зьведзеная да мінімуму за амаль 70 гадоў, апусьціўшыся да 289 чалавек<ref>Kanno-Youngs, Zolan. [https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-murder-rate-hit-new-low-in-2018-11546559793 «New York City’s Murder Rate Hit New Low in 2018»]. The Wall Street Journal.</ref>. Колькасьць забойстваў і паказьнік у 3,3 чалавекі на 100 тысяч жыхароў у 2017 годзе быў самым найніжэйшым з 1951 году<ref>[https://a860-gpp.nyc.gov/concern/nyc_government_publications/05741v36b «Fewest Annual Murders and Shooting Incidents Ever Recorded in the Modern Era; Lowest per-capita murder rate since 1951»]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. New York City Police Department.</ref>. У 2023 годзе ў Нью-Ёрку было зарэгістравана 386 забойстваў, што на 12% менш, чым у папярэднім годзе<ref>Cramer, Maria; Meko, Hurubie; and Marcius, Chelsia Rose. [https://www.nytimes.com/2024/01/03/nyregion/nyc-crime-2023.html «Homicides and Shootings Fell in New York City as Felony Assaults Rose»]. The New York Times.</ref><ref>[https://www.nyc.gov/site/nypd/news/p00098/nypd-december-2023-end-of-year-citywide-crime-statistics «NYPD Announces December 2023, End-of-Year Citywide Crime Statistics»]. New York City Police Department.</ref>. У Нью-Ёрку дзеяць больш строгія законы аб зброі, чым у большасьці іншых гарадоў ЗША. Гэтак у месцы патрабуецца ліцэнзія на валоданьне любой пальнай зброі, а Закон штату Нью-Ёрку аб бясьпецы 2013 году забараніў валодаць аўтаматычнай зброяй<ref>[https://edition.cnn.com/2022/05/26/politics/gun-violence-data-what-matters/index.html «States with the most gun violence share one trait»]. CNN.</ref>. == Дэмаграфія == [[Файл:Chinatown manhattan 2009.JPG|значак|зьлева|Чайнатаўн у Мангэтане.]] У 2000 годзе ў Нью-Ёрку пражывала 8 008 278 чалавек, 3 021 588 хатніх гаспадарак і 1 852 233 сям’і. [[Шчыльнасьць насельніцтва]] 10 194,2/км². У горадзе 3 200 912 жыльлёвых адзінак, зь сярэдняй шчыльнасьцю 4074,6/км². Расавы склад гораду: 44,66% белых, 26,59% афраамэрыканцаў, 0,52% карэнных амэрыканцаў (індзейцаў), 9,83% aзіятаў, 0,07% ціхаакіянцаў, 13,42% іншых расаў, і 4,92% людзей, якія далучаюць сябе да двух або больш расаў. 26,98% насельніцтва — лацінаамэрыканцы, незалежна ад расы. Сярэдні, а дакладней мэдыянны прыбытак хатніх гаспадарак у горадзе $38 293, сем’яў — $41 887. Сярэдні прыбытак у мужчын $37 435, у жанчын $32 949. Прыбытак на душу насельніцтва $22 402. 21,2% насельніцтва і 18,5% сем’яў находзяцца ніжэй за мяжу беднаты. З усіх людзей якія жывуць у беднаце, 30,0% маладзей за 18 гадоў, і 17,8% ва ўзросьце 65 гадоў і старэй. Сярод 3 021 588 хатніх гаспадарак, у 29,7% ёсьць дзеці маладзей 18 гадоў; 37,2% складаюцца з шлюбных пар, якія жывуць разам; у 19,1% разьдзел хатняй гаспадаркі — жанчына без мужа; 38,7% хатніх гаспадарак — ня сем’і. 31,9% усіх хатніх гаспадарак складаюцца з самастойных асоб, і ў 9,9% жыве адзін чалавек узростам 65 гадоў або старэй. Сярэдні памер хатняй гаспадаркі 2,59, а сярэдні памер сям’і 3,32. Па ўзросьце, насельніцтва гораду разьбіваецца наступным чынам: 24,2% маладзей 18 гадоў, 10,0% ад 18 да 24, 32,9% ад 25 да 44, 21,2% ад 45 да 64, і 11,7% узростам 65 гадоў і старэй. Мэдыянны ўзрост 34 гады. На кожныя 100 жанчын прыходзіцца 90,0 мужчын. На кожныя 100 жанчын узростам 18 гадоў і больш, прыходзіцца 85,9 мужчын. == Эканоміка == [[Файл:Times Square at Night New York City November 2003.jpg|значак|[[Таймз-сквэр]].]] Нью-Ёрк ёсьць цэнтарам міжнароднага бізнэсу і гандлю ў сьвеце, у сувязі з гэтым яго часам называюць сталіцай сьвету<ref>Jackson, Kenneth T. (2.04.2021). [https://www.wsj.com/articles/does-new-york-still-want-to-be-the-capital-of-the-world-11617400766 «Does New York Still Want to Be the Capital of the World?»]. The Wall Street Journal.</ref>. Памер эканомікі Вялікага Нью-Ёрку ацэньваўся ў 2022 годзе ў 2,16 трыльёны даляраў ЗША<ref>[https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35620 «Total Gross Domestic Product for New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA (MSA)»]. FRED.</ref>. Горад таксама ўважаецца цэнтрам шматлікіх галінаў прамысловасьці ў ЗША. Гэта таксама і фінансавы цэнтар краіны, бо ў ім знаходзяцца такія біржы, як то [[Нью-Ёрская фондавая біржа]], [[NASDAQ]], [[American Stock Exchange]], [[New York Mercantile Exchange]] і [[New York Board of Trade]]. Нью-Ёркская фондавая біржа на [[Ўол-стрыт]] лічыцца найбуйнейшай у сьвеце біржай паводле агульнай рынкавай капіталізацыі публічных кампаніяў<ref>[https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf 2013 WFE Market Highlights]. World Federation of Exchanges.</ref>. Фінансавая галіна засяроджаная на [[Ўол-стрыт]] у ніжнім Мангэтане. Места ёсьць буйным цэнтрам банкаўскай справы і [[фінансы|фінансаў]], сусьветнага гандлю, [[транспарт]]у, [[турызм]]у, рынку [[нерухомасьць|нерухомасьці]], новых [[сродак масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]], а таксама традыцыйных сродкаў масавай інфармацыі, [[рэкляма|рэклямы]], юрыдычных паслуг, [[бухгальтарскі ўлік|бухгальтарскага ўліку]], [[страхаваньне|страхаваньня]], моды і мастацтва ў краіне. Порты Нью-Ёрку і Нью-Джэрзі ёсьць галоўным эканамічным рухавіком рэгіёну, атрымаўшы дадатковы пажытак ад пашырэньня [[Панамскі канал|Панамскага канала]]<ref>LaRocco, Lori Ann (24.09.2022). [https://www.cnbc.com/2022/09/24/new-york-now-no-1-port-in-us-as-sea-change-in-trade-hits-west-coast.html «New York is now the nation’s busiest port in a historic tipping point for U.S.-bound trade»]. CNBC.</ref><ref>[https://maritime-executive.com/article/port-of-nynj-beats-west-coast-rivals-with-highest-2023-volumes «Port of NYNJ Beats West Coast Rivals with Highest 2023 Volumes»]. The Maritime Executive.</ref><ref>[https://www.marinelink.com/news/port-new-york-new-jersey-remains-us-top-501852 «Port of New York and New Jersey Remains US' Top Container Port»]. Marinelink.</ref>. [[Файл:West side of Manhattan from Hudson Commons (95103p).jpg|значак|зьлева|Бізнэсовы раён Мангэтана.]] Многія карпарацыі з сьпісу [[Fortune 500]] маюць свае сядзібы ў Нью-Ёрку<ref>[https://web.archive.org/web/20110824184919/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ «Fortune 500 2011: Cities with most companies»]. CNNMoney.</ref>, як і вялікая колькасьць транснацыянальных карпарацыяў. Нью-Ёрк займае першы радок сярод гарадоў сьвету паводле прыцягненьня [[капітал]]у, бізнэсу і турыстаў<ref>Kennedy, Simon (13.04.2014). [https://www.bloomberg.com/news/2014-04-13/beijing-breaks-into-top-ten-in-rankings-by-a-t-kearney.html «Beijing Breaks into Top Ten in Rankings by A.T. Kearney»]. Bloomberg.</ref><ref>Kaske, Michelle (12.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120312173905/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says.html «New York City Tops Global Competitiveness Rankings, Economist Report Says»]. Bloomberg</ref>. Роля Нью-Ёрку як галоўнага сусьветнага цэнтра рэклямнай індустрыі добра адлюстраваная на прыкладзе [[Мэдысан-авэню]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200731204559/https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 «Definition of Metonymy»]. Chegg.</ref>. Гарадзкая індустрыя моды забясьпечвае занятасьць блізу 180 тысяч супрацоўнікаў з гадавым фондам заробкаў у 11 мільярдаў даляраў<ref>Fermino, Jennifer (7.02.2014). [https://web.archive.org/web/20171011005433/http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 «Mayor de Blasio announces $3M in grants for New York City’s fashion industry»]. Daily News.</ref>. Вялікі ўплыў маюць іншыя сэктары эканомікі, улучна з працай унівэрсытэтаў і некамерцыйных арганізацыяў. Вытворчасьць значна скарацілася цягам XX стагодзьдзя, але яна ўсё яшчэ забясьпечвае пэўную занятасьць. Гарадзкая швачная прамысловасьць, гістарычна засяроджаная ў Мангэтане, дасягнула свайго піку ў 1950 годзе, калі ў гэтай галіне Нью-Ёрку працавала больш за 323 тысяч работнікаў. У 2015 годзе ў гэтай індустрыі было занята менш за 23 тысяч чалавек, не зважаючы на захады па адраджэньні галіны<ref>Hu, Winnie (7.02.2017). [https://www.nytimes.com/2017/02/07/nyregion/new-york-garment-industry-brooklyn.html «New York Tries to Revive Garment Industry, Outside the Garment District»]. The New York Times.</ref>. Нью-Ёрк быў першапачатковым цэнтрам амэрыканскай кінэматаграфіі, пакуль яна не перамясьцілася ў [[Галівуд]], але і цяпер у Нью-Ёрку працягваюць вырабляць некаторыя фільмы і тэлеперадачы. У Нью-Ёрку находзіцца мноства выдавецтваў, і тут часта ўпершыню друкуюцца новыя кнігі. Іншыя важныя сэктары ўключаюць мэдычныя дасьледаваньні і [[тэхналёгія|тэхналёгіі]], некамэрцыйныя ўстановы і [[унівэрсытэт|ўнівэрсытэты]]. На 2013 год сусьветныя рэклямныя агенцыі [[Omnicom Group]] і [[Interpublic Group]], якія базуюцца ў Мангэтане, разам мелі гадавы прыбытак каля $ 21 млрд, што адлюстроўвае ролю Нью-Ёрку ў якасьці вядучага сусьветнага цэнтра рэклямнай індустрыі. === Ўол-стрыт === [[Файл:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|значак|зьлева|Найбуйнейшая фондавая біржа ў сьвеце — [[Нью-Ёрская фондавая біржа]].]] Найважнейшым эканамічным сэктарам Нью-Ёрку лічыцца фінансавая індустрыя, якая абслуговае фактычна ўсю краіну і вядомая як [[Ўол-стрыт]]. Гэтая назва павязаная з тым, што будынак [[Нью-Ёрская фондавая біржа|Нью-Ёрскай фондавай біржы]] ў Ніжнім Мангэтане месьціцца па адрасе Ўол-стрыт, 11. [[NASDAQ]] разьмешчаны па адрасе Брадўэй, 165. Гэтыя дзьве біржы ўважаюцца найвялікшымі ў сьвеце як паводле агульным пасярэднім штодзённым аб’ёме таргоў, гэтак і паводле рынкавай капіталізацыі зарэгістраваных на іх кампаніяў<ref>[https://web.archive.org/web/20130621174531/http://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html «NYSE Listings Directory»]. New York Stock Exchange.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf «2013 WFE Market Highlights»]. World Federation of Exchanges.</ref>. У 2013—2014 фінансавым годзе індустрыя [[каштоўная папера|каштоўных папераў]] Ўол-стрыт прынесла 19% падатковых прыбыткаў штата<ref>[https://www.osc.state.ny.us/press/releases/mar15/031115.htm «DiNapoli: Wall Street Bonuses Edge Up in 2014»]. Office of the New York State Comptroller.</ref>. Нью-Ёрк застаецца найбуйнейшым сусьветным цэнтрам гандлю на рынках публічнага і пазыковага капіталу, што часткова абумоўлена памерам і фінансавым разьвіцьцём эканомікі ЗША<ref name="nyc">[http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ny_report_final.pdf «Sustaining New York’s and the US’ Global Financial Services Leadership»]. New York City Economic Development Corporation.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150923222511/http://www.bis.org/statistics/r_qa1306_hanx18.pdf «Total debt securities»]. Bank for International Settlements.</ref>. Горад таксама займае першы радок у кіраваньні [[хэдж-фонд]]амі, прыватным капіталам і грашовымі аб’ёмамі зьліцьцяў і паглынаньняў. Некалькі [[інвэстыцыйны банк|інвэстыцыйных банкаў]] і інвэстыцыйных кампаніяў з штаб-кватэрамі на Мангэтане ёсьць важнымі ўдзельнікамі іншых сусьветных фінансавых цэнтраў<ref name="nyc"/>. Нью-Ёрк уважаецца галоўным камэрцыйным банкаўскім цэнтрам краіны<ref>Chaudhuri, Saabira (15.09.2014). [https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/09/15/ranking-the-biggest-u-s-banks-a-new-entrant-in-top-5/ «Ranking the Biggest U.S. Banks: A New Entrant in Top 5»]. The Wall Street Journal.</ref>. У 2018 годзе на Мангэтане мелася больш за 46,5 млн м² офісных плошчаў<ref name="Foster">Foster, Cynthia (7.12.2018). [https://web.archive.org/web/20190414022654/https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report «Q3 2018 U.S. Office Market Outlook»—. Colliers International.</ref>, што зрабіла горад найбуйнейшым рынкам офісных плошчаў у сьвеце<ref>Miller, Joe; Chaffin, Joshua (21.12.2023). [https://www.ft.com/content/f2849309-f490-47e8-abe6-2aa6bfcc69fc «Law firm Paul Weiss signs biggest US office lease of 2023 in Manhattan»]. Financial Times.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140713071533/http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html «Understanding The Manhattan Office Space Market»]. Officespaceseeker.</ref>. У той час Цэнтральны Мангэтан з 37,2 млн м² офісных памяшканьняў у 2018 годзе<ref name="Foster"/> быў найбуйнейшым бізнэсовым раёнам у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20130508231043/http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf «Marketbeat United States CBD Office Report 2Q11»]. Cushman & Wakefield, Inc.</ref>. === Нерухомасьць === [[Файл:5th Avenue 9304.JPG|значак|Пятая авэню.]] Нерухомасьць Нью-Ёрку часта лічыцца надзейным прытулкам для інвэстараў з усяго сьвету<ref>Marc Da Silva (3.01.2017). [https://web.archive.org/web/20231103153122/https://www.propertyinvestortoday.co.uk/breaking-news/2016/12/international-investors-eye-new-york-as-safe-haven «International investors eye New York as safe haven»]. Angelsmedia.</ref>. Агульны кошт усёй маёмасьці гораду ў 2017 фінансавым годзе быў ацэнены ў 1,479 трыльёна даляраў ЗША, павялічыўшыся на 6,1% у параўнаньні з папярэднім годам. Пры гэтым агульны рынкавы кошт на сямейныя дамы складаў 765 мільярдаў даляраў (51,7%), на [[кандамініюм]]ы, каапэратывы і шматкватэрныя дамы прыпадаў 351 мільярд даляраў (23,7%), а камэрцыйная нерухомасьць ацэньвалася ў 317 мільярдаў даляраў (21,4%)<ref>[https://www.nyc.gov/site/finance/about/press/press-release-fy24-tentative-assessment-roll.page «Department Of Finance Publishes Fiscal Year 2024 Tentative Property Tax Assessment Roll»]. New York City Department of Finance.</ref><ref>[https://www1.nyc.gov/assets/finance/downloads/pdf/press_release/fy2017_tentative_assessment_roll.pdf «Department of Finance Publishes Fiscal Year 2017 Tentative Assessment Roll»]. New York City Department of Finance.</ref>. На Пятай авэню ў цэнтры Мангэтана ў 2023 годзе была найвышэйшая ў сьвеце арэндная плата ў 22 тысячы даляраў за квадратны мэтар<ref>Boonshoft, Michael. [https://www.cushmanwakefield.com/en/news/2023/11/ny-fifth-avenue-retains-its-top-ranking-as-the-worlds-most-expensive-retail-destination «New York’s Fifth Avenue Retains Its Top Ranking As The World’s Most Expensive Retail Destination»]. Cushman & Wakefield.</ref>. Нью-Ёрк мае адзін з найвышэйшых коштаў на жыльлё ў сьвеце, што пагаршаецца зь ягоным недахопам<ref>Horowitz, Alex; Staveski, Adam (2023). [https://www.pewtrusts.org/en/research-and-analysis/articles/2023/05/25/new-yorks-housing-shortage-pushes-up-rents-and-homelessness «New York’s Housing Shortage Pushes Up Rents and Homelessness»]. The Pew Charitable Trusts.</ref><ref>Morabito, Charlotte (24.06.2024). [https://www.cnbc.com/2023/06/24/how-new-york-citys-sky-high-cost-of-living-stacks-up-to-london.html «How New York City’s sky-high cost of living stacks up to London»]. CNBC.</ref>. У 2023 годзе аднапакаёвыя кватэры на Мангэтане здаваліся зь сярэднямесячнай аплатай у 4443 даляры ЗША<ref>Duddridge, Natalie (11.08.2023). [https://www.cbsnews.com/newyork/news/manhattans-average-rent-soared-to-record-5588-in-july/ «Manhattan’s average rent soared to record $5,588 in July»]. CBS New York.</ref>. На 2023 год сярэдняя цана дома ў горадзе складала больш за 1 мільён даляраў<ref>Barrett, George (2.08.2023). [https://www.nyrealestatetrend.com/home-prices-and-property-values-in-new-york/ «Home Prices and Property Values in New York»]. NY Real Estate Trend.</ref>. З 33 тысяч адзінак арэндных кватэраў, дасяжных у 2023 годзе, колькасьць вакантных зь іх складаў усяго толькі 1,4%, што было найніжэйшым паказьнікам з 1968 году. Адвечна высокі попыт з боку маладых людзей падштурхнуў сярэднямесячную арэндную плату аднапакаёвых кватэраў у Нью-Ёрку да звыш 4 тысяч даляраў ЗША і двухпакаёвых кватэраў да 5 тысячаў даляраў ЗША, што стала найвышэйшым паказьнікам у ЗША<ref>Giulia Carbonaro (28.08.2024). [https://www.newsweek.com/new-york-rent-hits-all-time-high-1945346 «New York City Rent Hits All-Time High»]. Newsweek.</ref>. === Турызм === [[Файл:Times Square, Broadway, May 2016.jpg|значак|зьлева|[[Таймз-сквэр]].]] [[Турызм]] ёсьць жыцьцёва важнай галіной для Нью-Ёрку<ref>[https://www.travelweekly.com/Travel-News/Travel-Agent-Issues/NYC-and-Company-changes-its-name «NYC & Company is now New York City Tourism + Conventions»]. Travel Weekly.</ref>. Вялікая колькасьць турыстаў наведваюць горад, гэтак паводле зьвестак 2019 году Нью-Ёрк прывабіў 66,6 мільёнаў наведвальнікаў, зь якіх 13,5 мільёнаў былі замежнікамі. Найбольшая колькасьць турыстаў па-за межаў ЗША былі зь [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Канада|Канады]], [[Бразылія|Бразыліі]] і [[Кітай|Кітая]]<ref name="DiNapoli">DiNapoli, Thomas (2021) [https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/tourism-industry-new-york-city «The Tourism Industry in New York City Reigniting the Return»]. New York State Comptroller.</ref>. Шматлікія крыніцы назвалі Нью-Ёрк самым фатаграфаваным горадам у сьвеце<ref>[https://nycity.media/history/history-in-photos-new-york-is-the-most-photographed-city-in-the-world.html «History in Photos: New York is the Most Photographed City in the World»]. New York City Media.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230713051730/https://www.expedia.com/stories/most-photographed-places-in-the-world/ «The Most Photographed Places In The World Based On Traveler Data»]. Expedia.</ref><ref>Swanson, Ana (26.08.2015). [https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/26/the-worlds-most-photographed-places/ «The world’s most photographed places»]. The Washington Post.</ref>. Слёган, лягатып і песьня ''[[I Love New York]]'' прасоўвае горад у турыстычным пляне з 1977 году. Колькасьць наведвальнікаў скарацілася на дзьве траціны ў 2020 годзе падчас [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі]], аднавіўшы паказьнік у 2023 годзе, калі колькасьць турыстаў дасягнула 63,3 мільёнаў чалавек<ref name="DiNapoli"/> <ref>David, Greg (5.09.2023). [https://www.thecity.nyc/2023/09/05/tourists-china-hotel-rates/ «Tourists Are Back to NYC in Big Numbers»]. The City.</ref>. Галоўнымі славутасьцямі Нью-Ёрку ўважаюцца [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]], [[статуя Свабоды]], [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] і [[Цэнтральны парк (Нью-Ёрк)|Цэнтральны парк]]<ref>[https://web.archive.org/web/20240909073305/https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ «Most Popular Landmarks in New York»]. LUXlife Magazine.</ref>. [[Таймз-сквэр]] ёсьць яскрава асьветленым цэнтрам [[Тэатральны квартал (Нью-Ёрк)|Брадўэйскага тэатральнага раёну]]<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/596253/Times-Square «Times Square»]. Encyclopædia Britannica.</ref> і галоўным цэнтрам сусьветнай індустрыі забаваў<ref>[https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm «Midtown Times Square»]. New York Architecture Images.</ref>, прыцягваючы 50 мільёнаў наведвальнікаў штогод. Гэты пляц ёсьць адным з найбольш ажыўленых пешаходных скрыжаваньняў у сьвеце<ref>Alikpala, Gidget. [https://en.as.com/latest_news/the-top-10-most-visited-tourist-attractions-in-the-usa-n/ «The top 10 most visited tourist attractions in the USA»] As.</ref>. Паводле зьвестак [[Брадўэйская ліга|Брадўэйскай лігі]], у сэзонах 2022—2023 і 2023—2024 гадах было прададзена квіткоў на брадўэскія выступы блізу 1,54 мільярдаў даляраў ЗША. Абодва сэзоны мелі наведвальнасьць блізу па 12,3 мільёнаў чалавек кожны. == Культура == [[Файл:NYC - Guggenheim Museum.jpg|значак|[[Музэй Гугенгайма]] з боку пятай авэню.]] Нью-Ёрк часта робіцца месцам дзеі ў раманах, фільмах і тэлевізійных праграмах, і яго часам называюць культурнай сталіцай сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ «Consulate General of Iceland New York Culture»]. Consulate General of Iceland New York.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ «Consulate of Latvia in New York»]. Consulate of Latvia.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm «Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture»]. The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY.</ref><ref>[http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 «New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock; essays by Dore Ashton…»]. National Library of Australia. 1988. — ISBN 978-0-8478-0990-5.</ref>. Горад ёсьць радзімай многіх культурных рухаў, у тым ліку [[Гарлемскае адраджэньне|Гарлемскага адраджэньня]] ў літаратуры і выяўленчым мастацтве<ref>[https://www.nytimes.com/1987/02/08/magazine/harlem-in-the-jazz-age.html?src=pm «Harlem in the Jazz Age»]. The New York Times.</ref><ref>Cotter, Holland (24.05.1998). [https://www.nytimes.com/1998/05/24/arts/art-a-1920-s-flowering-that-didn-t-disappear.html?src=pm «ART; A 1920’s Flowering That Didn’t Disappear»]. The New York Times.</ref>, [[абстрактны экспрэсіянізм|абстрактнага экспрэсіянізму]] ў [[жывапіс]]е, вядомага як [[Нью-Ёркская школа]], і [[гіп-гоп]]у<ref name="Toop"/><ref>Gonzalez, David (21.05.2007). [https://www.nytimes.com/2007/05/21/nyregion/21citywide.html?pagewanted=all «Will Gentrification Spoil the Birthplace of Hip-Hop?»]. The New York Times.</ref>, [[панк]]у<ref>Harrington, Joe S. (2002). [https://books.google.com/books?id=lw9Ccboc5OcC «Sonic Cool: The Life & Death of Rock 'N' Roll»]. Hal Leonard. — С. 324—330. — ISBN 978-0-6340-2861-8.</ref>, [[гардкор-панк|гардкору]]<ref>McPheeters, Sam; Karacas, Christy (1.09.2009). [https://web.archive.org/web/20161023050118/http://www.vice.com/read/survival-of-the-streets-137-v16n9 «Survival of the Streets»]. Vice.</ref>, [[сальса|сальсы]], фрыстайлу, некаторых формаў [[джаз]]у<ref>[http://www.1920s-fashion-and-music.com/Harlem-Renaissance-music.html «Harlem Renaissance Music in the 1920s»]. 1920s Fashion & Music.</ref> і разам зь [[Філадэлфія]]й [[дыска]] ў музыцы. Нью-Ёрк уважаецца танцавальнай сталіцай сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20100414045804/https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html «Free To Dance—About The Film»]. Public Broadcasting Service.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110513030823/http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits «Group Visits»]. Alvin Ailey Dance Foundation, Inc.</ref>. Адной з найбольш распаўсюджаных рысаў Нью-Ёрку ёсьць ягоны хуткі тэмп<ref>Chauvin, Kelsy (15.03.2019). [https://www.fodors.com/world/north-america/usa/new-york/new-york-city/experiences/news/15-things-not-to-do-in-new-york-city «15 Things NOT to Do in New York City»]. Fodor’s.</ref><ref>Poliak, Shira. [https://web.archive.org/web/20151203093200/http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple «Adjusting To New York City»]. Sun Sentinel.</ref><ref>Miller, Stephen (2016). [https://books.google.com/books?id=tfsmDAAAQBAJ&q=hurrying+feverish+electric+crowds+new+york&pg=PA50 «Walking New York: Reflections of American Writers from Walt Whitman to Teju Cole»]. Fordham University Press. — С. 46, 50, 131. — ISBN 978-0-8232-7425-3.</ref>, што спарадзіла тэрмін [[Нью-ёркская хвіліна]]. === Тэатар === [[Файл:Broadway Theaters 45th Street Night.jpg|значак|зьлева|Шэраг тэатраў у [[Тэатральны квартал (Нью-Ёрк)|Тэатральным квартале]].]] Цэнтральным местам амэрыканскай тэатральнай сцэны ёсьць [[Тэатральны квартал (Нью-Ёрк)|Тэатральны квартал]], які месьціцца ў [[Мангэтан]]е. У ягоны склад уваходзіць [[Брадўэйскі тэатар]], а таксама тэатры [[Оф-Брадўэй]] і [[Оф-Оф-Брадўэй]]<ref>Londré, Felicia Hardison; Watermeier, Daniel J. (1998). «The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present». Continuum. ISBN 978-0-8264-1079-5.</ref>. Многія зоркі [[кінэматограф|кіно]] і [[тэлебачаньне|тэлебачаньня]], робячы перапынак у кар’ерах на вялікіх экранах, часам працавалі ў памянёных нью-ёркскіх тэатрах і бралі ўдзел у іхных пастаноўках<ref>Watt, Stephen; Richardson, Gary A. (1994). «American Drama: Colonial to Contemporary».</ref>. Брадўэйскі тэатар, які лічаць адным з галоўных ангельскамоўных тэатраў у сьвеце, быў названы ў гонар галоўнай магістралі Браўвэй, якая перасякае [[Таймз-сквэр]]<ref>Welsh, Anne Marie (6.06.2004). [https://web.archive.org/web/20081005110339/http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html «2 plays + 9 nominations = good odds for locals»]. The San Diego Union-Tribune.</ref>, якую часам называюць «Вялікім белым шляхам»<ref>McBeth, VR (25.09.2006). [https://web.archive.org/web/20110504160457/http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ «The Great White Way»]. TimesSquare.com.</ref><ref>Tell, Darcy (2007). [https://books.google.com/books?id=NwaLWFSG3rcC&pg=PA41 «Times Square Spectacular: Lighting Up Broadway»]. HarperCollins. — ISBN 978-0-0608-8433-8.</ref><ref>Allen, Irving Lewis (1995). [https://books.google.com/books?id=j41z0yeKbeIC&pg=PA59 «The City in Slang: New York Life and Popular Speech»]. Oxford University Press. — ISBN 978-0-1953-5776-9.</ref>. Агулам 41 пляцоўка, якія пераважна сканцэнтраваныя ў тэатральным квартале Цэнтральнага Мангэтана, кожная зь якіх мае мінімум 500 глядацкіх месцаў, клясыфікуюцца як брадўэйскія тэатры<ref>[https://www.playbill.com/broadway-theatres «Learn about the 41 theatres on Broadway»]. Playbill.</ref>. Брадўэйскі тэатральны сэзон 2018—2019 гадоў усталяваў рэкорды з агульнай наведвальнасьцю ў 14,8 мільёнаў і прыбыткам у 1,83 мільярдаў даляраў<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/2018-2019-broadway-end-of-season-statistics/ «2018 — 2019 Broadway End-of-Season Statistics»]. The Broadway League.</ref>. Аднаўляючыся пасьля вымушанага закрыцьця праз [[пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэмію каранавірусу]], прыбыткі тэатраў у сэзоне 2022—2023 гадоў аднавіліся да 1,58 мільярдаў даляраў пры агульнай наведвальнасьці 12,3 мільёнаў чалавек<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/20222023-broadway-end-of-season-statistics-show-that-broadway-had-attendance-of-123-million-and-grosses-of-158-billion/ «2022—2023 Broadway End-Of-Season Statistics Show That Broadway Had Attendance Of 12.3 Million And Grosses Of $1.58 Billion»]. The Broadway League</ref><ref>[https://www.broadwayleague.com/research/statistics-broadway-nyc/ «Broadway Season Statistics»]. The Broadway League.</ref>. Узнагарода [[Тоні]] надаецца за дасканаласьць у жывым брадўэйскім тэатры і ўручаецца на штогадовай цырымоніі ў Мангэтане<ref>[https://www.tonyawards.com/about/faq/ «Frequently Asked Questions»]. Tony Awards.</ref>. === Архітэктура === [[Файл:1232-42 Dean Street Crown Heights.jpg|значак|Дамы з чырвонай цэглы ў [[Бруклін]]е.]] Нью-Ёрк мае вартыя ўвагі будынкі з пункту гледжаньня архітэктуры, бо тут маецца шырокая разнастайнасьць стыляў і рознага часу, ад галяндзкага каляніяльнага [[дом Вікафа|дома Пітэра Клясэна Вікафа]] ў [[Бруклін]]е, які датуецца сярэдзінай XVII стагодзьдзя, да сучаснага [[Сусьветны гандлёвы цэнтар 1|Сусьветнага гандлёвага цэнтра 1]], хмарачоса ў Ніжнім Мангэтане і найдаражэйшай офіснай вежы ў сьвеце паводле кошту будаўніцтва<ref>Taylor, Marisa. [https://web.archive.org/web/20120201180547/http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs «As One World Trade Center soars, so do its costs»]. MSNBC.</ref>. [[Скайлайн|Відарысы]] Мангэтана зь ягонымі шматлікімі хмарачосамі быў прызнаны знакавым сымбалем гораду<ref>Fazzare, Elizabeth. [https://www.architecturaldigest.com/gallery/what-makes-nycs-skyline-so-iconic «What Makes NYC’s Skyline So Iconic? 17 Buildings to Know»]. Architectural Digest.</ref><ref>Dobnik, Verena. [https://www.newspapers.com/article/the-indianapolis-star-iconic-skyline-of/140916473/ «NYC sizing up its iconic skyline; Empire State Building’s owner objects to tower he says would spoil view»]. The Indianapolis Star.</ref><ref>Hakela, Deepti. [https://www.newspapers.com/article/the-day-new-skyscrapers-changing-new-yor/140916613/ «Rising to new heights; Skinny skyscrapers are transforming NYC’s iconic skyline»]. The Day.</ref>. На 2019 год у Нью-Ёрку было 6455 вышынных будынкаў, што ставіла места на трэці радок па гэтым паказьніку ў сьвеце пасьля [[Ганконг]]у і [[Сэул]]а. Характар буйных жылых раёнаў Нью-Ёрку часта вызначаецца элегантнымі дамамі з карычневага каменьня, [[таўнгаўс]]амі і пашарпанымі шматкватэрнымі дамамі, якія былі пабудаваныя ў час хуткага пашырэньня гораду з 1870 па 1930 гады<ref>Plunz, Richard A. (1990). «Chapters 3 [Rich and Poor] & 4 [Beyond the Tenement]». History of Housing in New York City: Dwelling Type and Change in the American Metropolis. Columbia University Press. — ISBN 978-0-231-06297-8.</ref>. Камень і цэгла былі асноўнымі будаўнічымі матэрыяламі ў горадзе пасьля таго, як будаўніцтва драўляных дамоў было абмежавана пасьля [[Вялікі пажар у Нью-Ёрку|Вялікага пажару 1835 году]]<ref>Rufus Rockwell (1902). [https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog «New York: Old & New: Its Story, Streets, and Landmarks»]. J.B. Lippincott. — С. 354</ref>. Аднак, у Нью-Ёрку таксама ёсьць менш густанаселеныя раёны, якія маюць асобныя жылыя дамы. У такіх раёнах, як то [[Рывэрдэйл (Нью-Ёрк)|Рывэрдэйл]] у Бронксе, [[Дытмас-Парк]] у Брукліне і [[Дугластан-Літл-Нэк|Дугластан]] у Кўінзе, маюць распаўсюд вялікія аднасямейныя дамы ў розных архітэктурных стылях, такіх як [[т’юдараўскае адраджэньне]] і [[віктарыянская архітэктура|віктарыянскі стыль]]<ref>Garb, Margaret (1.03.1998). [https://www.nytimes.com/1998/03/01/realestate/if-you-re-thinking-living-riverdale-bronx-community-jealous-its-open-space.html «If You’re Thinking of Living In/Riverdale, the Bronx; A Community Jealous of Its Open Space»]. The New York Times.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120204145438/https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm «New York Metro: 6 Affordable Neighborhoods»]. New York.</ref><ref>Shaman, Diana (8.02.2004). [https://www.nytimes.com/2004/02/08/realestate/if-you-re-thinking-living-douglaston-queens-timeless-city-area-with-country-feel.html «If You’re Thinking of Living In/Douglaston, Queens; Timeless City Area, With a Country Feel»]. The New York Times.</ref>. === Мастацтва === [[Файл:Lincoln Center at dawn.jpg|значак|зьлева|[[Тэатар Дэйвіда Г. Коха]] (зьлева), [[Мэтраполітэн-опэра]] (у цэнтры) і [[Дэйвід-Гефэн-хол]] (справа).]] [[Лінкальн-цэнтар]], разьмешчаны на пляцы Лінкальна на Верхнім Ўэст-Сайдзе Мангэтана, ёсьць вялікіх мастацкім комплексам, дзе месьцяцца шматлікія уплывовыя мастацкія ўстановы, у тым ліку [[Мэтраполітэн-опэра]], [[Нью-Ёркская опэра]], [[Нью-Ёркская філярмонія]] і [[Нью-Ёркскі балет]], а таксама [[Тэатар Вівіян Бамонт]], [[Джульярдзкая школа]], Джаз у Лінкальн-цэнтры і [[Эліс-Талі Хол]]. [[Інстытут тэатра і кіно Лі Страсбэрга]] знаходзіцца на Юніян-сквэр, а [[Школа мастацтваў Тыша]] знаходзіцца пры Нью-Ёркскім унівэрсытэце, а [[Фундацыя гарадзкіх паркаў]] ладзіць бясплатныя музычныя канцэрты ў Цэнтральным парку<ref>[https://web.archive.org/web/20121016075818/http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ «About Summer Stage»]. City Parks Foundation.</ref>. [[Файл:Metropolitan Museum of Art (The Met) - Central Park, NYC.jpg|значак|Будынак [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэя]].]] У Нью-Ёрку налічваюцца больш за 2 тысячы мастацкіх і культурных арганізацыяў і больш за 500 мастацкіх галерэяў<ref name="nycfuture">[https://web.archive.org/web/20080831013443/http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf «Creative New York»]. Center for an Urban Future.</ref>. Гарадзкія ўлады фінансуюць мастацтва большым гадавым бюджэтам, чым мае [[Нацыянальны фонд мастацтваў]]<ref name="nycfuture"/>. У горадзе таксама разьмешчаныя сотні культурных установаў і гістарычных месцаў. [[Пятая авэню|Музэйная міля]] — назва вучастка Пятай авэню паміж 82-й да 105-й вуліцамі на Верхнім Іст-Сайдзе Мангэтана, у верхняй частцы [[Карнэгі-Гіл]]у<ref>Kusisto, Laura (21.10.2011). [https://web.archive.org/web/20111023171126/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204618704576643022038133998.html «Reaching High on Upper 5th Avenue»]. The Wall Street Journal.</ref>. Дзевяць музэяў займаюць плошчу гэтага вучастка Пятай авэню, што робіць яго адным з найбольш канцэнтравым культурніцкім месцам у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20120101013336/http://www.museummilefestival.org/museums/ «Museums on the Mile»]. Museum Mile Festival.</ref>. Да ліку гэтых мастацкіх музэяў улучаюць [[Музэй Гугенгайма]], [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]], [[Новая галерэя Нью-Ёрку|Новую галерэю Нью-Ёрку]] і [[Музэй афрыканскага мастацтва|Афрыканскі цэнтар]]. У дадатак да музэйных экспазыцыяў, музэі маюць супрацу ў штогадовым фэстывалі Музэйная міля, якая ладзіцца штогод у чэрвені, каб прасоўваць музэі і павялічваць наведвальнасьць<ref>[https://web.archive.org/web/20140506150805/https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 «New Drive Promoting 5th Ave.’s 'Museum Mile'»]. The New York Times.</ref>. Многія з самых прыбытковых аўкцыёнаў мастацтва ў сьвеце ладзяцца ў Нью-Ёрку<ref>Pogrebin, Robin; Reyburn, Scott (15.11.2017). [https://www.nytimes.com/2017/11/15/arts/design/leonardo-da-vinci-salvator-mundi-christies-auction.html «Leonardo da Vinci Painting Sells for $450.3 Million, Shattering Auction Highs»]. The New York Times.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20171116083413/http://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp «Christ painting by Leonardo da Vinci sells for record $450M»]. MSN.</ref>. Мэтраполітэн-музэй уважаецца найбуйнейшым мастацкім музэем у [[Амэрыка|Амэрыцы]]. У 2022 годзе яго наведала 3,2 мільёнаў наведвальнікаў, што паставіла яго на трэці радок у рэйтынгу найбольш наведвальных музэяў ЗША і на восьмае месца ў сьпісе самых наведвальных мастацкіх музэяў у сьвеце. Ягоная сталая калекцыя зьмяшчае больш за два мільёны твораў, падзеленых паміж 17-і куратарскімі аддзеламі<ref>[https://web.archive.org/web/20161128201035/https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site «Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site»]. Met Museum.</ref>, і ўлучае творы мастацтва [[Антычнасьць|Антычнасьці]] і [[Старажытны Эгіпет|Старажытнага Эгіпту]], а таксама карціны і скульптуры практычна ўсіх эўрапейскіх майстроў і шырокую калекцую амэрыканскага і сучаснага мастацтва. Музэй захоўвае шырокія фонды мастацтва Афрыкі, Азіі, Акіяніі, [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыйскай імпэрыі]] і [[іслам]]у<ref>de Montebello, Philippe (1997). [https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6 «Masterpieces of the Metropolitan Museum of Art»]. New York: Metropolitan Museum of Art. — С. 6—7. — ISBN 0-300-10615-7.</ref>. === Кухня === [[Файл:Lox-and-bagel-02.jpg|значак|Нью-ёрскі бэйгл з [[стронга]]й.]] Нью-Ёрк адметны тым, што тут спалучылася мноства міжнародных кухняў праз доўгую гісторыю мігранцыі да гораду. Імігранты з [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропы]], асабліва [[габрэі]] з гэтых рэгіёнаў, прывезьлі ў горад [[бэйгл]]ы, [[сырны пірог]], [[хот-дог]]і і [[кныш]]ы. Дзякуючы італьянскім імігрантам ў Нью-Ёрку зьвявілася [[піцца]] ў нью-ёркскім стылі ды іншыя італьянскія стравы, з габрэямі і ірляндцамі зьявілася [[пастрама]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160402133541/https://www.pri.org/stories/2016-03-31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli «Pastrami On Rye: A Full-length History Of The Jewish Deli»]. Public Radio International.</ref> і [[саланіна]]<ref>Esposito, Shaylyn (15.03.2013). [https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/is-corned-beef-really-irish-2839144/ «Is Corned Beef Really Irish?»]. Smithsonian.</ref> адпаведна. Кітайскія і іншыя азіяцкія рэстараны, бутэрбродныя, [[траторыя|траторыі]], закусачныя і [[кавярня|кавярні]] паўсюдна раскіданыя ва ўсім горадзе. Як вулічная ежа ў Нью-Ёрку прадаюцца [[фаляфэль]] і [[кебаб]]ы<ref>Bleyer, Jennifer (14.05.2006). [https://www.nytimes.com/2006/05/14/nyregion/thecity/14vend.html «Kebabs on the Night Shift»]. The New York Times.</ref>. У горадзе знаходзіцца амаль адна тысяча найлепшых і самых разнастайных рэстаранаў высокай кухні ў сьвеце, паводле зьвестак [[Michelin]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200412002700/http://www.viamichelin.com/web/Restaurants «27,479 restaurants selected by the Michelin Guide—Top Destinations»]. Michelin Guide.</ref>. Дэпартамэнт аховы здароўя і псыхічнай гігіены Нью-Ёрку прысвойвае літарныя адзнакі гарадзкім рэстаранам на аснове вынікаў праверкі<ref>[https://web.archive.org/web/20140122123431/http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml «Restaurant Inspection Results (Letter Grades)»]. New York City Department of Health and Mental Hygiene.</ref>. На 2019 год у горадзе было 27 тысяч рэстаранаў<ref>Tiedemann, Jennifer (8.04.2019). [https://indefenseofliberty.blog/2019/04/08/15-per-hour-minimum-wage-isnt-what-nyc-restaurant-workers-ordered/ «$15-Per-Hour Minimum Wage Isn’t What NYC Restaurant Workers Ordered»]. Goldwater Institute.</ref>. Начны рынак Кўінз у [[Флашынг-Мэдаўз-Карона-Парк]]у прыцягвае больш за дзесяць тысяч чалавек кожную ноч, каб пакаштаваць ежу з больш чым 85 краінаў сьвету<ref>Gleason, Will (11.03.2019). [https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-voted-best-city-in-the-world-in-massive-worldwide-survey-031119 «Citing its diversity and culture, NYC was voted best city in the world in new global survey»]. Time Out.</ref>. == Транспарт == Да грамадзкага транспарта Нью-Ёрку ставяцца [[Нью-Ёрскі мэтрапалітэн|мэтрапалітэн]], аўтобусы, таксі, гарадзкі цягнік [[Стэйтэн-Айлэнд]]у, лінная дарога на [[востраў Рузвэлта|востраве Рузвэлта]], цягнік-аэраэкспрэс і паром на Стэйтэн-Айлэнд. Амаль усе з гэтых сыстэмаў, а таксама прыгарадныя цягнікі й аўтобусы эксплюатуюцца адной кампаніяй ([[MTA]]) і маюць адзіную сыстэму аплаты праезду па магнітных квітках. У адрозьненьне ад іншых буйных гарадоў [[ЗША]], грамадзкі транспарт самы папулярны спосаб перамяшчэньня. Так, у 2005 годзе 54,6% жыхароў Нью-Ёрку дабіраліся да працы, выкарыстоўваючы грамадзкі транспарт<ref>Les Christie (29.06.2007). [https://web.archive.org/web/20080516222801/http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm «New Yorkers are Top Transit Users»]. CNNMoney.com (Cable News Network).</ref>. Прыкладна кожны трэці карыстач грамадзкага транспарту ў ЗША й дзьве траціны карыстачоў чыгункі жыве ў Нью-Ёрку й ягоных прадмесьцях<ref>[http://web.mta.info/mta/network.htm «The MTA Network: Public Transportation for the New York Region»]. Metropolitan Transportation Authority.</ref><ref>Pisarski, Alan (16.10.2006). [http://onlinepubs.trb.org/onlinepubs/nchrp/CIAIIIfacts.pdf «Commuting in America III: Commuting Facts»]. Transportation Research Board.</ref>. Гэта моцна адрозьнівае яго ад астатняй частцы краіны, дзе каля 90% жыхароў прадмесьцяў выкарыстоўваюць ўласныя аўтамабілі дзеля перамяшчэньня да працоўнага месца. Нью-Ёрк — адзіны горад у Злучаных Штатах, дзе больш чым у палове хатніх гаспадарак няма аўтамабіля, пры гэтым у [[Мангэтан]]е аналягічны паказьнік перавышае 75%, а ў цэлым па краіне адсотак падобных хатніх гаспадарак складае ўсяго 8%. Згодна зь Бюро перапісу ЗША, жыхары Нью-Ёрку ў сярэднім трацяць 38,4 хвіліны ў дзень дзеля таго, каб дабрацца да сваёй працы. === Мэтрапалітэн === [[Файл:NYCT R142.jpg|значак|Цягнік нью-ёрскага мэтро на паверхні.]] {{Асноўны артыкул|Нью-Ёрскі мэтрапалітэн}} Мэтрапалітэн Нью-Ёрку ўключае ў сябе 472 станцыяў на 36 маршрутах, мае агульную даўжыню ў 1370 км і зьяўляецца самым працяглым у сьвеце паводле агульнай даўжыні маршрутаў (​​самае доўгае па лініях — [[Шанхайскі мэтрапалітэн|шанхайскі]]). Мэтро ахоплівае 4-ы з 5-ці гарадзкіх раёнаў ([[Мангэтан]], [[Бруклін]], [[Кўінз]] і [[Бронкс]]). Яно традыцыйна называецца «subway» (падземка), аднак 40% шляхоў<ref>Goldstein, Jack (2013). [https://books.google.com/books?id=vR62BAAAQBAJ «101 Amazing Facts About New York»]. Andrews UK Limited. — ISBN 978-1783333059.</ref> і траціна станцыяў знаходзяцца на паверхні й разьмешчаныя на роўні зямлі альбо на эстакадзе. [[Файл:R160 E enters 42nd Street.jpg|значак|зьлева|Гарадзкі мэтрапалітэн утрымлівае найвялікшую колькасьць станцыяў у сьвеце.]] Першая лінія мэтрапалітэна ў Нью-Ёрку была адкрытая ў 1868 годзе прыватнай кампаніяй [[BRT]]. Да 1932 году мэтрапалітэн знаходзіўся ўва прыватным валоданьні й належыў дзьвюм кампаніям: [[BRT]] і [[IRT]]. Затым да іх дадалася муніцыпальная кампанія, якая ў 1940 годзе выкупіла абедзьве прыватныя й аб’яднала гарадзкі мэтрапалітэн у адзіны гаспадарчы комплекс. У цяперашні час кіроўная мэтрапалітэнам кампанія [[МТА]] таксама кіруе й сеткай гарадзкіх аўтобусных маршрутаў. За выключэньнем некаторых маршрутаў, мэтрапалітэн працуе 24 гадзіны ў дзень<ref>Hu, Winnie; Schweber, Nate; Piccoli, Sean (17.05.2021). [https://www.nytimes.com/2021/05/17/nyregion/nyc-subway-full-service-24-hours.html «New York City Subway Returns to 24-Hour Service»]. The New York Times.</ref>. У 2023 годзе мэтро перавезла {{Лік|2027286000}} пасажыраў<ref>[https://www.apta.com/wp-content/uploads/2023-Q4-Ridership-APTA-Update-1.pdf «Transit Ridership Report Fourth Quarter 2023»]. American Public Transportation Association.</ref>. Штодзённая колькасьць пасажыраў разьлічваецца з 1985 году. Рэкордны паказьнік быў зафіксаваны 29 кастрычніка 2015 году калі мэтрапалітэнам скарысталіся больш за 6,2 мільёнаў пасажыраў<ref>[https://web.archive.org/web/20240225181756/https://ny.curbed.com/2015/12/11/10621694/nyc-subway-broke-its-single-day-ridership-record-in-october «NYC Subway Broke Its Single-Day Ridership Record In October»]. Curbed.</ref>. У цяперашні час пачалася распрацоўка праекту па перакладзе нью-ёрцкага мэтрапалітэна на аўтаматычнае кіраваньне. Кошт праезду па стане на жнівень 2023 году наступны: аднаразовая паездка — $ 2,90. MTA прапануе 7-дзённыя і 30-дзённыя праязныя білеты, якія могуць значна зьнізіць кошт аднаразовай паездкі<ref>[https://web.archive.org/web/20150915224327/http://web.mta.info/metrocard/mcgtreng.htm#unlimited «MTA/New York City Transit — Fares and MetroCard»]. MTA.</ref>. Таксама дасяжныя ільготныя тарыфы для людзей сталага веку і людзей з абмежаванымі магчымасьцямі<ref>[https://web.archive.org/web/20220705162451/https://new.mta.info/guides/riding-the-subway «How to Ride the Subway»]. MTA.</ref>. Пры гэтым шматдзённы праязны білет дае права на неаднаразовы без абмежаваньняў праезд у мэтрапалітэне на працягу тэрміну ягонага дзеяньня. Адлік пачатку тэрміну дзеяньня праязнога (гэта значыць фіксацыя першых содняў выкарыстаньня квітка) робіцца з моманту першага праходу праз турнікет мэтрапалітэна альбо аўтобуса па-за залежнасьці ад часу праходу й заканчваецца ў 24 гадзінаў апошніх содняў дзеяньня. === Аўтобус === [[Файл:Port-authority-terminal.jpg|значак|[[Аўтобусны тэрмінал партовай управы]] ўважаецца найбольш загружаным аўтобусным вакзалам у сьвеце.]] Нью-Ёрк мае разьвітую сетку [[аўтобус]]ных маршрутаў, якая штодня перавозіць больш за 2 мільёны пасажыраў. Парк грамадзкіх аўтобусаў працуе 24/7 і ёсьць найвялікшым у [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20171011010537/http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf «Top 100 Transit Bus Fleets»]. Metro Magazine. — С. 4.</ref>. Аўтобусная сетка Нью-Ёрку ўключае больш за 200 мясцовых, якія курсуюць выключна ў сваім раёне, і 30 хуткасных міжраённых маршрутаў, на якіх працуе больш за 5900 аўтобусаў. Кожны мясцовы маршрут мае нумар і літарны прэфікс, які пазначае раён, які ён абслугоўвае (B — [[Бруклін]], Bx — [[Бронкс]], M — [[Мангэтан]], Q —​ [[Кўінз]], S — [[Стэйтэн-Айлэнд]]), а хуткасныя маршруты пазначаныя прэфіксам X. Кошт праезду па стане на жнівень 2023 году — $ 2,90<ref>Ley, Ana (19.07.2023). [https://www.nytimes.com/2023/07/19/nyregion/mta-subway-fare-hikes.html Price of N.Y.C. Subway Ride Will Go Up for the First Time in Years»]. The New York Times. </ref><ref>Simko-Bednarski, Evan (19.07.2023). [https://www.nydailynews.com/new-york/ny-mta-subway-bus-train-lirr-metro-north-fares-tolls-up-20230719-2sg3yjedgrcorgqg3t57uiflda-story.html «NYC bus, subway fare to $2.90; MTA also boosts train fares, tolls»]. New York Daily News.</ref>, які можна аплаціць манэтамі пры ўваходзе ў пярэднія дзьверы аўтобуса ў аўтамаце, разьмешчаным перад кіроўцам. Пры гэтым у кіроўцы можна папрасіць «трансфэр», вядомы як SingleRide. Гэты дакумэнт дазваляе на працягу дьвюх гадзін зрабіць адну перасадку і без аплаты працягнуць рух на іншым аўтобусе<ref>[http://web.mta.info/nyct/bus/howto_bus.htm «Buses»]. MTA.</ref>, аднак перасадка паміж аўтобусамі і мэтро пры гэтым забараняецца<ref>[https://web.archive.org/web/20181022224656/http://web.mta.info/nyct/fare/FaresatAGlance.htm#info «New Fare Information»]. MTA.</ref>, то бок пасажыр вымушаны набыць іншы квіток. [[Аўтобусны тэрмінал партовай управы]] лічыцца галоўным міжгароднім аўтавакзалам гораду і самым загружаным аўтавакзалам у сьвеце, абслугоўваючы 250 тысяч пасажыраў і 7 тысяч аўтобусаў кожны працоўны дзень у будынку, адкрытым у 1950 годзе, які быў спраектаваны дзеля разьмяшчэньня 60 тысч пасажыраў штодня. У 2024 годзе адміністрацыя порта абвесьціла аб плянах будаўніцтва новага тэрмінала, які будзе мець шкляны атрыюм ля новага галоўнага ўваходу на 41-й вуліцы<ref>Hill, John (5.02.2024). [https://www.world-architects.com/en/architecture-news/headlines/renderings-of-new-midtown-bus-terminal-revealed «Renderings of New Midtown Bus Terminal Revealed»]. World Architects.</ref><ref>McGeehan, Patrick (1.02.2024). [https://www.nytimes.com/2024/02/01/nyregion/port-authority-bus-terminal-replacement.html «A Look at the $10 Billion Design for a New Port Authority Bus Terminal The Port Authority unveiled a revised design for a replacement of the much-reviled transit hub, which opened in 1950»]. The New York Times.</ref>. === Гарадзкі цягнік === Не зьвязаная з мэтро і прыгараднымі цягнікамі, лінія гарадзкога цягніка на [[Стэйтэн-Айлэнд]]зе мае цягнікі, якія ёсьць аналягічнымі да мэтрапалітэнаўскіх, і дзейнічае пад кіраваньнем той жа кампаніі [[MTA]]. Разглядаюцца праекты па пераўтварэньню дзеючых і закінутых чыгуначных лініяў вострава ў дзьве лініі [[лёгкі мэтрапалітэн|лёгкага мэтрапалітэну]]. == Спорт == [[Файл:Citi Field 2011.JPG|значак|Хатняя пляцоўка бэйсбольнага клюбу «[[Нью-Ёрк Мэтс]]» [[Сіці-філд]].]] У Нью-Ёрку месьцяцца штаб-кватэры [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай футбольнай лігі]]<ref>[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Football_League.f36bd60db3fbcb01.html «National Football League Company Information»]. Hoover’s, Inc.</ref>, [[Галоўная ліга бэйсболу|Галоўнай лігі бэйсболу]]<ref>[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Baseball.690243a73fc37ae4.html «Major League Baseball Company Information»]. Hoover’s, Inc.</ref>, [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]]<ref>[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Basketball_Association_Inc.9752d99632cf8a45.html «National Basketball Association, Inc. Company Information»]. Hoover’s, Inc.</ref>, [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]<ref>[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Hockey_League.6eb8cbd895fc6ce9.html «National Hockey League Company Information»]. Hoover’s, Inc.</ref> і [[Галоўная ліга футболу|Галоўнай лігі футболу]]<ref>[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Soccer_LLC.0432cbf68c309307.html «Major League Soccer, L.L.C. Company Information»]. Hoover’s, Inc.</ref>. Нью-Ёрк ладзіў [[летнія Паралімпійскія гульні 1984 году]]<ref>[https://www.paralympicheritage.org.uk/new-york-1984-paralympic-summer-games «New York 1984 Paralympic Summer Games»]{{Недаступная спасылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. National Paralympic Heritage Trust.</ref> і [[Гульні добрай волі 1998 году]]<ref>Filip, Bondy (19.10.1992). [https://www.nytimes.com/1992/10/16/us/new-york-city-and-environs-land-goodwill-games-for-98.html «New York City and Environs Land Goodwill Games for ’98»]. The New York Times.</ref>. Заяўка Нью-Ёрку на правядзеньне [[летнія Алімпійскія гульні 2012 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2012 году]] была сярод пяці фіналістаў, аднак у выніку права на гульні атрымаў [[Лёндан]]<ref>Zinser, Lynn (6.07.2005). [https://www.nytimes.com/2005/07/06/sports/othersports/olympic-committee-chooses-london-for-2012-summer-games.html «Olympic Committee Chooses London for 2012 Summer Games»]. The New York Times.</ref>. У горадзе ў розны час існавала больш за 40 буйных прафэсійных клюбаў у пяці відах спорту. Чатыры зь дзесяці найдаражэйшых спартовых стадыёнаў, калі-небудзь пабудаваных ў сьвеце, месьцяцца ў Нью-Ёрку. Да іхняга ліку адносяцца стадыёны [[MetLife]], [[Янкі-стэдыюм]], [[Мэдысан-Сквэр-Гардэн]] і [[Сіці-філд]]<ref>Esteban (27.10.2011). [https://web.archive.org/web/20120827201315/http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ «11 Most Expensive Stadiums in the World»]. Total Pro Sports.</ref>. У лізе [[амэрыканскі футбол|амэрыканскага футболу]] горад прадстаўлены камандамі «[[Нью-Ёрк Джаянтс]]» і «[[Нью-Ёрк Джэтс]]», не зважаючы на тое, што каманды абодвух клюбаў гуляюць свае хатнія матчы на стадыёне [[MetLife]] у суседнім [[Іст-Ратэрфард]]зе ў штаце [[Нью-Джэрзі]]<ref>[https://www.nytimes.com/2011/12/23/sports/football/for-giants-jets-game-metlife-stadium-preparations-differ.html?pagewanted=all «Preparations Different for a Home-and-Home Contest»]. The New York Times.</ref>. [[Файл:Yankee Stadium overhead 2010.jpg|значак|зьлева|[[Янкі-стэдыюм]] у [[Бронкс]]е прымае хатнія матчы бэйсбольнага клюбу «[[Нью-Ёрк Янкіз]]».]] Двума гарадзкімі камандамі з [[Галоўная ліга бэйсболу|Галоўнай лігі бэйсболу]] ёсьць «[[Нью-Ёрк Мэтс]]» і «[[Нью-Ёрк Янкіз]]». Першая каманда ладзіць хатнія матчы на арэне [[Сіці-філд]] у [[Кўінз]]е. Гэтая пляцоўка здольная зьмясьціць {{Лік|41800}} чалавек. Іхныя супернікі зь «Нью-Ёрк Янкіз» гуляюць на [[Янкі-стэдыюм]] у [[Бронкс]]е, які зьмяшчае {{Лік|47400}} глядацкіх месцаў<ref>[https://www.nytimes.com/2018/07/11/nyregion/stadiums-arenas-funding-nyc.html «So Many Seats, So Many Tax Breaks»]. The New York Times</ref>. Два суперніка падчас кожнага сэзону гуляюць паміж сабою як наймней чатыры гульні<ref>Lupica, Mike (12.06.2023). [https://www.mlb.com/news/subway-series-2023-a-time-to-hit-reset «Subway Series still as intriguing a ticket as there is in town»]. MLB.</ref>. «Янкіз» маюць на сваім рахунку большую колькасьці перамогаў у рэгулярных сэзонах<ref>[https://web.archive.org/web/20120605211426/http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources «New York Yankees: Facts, History, Stats, and Resources»]. The free sources.</ref>, але «Мэтс» двойчы здабываў перамогу ў [[Сусьветная сэрыя|Сусьветнай сэрыі]]<ref>[https://www.chicagotribune.com/1986/10/08/how-mets-colt-45s-grew-up-to-beat-the-bullies/ «How Mets, Colt .45s Grew Up To Beat The Bullies»]. Chicago Tribune.</ref>. У горадзе калісьці базаваліся клюбы «Бруклін Доджэрз» (цяпер «[[Лос-Анджэлес Доджэрз]]»), якія аднойчы здабываў перамогу ў Сусьветнай сэрыі<ref>[https://web.archive.org/web/20080704170220/http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp «Dodgers Timeline»]. Los Angeles Dodgers.</ref>, і «Нью-Ёрк Джаянтс» (цяпер «[[Сан-Францыска Джаянтс]]»), які пяць разоў быў пераможцам Сусьветнай сэрыі. Абедзьве каманды пераехалі ў [[Каліфорнія|Каліфорнію]] ў 1958 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20120715022539/http://www.dodgers-giants.com/ «Historical Moments»]. Dodgers Giants.</ref>. У Нью-Ёрку ёсьць яшчэ шэраг бэйсбольных клюбаў, але яны бяруць удзел у розыгрышых невялікіх лігах. [[Файл:Madison Square Garden (MSG) - Full (48124330357).jpg|значак|Мэдысан-Сквэр-Гардэн ёсьць домам для клюбаў «[[Нью-Ёрк Нікс]]» з [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] і «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]].]] У [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]] (НБА) горад мае прадстаўніцтва ў абліччы клюбаў «[[Нью-Ёрк Нікс]]», які ладзіць матчы на [[Мэдысан-Сквэр-Гардэн]], і «[[Бруклін Нэтс]]», які гуляе ў [[Барклайс-цэнтар|Барклайс-цэнтры]]. У жаночнай НБА гуляе каманда «[[Нью-Ёрк Лібэрці]]». Першы нацыянальны чэмпіянат па баскетболе сярод студэнтаў быў згуляны ў Нью-Ёрку ў 1938 годзе і дасюль ён ладзіцца ў гэтым месьце<ref>[https://web.archive.org/web/20080724155001/http://www.nit.org/history/nit-postseason.html «Postseason Overview»]. National Invitation Tournament.</ref>. Мэтрапольная тэрыторыя Нью-Ёрку, якая ахоплівае большую тэрыторыю чым сам горад, утрымлівае тры каманды [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. Гэтак клюб з пачатковай шасьцёркі «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]» гуляе свае хатнія матчы ў Мэдысан-Сквэр-Гардэн на [[Мангэтан]]е. «[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]» традыцыйна прадстаўляе [[Лонг-Айлэнд]] і свае матчы ладзіць на [[UBS-арэна|UBS-арэне]] ў [[Элмант (Нью-Ёрк)|Элманце]], штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], але пэўны час з 2015 па 2020 гады каманда гуляла ў бруклінскім Барклайс-цэнтры. «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]» базуецца і спаборнічае ў суседнім [[Ньюарк (Нью-Джэрзі)|Ньюарку]], які належыць да штату Нью-Джэрзі. У футболе Нью-Ёрк прадстаўлены ў [[МЛС]] мужчынскімі клюбамі «[[Нью-Ёрк Сіці]]», які гуляе на Янкі-стэдыюм, і «[[Нью-Ёрк Рэд Булз]]», якія ладзіць свае матчы на [[Рэд-Бул-арэна (Гарысан)|Рэд-Бул-арэне]] ў суседнім [[Гарысан (Нью-Джэрзі)|Гарысане]], штат Нью-Джэрзі<ref>[http://www.nj.com/hudson/index.ssf/2010/03/picture-perfect_opening_for_20.html «Picture-perfect opening for $200M Red Bull Arena in Harrison»]. Associated Press.</ref>. Жаночы клюб «[[Готэм Гарысан|Готэм]]» гуляе на стадыёне «Нью-Ёрк Рэд Булз» і прадстаўляе горад у [[Нацыянальная жаночая футбольная ліга|Нацыянальнай жаночай футбольнай лізе]]. Нью-Ёрк быў адным з горадам-арганізатарам [[чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|чэмпіянату сьвету па футболе 1994 году]], матчы якога ладзіліся на стадыёне Джаянтс у суседнім Іст-Ратэрфардзе<ref>[https://www.stadiumguide.com/fifa-world-cup-1994-stadiums/ «FIFA 1994 World Cup Stadiums — USA»]. The Stadium Guide.</ref>. Таксама Нью-Ёрк будзе ладзіць матчы [[чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году|чэмпіянату сьвету па футболе 2026 году]]. Менавіта тут на стадыёне MetLife мусіць быць згуляны фінальны матч сусьветнага першынства<ref>[https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 «FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026»]. FIFA.</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/096-24/mayor-adams-governor-murphy-celebrate-new-york-new-jersey-selection-host-biggest «Mayor Adams and Governor Murphy Celebrate New York New Jersey Selection as Host for Biggest Sporting Event in World History: FIFA World Cup 26 Final»]. Mayor of New York City.</ref>. Штогадовы [[адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе]] ёсьць адным з чатырох сусьветных тэнісных турніраў [[Турніры Вялікага шлема (тэніс)|Вялікага шлема]]. Ён ладзіцца ў [[Нацыянальны тэнісны цэнтар (Нью-Ёрк)|Нацыянальным тэнісным цэнтры]] ў [[Флашынг-Мэдаўз-Карона-Парк]]у ў раёне Кўінз<ref>[http://www.usopen.org/ «US Open 2015»]. United States Tennis Association.</ref>. [[Нью-Ёрскі маратон]], у час якога бегуны і бягухі перасякаюць усе пяць раёнаў места, уважаецца найбуйнейшым маратонам у сьвеце. У 2023 годзе на ім фінішавалі {{Лік|51402}} чалавекі, якія прадстаўлялі ня толькі ўсе 50 штатаў, але і 148 краінаў сьвету<ref>Butler, Sarah Lorge (7.11.2023). [https://www.runnersworld.com/races-places/a45760471/new-york-city-marathon-2023-by-the-numbers/ «New York City Was the World's Largest Marathon in 2023»]. Runner’s World.</ref>. [[Бокс]] таксама ёсьць прыкметнай часткай гарадзкога спартовага жыцьця, бо кожны год у Мэдысан-Сквэр-Гардэн ладзяцца розныя імпрэзы і спаборніцтвы ў гэтым відзе спорту<ref>[https://www.nydailynews.com/2021/12/31/daily-news-golden-gloves-amateur-boxing-tournament-may-return-in-2022/ «Daily News Golden Gloves amateur boxing tournament may return in 2022»]. New York Daily News.</ref>. == Гарады-сябры == * [[Токіё]], [[Японія]] * [[Пэкін]], [[Кітай]] * [[Каір]], [[Эгіпет]] * [[Мадрыд]], [[Гішпанія]] * [[Санта-Дамінга]], [[Дамініканская Рэспубліка]] * [[Будапэшт]], [[Вугоршчына]] * [[Рым]], [[Італія]] (''горад-партнэр'') * [[Ерусалім]], [[Ізраіль]] * [[Тэль-Авіў]], [[Ізраіль]] * [[Лёндан]], [[Вялікабрытанія]] * [[Яганэсбург]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] * [[Бразылія (горад)|Бразылія]], [[Бразылія]] == Асобы == * [[Ўільям Блэцьці]] — амэрыканскі пісьменьнік, сцэнарыст і рэжысэр * [[Сяржук Сокалаў-Воюш]] — беларускі бард, журналіст, пісьменьнік * [[Чарлі Шын]] — амэрыканскі кінаактор == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www1.nyc.gov/ Афіцыйны сайт гарадзкой адміністрацыі]{{ref-en}} * [http://www.nycgo.com/ Афіцыйны турыстычны сайт]{{ref-en}} * [http://www.dmoz.org/Regional/North_America/United_States/New_York/Localities/N/New_York_City/ Нью-Ёрк на бачыне Open Directory Project] {{Сьпіс гарадоў ЗША паводле насельніцтва}} [[Катэгорыя:Нью-Ёрк| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] pwemxqt138czeigpuo4qu24b2kjf1of Пльзень 0 13759 2692348 2628083 2026-09-24T18:37:20Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692348 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Пльзень |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Пльзеню |Назва на мове краіны = |Код мовы назвы краіны = |Краіна = Чэхія |Герб = Plzen CoA.gif |Сьцяг = Flag of Plzen.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 137.65 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 168034 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2014 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = +420 37 |Паштовы індэкс = 301 00 |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = P |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Plzen with St Bartholomew Cathedral 1.JPG |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 49 |Шырата хвілінаў = 44 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 13 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = https://www.pilsen.eu/ |Колер = {{Колер|Чэхія}} }} '''Пльзень''', '''Плзэнь''' альбо '''Пільзна''' ({{мова-cs|Plzeň}}, {{мова-de|Pilsen}}, {{мова-pl|Pilzno}}) — места ў заходняй [[Багемія|Багеміі]] ў [[Чэхія|Чэхіі]]. Сталіца [[Пльзенскі край|Пльзенскага краю]] (вобласьці) і чацьверты па колькасьці [[насельніцтва]] горад у Чэхіі. Пльзень знаходзіцца за 90 км ад [[Прага|Прагі]] на зьліцьці чатырох рэк ([[Радбуза|Радбузы]], [[Мжэ]], [[Углава|Углавы]] і [[Услава|Уславы]]), якія ўтвараюць раку [[Бэроўнка|Бэроўнку]]. Пльзень зьяўляецца радзімай [[Пэтар Чэх|Пэтра Чэха]]. == Гісторыя == [[Файл:Plzen 1602 (cropped).jpg|значак|зьлева|Гравюра места 1602 году.]] Першая пісьмовая згадка пра Пльзенскі замак датуецца 976 годам. Горад Новы Пльзень быў закладзены побач у 1295 годзе каралём [[Вацлаў II|Вацлавам II]]. Старое паселішча тады стала вядома як Стары Пльзень, а Новы Пльзень пачало называцца наўпрост як Пльзень. Ён хутка стаў важным горадам на гандлёвых шляхах, якія вялі з [[Багемія|Багеміі]] ў [[Нюрнбэрг]] і [[Рэгенсбург]]. Першая пісьмовая згадка пра піваварства датуецца 1307 годам. У XIV стагодзьдзі ў горадзе жыло блізу 3 тысяч жыхароў на плошчы 20 га, што рабіла яго трэцім паводле велічыні горадам у Багеміі пасьля [[Прага|Прагі]] і [[Кутна Гора|Кутнай Горы]]<ref name="historie">[https://plzen.eu/o-meste/historie/po-stopach-historie/ «Po stopách historie města»]. City of Plzeň.</ref>. Падчас [[гусіцкія войны|гусіцкіх войнаў]] ён быў цэнтрам каталіцкага супраціву [[гусіты|гусітам]]. [[Пракоп Вялікі]] тройчы беспасьпяхова абложваў места, а горад далучыўся да лігі каталіцкіх баяраў супраць караля [[Іржы з Подзебрадаў]]. У 1470-х і 1480-х гадах у горадзе зьявілася першая друкарня ў Багеміі. Першай кнігай, надрукаванай тут, і таму найстарэйшай кнігай у Багеміі, ёсьць «Статута» працы [[Арнашт з Пардубіцаў|Арнаштам з Пардубіцаў]], якая была надрукавана ў 1476 годзе<ref name="historie"/>. Імпэратар [[Рудольф II Габсбург|Рудольф II]] зрабіў Пльзень сваёй рэзыдэнцыяй, дзе жыў з 1599 па 1600 гады. За часам [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] горад быў узяты [[Эрнст фон Мансфэльд|Эрнстам фон Мансфэльдам]] у 1618 годзе пасьля аблогі, вядомай як [[бітва пры Пльзэне]]. Імпэрскія войскі адбілі яго толькі ў 1621 годзе. [[Альбрэхт фон Валенштайн]] зрабіў яго сваёй зімовай рэзыдэнцыяй у 1633 годзе. Абвінавачаны ў здрадзе і страце падтрымкі свайго войска, ён уцёк зь места 23 лютага 1634 году ў [[Хэб|Эгер]], дзе праз два дні быў забіты. У апошнія гады вайны гораду ўсё больш пагражалі швэды. Камандзір гораду [[Ян ван дэр Кроон]] умацоўваў Пльзень з 1645 па 1649 гады. Швэдзкія войскі мінулі гораду ў 1645 і 1648 гадах, не атакуючы яго. Мяшчане і жыхары ўсяго рэгіёну застаюцца зацятымі каталікамі, не зважаючы на гусіцкія войны<ref>Mikovec, Ferdinand Břetislav (1860). [https://books.google.com/books?id=j_s92r60yIAC&pg=PA352 «Malerisch-historische Skizzen aus Böhmen»]. Vol. 3. Vienna/Olomouc: Hölzel. — С. 352—355.</ref>. З канца XVII стагодзьдзя архітэктура места трапіла пад уплыў стылю [[барока]]. [[Файл:Wilson Bridge in Europe (4515218794).jpg|значак|зьлева|Горад на выяве старой паштоўкі.]] У другой палове XIX стагодзьдзя Пльзень, які ўжо быў важным гандлёвым цэнтрам Багеміі недалёка ад [[Баварыя|баварскай]] мяжы, пачаў хутка індустрыялізавацца. У 1869 годзе [[Эміль Шкода]] заснаваў заводы «[[Škoda Auto|Шкода]]», якія сталі найважнейшай і самай уплывовай машынабудаўнічай кампаніяй у краіне і найважнейшым пастаўніком зброі для аўстра-вугорскай арміі. Да 1917 году на заводах «Шкода» працавала больш за 30 тысяч рабочых. Пасьля 1898 году другім паводле велічыні працадаўцам стала чыгуначная майстэрня Нацыянальных чыгунак, дзе працавала каля 2 тысяч супрацоўнікаў, то бок гэта была найбуйнейшая рамонтная майстэрня ва ўсёй [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыне]]. Паміж 1861 і 1877 гадамі быў завершаны Пльзеньскі чыгуначны вузел, а ў 1899 годзе ў горадзе пачала працаваць першая трамвайная лінія. Уздым прамысловасьці меў два важныя наступствы, як то рост мясцовага чэскага насельніцтва і гарадзкой беднаты. Пасьля 1868 году быў абраны першы чэскі мэр места. Пасьля здабыцьця [[Чэхаславаччына]]й незалежнасьці ў 1918 годзе этнічная нямецкая меншасьць з навакольнай сельскай мясцовасьці спадзявалася на аб’яднаньне з [[Аўстрыя]]й і была незадаволеная ўлучэньнем у склад Чэхаславаччыны. Пасьля Мюнхэнскага пагадненьня ў 1938 годзе Пльзень стаў памежным горадам. Падчас нямецкай акупацыі з 1939 па 1945 гады завод «Шкода» ў Пльзене быў вымушаны пастаўляць узбраеньне для [[Вэрмахт]]а, таму Чэхія фактычна зрабіла важкі ўнёсак у танкавую вытворчасьць Райху. Нацысты кіравалі ў горадзе турмой [[таемная дзяржаўная паліцыя|гестапа]]<ref>[https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=100000353 «Gestapogefängnis Pilsen»]. Bundesarchiv.</ref> і лягерам прымусовых работ у раёне Карлаў<ref>[https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=100000331 «Arbeitserziehungslager Pilsen-Karlow»]. Bundesarchiv.</ref>. Паміж 17 і 26 студзеня 1942 году большасьць [[габрэі|габрэяў]] гораду, то бок больш за 2 тысячы чалавек, была дэпартаваная нацыстамі ў канцэнтрацыйны лягер у [[Тэразін]]. [[Файл:Great Synagogue Plzen CZ general view.JPG|значак|зьлева|Вялікая сынагога.]] У красавіку 1945 году, калі [[Другая сусьветная вайна]] набліжалася да канца, Пльзень моцна бамбаваўся авіяцыяў хаўрусных сілаў антыгітлераўскай кааліцыі. 17 красавіка бамбавікі брытанскіх Каралеўскіх ВПС пацэлілі ў гарадзкі вакзал, імкнучыся парушыць лягістыку нямецкай арміі. Атака прывяла да значных ахвяраў сярод мірнага насельніцтва і шырокамаштабных разбурэньняў жылых раёнаў. Усяго празь некалькі дзён, 25 красавіка, 8-я паветраная армія ЗША распачала маштабнае бамбаваньне завода Шкоды ў Пльзені. Гэтая апэрацыя стала апошняй місіяй цяжкіх бамбаваньняў 8-й паветранай арміі супраць прамысловых аб’ектаў у Эўропе. Налёты зрабілі значную шкоду інфраструктуры гораду. Гэтыя напады былі часткай апошніх намаганьняў хаўрусьнікаў у справе падрыву вайсковага патэнцыялу нацысцкай Нямеччыны<ref>[https://web.archive.org/web/20250428142827/https://english.radio.cz/april-1945-deadliest-air-attacks-plzen-came-end-wwii-8849305 «April 1945: The deadliest air attacks on Plzeň came at the end of WWII»]. Czech Radio.</ref>. 6 траўня 1945 году, то бок у апошнія дні перад заканчэньнем Другой сусьветнай вайны ў Эўропе, Пльзень была вызваленая ад нацыстаў 16-й бранятанкавай дывізіяй Трэцяй арміі ЗША генэрала [[Джордж Патан|Джорджа Патана]]. У вызваленьні гораду таксама бралі ўдзел часткі 97-й і 2-й пяхотных дывізіяў пры падтрымцы польскай брыгады Сьвятога Крыжа. Пасьля чэхаславацкага дзяржаўнага перавароту 1948 году ўрад у 1953 годзе распачаў грашовую рэформу, якая выклікала хвалю незадаволенасьці, у тым ліку Пльзеньскае паўстаньне. 1 чэрвеня 1953 году больш за 20 тысяч чалавек, перадусім рабочыя завода «Шкода», пачалі пратэст. Незадаволеныя людзі ўварваліся ў ратушу і павыкідалі з вокнаў камуністычныя сымбалі, мэблю і іншыя прадметы. Гэты пратэст быў здушаны. == Глядзіце таксама == * [[Заходнечэскі ўнівэрсытэт у Пльзені]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.pilsen.eu/ Афіцыйны сайт]. {{Адміністрацыйны падзел Чэхіі}} [[Катэгорыя:Пльзень| ]] dqpxzljud0rrdjzyjp5a645ckey3v5g Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы 0 14016 2692352 2691487 2026-09-24T19:04:30Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Крыніца 2692352 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Нацыянальны акадэмічны тэатар<br />імя Янкі Купалы |арыгінальная назва = |выява = Nacyjanalny akademičny teatar imia Janki Kupały.JPG |рамка выявы = |памер выявы = 300пкс |альтэрнатыўны тэкст выявы = Будынак тэатру |подпіс выявы = Будынак тэатру |мапа = |памер мапы = |альтэрнатыўны тэкст мапы = |подпіс мапы = |мапа 2 = |абрэвіятура = |дэвіз = |папярэднік = |наступнік = |дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|14|9|1920|1}} |дата спыненьня існаваньня = |тып = [[Тэатар]] |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = |штабкватэра = |месцазнаходжаньне = [[Менск]], вул. Энгельса, д. 7 |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = |сяброўства = |афіцыйныя мовы = |генэральны сакратар = |пасада кіраўніка = Генэральны дырэктар |імя кіраўніка = Павал Палякоў |пасада кіраўніка 2 = Мастацкі кіраўнік |імя кіраўніка 2 = [[Мікалай Пінігін]] |пасада кіраўніка 3 = Галоўны мастак |імя кіраўніка 3 = [[Барыс Герлаван]] |пасада кіраўніка 4 = Загадчык музычнае часткі |імя кіраўніка 4 = Уладзімер Кур’ян |пасада кіраўніка 5 = Загадчык літаратурнае часткі |імя кіраўніка 5 = Ігар Скрыпка |пасада кіраўніка 6 = Загадчык трупы |імя кіраўніка 6 = Міхаіл Маеў |асноўныя асобы = |кіроўны орган = |матчыная кампанія = |зьвязаныя кампаніі = |бюджэт = |колькасьць супрацоўнікаў = |колькасьць валянтэраў = |сайт = [http://kupalauski.by http://kupalauski.by] |заўвагі = |колішняя назва = Губэрнскі тэатар,<br />Беларускі дзяржаўны тэатар,<br />Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі }} {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|713Г000275}} '''Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы''' — найстарэйшы з сучасных [[Беларусь|беларускіх]] [[тэатар|тэатраў]]. == Гісторыя == Сучасны тэатар зьяўляецца спадкаёмцам колішняга Губэрнскага тэатру, у будынку якога ён цяпер месьціцца. Губэрнскі тэатар ў Менску адкрыўся 5 чэрвеня 1890 году<ref name="teatr">{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://kupalauski.by/historymenu/history/| загаловак = Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы| фармат = | назва праекту = вэб-старонка тэатру| выдавец = | дата = 28 кастрычніка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Галоўная менская тэатральная сцэна ў той час прымала лепшыя [[Санкт-Пецярбург|пецярбурскія]] і [[Масква|маскоўскія]] трупы, цэлае сузор’е славутых артыстаў, сярод якіх М. Савіна, вучаніца М. Шчэпкіна і Г. Фядотава, знакамітыя В. Далматаў, В. Камісаржэўская, К. Варламаў, У. Давыдаў, А. Южын, М. Петыпа. Гледачам пашчасьціла стаць сьведкамі творчых пошукаў рэжысэра-наватара [[Усевалад Мэерхольд|Ус. Мэерхольда]], які ў 1908 годзе паставіў на сцэне Губэрнскага тэатру п`есу [[Аляксандар Блок|А. Блока]] «Балаганчык». Неаднойчы тэатар наведвалі [[Украіна|ўкраінскія]] трупы М. Старыцкага, [[Марка Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]], [[Панас Саксаганскі|П. Саксаганскага]]; [[Габрэі|габрэйскія]] і [[Палякі|польскія]] вандроўныя трупы.<ref name="teatr"/> У часы рэвалюцыйных непакояў артысты [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|«Першага беларускага таварыства драмы і камэдыі»]], створанага акторам і рэжысэрам [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановічам]], прадставілі менскаму глядачу 1 траўня 1917 году [[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|«Паўлінку»]] [[Янка Купала|Я.Купалы]] і «У зімовы вечар» паводле [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]].<ref name="teatr"/> Урачыстае адкрыцьцё Беларускага дзяржаўнага тэатру (БДТ) адбылося 14 верасьня 1920 году ў будынку [[Менск]]ага гарадзкога тэатру. Тэатар даваў спэктаклі на трох мовах: у праграме адкрыцьця першага тэатральнага сэзону былі інсцэніроўка аповесьці [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]] «Рысь» у выкананьні [[Беларусы|беларускае]] трупы тэатру, п`еса Шолам-Алейхема «Людзі» ([[Габрэі|габрэйская]] трупа), «Вясельле» [[Антон Чэхаў|А. Чэхава]] ([[Расейцы|расейская]] трупа).<ref name="teatr"/> У гэтыя ж дні, 17 верасьня 1920 году, у тэатры была паказаная «[[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]] ў пастаноўцы [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановіча]].<ref name="enc">Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Беларускі тэатр імя Янкі Купалы». — С. 80—82.</ref> Аснову маладога тэатру склалі акторы [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|«Першага беларускага таварыства драмы і камэдыі»]] пад кіраўніцтвам [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановіча]]: [[Ірына Ждановіч|І. Ждановіч]], Г. Грыгоніс, [[Яўсьцігней Міровіч|Я. Міровіч]], [[Канстанцін Саньнікаў|К. Саньнікаў]], [[Стэфанія Станюта|С. Станюта]]. Пляяду піянэраў купалаўскае сцэны ў хуткім часе папоўнілі [[Уладзімер Крыловіч|Ул. Крыловіч]], [[Лідзія Ржэцкая|Л. Ржэцкая]], [[Барыс Платонаў|Б. Платонаў]], [[Вера Пола|В. Пола]], В. Галіна, [[Уладзімер Уладамірскі|Ул. Уладамірскі]], М. Зораў, [[Глеб Глебаў|Г. Глебаў]], [[Сьцяпан Бірыла|С. Бірыла]], [[Леанід Рахленка|Л. Рахленка]]. Гэтае легендарнае пакаленьне беларускіх актораў стала першымі «зоркамі» айчыннае сцэны, заснавальнікамі нацыянальнае акторскае школы.<ref name="teatr"/> У 1921 годзе ўрад надаў тэатру званьне «Акадэмічнага»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Свята беларускай культуры. (25 год тэатру імя Янкі Купалы) | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1946-06.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 17 лютага 1946 | том = | нумар = 6 (529)| старонкі = 1, 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Але ў 1926 годзе тэатар стаў называцца без азначэньня «акадэмічны»: БДТ-1, бо беларускія дзяржаўныя тэатры былі таксама адкрытыя ў [[Віцебск]]у ([[Беларускі другі дзяржаўны тэатар|БДТ-2]]) і пазьней — у [[Гомель|Гомелі]] ([[Беларускі трэці дзяржаўны тэатар|БДТ-3]]). У сэзоне 1926—1927 гг. у памяшканьні Чырвонае залі тэатру дзейнічала «малая сцэна», як філіял асноўнай. Яна праіснавала толькі год і выкарыстоўвалася для спэктакляў зь невялікай колькасьцю дзеючых асобаў. Тут ставіліся п`есы «Эльга» [[Герхарт Гаўптман|Г. Гаўптмана]], «Зялёны какаду» [[Артур Шніцлер|А. Шніцлера]], «Пінская шляхта» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]]. Спэктаклем «[[Вільгельм Тэль (п’еса)|Вільгельм Тэль]]» [[Сяргей Заяіцкі|Заяіцкага]] ў апрацоўцы [[Яўсьцігней Міровіч|Я. Міровіча]] тэатар у 1926 годзе заснаваў дзіцячы рэпэртуар<ref name="teatr"/>. Напрамак і шлях разьвіцьця тэатру з 1921 па 1931 гады вызначаў мастацкі кіраўнік тэатру [[Еўсьцігней Міровіч]]. Сапраўдны творчы посьпех і славу ў шырокага гледача прынесьлі яго першыя пастаноўкі «На Купальле»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «На Купальле» М. Кудзелькі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-003.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 3| старонкі = 11 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>, «Кастусь Каліноўскі»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Кастусь Каліноўскі» Е. Міровіча. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-004.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 4| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> і «Машэка». Аднадумцам Я. Міровіча быў выхаванец [[Прага|праскай]] мастацкае школы, заснавальнік беларускае сцэнаграфіі [[Оскар Марыкс|О. Марыкс]]. Ён аддаваў перавагу на сцэне бутафорскім макетам, жывапісным плоскасным заднікам, стылізаваным касьцюмам. Сьвяточную экзотыку тэатральных рашэньняў у пачатку 1930-х гадоў зьмяніў суворы стыль Д. Крэйна, аскэтызм і рацыянальнасьць якога больш падыходзілі да афармленьня індустрыяльных п`есаў і сучасных драмаў аб станаўленьні маладой дзяржавы<ref name="teatr"/>. У 1933 годзе на сцэне тэатру адбылося ўрачыстае адкрыцьцё [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|нацыянальнага тэатру опэры і балету]]. У 1940 годзе тэатар узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга. У 1944 годзе тэатру нададзена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], а ў 1955 годзе — зноў атрымаў званьне «Акадэмічны».<ref name="teatr"/> На працягу больш чым трэці стагодзьдзя — з 1973 па 2009 год — мастацкая самабытнасьць тэатру вызначалася асобай тагачаснага мастацкага кіраўніка тэатру [[Валер Раеўскі|В. Раеўскага]]. Вучань Ю. Любімава і Ул. Маланкіна, В. Раеўскі прапанаваў тэатру новы стыль, заснаваны на філязофіі свабоды — свабоды перакананьняў і свабоды выяўленьня. Яркая і паэтычная тэатральная мова, разьняволеная форма, вострая праблематыка пастановак спалучыліся з высокім клясычным стылем тэатру. Менавіта ў гэты пэрыяд на стыку акадэмізму і экспэрымэнту нараджаецца непаўторнасьць Купалаўскага тэатру, яго своеасаблівасьць і адметнасьць. Мэтафарычнасьць спэктакляў В. Раеўскага вызначалася яго творчым супрацоўніцтвам з мастаком [[Барыс Герлаван|Б. Герлаванам]], які крочыць па шляху стылізацыі сцэнічнага асяродзьдзя і прапануе мастацкія рашэньні, у аснове якіх — адзіны маляўнічы вобраз спэктаклю, выяўленьне яго галоўнае ідэі.<ref name="teatr"/> У 1993 годзе за высокія дасягненьні ў галіне разьвіцьця беларускае тэатральнае культуры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] прысвоіў тэатру статус «Нацыянальнага». У 2009 годзе мастацкім кіраўніком тэатру стаў [[Мікалай Пінігін]]. Глыбокі сьлед у гісторыі тэатра пакінулі таленавітыя акторы [[Ганна Абуховіч]], [[Зьміцер Арлоў]], [[Галіна Бальчэўская]], [[Зінаіда Браварская]], [[Глеб Глебаў]], [[Генрых Грыгоніс]], [[Сяргей Журавель]], [[Уладзімер Крыловіч]], [[Уладзімер Кудрэвіч (актор)|Уладзімер Кудрэвіч]], [[Кацярына Міронава]], [[Лідзія Ржэцкая]], [[Стэфанія Станюта]], [[Віктар Тарасаў]], [[Лідзія Шынко]] і рэжысэры [[Яўсьцігней Міровіч]], [[Леў Літвінаў]], [[Барыс Луцэнка]], [[Тамара Пузіноўская]], [[Марыя Зінкевіч]]. == Трупа == {| valign=top |- |valign=top| Народны артыст СССР * [[Генадзь Аўсяньнікаў]] |valign=top| [[Народны артыст Беларусі|Народныя артысты Беларусі]] * [[Галіна Арлова]] * [[Валянцін Белахвосьцік]] * [[Генадзь Гарбук]] * [[Генрых Грыгоніс]] * [[Марыя Захарэвіч]] * [[Зінаіда Зубкова]] * [[Мікалай Кірычэнка]] * [[Аўгуст Мілаванаў]] * [[Віктар Манаеў]] * [[Арнольд Памазан]] * [[Галіна Талкачова]] |valign=top| Заслужаныя артысты Беларусі * [[Зоя Белахвосьцік]] * [[Фама Варанецкі]] * [[Натальля Качаткова]] * [[Сяргей Усеваладавіч Краўчанка|Сяргей Краўчанка]] * [[Георгі Маляўскі]] * [[Тамара Мікалаева]] * [[Кацярына Міронава]] * [[Тамара Міронава]] * [[Аляксандар Падабед (актор)|Аляксандар Падабед]] * [[Уладзімер Рагаўцоў]] * [[Ігар Сігоў]] * [[Алена Сідарава]] * [[Лідзія Шынко]] |valign=top| Артысты * [[Сьвятлана Анікей]] * [[Алег Гарбуз]] * [[Валянціна Гарцуева]] * [[Марта Голубева]] * [[Сьвятлана Зелянкоўская]] * [[Андрэй Кавальчук]] * [[Аляксандр Малчанаў]] * [[Павал Харланчук]] * [[Ганна Хітрык]] і інш. |} == Рэпэртуар == === Галоўная сцэна === === Галоўная сцэна === {| valign=top |- |valign=top| * «Вечар» * «Выкраданьне Эўропы, альбо Тэатар Уршулі Радзівіл» * «Вясельле» * «Вячэра з прыдуркам» * «Каханьне ў стылі барока» (прэм’ера 2003)<ref>[https://web.archive.org/web/20080612152754/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=16454 Фядута А. Грахвыня, мне прысьніліся вашыя ногі: (рэцэнзія) // Наша Ніва on-line: Культура / 15:09, 11 красавіка 2008] — Эл.рэсурс nn.by</ref> |valign=top| * «Лістапад. Андэрсэн» * «Людзі на балоце» * «Не мой» * «Ноч на Каляды» * «Пінская шляхта» |valign=top| * «Сымон-музыка» * «[[Translations]]» * «Хам» * «Чорная панна Нясьвіжа» * «[[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Паўлінка]]» |} === Малая сцэна === * «Арабская ноч» * «Беларусь у фантастычных апавяданьнях» * «Востраў Сахалін» * «Гендэльбах» * «Зіма» * «Офіс» * «Старамодная камэдыя» * «Самотны Захад» * «Я не пакіну цябе»<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=16788 Фядута А. Лістападаўскі джаз: (рэцэнзія) // Наша Ніва on-line: Культура / 15:17, 25 красавіка 2008]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Эл.рэсурс nn.by</ref> == Будынак тэатра == Пабудаваны будынак тэатру па праекту [[Варшава|варшаўскага]] архітэктара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Казлоўскі|Караля Казлоўскага|pl|Karol Kozłowski (architekt)}} ў 1898 годзе<ref>{{Артыкул| аўтар = Намесьніца генеральнага дырэктара Нацыянальнага мастацкага музэя Беларусі [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-02.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 12 студзеня 2013 | том = | нумар = 2 (1074)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-03.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 19 студзеня 2013 | том = | нумар = 3 (1075)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-05.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 2 лютага 2013 | том = | нумар = 5 (1079)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-06.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 9 лютага 2013 | том = | нумар = 6 (1080)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Будынак Менскага гарадзкога тэатра стаў месцам правядзеньня некалькіх важных палітычных сходаў у першай палове XX стагодзьдзя. 2-8 сьнежня 1917 г. у будынку тэатра адбыўся I зьезд армій расейскага Заходняга фронту, у якім прынялі ўдзел 714 дэлегатаў, зь іх 473 бальшавікі. Ганаровым старшынём быў выбраны [[Уладзімер Ленін]]. У рабоце зьезда ўдзельнічалі прадстаўнікі ад цэнтральных бальшавіцкіх стурктураў Арджанікідзэ і Валадарскі. Зьезд заявіў аб прызнаньні бальшавіцкай улады ў Расеі, выбраў новае камандаваньне Заходняга фронту, у якім пануючае становішча занялі бальшавікі. 18-31 сьнежня 1917 году ў тэатры адбыўся [[Усебеларускі зьезд|Ўсебеларускі зьезд]], прадстаўнічы агульнанацыянальны зьезд, на якім сабраліся амаль 1900 дэлегатаў з усіх рэгіёнаў Беларусі для абмеркаваньня будучага дзяржаўна-палітычнага статуса Беларусі і сыстэмы кіраваньня. Зьезд быў гвалтоўна разагнаны расейскімі бальшавікамі, пад чыім кантролем на той момант знаходзіўся Менск. Сфармаваная на Зьезьдзе Рада працягнула дзейнічаць у падпольлі, у лютым-сакавіку 1918 году абвесьціла пра стварэньне незалежнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], існуе па сёньняшні дзень як [[Рада БНР]]. 2—3 лютага 1919 году [[Часовы рабоча-сялянскі ўрад ССРБ]] правёў у будынку тэатра «Першы [[Усебеларускі зьезд Саветаў|Ўсебеларускі зьезд Саветаў]] рабочых, салдацкіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў», на якім 230 дэлегатаў ад бальшавіцкіх структураў зацьвердзілі першую канстытуцыю ССРБ, абвесьцілі пра ўсталяваньне фэдэратыўнай сувязі ССРБ і РСФСР, вызначылі тэрыторыю ССРБ ў складзе Менскай і Гарадзенскай губэрняў, аддаўшы Віцебскую, Магілёўскую і Смаленскую губэрні Савецкай Расеі. Адначасова было прызнана неабходным аб’яднаць ССРБ зь Літоўскай Савецкай Рэспублікай. 27 чэрвеня 1944 году ва ўмовах нямецкай акупацыі ў будынку тэатра адбыўся [[Другі Ўсебеларускі кангрэс]], скліканы беларускімі грамадзка-палітычнымі сіламі, аб’яднанымі вакол [[Беларуская Цэнтральная Рада|Беларускай Цэнтральнай Рады]]. Зьезд сабраў 1039 дэлегатаў, якія прадстаўлялі розныя раёны Беларусі, уключна зь Беласточчынай і Смаленшчынай, і беларускія згуртаваньні за мяжой. Зьезд прыняў рэзалюцыі, на якіх асуджалася савецкая і польская палітыка датычна Беларусі, пацьвярджаўся статус Беларусі як незалежнай дзяржавы, а таксама абвяшчалася пра БЦР як часовы найвышэйшы беларускі дзяржаўны орган. == Глядзіце таксама == * [[Кастусь Быліч]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Тацьцяна Арлова]]. |частка = |загаловак = Купалаўцы: эцюды пра акцёраў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1985|том = |старонкі = |старонак = 125+2+8 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2200}} * {{Кніга|аўтар = [[Вольга Бабкова]], [[Андрэй Масквін]] і інш. |частка = |загаловак = Гісторыя Купалаўскага тэатра. Эпоха. Горад. Людзі = The history of the Kupala theatre. The Epoch. The City. The People |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2020 |том = |старонкі = |старонак = 254 |сэрыя = |isbn = 978-985-01-1363-4|наклад = 500}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларусы|арыгінал = |спасылка = https://csl.bas-net.by/oir/contents/2012/1L439606.pdf|адказны = Р. Б. Смольскі і інш.; навуковы рэдактар А. І. Лакотка |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2012|том = 13: Тэатральнае мастацтва|старонкі = 352—453 |старонак = 758|сэрыя = |isbn =978-985-08-1360-2 |наклад =800 }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускі дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы: альбом |арыгінал = |спасылка = |адказны = тэкст і складаньне І. Ф. Міхалюты; фота В. П. Ганчарэнкі і інш. |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 112 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Вазьнясенскі]].| загаловак = Сучасны беларускі тэатр (21—26 год). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Uzvyssa.pdf.zip/1927-003.pdf | мова = | выданьне =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып = часопіс | год = 1927 | том = | нумар = 3| старонкі = 158—171 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Тамара Гаробчанка|Т. Я. Гаробчанка]]. |частка = |загаловак = Купалаўскія вобразы на беларускай сцэне |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактар [[Анатоль Сабалеўскі|А. В. Сабалеўскі]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 119+33 |сэрыя = |isbn = |наклад = 4700}} * {{Артыкул| аўтар = [[Тамара Гаробчанка|Т. Я. Гаробчанка]]. | загаловак = Беларускі тэатр імя Янкі Купалы. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = галоўны рэдактар [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] і інш. | аўтар выданьня = | выданьне =Янка Купала | тып = энцыкляпэдычны даведнік | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]| год = 1986 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 80—82| isbn = | issn = }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Алесь Есакоў]]. |частка = |загаловак = Янка Купала і беларускі тэатр |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1972|том = |старонкі = |старонак = 205+2+6 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = [[Андрэй Масквін]]. |частка = |загаловак = Беларускі тэатр 1920—1930-х: адабраная памяць |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/belaruski-teatr-1920-1930-kh-maskvin-andrey |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Логвінаў]] |год = 2016 |том = |старонкі = 32—142, 470—475 |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-609-814-775-9 |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = [[Алесь Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларускі першы дзяржаўны тэатр : 1920-1930: Да 10-годзьдзя яго існаваньня |арыгінал = |спасылка = https://elib.nlb.by:8070/viewer/?markID=BY-NLB-br221517&fileID=1609859|адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Белдзяржвыд]] |год = 1930|том = |старонкі = |старонак = 63 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = [[Уладзімер Няфёд]]. |частка = |загаловак = Беларускі акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1970|том = |старонкі = |старонак = 221+10 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдактар: [[Генадзь Пашкоў|Пашкоў Г. П.]] і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год =2002 |том =2: Л—Я |старонкі = 191 |старонак =571 |сэрыя = |isbn =985-11-0259-8 |наклад =4000 }} * {{артыкул|аўтар = [[Вячаслаў Міхайлавіч Чарнатаў|В. М. Чарнатаў]], [[Тамара Чарняўская|Т. І. Чарняўская]]. | частка = |загаловак = № 360. Беларускі Дзяржаўны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы.|арыгінал = |спасылка =https://orda.of.by/.lib/spik/minsk/217|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1988|выпуск=|том=Мінск|нумар= | старонкі= 217—219 |isbn=}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20171015164853/http://kupalauski.by/ Афіцыйная старонка Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы] * {{Спасылка | аўтар = Тэатральны рэжысёр [[Аляксандар Гарцуеў]], вядучая Аліна Крамко. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 лютага 2023 | url = https://www.youtube.com/live/VJBFxG8ZiHI| копія = | дата копіі = | загаловак = Аляксандр Гарцуеў на Радыё Ўнэт. Тэатар у Беларусі. Купалаўцы | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Ўнэт]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20120419214630/http://afisha.tut.by/place_uniq.php?up=150 Афіша тэатра] * [http://www.svaboda.by/content/article/802945.html Артыкул «Купалаўскі тэатар адзначыў сваё 85-годзьдзе» В. Ракіцкага на Svaboda.org]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{слупок-канец}} {{Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы}} {{Янка Купала}} {{Менск}} {{Беларускія тэатры}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія драматычныя тэатры]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры]] rd7eq0tnfju2n66kl3b6tiiedofvup9 2692358 2692352 2026-09-24T19:44:54Z SergeiSEE 38150 2692358 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Нацыянальны акадэмічны тэатар<br />імя Янкі Купалы |арыгінальная назва = |выява = Nacyjanalny akademičny teatar imia Janki Kupały.JPG |рамка выявы = |памер выявы = 300пкс |альтэрнатыўны тэкст выявы = Будынак тэатру |подпіс выявы = Будынак тэатру |мапа = |памер мапы = |альтэрнатыўны тэкст мапы = |подпіс мапы = |мапа 2 = |абрэвіятура = |дэвіз = |папярэднік = |наступнік = |дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|14|9|1920|1}} |дата спыненьня існаваньня = |тып = [[Тэатар]] |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = |штабкватэра = |месцазнаходжаньне = [[Менск]], вул. Энгельса, д. 7 |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = |сяброўства = |афіцыйныя мовы = |генэральны сакратар = |пасада кіраўніка = Генэральны дырэктар |імя кіраўніка = Павал Палякоў |пасада кіраўніка 2 = Мастацкі кіраўнік |імя кіраўніка 2 = [[Мікалай Пінігін]] |пасада кіраўніка 3 = Галоўны мастак |імя кіраўніка 3 = [[Барыс Герлаван]] |пасада кіраўніка 4 = Загадчык музычнае часткі |імя кіраўніка 4 = Уладзімер Кур’ян |пасада кіраўніка 5 = Загадчык літаратурнае часткі |імя кіраўніка 5 = Ігар Скрыпка |пасада кіраўніка 6 = Загадчык трупы |імя кіраўніка 6 = Міхаіл Маеў |асноўныя асобы = |кіроўны орган = |матчыная кампанія = |зьвязаныя кампаніі = |бюджэт = |колькасьць супрацоўнікаў = |колькасьць валянтэраў = |сайт = [http://kupalauski.by http://kupalauski.by] |заўвагі = |колішняя назва = Губэрнскі тэатар,<br />Беларускі дзяржаўны тэатар,<br />Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі }} {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|713Г000275}} '''Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы''' — найстарэйшы з сучасных [[Беларусь|беларускіх]] [[тэатар|тэатраў]]. == Гісторыя == Сучасны тэатар зьяўляецца спадкаёмцам колішняга Губэрнскага тэатру, у будынку якога ён цяпер месьціцца. Губэрнскі тэатар ў Менску адкрыўся 5 чэрвеня 1890 году<ref name="teatr">{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://kupalauski.by/historymenu/history/| загаловак = Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы| фармат = | назва праекту = вэб-старонка тэатру| выдавец = | дата = 28 кастрычніка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Галоўная менская тэатральная сцэна ў той час прымала лепшыя [[Санкт-Пецярбург|пецярбурскія]] і [[Масква|маскоўскія]] трупы, цэлае сузор’е славутых артыстаў, сярод якіх М. Савіна, вучаніца М. Шчэпкіна і Г. Фядотава, знакамітыя В. Далматаў, В. Камісаржэўская, К. Варламаў, У. Давыдаў, А. Южын, М. Петыпа. Гледачам пашчасьціла стаць сьведкамі творчых пошукаў рэжысэра-наватара [[Усевалад Мэерхольд|Ус. Мэерхольда]], які ў 1908 годзе паставіў на сцэне Губэрнскага тэатру п`есу [[Аляксандар Блок|А. Блока]] «Балаганчык». Неаднойчы тэатар наведвалі [[Украіна|ўкраінскія]] трупы М. Старыцкага, [[Марка Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]], [[Панас Саксаганскі|П. Саксаганскага]]; [[Габрэі|габрэйскія]] і [[Палякі|польскія]] вандроўныя трупы.<ref name="teatr"/> У часы рэвалюцыйных непакояў артысты [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|«Першага беларускага таварыства драмы і камэдыі»]], створанага акторам і рэжысэрам [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановічам]], прадставілі менскаму глядачу 1 траўня 1917 году [[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|«Паўлінку»]] [[Янка Купала|Я.Купалы]] і «У зімовы вечар» паводле [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]].<ref name="teatr"/> Урачыстае адкрыцьцё Беларускага дзяржаўнага тэатру (БДТ) адбылося 14 верасьня 1920 году ў будынку [[Менск]]ага гарадзкога тэатру. Тэатар даваў спэктаклі на трох мовах: у праграме адкрыцьця першага тэатральнага сэзону былі інсцэніроўка аповесьці [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]] «Рысь» у выкананьні [[Беларусы|беларускае]] трупы тэатру, п`еса Шолам-Алейхема «Людзі» ([[Габрэі|габрэйская]] трупа), «Вясельле» [[Антон Чэхаў|А. Чэхава]] ([[Расейцы|расейская]] трупа).<ref name="teatr"/> У гэтыя ж дні, 17 верасьня 1920 году, у тэатры была паказаная «[[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]] ў пастаноўцы [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановіча]].<ref name="enc">Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Беларускі тэатр імя Янкі Купалы». — С. 80—82.</ref> Аснову маладога тэатру склалі акторы [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|«Першага беларускага таварыства драмы і камэдыі»]] пад кіраўніцтвам [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановіча]]: [[Ірына Ждановіч|І. Ждановіч]], Г. Грыгоніс, [[Яўсьцігней Міровіч|Я. Міровіч]], [[Канстанцін Саньнікаў|К. Саньнікаў]], [[Стэфанія Станюта|С. Станюта]]. Пляяду піянэраў купалаўскае сцэны ў хуткім часе папоўнілі [[Уладзімер Крыловіч|Ул. Крыловіч]], [[Лідзія Ржэцкая|Л. Ржэцкая]], [[Барыс Платонаў|Б. Платонаў]], [[Вера Пола|В. Пола]], В. Галіна, [[Уладзімер Уладамірскі|Ул. Уладамірскі]], М. Зораў, [[Глеб Глебаў|Г. Глебаў]], [[Сьцяпан Бірыла|С. Бірыла]], [[Леанід Рахленка|Л. Рахленка]]. Гэтае легендарнае пакаленьне беларускіх актораў стала першымі «зоркамі» айчыннае сцэны, заснавальнікамі нацыянальнае акторскае школы.<ref name="teatr"/> У 1921 годзе ўрад надаў тэатру званьне «Акадэмічнага»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Свята беларускай культуры. (25 год тэатру імя Янкі Купалы) | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1946-06.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 17 лютага 1946 | том = | нумар = 6 (529)| старонкі = 1, 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Але ў 1926 годзе тэатар стаў называцца без азначэньня «акадэмічны»: БДТ-1, бо беларускія дзяржаўныя тэатры былі таксама адкрытыя ў [[Віцебск]]у ([[Беларускі другі дзяржаўны тэатар|БДТ-2]]) і пазьней — у [[Гомель|Гомелі]] ([[Беларускі трэці дзяржаўны тэатар|БДТ-3]]). У сэзоне 1926—1927 гг. у памяшканьні Чырвонае залі тэатру дзейнічала «малая сцэна», як філіял асноўнай. Яна праіснавала толькі год і выкарыстоўвалася для спэктакляў зь невялікай колькасьцю дзеючых асобаў. Тут ставіліся п`есы «Эльга» [[Герхарт Гаўптман|Г. Гаўптмана]], «Зялёны какаду» [[Артур Шніцлер|А. Шніцлера]], «Пінская шляхта» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]]. Спэктаклем «[[Вільгельм Тэль (п’еса)|Вільгельм Тэль]]» [[Сяргей Заяіцкі|Заяіцкага]] ў апрацоўцы [[Яўсьцігней Міровіч|Я. Міровіча]] тэатар у 1926 годзе заснаваў дзіцячы рэпэртуар<ref name="teatr"/>. Напрамак і шлях разьвіцьця тэатру з 1921 па 1931 гады вызначаў мастацкі кіраўнік тэатру [[Еўсьцігней Міровіч]]. Сапраўдны творчы посьпех і славу ў шырокага гледача прынесьлі яго першыя пастаноўкі «На Купальле»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «На Купальле» М. Кудзелькі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-003.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 3| старонкі = 11 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>, «Кастусь Каліноўскі»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Кастусь Каліноўскі» Е. Міровіча. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-004.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 4| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> і «Машэка». Аднадумцам Я. Міровіча быў выхаванец [[Прага|праскай]] мастацкае школы, заснавальнік беларускае сцэнаграфіі [[Оскар Марыкс|О. Марыкс]]. Ён аддаваў перавагу на сцэне бутафорскім макетам, жывапісным плоскасным заднікам, стылізаваным касьцюмам. Сьвяточную экзотыку тэатральных рашэньняў у пачатку 1930-х гадоў зьмяніў суворы стыль Д. Крэйна, аскэтызм і рацыянальнасьць якога больш падыходзілі да афармленьня індустрыяльных п`есаў і сучасных драмаў аб станаўленьні маладой дзяржавы<ref name="teatr"/>. У 1933 годзе на сцэне тэатру адбылося ўрачыстае адкрыцьцё [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|нацыянальнага тэатру опэры і балету]]. У 1940 годзе тэатар узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга. У 1944 годзе тэатру нададзена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], а ў 1955 годзе — зноў атрымаў званьне «Акадэмічны».<ref name="teatr"/> На працягу больш чым трэці стагодзьдзя — з 1973 па 2009 год — мастацкая самабытнасьць тэатру вызначалася асобай тагачаснага мастацкага кіраўніка тэатру [[Валер Раеўскі|В. Раеўскага]]. Вучань Ю. Любімава і Ул. Маланкіна, В. Раеўскі прапанаваў тэатру новы стыль, заснаваны на філязофіі свабоды — свабоды перакананьняў і свабоды выяўленьня. Яркая і паэтычная тэатральная мова, разьняволеная форма, вострая праблематыка пастановак спалучыліся з высокім клясычным стылем тэатру. Менавіта ў гэты пэрыяд на стыку акадэмізму і экспэрымэнту нараджаецца непаўторнасьць Купалаўскага тэатру, яго своеасаблівасьць і адметнасьць. Мэтафарычнасьць спэктакляў В. Раеўскага вызначалася яго творчым супрацоўніцтвам з мастаком [[Барыс Герлаван|Б. Герлаванам]], які крочыць па шляху стылізацыі сцэнічнага асяродзьдзя і прапануе мастацкія рашэньні, у аснове якіх — адзіны маляўнічы вобраз спэктаклю, выяўленьне яго галоўнае ідэі.<ref name="teatr"/> У 1993 годзе за высокія дасягненьні ў галіне разьвіцьця беларускае тэатральнае культуры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] прысвоіў тэатру статус «Нацыянальнага». У 2009 годзе мастацкім кіраўніком тэатру стаў [[Мікалай Пінігін]]. Глыбокі сьлед у гісторыі тэатра пакінулі таленавітыя акторы [[Ганна Абуховіч]], [[Зьміцер Арлоў]], [[Галіна Бальчэўская]], [[Зінаіда Браварская]], [[Глеб Глебаў]], [[Генрых Грыгоніс]], [[Сяргей Журавель]], [[Уладзімер Крыловіч]], [[Уладзімер Кудрэвіч (актор)|Уладзімер Кудрэвіч]], [[Кацярына Міронава]], [[Лідзія Ржэцкая]], [[Стэфанія Станюта]], [[Віктар Тарасаў]], [[Лідзія Шынко]] і рэжысэры [[Яўсьцігней Міровіч]], [[Леў Літвінаў]], [[Барыс Луцэнка]], [[Тамара Пузіноўская]], [[Марыя Зінкевіч]]. == Трупа == {| valign=top |- |valign=top| Народны артыст СССР * [[Генадзь Аўсяньнікаў]] |valign=top| [[Народны артыст Беларусі|Народныя артысты Беларусі]] * [[Галіна Арлова]] * [[Валянцін Белахвосьцік]] * [[Генадзь Гарбук]] * [[Генрых Грыгоніс]] * [[Марыя Захарэвіч]] * [[Зінаіда Зубкова]] * [[Мікалай Кірычэнка]] * [[Аўгуст Мілаванаў]] * [[Віктар Манаеў]] * [[Арнольд Памазан]] * [[Галіна Талкачова]] |valign=top| Заслужаныя артысты Беларусі * [[Зоя Белахвосьцік]] * [[Фама Варанецкі]] * [[Натальля Качаткова]] * [[Сяргей Усеваладавіч Краўчанка|Сяргей Краўчанка]] * [[Георгі Маляўскі]] * [[Тамара Мікалаева]] * [[Кацярына Міронава]] * [[Тамара Міронава]] * [[Аляксандар Падабед (актор)|Аляксандар Падабед]] * [[Уладзімер Рагаўцоў]] * [[Ігар Сігоў]] * [[Алена Сідарава]] * [[Лідзія Шынко]] |valign=top| Артысты * [[Сьвятлана Анікей]] * [[Алег Гарбуз]] * [[Валянціна Гарцуева]] * [[Марта Голубева]] * [[Сьвятлана Зелянкоўская]] * [[Андрэй Кавальчук]] * [[Аляксандр Малчанаў]] * [[Павал Харланчук]] * [[Ганна Хітрык]] і інш. |} == Рэпэртуар == === Галоўная сцэна === === Галоўная сцэна === {| valign=top |- |valign=top| * «Вечар» * «Выкраданьне Эўропы, альбо Тэатар Уршулі Радзівіл» * «Вясельле» * «Вячэра з прыдуркам» * «Каханьне ў стылі барока» (прэм’ера 2003)<ref>[https://web.archive.org/web/20080612152754/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=16454 Фядута А. Грахвыня, мне прысьніліся вашыя ногі: (рэцэнзія) // Наша Ніва on-line: Культура / 15:09, 11 красавіка 2008] — Эл.рэсурс nn.by</ref> |valign=top| * «Лістапад. Андэрсэн» * «Людзі на балоце» * «Не мой» * «Ноч на Каляды» * «Пінская шляхта» |valign=top| * «Сымон-музыка» * «[[Translations]]» * «Хам» * «Чорная панна Нясьвіжа» * «[[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Паўлінка]]» |} === Малая сцэна === * «Арабская ноч» * «Беларусь у фантастычных апавяданьнях» * «Востраў Сахалін» * «Гендэльбах» * «Зіма» * «Офіс» * «Старамодная камэдыя» * «Самотны Захад» * «Я не пакіну цябе»<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=16788 Фядута А. Лістападаўскі джаз: (рэцэнзія) // Наша Ніва on-line: Культура / 15:17, 25 красавіка 2008]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Эл.рэсурс nn.by</ref> == Будынак тэатра == Пабудаваны будынак тэатру па праекту [[Варшава|варшаўскага]] архітэктара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Казлоўскі|Караля Казлоўскага|pl|Karol Kozłowski (architekt)}} ў 1890 годзе<ref>{{Артыкул| аўтар = Намесьніца генеральнага дырэктара Нацыянальнага мастацкага музэя Беларусі [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-02.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 12 студзеня 2013 | том = | нумар = 2 (1074)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-03.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 19 студзеня 2013 | том = | нумар = 3 (1075)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-05.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 2 лютага 2013 | том = | нумар = 5 (1079)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-06.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 9 лютага 2013 | том = | нумар = 6 (1080)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Будынак Менскага гарадзкога тэатра стаў месцам правядзеньня некалькіх важных палітычных сходаў у першай палове XX стагодзьдзя. 2-8 сьнежня 1917 г. у будынку тэатра адбыўся I зьезд армій расейскага Заходняга фронту, у якім прынялі ўдзел 714 дэлегатаў, зь іх 473 бальшавікі. Ганаровым старшынём быў выбраны [[Уладзімер Ленін]]. У рабоце зьезда ўдзельнічалі прадстаўнікі ад цэнтральных бальшавіцкіх стурктураў Арджанікідзэ і Валадарскі. Зьезд заявіў аб прызнаньні бальшавіцкай улады ў Расеі, выбраў новае камандаваньне Заходняга фронту, у якім пануючае становішча занялі бальшавікі. 18-31 сьнежня 1917 году ў тэатры адбыўся [[Усебеларускі зьезд|Ўсебеларускі зьезд]], прадстаўнічы агульнанацыянальны зьезд, на якім сабраліся амаль 1900 дэлегатаў з усіх рэгіёнаў Беларусі для абмеркаваньня будучага дзяржаўна-палітычнага статуса Беларусі і сыстэмы кіраваньня. Зьезд быў гвалтоўна разагнаны расейскімі бальшавікамі, пад чыім кантролем на той момант знаходзіўся Менск. Сфармаваная на Зьезьдзе Рада працягнула дзейнічаць у падпольлі, у лютым-сакавіку 1918 году абвесьціла пра стварэньне незалежнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], існуе па сёньняшні дзень як [[Рада БНР]]. 2—3 лютага 1919 году [[Часовы рабоча-сялянскі ўрад ССРБ]] правёў у будынку тэатра «Першы [[Усебеларускі зьезд Саветаў|Ўсебеларускі зьезд Саветаў]] рабочых, салдацкіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў», на якім 230 дэлегатаў ад бальшавіцкіх структураў зацьвердзілі першую канстытуцыю ССРБ, абвесьцілі пра ўсталяваньне фэдэратыўнай сувязі ССРБ і РСФСР, вызначылі тэрыторыю ССРБ ў складзе Менскай і Гарадзенскай губэрняў, аддаўшы Віцебскую, Магілёўскую і Смаленскую губэрні Савецкай Расеі. Адначасова было прызнана неабходным аб’яднаць ССРБ зь Літоўскай Савецкай Рэспублікай. 27 чэрвеня 1944 году ва ўмовах нямецкай акупацыі ў будынку тэатра адбыўся [[Другі Ўсебеларускі кангрэс]], скліканы беларускімі грамадзка-палітычнымі сіламі, аб’яднанымі вакол [[Беларуская Цэнтральная Рада|Беларускай Цэнтральнай Рады]]. Зьезд сабраў 1039 дэлегатаў, якія прадстаўлялі розныя раёны Беларусі, уключна зь Беласточчынай і Смаленшчынай, і беларускія згуртаваньні за мяжой. Зьезд прыняў рэзалюцыі, на якіх асуджалася савецкая і польская палітыка датычна Беларусі, пацьвярджаўся статус Беларусі як незалежнай дзяржавы, а таксама абвяшчалася пра БЦР як часовы найвышэйшы беларускі дзяржаўны орган. == Глядзіце таксама == * [[Кастусь Быліч]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Тацьцяна Арлова]]. |частка = |загаловак = Купалаўцы: эцюды пра акцёраў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1985|том = |старонкі = |старонак = 125+2+8 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2200}} * {{Кніга|аўтар = [[Вольга Бабкова]], [[Андрэй Масквін]] і інш. |частка = |загаловак = Гісторыя Купалаўскага тэатра. Эпоха. Горад. Людзі = The history of the Kupala theatre. The Epoch. The City. The People |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2020 |том = |старонкі = |старонак = 254 |сэрыя = |isbn = 978-985-01-1363-4|наклад = 500}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларусы|арыгінал = |спасылка = https://csl.bas-net.by/oir/contents/2012/1L439606.pdf|адказны = Р. Б. Смольскі і інш.; навуковы рэдактар А. І. Лакотка |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2012|том = 13: Тэатральнае мастацтва|старонкі = 352—453 |старонак = 758|сэрыя = |isbn =978-985-08-1360-2 |наклад =800 }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускі дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы: альбом |арыгінал = |спасылка = |адказны = тэкст і складаньне І. Ф. Міхалюты; фота В. П. Ганчарэнкі і інш. |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 112 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Вазьнясенскі]].| загаловак = Сучасны беларускі тэатр (21—26 год). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Uzvyssa.pdf.zip/1927-003.pdf | мова = | выданьне =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып = часопіс | год = 1927 | том = | нумар = 3| старонкі = 158—171 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Тамара Гаробчанка|Т. Я. Гаробчанка]]. |частка = |загаловак = Купалаўскія вобразы на беларускай сцэне |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактар [[Анатоль Сабалеўскі|А. В. Сабалеўскі]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 119+33 |сэрыя = |isbn = |наклад = 4700}} * {{Артыкул| аўтар = [[Тамара Гаробчанка|Т. Я. Гаробчанка]]. | загаловак = Беларускі тэатр імя Янкі Купалы. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = галоўны рэдактар [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] і інш. | аўтар выданьня = | выданьне =Янка Купала | тып = энцыкляпэдычны даведнік | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]| год = 1986 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 80—82| isbn = | issn = }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Алесь Есакоў]]. |частка = |загаловак = Янка Купала і беларускі тэатр |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1972|том = |старонкі = |старонак = 205+2+6 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = [[Андрэй Масквін]]. |частка = |загаловак = Беларускі тэатр 1920—1930-х: адабраная памяць |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/belaruski-teatr-1920-1930-kh-maskvin-andrey |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Логвінаў]] |год = 2016 |том = |старонкі = 32—142, 470—475 |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-609-814-775-9 |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = [[Алесь Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларускі першы дзяржаўны тэатр : 1920-1930: Да 10-годзьдзя яго існаваньня |арыгінал = |спасылка = https://elib.nlb.by:8070/viewer/?markID=BY-NLB-br221517&fileID=1609859|адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Белдзяржвыд]] |год = 1930|том = |старонкі = |старонак = 63 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = [[Уладзімер Няфёд]]. |частка = |загаловак = Беларускі акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1970|том = |старонкі = |старонак = 221+10 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдактар: [[Генадзь Пашкоў|Пашкоў Г. П.]] і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год =2002 |том =2: Л—Я |старонкі = 191 |старонак =571 |сэрыя = |isbn =985-11-0259-8 |наклад =4000 }} * {{артыкул|аўтар = [[Вячаслаў Міхайлавіч Чарнатаў|В. М. Чарнатаў]], [[Тамара Чарняўская|Т. І. Чарняўская]]. | частка = |загаловак = № 360. Беларускі Дзяржаўны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы.|арыгінал = |спасылка =https://orda.of.by/.lib/spik/minsk/217|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1988|выпуск=|том=Мінск|нумар= | старонкі= 217—219 |isbn=}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20171015164853/http://kupalauski.by/ Афіцыйная старонка Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы] * {{Спасылка | аўтар = Тэатральны рэжысёр [[Аляксандар Гарцуеў]], вядучая Аліна Крамко. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 лютага 2023 | url = https://www.youtube.com/live/VJBFxG8ZiHI| копія = | дата копіі = | загаловак = Аляксандр Гарцуеў на Радыё Ўнэт. Тэатар у Беларусі. Купалаўцы | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Ўнэт]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20120419214630/http://afisha.tut.by/place_uniq.php?up=150 Афіша тэатра] * [http://www.svaboda.by/content/article/802945.html Артыкул «Купалаўскі тэатар адзначыў сваё 85-годзьдзе» В. Ракіцкага на Svaboda.org]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{слупок-канец}} {{Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы}} {{Янка Купала}} {{Менск}} {{Беларускія тэатры}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія драматычныя тэатры]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры]] l3zr2c8lcdes9thd0ugsxa84h4gvmy8 2692426 2692358 2026-09-25T09:28:19Z SergeiSEE 38150 выпраўленьне спасылак 2692426 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Нацыянальны акадэмічны тэатар<br />імя Янкі Купалы |арыгінальная назва = |выява = Nacyjanalny akademičny teatar imia Janki Kupały.JPG |рамка выявы = |памер выявы = 300пкс |альтэрнатыўны тэкст выявы = Будынак тэатру |подпіс выявы = Будынак тэатру |мапа = |памер мапы = |альтэрнатыўны тэкст мапы = |подпіс мапы = |мапа 2 = |абрэвіятура = |дэвіз = |папярэднік = |наступнік = |дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|14|9|1920|1}} |дата спыненьня існаваньня = |тып = [[Тэатар]] |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = |штабкватэра = |месцазнаходжаньне = [[Менск]], вул. Энгельса, д. 7 |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = |сяброўства = |афіцыйныя мовы = |генэральны сакратар = |пасада кіраўніка = Генэральны дырэктар |імя кіраўніка = Павал Палякоў |пасада кіраўніка 2 = Мастацкі кіраўнік |імя кіраўніка 2 = [[Мікалай Пінігін]] |пасада кіраўніка 3 = Галоўны мастак |імя кіраўніка 3 = [[Барыс Герлаван]] |пасада кіраўніка 4 = Загадчык музычнае часткі |імя кіраўніка 4 = Уладзімер Кур’ян |пасада кіраўніка 5 = Загадчык літаратурнае часткі |імя кіраўніка 5 = Ігар Скрыпка |пасада кіраўніка 6 = Загадчык трупы |імя кіраўніка 6 = Міхаіл Маеў |асноўныя асобы = |кіроўны орган = |матчыная кампанія = |зьвязаныя кампаніі = |бюджэт = |колькасьць супрацоўнікаў = |колькасьць валянтэраў = |сайт = [http://kupalauski.by http://kupalauski.by] |заўвагі = |колішняя назва = Губэрнскі тэатар,<br />Беларускі дзяржаўны тэатар,<br />Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі }} {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|713Г000275}} '''Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы''' — найстарэйшы з сучасных [[Беларусь|беларускіх]] [[тэатар|тэатраў]]. == Гісторыя == Сучасны тэатар зьяўляецца спадкаёмцам колішняга Губэрнскага тэатру, у будынку якога ён цяпер месьціцца. Губэрнскі тэатар ў Менску адкрыўся 5 чэрвеня 1890 году<ref name="teatr">{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://kupalauski.by/historymenu/history/| загаловак = Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы| фармат = | назва праекту = вэб-старонка тэатру| выдавец = | дата = 28 кастрычніка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Галоўная менская тэатральная сцэна ў той час прымала лепшыя [[Санкт-Пецярбург|пецярбурскія]] і [[Масква|маскоўскія]] трупы, цэлае сузор’е славутых артыстаў, сярод якіх М. Савіна, вучаніца М. Шчэпкіна і Г. Фядотава, знакамітыя В. Далматаў, В. Камісаржэўская, К. Варламаў, У. Давыдаў, А. Южын, М. Петыпа. Гледачам пашчасьціла стаць сьведкамі творчых пошукаў рэжысэра-наватара [[Усевалад Мэерхольд|Ус. Мэерхольда]], які ў 1908 годзе паставіў на сцэне Губэрнскага тэатру п`есу [[Аляксандар Блок|А. Блока]] «Балаганчык». Неаднойчы тэатар наведвалі [[Украіна|ўкраінскія]] трупы М. Старыцкага, [[Марка Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]], [[Панас Саксаганскі|П. Саксаганскага]]; [[Габрэі|габрэйскія]] і [[Палякі|польскія]] вандроўныя трупы.<ref name="teatr"/> У часы рэвалюцыйных непакояў артысты [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|«Першага беларускага таварыства драмы і камэдыі»]], створанага акторам і рэжысэрам [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановічам]], прадставілі менскаму глядачу 1 траўня 1917 году [[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|«Паўлінку»]] [[Янка Купала|Я.Купалы]] і «У зімовы вечар» паводле [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]].<ref name="teatr"/> Урачыстае адкрыцьцё Беларускага дзяржаўнага тэатру (БДТ) адбылося 14 верасьня 1920 году ў будынку [[Менск]]ага гарадзкога тэатру. Тэатар даваў спэктаклі на трох мовах: у праграме адкрыцьця першага тэатральнага сэзону былі інсцэніроўка аповесьці [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]] «Рысь» у выкананьні [[Беларусы|беларускае]] трупы тэатру, п`еса Шолам-Алейхема «Людзі» ([[Габрэі|габрэйская]] трупа), «Вясельле» [[Антон Чэхаў|А. Чэхава]] ([[Расейцы|расейская]] трупа).<ref name="teatr"/> У гэтыя ж дні, 17 верасьня 1920 году, у тэатры была паказаная «[[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]] ў пастаноўцы [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановіча]].<ref name="enc">Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Беларускі тэатр імя Янкі Купалы». — С. 80—82.</ref> Аснову маладога тэатру склалі акторы [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|«Першага беларускага таварыства драмы і камэдыі»]] пад кіраўніцтвам [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановіча]]: [[Ірына Ждановіч|І. Ждановіч]], Г. Грыгоніс, [[Яўсьцігней Міровіч|Я. Міровіч]], [[Канстанцін Саньнікаў|К. Саньнікаў]], [[Стэфанія Станюта|С. Станюта]]. Пляяду піянэраў купалаўскае сцэны ў хуткім часе папоўнілі [[Уладзімер Крыловіч|Ул. Крыловіч]], [[Лідзія Ржэцкая|Л. Ржэцкая]], [[Барыс Платонаў|Б. Платонаў]], [[Вера Пола|В. Пола]], В. Галіна, [[Уладзімер Уладамірскі|Ул. Уладамірскі]], М. Зораў, [[Глеб Глебаў|Г. Глебаў]], [[Сьцяпан Бірыла|С. Бірыла]], [[Леанід Рахленка|Л. Рахленка]]. Гэтае легендарнае пакаленьне беларускіх актораў стала першымі «зоркамі» айчыннае сцэны, заснавальнікамі нацыянальнае акторскае школы.<ref name="teatr"/> У 1921 годзе ўрад надаў тэатру званьне «Акадэмічнага»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Свята беларускай культуры. (25 год тэатру імя Янкі Купалы) | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1946-06.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 17 лютага 1946 | том = | нумар = 6 (529)| старонкі = 1, 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Але ў 1926 годзе тэатар стаў называцца без азначэньня «акадэмічны»: БДТ-1, бо беларускія дзяржаўныя тэатры былі таксама адкрытыя ў [[Віцебск]]у ([[Беларускі другі дзяржаўны тэатар|БДТ-2]]) і пазьней — у [[Гомель|Гомелі]] ([[Беларускі трэці дзяржаўны тэатар|БДТ-3]]). У сэзоне 1926—1927 гг. у памяшканьні Чырвонае залі тэатру дзейнічала «малая сцэна», як філіял асноўнай. Яна праіснавала толькі год і выкарыстоўвалася для спэктакляў зь невялікай колькасьцю дзеючых асобаў. Тут ставіліся п`есы «Эльга» [[Герхарт Гаўптман|Г. Гаўптмана]], «Зялёны какаду» [[Артур Шніцлер|А. Шніцлера]], «Пінская шляхта» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]]. Спэктаклем «[[Вільгельм Тэль (п’еса)|Вільгельм Тэль]]» [[Сяргей Заяіцкі|Заяіцкага]] ў апрацоўцы [[Яўсьцігней Міровіч|Я. Міровіча]] тэатар у 1926 годзе заснаваў дзіцячы рэпэртуар<ref name="teatr"/>. Напрамак і шлях разьвіцьця тэатру з 1921 па 1931 гады вызначаў мастацкі кіраўнік тэатру [[Еўсьцігней Міровіч]]. Сапраўдны творчы посьпех і славу ў шырокага гледача прынесьлі яго першыя пастаноўкі «На Купальле»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «На Купальле» М. Кудзелькі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-003.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 3| старонкі = 11 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>, «Кастусь Каліноўскі»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Кастусь Каліноўскі» Е. Міровіча. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-004.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 4| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> і «Машэка». Аднадумцам Я. Міровіча быў выхаванец [[Прага|праскай]] мастацкае школы, заснавальнік беларускае сцэнаграфіі [[Оскар Марыкс|О. Марыкс]]. Ён аддаваў перавагу на сцэне бутафорскім макетам, жывапісным плоскасным заднікам, стылізаваным касьцюмам. Сьвяточную экзотыку тэатральных рашэньняў у пачатку 1930-х гадоў зьмяніў суворы стыль Д. Крэйна, аскэтызм і рацыянальнасьць якога больш падыходзілі да афармленьня індустрыяльных п`есаў і сучасных драмаў аб станаўленьні маладой дзяржавы<ref name="teatr"/>. У 1933 годзе на сцэне тэатру адбылося ўрачыстае адкрыцьцё [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|нацыянальнага тэатру опэры і балету]]. У 1940 годзе тэатар узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга. У 1944 годзе тэатру нададзена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], а ў 1955 годзе — зноў атрымаў званьне «Акадэмічны».<ref name="teatr"/> На працягу больш чым трэці стагодзьдзя — з 1973 па 2009 год — мастацкая самабытнасьць тэатру вызначалася асобай тагачаснага мастацкага кіраўніка тэатру [[Валер Раеўскі|В. Раеўскага]]. Вучань Ю. Любімава і Ул. Маланкіна, В. Раеўскі прапанаваў тэатру новы стыль, заснаваны на філязофіі свабоды — свабоды перакананьняў і свабоды выяўленьня. Яркая і паэтычная тэатральная мова, разьняволеная форма, вострая праблематыка пастановак спалучыліся з высокім клясычным стылем тэатру. Менавіта ў гэты пэрыяд на стыку акадэмізму і экспэрымэнту нараджаецца непаўторнасьць Купалаўскага тэатру, яго своеасаблівасьць і адметнасьць. Мэтафарычнасьць спэктакляў В. Раеўскага вызначалася яго творчым супрацоўніцтвам з мастаком [[Барыс Герлаван|Б. Герлаванам]], які крочыць па шляху стылізацыі сцэнічнага асяродзьдзя і прапануе мастацкія рашэньні, у аснове якіх — адзіны маляўнічы вобраз спэктаклю, выяўленьне яго галоўнае ідэі.<ref name="teatr"/> У 1993 годзе за высокія дасягненьні ў галіне разьвіцьця беларускае тэатральнае культуры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] прысвоіў тэатру статус «Нацыянальнага». У 2009 годзе мастацкім кіраўніком тэатру стаў [[Мікалай Пінігін]]. Глыбокі сьлед у гісторыі тэатра пакінулі таленавітыя акторы [[Ганна Абуховіч]], [[Зьміцер Арлоў]], [[Галіна Бальчэўская]], [[Зінаіда Браварская]], [[Глеб Глебаў]], [[Генрых Грыгоніс]], [[Сяргей Журавель]], [[Уладзімер Крыловіч]], [[Уладзімер Кудрэвіч (актор)|Уладзімер Кудрэвіч]], [[Кацярына Міронава]], [[Лідзія Ржэцкая]], [[Стэфанія Станюта]], [[Віктар Тарасаў]], [[Лідзія Шынко]] і рэжысэры [[Еўсьцігней Міровіч]], [[Леў Літвінаў]], [[Барыс Луцэнка]], [[Тамара Пузіноўская]], [[Марыя Зінкевіч]]. == Трупа == {| valign=top |- |valign=top| Народны артыст СССР * [[Генадзь Аўсяньнікаў]] |valign=top| [[Народны артыст Беларусі|Народныя артысты Беларусі]] * [[Галіна Арлова]] * [[Валянцін Белахвосьцік]] * [[Генадзь Гарбук]] * [[Генрых Грыгоніс]] * [[Марыя Захарэвіч]] * [[Зінаіда Зубкова]] * [[Мікалай Кірычэнка]] * [[Аўгуст Мілаванаў]] * [[Еўсьцігней Міровіч]] * [[Віктар Манаеў]] * [[Арнольд Памазан]] * [[Галіна Талкачова]] |valign=top| Заслужаныя артысты Беларусі * [[Зоя Белахвосьцік]] * [[Фама Варанецкі]] * [[Натальля Качаткова]] * [[Сяргей Усеваладавіч Краўчанка|Сяргей Краўчанка]] * [[Георгі Маляўскі]] * [[Тамара Мікалаева]] * [[Кацярына Міронава]] * [[Тамара Міронава]] * [[Аляксандар Падабед (актор)|Аляксандар Падабед]] * [[Уладзімер Рагаўцоў]] * [[Ігар Сігоў]] * [[Алена Сідарава]] * [[Лідзія Шынко]] |valign=top| Артысты * [[Сьвятлана Анікей]] * [[Алег Гарбуз]] * [[Валянціна Гарцуева]] * [[Марта Голубева]] * [[Сьвятлана Зелянкоўская]] * [[Андрэй Кавальчук]] * [[Аляксандр Малчанаў]] * [[Павал Харланчук]] * [[Ганна Хітрык]] і інш. |} == Рэпэртуар == === Галоўная сцэна === === Галоўная сцэна === {| valign=top |- |valign=top| * «Вечар» * «Выкраданьне Эўропы, альбо Тэатар Уршулі Радзівіл» * «Вясельле» * «Вячэра з прыдуркам» * «Каханьне ў стылі барока» (прэм’ера 2003)<ref>[https://web.archive.org/web/20080612152754/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=16454 Фядута А. Грахвыня, мне прысьніліся вашыя ногі: (рэцэнзія) // Наша Ніва on-line: Культура / 15:09, 11 красавіка 2008] — Эл.рэсурс nn.by</ref> |valign=top| * «Лістапад. Андэрсэн» * «Людзі на балоце» * «Не мой» * «Ноч на Каляды» * «Пінская шляхта» |valign=top| * «Сымон-музыка» * «[[Translations]]» * «Хам» * «Чорная панна Нясьвіжа» * «[[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Паўлінка]]» |} === Малая сцэна === * «Арабская ноч» * «Беларусь у фантастычных апавяданьнях» * «Востраў Сахалін» * «Гендэльбах» * «Зіма» * «Офіс» * «Старамодная камэдыя» * «Самотны Захад» * «Я не пакіну цябе»<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=16788 Фядута А. Лістападаўскі джаз: (рэцэнзія) // Наша Ніва on-line: Культура / 15:17, 25 красавіка 2008]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Эл.рэсурс nn.by</ref> == Будынак тэатра == Пабудаваны будынак тэатру па праекту [[Варшава|варшаўскага]] архітэктара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Казлоўскі|Караля Казлоўскага|pl|Karol Kozłowski (architekt)}} ў 1890 годзе<ref>{{Артыкул| аўтар = Намесьніца генеральнага дырэктара Нацыянальнага мастацкага музэя Беларусі [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-02.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 12 студзеня 2013 | том = | нумар = 2 (1074)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-03.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 19 студзеня 2013 | том = | нумар = 3 (1075)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-05.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 2 лютага 2013 | том = | нумар = 5 (1079)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-06.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 9 лютага 2013 | том = | нумар = 6 (1080)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Будынак Менскага гарадзкога тэатра стаў месцам правядзеньня некалькіх важных палітычных сходаў у першай палове XX стагодзьдзя. 2-8 сьнежня 1917 г. у будынку тэатра адбыўся I зьезд армій расейскага Заходняга фронту, у якім прынялі ўдзел 714 дэлегатаў, зь іх 473 бальшавікі. Ганаровым старшынём быў выбраны [[Уладзімер Ленін]]. У рабоце зьезда ўдзельнічалі прадстаўнікі ад цэнтральных бальшавіцкіх стурктураў Арджанікідзэ і Валадарскі. Зьезд заявіў аб прызнаньні бальшавіцкай улады ў Расеі, выбраў новае камандаваньне Заходняга фронту, у якім пануючае становішча занялі бальшавікі. 18-31 сьнежня 1917 году ў тэатры адбыўся [[Усебеларускі зьезд|Ўсебеларускі зьезд]], прадстаўнічы агульнанацыянальны зьезд, на якім сабраліся амаль 1900 дэлегатаў з усіх рэгіёнаў Беларусі для абмеркаваньня будучага дзяржаўна-палітычнага статуса Беларусі і сыстэмы кіраваньня. Зьезд быў гвалтоўна разагнаны расейскімі бальшавікамі, пад чыім кантролем на той момант знаходзіўся Менск. Сфармаваная на Зьезьдзе Рада працягнула дзейнічаць у падпольлі, у лютым-сакавіку 1918 году абвесьціла пра стварэньне незалежнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], існуе па сёньняшні дзень як [[Рада БНР]]. 2—3 лютага 1919 году [[Часовы рабоча-сялянскі ўрад ССРБ]] правёў у будынку тэатра «Першы [[Усебеларускі зьезд Саветаў|Ўсебеларускі зьезд Саветаў]] рабочых, салдацкіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў», на якім 230 дэлегатаў ад бальшавіцкіх структураў зацьвердзілі першую канстытуцыю ССРБ, абвесьцілі пра ўсталяваньне фэдэратыўнай сувязі ССРБ і РСФСР, вызначылі тэрыторыю ССРБ ў складзе Менскай і Гарадзенскай губэрняў, аддаўшы Віцебскую, Магілёўскую і Смаленскую губэрні Савецкай Расеі. Адначасова было прызнана неабходным аб’яднаць ССРБ зь Літоўскай Савецкай Рэспублікай. 27 чэрвеня 1944 году ва ўмовах нямецкай акупацыі ў будынку тэатра адбыўся [[Другі Ўсебеларускі кангрэс]], скліканы беларускімі грамадзка-палітычнымі сіламі, аб’яднанымі вакол [[Беларуская Цэнтральная Рада|Беларускай Цэнтральнай Рады]]. Зьезд сабраў 1039 дэлегатаў, якія прадстаўлялі розныя раёны Беларусі, уключна зь Беласточчынай і Смаленшчынай, і беларускія згуртаваньні за мяжой. Зьезд прыняў рэзалюцыі, на якіх асуджалася савецкая і польская палітыка датычна Беларусі, пацьвярджаўся статус Беларусі як незалежнай дзяржавы, а таксама абвяшчалася пра БЦР як часовы найвышэйшы беларускі дзяржаўны орган. == Глядзіце таксама == * [[Кастусь Быліч]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Тацьцяна Арлова]]. |частка = |загаловак = Купалаўцы: эцюды пра акцёраў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1985|том = |старонкі = |старонак = 125+2+8 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2200}} * {{Кніга|аўтар = [[Вольга Бабкова]], [[Андрэй Масквін]] і інш. |частка = |загаловак = Гісторыя Купалаўскага тэатра. Эпоха. Горад. Людзі = The history of the Kupala theatre. The Epoch. The City. The People |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2020 |том = |старонкі = |старонак = 254 |сэрыя = |isbn = 978-985-01-1363-4|наклад = 500}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларусы|арыгінал = |спасылка = https://csl.bas-net.by/oir/contents/2012/1L439606.pdf|адказны = Р. Б. Смольскі і інш.; навуковы рэдактар А. І. Лакотка |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2012|том = 13: Тэатральнае мастацтва|старонкі = 352—453 |старонак = 758|сэрыя = |isbn =978-985-08-1360-2 |наклад =800 }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускі дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы: альбом |арыгінал = |спасылка = |адказны = тэкст і складаньне І. Ф. Міхалюты; фота В. П. Ганчарэнкі і інш. |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 112 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Вазьнясенскі]].| загаловак = Сучасны беларускі тэатр (21—26 год). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Uzvyssa.pdf.zip/1927-003.pdf | мова = | выданьне =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып = часопіс | год = 1927 | том = | нумар = 3| старонкі = 158—171 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Тамара Гаробчанка|Т. Я. Гаробчанка]]. |частка = |загаловак = Купалаўскія вобразы на беларускай сцэне |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактар [[Анатоль Сабалеўскі|А. В. Сабалеўскі]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 119+33 |сэрыя = |isbn = |наклад = 4700}} * {{Артыкул| аўтар = [[Тамара Гаробчанка|Т. Я. Гаробчанка]]. | загаловак = Беларускі тэатр імя Янкі Купалы. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = галоўны рэдактар [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] і інш. | аўтар выданьня = | выданьне =Янка Купала | тып = энцыкляпэдычны даведнік | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]| год = 1986 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 80—82| isbn = | issn = }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Алесь Есакоў]]. |частка = |загаловак = Янка Купала і беларускі тэатр |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1972|том = |старонкі = |старонак = 205+2+6 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = [[Андрэй Масквін]]. |частка = |загаловак = Беларускі тэатр 1920—1930-х: адабраная памяць |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/belaruski-teatr-1920-1930-kh-maskvin-andrey |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Логвінаў]] |год = 2016 |том = |старонкі = 32—142, 470—475 |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-609-814-775-9 |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = [[Алесь Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларускі першы дзяржаўны тэатр : 1920-1930: Да 10-годзьдзя яго існаваньня |арыгінал = |спасылка = https://elib.nlb.by:8070/viewer/?markID=BY-NLB-br221517&fileID=1609859|адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Белдзяржвыд]] |год = 1930|том = |старонкі = |старонак = 63 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = [[Уладзімер Няфёд]]. |частка = |загаловак = Беларускі акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1970|том = |старонкі = |старонак = 221+10 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдактар: [[Генадзь Пашкоў|Пашкоў Г. П.]] і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год =2002 |том =2: Л—Я |старонкі = 191 |старонак =571 |сэрыя = |isbn =985-11-0259-8 |наклад =4000 }} * {{артыкул|аўтар = [[Вячаслаў Міхайлавіч Чарнатаў|В. М. Чарнатаў]], [[Тамара Чарняўская|Т. І. Чарняўская]]. | частка = |загаловак = № 360. Беларускі Дзяржаўны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы.|арыгінал = |спасылка =https://orda.of.by/.lib/spik/minsk/217|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1988|выпуск=|том=Мінск|нумар= | старонкі= 217—219 |isbn=}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20171015164853/http://kupalauski.by/ Афіцыйная старонка Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы] * {{Спасылка | аўтар = Тэатральны рэжысёр [[Аляксандар Гарцуеў]], вядучая Аліна Крамко. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 лютага 2023 | url = https://www.youtube.com/live/VJBFxG8ZiHI| копія = | дата копіі = | загаловак = Аляксандр Гарцуеў на Радыё Ўнэт. Тэатар у Беларусі. Купалаўцы | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Ўнэт]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * [https://kupalauski.by/afisha/ Афіша тэатра] * [https://www.svaboda.org/a/802945.html «Купалаўскі тэатар адзначыў сваё 85-годзьдзе». [[Вячаслаў Ракіцкі]] на [[Радыё Свабода]].] {{слупок-канец}} {{Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы}} {{Янка Купала}} {{Менск}} {{Беларускія тэатры}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія драматычныя тэатры]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры]] 49llkjm3cwkl1qqth3wbssflbf5nixe Нью-Джэрзі Дэвілз 0 15061 2692281 2681653 2026-09-24T14:45:41Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692281 wikitext text/x-wiki {{Клюб НХЛ |Назоў = Нью-Джэрзі Дэвілз |Эмблема = [[Файл:New_Jersey_Devils.svg|180пкс]] |Дывізіён = [[Сталічны дывізіён (НХЛ)|Сталічны]] |Канфэрэнцыя = [[Усходняя канфэрэнцыя (НХЛ)|Усходняя]] |фон = #DC0804 |тэкст = white |Краіна = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |Горад = [[Ньюарк (Нью-Джэрзі)|Ньюарк]], [[Нью-Джэрзі]] |Заснаваны = 1974 |Стадыён = Prudential Center |Колеры = Чырвоны, чорны і белы<br />{{Каляровы прастакутнік|#E13A3E}} {{Каляровы прастакутнік|#000000}} {{Каляровы прастакутнік|#FFFFFF}} |Капітан = |Галоўны трэнэр = |Гісторыя = [[Канзас-Сіці Скаўтс]]<br />1974—1976<br />[[Каларада Рокіс]]<br />1976—1982<br />Нью-Джэрзі Дэвілз<br />1982 — цяпер }} '''Нью-Джэрзі Дэвілз''' ({{мова-en|New Jersey Devils}}) — прафэсійны хакейны клюб, які гуляе ў [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лізе]]. Клюб месьціцца ў горадзе [[Ньюарк (Нью-Джэрзі)|Ньюарк]], штат [[Нью-Джэрзі]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Клюб быў закладзены ў 1974 годзе ў горадзе [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] штату [[Мізуры (штат)|Мізуры]]. Першай была назва «[[Канзас-Сіці Скаўтс]]». Праз два гады каманда пераехала ў [[Дэнвэр]], узяўшы новую назву «[[Каларада Рокіс (хакейны клюб)|Каларада Рокіс]]». Нарэшце, у 1982 годзе адбыўся апошні пераезд у [[Нью-Джэрзі]], пасьля чаго быў перайменаваны ў «Нью-Джэрзі Дэвілз». Тройчы выйгравалі [[Кубак Стэнлі]] — у 1995, 2000 і 2003 гадах. == Гісторыя == У 1972 годзе НХЛ абвесьціла аб плянах пашырыць лігу двума новымі клюбамі, адзін з гэтых клюбаў паўстаў у [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] з штату [[Мізуры (штат)|Мізуры]]. Ён апынуўся ва ўласнасьці групы, ачоленай Эдўінам Г. Томпсанам. Новая каманда атрымала назоў «[[Канзас-Сіці Скаўтс]]», ушаноўваючы статую «[[Скаўт (статуя)|Скаўт]]» працы [[Сайрус Далін|Сайруса Даліна]], якая ўсталяваная ў гарадзкім парку [[Пэн-Валі]]. Ва ўступным [[НХЛ 1974—1975 гадоў|сэзоне 1974—1975 гадоў]] «скаўты» пэўны час мусілі пачакаць да дзявятай гульні, каб згуляць на хатняй [[Кемпэр-Арэна|Кемпэр-Арэне]]. У дзясятым матчы клюб здабыў і першую перамогу, выгуляўшы яшчэ адзін клюб з пашырэньня «[[Вашынгтон Кэпіталз]]». Здабыўшы ўсяго 41 пункт, «Скаўтс» скончылі сэзон апошнімі ў сваім дывізіёне, горшымі былі вынікі толькі ў «Кэпіталз»<ref>[http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/leagues/seasons/nhl19271975.html «1974–75 National Hockey League Standings»]. The Internet Hockey Database.</ref>. Пасьля двух сэзонаў у Канзас-Сіці франшыза пераехала ў [[Дэнвэр]], дзе была перайменавана ў «[[Каларада Рокіс (хакейны клюб)|Каларада Рокіс]]»<ref>Rutherford, Jeremy P. (27.09.2014). [https://web.archive.org/web/20230123175427/https://www.stltoday.com/sports/hockey/professional/kansas-city-clings-to-nhl-dreams-as-blues-visit/article_f9153628-8ca4-5d80-8492-457355bc60ed.html «Kansas City clings to NHL dreams as Blues visit»]. St. Louis Post-Dispatch.</ref> і ладзіла матчы ў [[Макнікалз-Спортс-арэна|Макнікалз-Спортс-арэне]]. У сваёй першай гульні па перабазаваньні «Рокіс» перамаглі «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]» зь лікам 4:2<ref>Maguire, Liam (2012). «Next Goal Wins!: The Ultimate NHL Historian’s One-of-a-Kind Collection of Hockey Trivia». Random House of Canada. — С. 141. — ISBN 9780307363411.</ref>. Дружына доўга час прэтэндавала на плэй-оф, але сэрыя з 18 матчаў безь перамогаў прымусіла клюб забыцца на плэй-оф<ref>Hafner, Dan (1.04.1977). «Kings Outlast Rockies, Take Over Second Place». Los Angeles Times. p. E1.</ref>. У наступным сэзоне каларадцы прабіліся ў плэй-оф [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]], але адразу ж былі выбітыя «[[Філадэлфія Флаерз|Філадэлфіяй Флаерз]]». Клюбу ўвесь час бракавала стабільнасьці, гэтак у першыя восем гадоў існаваньня «Скаўтс/Рокіс» трэнаваньні дзесяць трэнэраў, кожны зь якіх не правацаў больш за два поўныя сэзоны. [[Файл:The N.J. Devils win the 1995 Stanley Cup.jpeg|значак|зьлева|Сьвяткаваньне па здабыцьці [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]] ў 1995 годзе.]] Да [[НХЛ 1978—1979 гадоў|сэзону 1978—1979 гадоў]] каманда была прададзеная бізнэсоўцу [[Артур Імпэраторэ|Артуру Імпэраторэ]], які паходзіў зь [[Нью-Джэрзі]]. Новы ўладальнік меў намер перанесьці каманду ў свой родны штат, але такі плян быў моцна крытыкаваны, бо ў тым рэгіёне ўжо існавалі тры клюбы НХЛ. У любым выпадку, арэна [[Мідаўлэнд-арэна|Мідаўлэнд]] у Нью-Джэрзі на той час яшчэ была ў стадыі будаўніцтва, а акрамя яе больш не было прыдатнага месца для каманды, таму франшыза засталася ў Дэнвэры. Тым часам гульня каманды ўсё яшчэ была благой. Праз два гады клюб зьмяніў уладальнікаў, якія наважыліся перавезьці франшызу ў Нью-Джэрзі. Каб зьдзейсьніць перабазаваньня клюб быў вымушаны сплаціць кампэнсацыю «[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]», «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]» і «Філадэлфіі Флаерз» за тое, што мусілі падзяліць мясцовы рынак. 30 чэрвеня 1982 году каманда была перайменаваная ў «Нью-Джэрзі Дэвілз», спасылаючыся на легенду пра [[Джэрзійскі д’ябал|Джэрзійскага д’ябла]]. Гэтая істота нібыта насяляла хваёвыя лясы Паўднёвага Джэрзі. Больш за 10 тысяч чалавек узялі удзел у галасаваньні на выбар назова<ref>Mifflin, Lawrie; Katz, Michael (30.06.1982). [https://www.nytimes.com/1982/06/30/sports/scouting-jersey-devils-wins-name-poll.html «Scouting; 'Jersey Devils' Wins Name Poll»]. The New York Times.</ref>. Першы матч скончыўся ўнічыю 3:3. Супернікам у той сустрэчы быў «[[Пітсбург Пінгвінз]]», прычым першы гол клюбу ўлучыў у браму «пінгвінаў» [[Дон Лэвэр]]<ref>Rosen, Dan. [https://web.archive.org/web/20160323123737/http://devils.nhl.com/club/page.htm?id=41708 «1982–83: The First Season»]. New Jersey Devils.</ref>. Першая перамога была здабытая ў матчы супраць «Нью-Ёрк Рэйнджарз»<ref>[https://web.archive.org/web/20060324011352/http://www.newjerseydevils.com/2005/html/history/alltimestats/PDF/DatesInHistory.pdf «Dates in Devils History»]. New Jersey Devils.</ref>. == Склад == {{Паводле стану на|2026|1|31}} году {{Хакей-Склад}} {{Хакей-Падзел|Брамнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|25|Q27549|}} {{Хакей-Гулец1-П|34|Q3160613|}} {{Хакей-Падзел|Абаронцы}} {{Хакей-Гулец1-Л|5|Q4558770|}} {{Хакей-Гулец1-П|7|Q522687|}} {{Хакей-Гулец1-Л|8|Q110726950|}} {{Хакей-Гулец1-П|17|Q106943350|}} {{Хакей-Гулец1-Л|22|Q21278883|}} {{Хакей-Гулец1-П|43|Q107636885|}} {{Хакей-Гулец1-Л|45|Q62060836|}} {{Хакей-Гулец1-П|71|Q16990473|}} {{Хакей-Падзел|Нападнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|11|Q524005|}} {{Хакей-Гулец1-П|12|Q28869018|}} {{Хакей-Гулец1-Л|13|Q23817773|}} {{Хакей-Гулец1-П|14|Q15081068|}} {{Хакей-Гулец1-Л|15|Q61699318|}} {{Хакей-Гулец1-П|16|Q16209503|}} {{Хакей-Гулец1-Л|21|Q110983828|}} {{Хакей-Гулец1-П|28|Q20392160|}} {{Хакей-Гулец1-Л|29|Q115777717|}} {{Хакей-Гулец1-П|33|Q209947|}} {{Хакей-Гулец1-Л|42|Q108923123|}} {{Хакей-Гулец1-П|47|Q109521040|}} {{Хакей-Гулец1-Л|63|Q30229860|}} {{Хакей-Гулец1-П|81|Q110279142|}} {{Хакей-Гулец1-Л|83|Q15936031|}} {{Хакей-Гулец1-П|86|Q55614777|}} {{Хакей-Гулец1-Л|91|Q99744349|}} {{Хакей-Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.newjerseydevils.com/ Афіцыйная старонка] {{НХЛ}} {{Накід:Спорт}} [[Катэгорыя:Клюбы НХЛ]] r9bshyoxkdw0vb4zkfjkbnmjvvvcmw3 Нью-Ёрк Айлэндэрз 0 15069 2692278 2655363 2026-09-24T14:43:41Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692278 wikitext text/x-wiki {{Клюб НХЛ |Назоў = Нью-Ёрк Айлэндэрз |Эмблема = [[Файл:New_York_Islanders.svg|180пкс]] |Дывізіён = [[Сталічны дывізіён (НХЛ)|Сталічны]] |Канфэрэнцыя = [[Усходняя канфэрэнцыя (НХЛ)|Усходняя]] |фон = #00285D |тэкст = #FF7518 |Краіна = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |Горад = [[Юніяндэйл]], [[Нью-Ёрк]] |Заснаваны = 1972 |Стадыён = Nassau Veterans Memorial Coliseum |Колеры = цёмна-сіні, аранжавы і белы<br />{{Каляровы прастакутнік|#00539B}} {{Каляровы прастакутнік|#F47D30}} {{Каляровы прастакутнік|#FFFFFF}} |Капітан = |Галоўны трэнэр = |Гісторыя = Нью-Ёрк Айлэндэрз<br />1972 — цяпер }} '''Нью-Ёрк Айлэндэрз''' ({{мова-en|New York Islanders}}) — прафэсійны хакейны клюб, які гуляе ў [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лізе]]. Клюб месьціцца ў горадзе [[Нью-Ёрк]], штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. «Айлэндэрз» ёсьць адной з трох клюбаў НХЛ у аглямэрацыі Нью-Ёрку поруч з «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]» і «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]». Заўзятарамі каманды ў першую чаргу жывуць у [[Лонг-Айлэнд]]зе. Каманда чатыры разы запар выйгравала [[Кубак Стэнлі]] з 1980 па 1983 гады, але ў наступныя гады нью-ёркцы зьведалі пагаршэньне вынікаў, эканамічныя цяжкасьці і зьмяншэньне наведвальнасьці. У 1988 годзе каманда трапіла ў плэй-оф Кубка Стэнлі, але наступныя 22 сэзоны «Айлэндэрзу» не хапалі моцы, каб прабіцца ў плэй-оф. == Гісторыя == [[Файл:William Shea.jpg|значак|зьлева|[[Ўільям Шы]] згуляў галоўную ролю, каб клюб НХЛ зьявіўся на [[Лонг-Айлэнд]]зе.]] Восеньню 1972 году [[Сусьветная хакейная асацыяцыя]] (СХА) заплянавала разьмесьціць у [[Нью-Ёрк]]у каманду. Гэтай камандай была «[[Нью-Ёрк Райдэрз]]», якая мусіла гуляць у пабудаваным [[Насаў-Вэтэранз-Мэморыял-Калізэюм]] у акрузе [[Насаў (акруга, Нью-Ёрк)|Насаў]]<ref>Ng, Rob (29.01.2014). [http://www.nydailynews.com/sports/hockey/rangers/rangers-islanders-rivalry-article-1.1601683 «Rangers vs. Islanders: The Rivalry»]. Daily News.</ref>. Аднак, улады акругі не жадалі, каб сюды прыехаў клюб ў СХА<ref>[https://web.archive.org/web/20150419111503/http://www.whahockey.com/raiders.html «New York Raiders»]. World Hockey Associations.</ref>. У адказ прадстаўнікі [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]] (НХЛ) нанялі [[Ўільям Шы|Ўільяма Шы]], які дзесяцігодзьдзем раней дапамог стварыць у гэтым месцы бэйсбольны клюб «[[Нью-Ёрк Мэтс]]», каб той здолеў стварыць каманду НХЛ на [[Лонг-Айлэнд]]зе. Тым ня менш, рэзка супраць стварэньню яшчэ аднага клюбу ў межах гораду запярэчыла кіраўніцтва «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]», якія не жадалі пашырэньню дадатковай канкурэнцыю ў горадзе і ваколіцах<ref name="Hirshon">Hirshon, Nicholas (2010). [https://books.google.com/books?id=jz1EZBzMy5sC «Nassau Veterans Memorial Coliseum»]. Arcadia Publishing. — ISBN 978-0-7385-7357-1.</ref>. У рэшце рэшт, кіраўнік НХЛ [[Кларэнс Кэмпбэл]] і Ўільям Шы здолелі пераканаць уладальнікаў «Рэйнджарз» і [[Мэдысан-Сквэр-Гардэн]], каб яны перагледзелі сваё стаўленьне. Прэзыдэнт «Рэйнджарз» [[Біл Джэнінгс]] узважыў плюсы і мінусы. Ён зразумеў, што яшчэ адная мясцовая каманда НХЛ будзе вымушаная кампэнсаваць «рэйнджарам» сродкі пры пашырэньні, у той час як з каманды СХА будзе цяжка спагнаць нейкія грошы. Нарэшце, калі новая франшыза НХЛ будзе базавацца ў прадмесьцях у акрузе Насаў, гэта дапаможа згуртаваць жыхароў Нью-Ёрку вакол «рэйнджараў». Не зважаючы на тое, што за два гады да таго ўжо адбылося пашырэньня НХЛ да 14 клюбаў, 8 лістапада 1971 году НХЛ далі дазвол на стварэньне каманда ў Лонг-Айлэндзе, якую меўся атрымаць прадпрымальнік [[Рой Бо]], які валодаў таксама баскетбольным клюбам «[[Нью-Ёрк Нэтс]]»<ref>Hahn, Alan; Nystrom, Bob (2004). [https://books.google.com/books?id=no8-Q-ZE1z0C «Birth of a Dynasty: The 1980 New York Islanders»]. Sports Publishing LLC. — ISBN 1582613338.</ref>. Паводел ўмоваў Бо мусіў зрабіць уступны ўнёсак 6 мільёнаў даляраў, а таксама сплаціць 5 мільёнаў даляраў клюбу «Нью-Ёрк Рэйнджарз» у якасьці кампэнсацыі за падзел мясцовага рынку<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19770302&id=yztOAAAAIBAJ&pg=4429,313906 «Franchise fees reduced»]. Associated Press.</ref>. Поруч зь Нью-Ёркам новую франшызу атрымала [[Атланта]], дзе быў створаны клюб «[[Атланта Флэймз]]», бо ліга жадала захаваць каляндар збалянсаваным і не дапусціць СХА на новы рынак, бо ў Атланце быў пабудаваны ў той час новы стадыён [[Омні-Калізэюм]]<ref name="Hirshon"/>. Назва «Нью-Ёрк Айлэндэрз» была публічна агалошанае 15 лютага 1972 году на адмыловай прэсавай канфэрэнцыі<ref>Eskenazi, Gerald (16.02.1972). [https://www.nytimes.com/1972/02/16/archives/li-hockey-club-hires-exoakland-aide.html «L.I. Hockey Club Hires Ex‐Oakland Aide»]. The New York Times.</ref>. Шмат хто разьлічваў, што клюб будзе мець назву «[[Лонг-Айлэнд Дакс]]» бо раней з 1959 па 1973 гады існавала каманды з такой жа назвай<ref>[https://web.archive.org/web/20170915070234/https://www.nhl.com/news/nhl-team-nickname-origins-explained/c-283976168?tid=277548856 «NHL team nicknames explained»]. NHL.</ref>. Зьяўленьне новай каманды пагоршыла фінансавы стан «Нью-Ёрк Райдэрз» з СХА, які хутка быў вымушаны зьехаць з Мэдысан-Сквэр-Гардэн і перабрацца у [[Нью-Джэрзі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150419111503/http://www.whahockey.com/raiders.html «New York Raiders»]. World Hockey Associations.</ref>. == Склад == {{Паводле стану на|2026|1|31}} году {{Хакей-Склад}} {{Хакей-Падзел|Брамнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|30|Q17388782|}} {{Хакей-Гулец1-П|33|Q21064302|}} {{Хакей-Гулец1-Л|40|Q559886|}} {{Хакей-Падзел|Абаронцы}} {{Хакей-Гулец1-Л|3|Q16229469|}} {{Хакей-Гулец1-П|4|Q51403345|}} {{Хакей-Гулец1-Л|6|Q7384450|}} {{Хакей-Гулец1-П|24|Q6380406|}} {{Хакей-Гулец1-Л|28|Q56723122|}} {{Хакей-Гулец1-П|34|Q40592571|}} {{Хакей-Гулец1-Л|48|Q130416868|}} {{Хакей-Гулец1-П|77|Q16228519|}} {{Хакей-Падзел|Нападнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|10|Q57293781|}} {{Хакей-Гулец1-П|11|Q16228616|}} {{Хакей-Гулец1-Л|13|Q17385625|}} {{Хакей-Гулец1-П|14|Q13581453|}} {{Хакей-Гулец1-Л|16|Q131764819|}} {{Хакей-Гулец1-П|21|Q526935|}} {{Хакей-Гулец1-Л|27|Q4753855|}} {{Хакей-Гулец1-П|29|Q1572118|}} {{Хакей-Гулец1-Л|32|Q124322319|}} {{Хакей-Гулец1-П|44|Q12860187|}} {{Хакей-Гулец1-Л|49|Q123035720|}} {{Хакей-Гулец1-П|51|Q100159282|}} {{Хакей-Гулец1-Л|53|Q2940973|}} {{Хакей-Гулец1-П|64|Q120068849|}} {{Хакей-Гулец1-Л|81|Q6381284|}} {{Хакей-Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.newyorkislanders.com/ Афіцыйная старонка] {{НХЛ}} [[Катэгорыя:Клюбы НХЛ]] bdh5tyip27dvwkh1p7tp7ge9rlqq29s Філадэлфія Флаерз 0 15071 2692432 2655368 2026-09-25T10:01:03Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692432 wikitext text/x-wiki {{Клюб НХЛ |Назоў = Філадэлфія Флаерз |Эмблема = [[Файл:Philadelphia Flyers.svg|180пкс]] |Дывізіён = [[Сталічны дывізіён (НХЛ)|Сталічны]] |Канфэрэнцыя = [[Усходняя канфэрэнцыя (НХЛ)|Усходняя]] |фон = black |тэкст = white |Краіна = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |Горад = [[Філадэлфія]], [[Пэнсыльванія]] |Заснаваны = 1967 |Стадыён = [[Ўэлз-Фарга-Цэнтар]] |Колеры = Аранжавы, чорны і белы<br />{{Каляровы прастакутнік|#F47940}} {{Каляровы прастакутнік|#000000}} {{Каляровы прастакутнік|#FFFFFF}} |Капітан = |Галоўны трэнэр = |Гісторыя = Філадэлфія Флаерз<br>1967 — цяпер }} '''Філадэлфія Флаерз''' ({{мова-en|Philadelphia Flyers}}) — прафэсійны хакейны клюб, які гуляе ў [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лізе]]. Клюб месьціцца ў горадзе [[Філадэлфія]] ([[Пэнсыльванія]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]), прадстаўляючы горад у [[Сталічны дывізіён (НХЛ)|Сталічным дывізіёне]] [[Усходняя канфэрэнцыя (НХЛ)|Ўсходняй канфэрэнцыі]]. Двухразовы ўладальнік [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]] ў 1974 і 1975 гадах. «Флаерз» лічыцца адным з самых пасьпяховых клюбаў, калі лічыць агульны адсотак здабытых пунктаў за ўсю гісторыі лігі. Свае хатнія матчы каманда ладзіць на [[Ўэлз-Фарга-Цэнтар]] арэне, на якой таксама гуляюць матчы клюб [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] «[[Філадэлфія Сэвэнці Сыксэрз]]» і [[Лякрос|лякрос]]авы клюб «[[Філадэлфія Ўінгс]]». «Лётнікі» маюць даўняе суперніцтва зь некалькімі камандамі на працягу многіх гадоў. Гістарычна склалася так, што найбольшае дэрбі клюб мае зь «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]». Акрамя таго дэрбі лічацца гульні супраць «[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]», «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]», а таксама «[[Пітсбург Пінгвінз]]». Таксама пэўны час мелася суперніцтва з «[[Вашынгтон Кэпіталз]]». == Гісторыя == Да 1967 году ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] мелася каманда [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]], але згуляла ў лізе толькі адзін [[НХЛ 1930—1931 гадоў|сэзон 1930—1931 гадоў]]. Гэтай дружынай была «[[Філадэлфія Квакерз]]», якая ўтварылася ў 1930 годзе праз пераезд у Філадэлфію клюбу «[[Пітсбург Пайрэтс]]». Як у існы клюб «квакеры» мелі аранжавы і чорны колеры. [[Файл:1930 31 Quakers.jpg|значак|зьлева|«[[Філадэлфія Квакерз]]» быў першым клюбам НХЛ у горадзе.]] У 1946 годзе група, ачоленая [[Лен Пэта|Ленам Пэта]], абвесьціла аб плянах стварыць яшчэ адну каманду НХЛ у Філадэлфіі. Паводле заяўваў у горадзе мусіла пабудавацца коўзанка за 2,5 мільёнаў даляраў з умяшчальнасьцю на 20 тысяч чалавек. Франшызу, як меркавалася, група зьбіралася набыць ва ўладальнікаў «[[Манрэаль Марунз|Манрэаля Марунз]]»<ref>«Peto Sure He Can Build Arena in Time; National Hockey League Weighs Club Here». The Philadelphia Inquirer. Philadelphia, Pennsylvania. March 31, 1946. — С. 31.</ref>. Гэты клюб на той час утрымлівала канадзкая кампанія Арэна, якая была яшчэ ўладальніцай «[[Манрэаль Канадыенз|Манрэаля Канадыенз]]». Аднак, група Пэта ня здолела назьбіраць грошы ў вызначаны лігай тэрмін, таму франшыза «Марунз» была ліквідаваная<ref>[https://www.nytimes.com/1946/02/01/archives/maroon-hockey-franchise-may-go-to-philadelphia.html «Maroon Hockey Franchise May Go to Philadelphia»]. The New York Times.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1947/08/17/archives/revival-of-maroon-six-for-philadelphia-seen.html «Revival of Maroon Six for Philadelphia Seen»]. The New York Times.</ref>. Наведваючы баскетбольны матч 29 лістапада 1964 году на [[Бостан-Гардэн]], [[Эд Снайдэр]], тагачаснага віцэ-прэзыдэнта клюбу амэрыканскага футболу «[[Філадэлфія Іглз]]», пабачыў натоўп заўзятараў каманды «[[Бостан Бруінз]]», які зьбіраўся набыць квіткі на матч апошняй каманды ў лізе<ref>[https://web.archive.org/web/20090511103328/http://flyershistory.net/cgi-bin/hofprof.cgi?005 «Ed Snider’s Flyers Hall of Fame Profile»]. P. Anson. Flyers History.</ref>. Гэтая гісторыя зацікавіла Снайдэра, і ён даведаўся, што НХЛ імкнецца пашырыцца праз страх перад канкуруючай лігай, якая ўжо прыдбала сабе заходняе ўзьбярэжжа, а таксама прагнула здабыць новы тэлевізійны кантракт у ЗША. Снайдэр захапіўся ідэяй будаўніцтва арэны і стварэньня хакейнага клюбу. З такой прапановай ён поруч з сваімі паплечнікамі Білам Путнамам, Джэромам Шыфам і ўладальнікам «Філадэлэфіі Іглз» [[Джэры Ўолман]]ам зьвярнуўся да кіраўніцтва лігі. 3 жніўня 1966 году была агалошаная назва каманды. [[Файл:Ed Snider by Michael Alan Goldberg.jpg|значак|Адзін з сузаснавальнікаў клюбу [[Эд Снайдэр]].]] Згодна з пашырэньнем колькасьць клюбаў падвоілася. Каб сфармаваць склады шасьці новых клюбаў быў зладжаны драфт пашырэньня. Аднак, згодна зь ягонымі правіламі ўсе асноўныя таленты НХЛ з «[[арыгінальная шасьцёрка|арыгінальнай шасьцёркі]]» былі абароненыя ад выбару. Такім чынам, большасьць гульцоў, якіх пакінулі камандам-навакам на выбар, былі альбо вэтэранамі, альбо хакеістамі з досьведам пераважна мінорных лігаў. Сярод 20 выбраных «Флаерз» хакеістаў былі [[Бэрні Парэнт]], [[Дуг Фавэл]], [[Біл Сатэрлэнд]], [[Эд Ван Імпэ]] ды іншыя. У сваю раньнюю гісторыю ў клюбе было шмат франкамоўных гульцоў, бо кіраўнікі філадэлфійцаў набылі сабе клюб «[[Квэбэк Эйсэс]]» зь мінорнага дывізіёну, які гадаваў для «лётнікаў» хакеістаў. Сярод іншых праз квэбэкаўскі клюб прайшлі [[Андрэ Лякруа]], [[Сэрж Бэрнье]], [[Жан-Гі Жэндрон]], [[Сымон Нале]] і [[Разэр Пэймо]]. [[НХЛ 1967—1968 гадоў|Сэзон 1967—1968 гадоў]] «Філадэлфія Флаерз» запачаткавала 11 кастрычніка 1967 году, зьведаўшы паразу зь лікам 5:1 у выяздным матчы супраць «[[Каліфорніі Голдэн Сылз|Каліфорніі Сылз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20070927003612/http://www.flyershistory.net/cgi-bin/hm.cgi?001hm «Flyers First Ever Game»]. P. Anson. Flyers History.</ref>. Праз тыдзень дружына таксама ў гасьцёх перамагла «[[Сэнт-Луіс Блюз]]» зь лікам 2:1<ref>[https://web.archive.org/web/20070927003544/http://www.flyershistory.net/cgi-bin/hm.cgi?002hm «Flyers First Ever Win»]. P. Anson. Flyers History.</ref>. Усе шэсьць новых клюбаў былі зьмешчаныя ў адзін дывізіён, які «Флаерз» і выйграла. Пры гэтым апошнія свае сем матчаў рэгулярнага сэзону «лётнікі» мусілі гуляць на выезьдзе, бо іхная арэна была пашкоджаная навальніцай, пад час якой быў зрынуты даху<ref>[https://web.archive.org/web/20160413082610/http://flyers.nhl.com/club/news.htm?id=434641 «This Date in Flyers History… March 1»]. Philadelphia Flyers.</ref>. Аднак, у плэй-оф каманда саступіла «Сэнт-Луіс Блюз», выбыўшы ўжо ў першым раўндзе. У наступным сэзоне дружына зноў прабілася ў плэй-оф, але зноў прагуляла камандзе з [[Сэнт-Луіс]]у. == Склад == {{Паводле стану на|2026|1|31}} году {{Хакей-Склад}} {{Хакей-Падзел|Брамнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|33|Q55177202|}} {{Хакей-Гулец1-П|35|Q104704285|}} {{Хакей-Гулец1-Л|80|Q20553603|}} {{Хакей-Падзел|Абаронцы}} {{Хакей-Гулец1-Л|6|Q17180909|}} {{Хакей-Гулец1-П|8|Q64781756|}} {{Хакей-Гулец1-Л|9|Q80677472|}} {{Хакей-Гулец1-П|24|Q49139375|}} {{Хакей-Гулец1-Л|36|Q88670439|}} {{Хакей-Гулец1-П|47|Q20652530|}} {{Хакей-Гулец1-Л|55|Q3077970|}} {{Хакей-Падзел|Нападнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|10|Q111526026|}} {{Хакей-Гулец1-П|11|Q16229347|}} {{Хакей-Гулец1-Л|14|Q1860056|}} {{Хакей-Гулец1-П|18|Q19356871|}} {{Хакей-Гулец1-Л|19|Q20656991|}} {{Хакей-Гулец1-П|22|Q22681273|}} {{Хакей-Гулец1-Л|27|Q110552680|}} {{Хакей-Гулец1-П|29|Q120920350|}} {{Хакей-Гулец1-Л|39|Q81905428|}} {{Хакей-Гулец1-П|44|Q15964625|}} {{Хакей-Гулец1-Л|46|Q64781751|}} {{Хакей-Гулец1-П|52|Q130548141|}} {{Хакей-Гулец1-Л|71|Q100187048|}} {{Хакей-Гулец1-П|74|Q26207541|}} {{Хакей-Гулец1-Л|91|Q20631146|}} {{Хакей-Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070101222150/http://www.philadelphiaflyers.com/ Афіцыйная старонка] {{НХЛ}} [[Катэгорыя:Клюбы НХЛ]] [[Катэгорыя:Філадэлфія]] kdja4aesqqz1azixubv0sq4a2rlz14p Тампа Бэй Лайтнінг 0 15187 2692402 2670291 2026-09-25T05:57:48Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692402 wikitext text/x-wiki {{Клюб НХЛ |Назоў = Тампа Бэй Лайтнінг |Эмблема = [[Файл:Tampa_Bay_Lightning.svg|180пкс]] |Дывізіён = [[Атлянтычны дывізіён (НХЛ)|Атлянтычны]] |Канфэрэнцыя = [[Усходняя канфэрэнцыя (НХЛ)|Усходняя]] |фон = black |тэкст = #FFFFFF |Краіна = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |Горад = [[Тампа]], [[Флорыда]] |Заснаваны = 1992 |Стадыён = Tampa Bay Times Forum |Колеры = сіні, белы і чорны<br />{{Каляровы прастакутнік|#013D7C}} {{Каляровы прастакутнік|#FFFFFF}} {{Каляровы прастакутнік|#000000}} |Капітан = |Галоўны трэнэр = |Гісторыя = Тампа Бэй Лайтнінг (1992 — цяпер) }} '''Тампа Бэй Лайтнінг''' ({{мова-en|Tampa Bay Lightning}}) — прафэсійны хакейны клюб, які гуляе ў [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лізе]]. Клюб знаходзіцца ў горадзе [[Тампа]], штат [[Флорыда]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. «Лайтнінг» тройчы здабываў Кубка Стэнлі, апошні зь якім скарыўся клюбу ў 2021 годзе. Наступная спроба здабыць яго ў наступным годзе скончылася няўдачаў, бо тампаўцы ў фінале зьведалі паразу ад «[[Каларада Эвэланш]]». == Гісторыя == [[Файл:Philip Esposito, February 2012.jpeg|значак|зьлева|Першы прэзыдэнт клюбу [[Філ Эспазыта]].]] У канцы 1980-х гадоў кіраўніцтва НХЛ абвесьціла аб далейшым пашырэньні. Дзьве суперніцкія групы з рэгіёну [[Тампа-Бэй]] вырашылі падаць заяўку на франшызу. Першая з групаў месьцілася ў [[Сэнт-Пітэрзбэрг (Флорыда)|Сэнт-Пітэрзбэргу]] і ўлучала будучых уладальнікаў «[[Караліна Гарыкейнз|Караліны Гарыкейнз]]» [[Пітэр Карманас|Пітэра Карманаса]] і Джыма Ратэрфорда. Другая група, якая базавалася ў [[Тампа|Тампе]], ачольвалася колішнімі хакеістамі братамі [[Філ Эспазыта|Філам]] і [[Тоні Эспазыта]], якія абодва ўключаныя ў [[Заля хакейнай славы|Залю хакейнай славы]]. Сям’я Прыцкер, якая была адной з ключавых партнэраў групы Эспазыта, адмовілася ад удзелу за некалькі месяцаў да падачы заяўкі. У выніку сям’я была замененыя кансорцыюмам японскіх прадпрыемстваў на чале з Какусай Грынам. Зважаючы на тое, што група Карманаса і Ратэрфорда здавалася мела больш фінансавых рэсурсаў, яны былі гатовыя заплаціць толькі 29 мільёнаў даляраў у якасьці першапачатковага ўнёска. Група Эспазыта і Какусая магла дазволіць сабе сплаціць адразу 50 мільёнаў даляраў<ref>Stein, Gil (1997). «Power Plays: An Inside Look at the Big Business of the National Hockey League». — С. 86—92.</ref>. У выніку група колішніх хакеістаў атрымала франшызу 6 сьнежня 1990 году<ref>[https://web.archive.org/web/20221106161110/https://www.nhl.com/lightning/news/a-franchise-is-born-25-years-ago/c-791248 «A franchise is born 25 years ago»]. NHL.</ref>. Новая каманда атрымала назву «Тампа Бэй Лайтнінг» паколькі рэгіён Тамба-Бэй лічыцца маланкавай сталіцай Паўночнай Амэрыкі. Філ Эспазыта прызначыў сябе прэзыдэнтам клюбу, а ягоны брат Тоні ачоліў скаўцкі аддзел. [[Тэры Крысп]], які некалі яшчэ хакеістам абараняў колеры «[[Філадэлфія Флаерз|Філадэлфіі Флаерз]]» ў сярэдзіне 1970-х гадоў, а таксама здабываў з «[[Калгары Флэймз]]» у якасьці трэнэра [[Кубак Стэнлі]] ў 1989 годзе, быў прызначаны першым галоўным трэнэрам каманды. Эспазыта падцягнуў свайго былога партнэра па «[[Бостан Бруінз]]» [[Ўэйн Кэшман|Ўэйна Кэшмана]] на пасаду памочніка Крыспа. Сваю першую гульню «Тампа Бэй Лайтнінг» у НХЛ згуляла 7 кастрычніка 1992 году на маленькай арэне [[Экспа-Хол]] у [[Іст-Лэйк-Орыент-Парк (Флорыда)|Іст-Лэйк-Орыент-Парк]]. У гэтай сустрэчы тампаўцы перамаглі «[[Чыкага Блэкгокс]]», выйграўшы зь лікам 7:3. Чатыры шайбы закінуў у той гульні [[Крыс Контас]]. Дружына трымалася на вяршыні табліцы свайго дывізіёну ажно месяц, дзякуючы шыкоўнаму пачатку сэзону Контаса і добрай гульні [[Браян Брэдлі|Браяна Брэдлі]]. Аднак, у выніку «Лайтнінг» скончыў сэзон на апошнім месцы, зарабіўшы 53 пункты. На той час гэта быў адзін з найлепшых паказьнікаў камандаў-навакоў у НХЛ. «Маланкі» была перамешчаныя ў [[Атлянтычны дывізіён (НХЛ)|Атлянтычны дывізіён]] [[Усходняя канфэрэнцыя (НХЛ)|Усходняй канфэрэнцыі]], а таксама каманда зьмяніла сваю хатнюю арэну, пераехаўшы ў [[Трапікана-Філд|Флорыда-Санкоаст-Дом]] у Сэнт-Пітэрзбэрг, які быў пераўладкаваны на прыдатнасьць ладжаньня хакейных матчаў<ref>Buckley, Tim (10.10.1993). [https://www.newspapers.com/image/325053951/?terms=ThunderDome «Lightning’s spark? It was on the bench»]. Tampa Bay Times.</ref>. Клюб набыў брамніка [[Дарэна Пупа]], а таксама нападнікаў [[Пэтар Кліма|Пэтра Клімы]] і [[Дэні Савар]]а. Пупа значна палепшыў статыстыку ў колькасьці прапушчаных шайбаў, але клюб зноў апынуўся апошнім у сваім дывізіёне. == Склад == {{Паводле стану на|2026|1|31}} году {{Хакей-Склад}} {{Хакей-Падзел|Брамнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|31|Q16229167|}} {{Хакей-Гулец1-П|88|Q2846850|}} {{Хакей-Падзел|Абаронцы}} {{Хакей-Гулец1-Л|24|Q124285797|}} {{Хакей-Гулец1-П|27|Q2094838|}} {{Хакей-Гулец1-Л|43|Q98755073|}} {{Хакей-Гулец1-П|51|Q116942773|}} {{Хакей-Гулец1-Л|52|Q85859380|}} {{Хакей-Гулец1-П|67|Q124151607|}} {{Хакей-Гулец1-Л|77|Q728924|}} {{Хакей-Гулец1-П|78|Q90910550|}} {{Хакей-Гулец1-Л|81|Q15613791|}} {{Хакей-Гулец1-П|90|Q63457572|}} {{Хакей-Падзел|Нападнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|17|Q136746484|}} {{Хакей-Гулец1-П|20|Q22891534|}} {{Хакей-Гулец1-Л|21|Q17183570|}} {{Хакей-Гулец1-П|22|Q1439741|}} {{Хакей-Гулец1-Л|28|Q3078663|}} {{Хакей-Гулец1-П|29|Q53869727|}} {{Хакей-Гулец1-Л|37|Q3571720|}} {{Хакей-Гулец1-П|38|Q87544687|}} {{Хакей-Гулец1-Л|42|Q136470461|}} {{Хакей-Гулец1-П|59|Q27902006|}} {{Хакей-Гулец1-Л|62|Q120401898|}} {{Хакей-Гулец1-П|71|Q50300676|}} {{Хакей-Гулец1-Л|86|Q1693680|}} {{Хакей-Гулец1-П|93|Q124258303|}} {{Хакей-Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090107051930/http://tampabaylightning.com/ Афіцыйная старонка] {{НХЛ}} [[Катэгорыя:Клюбы НХЛ]] [[Катэгорыя:Тампа]] gcrysbgjwmspyg4otnaf5acm2384kp5 Сальвадор Далі 0 18593 2692387 2653194 2026-09-24T23:50:45Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692387 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Сальвадор (неадназначнасьць)}} {{Мастак |Партрэт = Salvador Dalí 1939.jpg |Апісаньне = Фатаздымак Далі, зроблены [[Карл ван Вэхтэн|Карлам ван Вэхтэнам]] у 1939 годзе |Імя пры нараджэньні = Сальвадор Дамінґа Фэліпэ Хасінта Далі і Дамэнэч |Заняткі = [[жывапіс]], [[малюнак]], [[фатаграфія]], [[скульптура]] |Вучоба = |Плынь = [[сюррэалізм]] |Працы = «[[Сталасьць памяці]]» |Узнагароды = }} '''Сальвадо́р Дамі́нґа Фэлі́пэ Хасі́нта Далі́ і Дамэ́нэч''' ({{мова-es|Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech}}, {{мова-ca|Salvador Domingo Felip Jacint Dalí Domènech}}), больш вядомы проста як '''Сальвадо́р Далі́''' ({{мова-es|Salvador Dalí}}, {{мова-ca|Salvador Dalí}}; 11 траўня 1904 — 23 студзеня 1989) — [[Гішпанія|гішпанскі]] мастак-[[сюррэалізм|сюррэаліст]], графік, скульптар, рэжысэр. Далі быў майстэрскім мастаком, самыя вядомыя зь ягоных яскравых і дзіўных вобразаў адбіліся ў ягоных сюррэалістычных працах. Маляўнічыя навыкі Далі часта зьвязваюць з уплывам майстроў [[Адраджэньне|эпохі Адраджэньня]]<ref>Phelan, Joseph, [http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html «The Salvador Dalí Show»]. Artcyclopedia.com.</ref><ref>Dalí, Salvador. (2000) [http://books.google.com/books?id=on_YUj9IP8UC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false «Dalí: 16 Art Stickers»], Courier Dover Publications. {{ISBN|0-486-41074-9}}</ref>. Ягоная самая вядомая праца, «[[Сталасьць памяці]]», была завершана ў 1931 годзе. Экспансіўны мастацкі рэпэртуар Далі ўключае ў сябе фільмы, скульптуры й фатаграфіі, у супрацоўніцтве з цэлым шэрагам мастакоў. Далі шырока вядомы сваёй любоўю да ўсяго пазалочанага й празьмернага, а таксама запалам да раскошы й усходніх адзеньняў у арабскім стылі<ref>Ian Gibson (1997). [http://www.nytimes.com/books/first/g/gibson-dali.html «The Shameful Life of Salvador Dalí»]. W. W. Norton & Company.</ref>. На конт гэтага сам Далі сьцьвярджаў, што ягоныя продкі былі нашчадкамі [[маўры|маўраў]]. Далі быў вельмі багатым на ўяўленьні, а таксама меў цягу да незвычайных і грандыёзных паводзінаў. Ягоная эксцэнтрычная манера прыцягвала ўвагу грамадзкасьці часам больш, чым ягоныя мастацкія працы<ref>Saladyga, Stephen Francis. «The Mindset of Salvador Dalí». lamplighter (Niagara University). Vol. 1 No. 3, Summer 2006.</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Familia Dalí (h 1910).jpg|міні|250пкс|зьлева|Сям’я Далі ў 1910 годзе (Сальвадор 4-ы зьлева)]] Далі нарадзіўся 11 траўня 1904 году ў гішпанскім горадзе [[Фігэрас]]е ў правінцыі [[Жырона]] на поўдні Гішпаніі ў сям’і заможнага натарыюса. Паводле нацыянальнасьці ён быў [[каталёнцы|каталёнцам]], ўспрымаў сябе ў гэтай якасьці й настойваў на гэтай сваёй асаблівасьці. Меў сястру й старэйшага брата, які памёр ад мэнінгіту. Пазьней ува ўзросьце 5 гадоў, на ягонай магіле, бацькі сказалі Сальвадору, што ён рэінкарнацыя свайго старэйшага брата. У дзяцінстве Далі быў кемлівым, але агрэсіўным і некіравальным дзіцём. Аднойчы ён нават задумаў скандал на гандлёвай плошчы дзеля ледзянца, вакол сабраўся натоўп, і паліцыянты папрасілі гаспадара крамы адкрыць яе падчас [[сіеста|сіесты]] й падарыць такому непаслухмянаму хлопчыку дадзеную слодыч. Ён дамагаўся свайго капрызамі й сымуляцыяй, заўсёды імкнуўся вылучыцца й прыцягнуць да сябе ўвагу. Шматлікія комплексы й [[фобія|фобіі]], як то страх перад [[конік]]амі, перашкаджалі яму ўключыцца ў звычайнае школьнае жыцьцё, завесьці зь дзецьмі звычайныя сувязі сяброўства й сымпатыі. Але, як і любы чалавек, выпрабоўваючы сэнсарны голад, ён шукаў эмацыйны кантакт зь дзецьмі любымі спосабамі, імкнучыся ўжыцца ў іхны калектыў калі ня ў ролі таварышча, то ў любой іншай ролі, а дакладней той адзінай, на якую быў здольны — у ролі эпатажнага й непаслухмянага дзіцяці, дзіўнага, дзівакаватага, заўсёды паступаючага насуперак чужых меркаваньняў. Прайграючы ў школьных азартных гульнях, ён вёў сябе так, быццам выйграваў ці трыюмфаваў. Часам без прычыны ладзіў бойкі. Часткова комплексы, якія прывялі да ўсяго гэтага, былі выкліканыя й самімі аднаклясьнікамі: яны ставіліся да «дзіўнага» дзіцяці даволі нетрывальна, выкарыстоўвалі ягоны страх перад конікамі, падсоўвалі яму за каўнер гэтых [[вусякі|вусякоў]], чым даводзілі Сальвадора да істэрыкі, пра што ён пазьней распавёў у сваёй кнізе «Патаемнае жыцьцё Сальвадора Далі, якое расказана ім самім». Навучацца выяўленчаму мастацтву пачаў у муніцыпальнай мастацкай школе. З 1914 па 1918 гады выхоўваўся ў [[Акадэмія братоў ордэна марыстаў|Акадэміі братоў ордэна марыстаў]] у Фігерасе. Адным зь сяброў дзяцінства быў футбаліст «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёны]]» [[Хасэп Саміт’ер]]. У 1916 годзе зь сям’ёй [[Рамон Пішо|Рамона Пішо]] адправіўся на канікулы ў горад [[Кадакес]], дзе пазнаёміўся з сучасным мастацтвам. === Юнацтва === У 1922 годзе Сальвадор пераехаў ў «Рэзыдэнцыю студэнтаў» ({{мова-es|Residencia de Estudiantes|скарочана}}; студэнцкі інтэрнат у [[Мадрыд]]зе для адораных маладых людзей) і паступіў у Акадэмію Сан-Фэрнанда. У тыя гады ўсе адзначалі ягонае [[Дэндзі (франт)|франтаўство]]. Адзінокі, маўклівы, сарамлівы, заўсёды дзіўна апрануты, па сутнасьці інфант, Далі ня ўмеў карыстацца грашыма, і заўсёды плаціў за ўсіх, калі былі грошы. Атрымаўшы вялікія чэкі, бацька зьменшыў яму грашовую падтрымку. У гэты час ён пазнаёміўся ​​зь [[Люіс Буньнюэль|Люісам Буньнюэлем]], [[Фэдэрыка Гарсія-Лёрка]]м і [[Пэдра Гарфіас]]ам. У гэты ж пэрыяд Сальвадор цікавіцца псыхааналізам, з захапленьнем чытаў працы [[Зыгмунд Фройд|Зыгмунда Фройда]], у прыватнасьці «[[Тлумачэньне сноў]]». У 1923 Сальвадора на год выключылі з акадэміі за сапраўдны ці ўяўны ўдзел у радыкальных арганізацыях. На кароткі тэрмін ён апынуўся ў турме ў 1924 годзе, хутчэй за ўсё за анархічныя погляды<ref name="dali-genius">[http://www.dali-genius.ru/biography.html Биография Сальвадора Дали]. ХХ век глазами гения</ref>. У 1925 годзе вярнуўся ў Акадэмію, каб працягнуць навучаньне. Знаёмства з новымі плынямі ў жывапісу разьвівалася — Далі экспэрымэнтаваў з мэтадамі [[кубізм]]у й [[дадаізм]]у. З 1925 па 1929 гады супрацоўнічаў з барсэлёнскім выданьнем «Gaceta de Arte». У 1926 годзе яго паўторна й назаўсёды выключаюць з Акадэміі, бо, атрымаўшы высокія ацэнкі францускіх мастакоў і лічачы афіцыйную адукацыю стрымліваючым фактарам, на экзамэнах ён заявіў выкладчыкам, што ведае больш іх усіх разам узятых. У тым жа годзе ён упершыню наведаў [[Парыж]], дзе пазнаёміўся з [[Паблё Пікаса]]. Спрабуючы знайсьці ўласны стыль, у канцы 1920-х Далі стварыў шэраг працаў пад уплывам Пікасо й [[Жаан Міро|Жаана Міро]]. У 1926 годзе ягоны сябар паэт [[Фэдэрыка Гарсія-Лёрка|Гарсія-Лёрка]] прысьвяціў маладому мастаку «[[Ода Сальвадору Далі|Оду Сальвадору Далі]]», якая вельмі ўразіла адрасата. Пасьля гэтага гомасэксуал Лёрка спрабаваў спакусіць маладога Далі, але той быў шакаваны такімі паводзінамі сябра, і іхнае сяброўства абрываецца. Пазьней паміж імі наладжваецца сяброўская перапіска, але мастак і паэт ніводнага разу больш ня бачыліся. Адсечаная галава Лёркі на карціне Далі «[[Мёд саладзейшы за кроў]]» (1926) ёсьць трагічным прадчуваньнем сьмерці паэта. Карціна «[[Маленькія рэшткі]]» (1927—1928) захавала ўспаміны аб шчасьлівых часах сяброўства Далі з Гарсія-Лёркам. У 1929 годзе Сальвадор браў удзел разам з Буньюэлем у стварэньні сюррэалістычнага фільму «[[Андалюскі сабака]]». === Сталыя гады === У 1927 годзе Далі наведаў Францыю, дзе сустрэўся зь [[Паблё Пікаса|Пікаса]], якому сьцьвярджае, што прыйшоў да яго раней, чым ў [[Люўр]]. У тым жа годзе Сальвадор зьехаў у [[Італія|Італію]], дзе блізка пазнаёміўся з жывапісам [[Адраджэньне|Адраджэньня]]. Пазьней у 1928 годзе ён зноўку зьяўвіўся ў Парыжы, дзе пазнаёміўся зь сюррэалістамі. У 1929 годзе стаў чальцом іхнай групы. Тады ж ён упершыню сустрэў сваю будучую жонку [[Алена Дзьяканава|Галу]] (Алену Дзьяканаву), якая на той момант зьяўлялася жонкай паэта [[Поль Элюар|Поля Элюара]]. Зблізіўшыся з Сальвадорам, Гала, аднак, працягвала сустракацца са сваім мужам, а таксама заводзіць спадарожныя адносіны зь іншымі паэтамі й мастакамі, што ў той час здавалася прымальным у тых багемных колах, дзе круціліся Далі, Элюар і Гала. Разумеючы, што ён фактычна адвёў у аднаго жонку, Сальвадор ў якасьці «кампэнсацыі» напісаў ягоны партрэт. Гала ў рэшты рэшт кінула свайго мужа й дачку Сэсіль і пасялілася з мастаком у [[Порт-Льігат|Порт-Льігаце]]. Старэйшая за Далі на 10 гадоў, Гала была ня толькі ягонай жонкай, але й мэнэджарам, даглядала яго, як маці, падмацоўвала ягоную рашучасьць, прымушала працаваць, чаго бязвольная, эксцэнтрычная, хоць і таленавітая натура Далі падчас патрабавала. Спачатку жывучы з Сальвадорам у беднасьці ў Порт-Льігацкай хаце, у далейшым Гала дзяліла зь вялікім мастаком і багацьце, і славу. [[Файл:Portrait of Salvador Dali, Paris, LOC 4483943847.jpg|міні|250пкс|Сальвадор Далі 16 чэрвеня 1934 году ў [[Парыж]]ы]] У 1930 годзе выйшаў фільм Люіса Буньнюэля «Залаты век», у стварэньні якога прыняў удзел Сальвадор. Аднак перад гэтым рэжысэр пасварыўся з Далі й нават не запісаў імя мастака ў тытрах сярод стваральнікаў кінастужкі. Пасьля гэтага былыя сябры разышліся. У далейшым яны час ад часу сустракаліся й наведвалі адзін аднаго. Ужо пастарэўшы, Далі прапанаваў Буньнюэлю зрабіць працяг «Андалюскага сабакі», але той адмовіўся. У 1934 годзе Далі й Гала афіцыйна аформілі свае адносіны. У тым жа годзе Далі замірыўся з бацькам, зь якім парваў з-за нежаданьня апошняга прызнаваць адносіны сына з замужняй жанчынай. З-за камэрцыялізацыі сваёй творчасьці й несур’ёзных («сюррэалістычных») адносінаў да палітыкі Далі парваў з францускімі сюррэалістамі, якія на той час пачалі захапляцца камуністычнымі ідэямі. Сюррэалісты на чале з [[Андрэ Брэтон]]ам забаранілі гішпанскаму мастаку наведваць сходы гуртка, але як і раней дазволілі ўдзельнічаць у сумесных выставах карцін. У гэтым жа годзе была спраўлена ягоная першая выстава ў [[Ангельшчына|Ангельшчыне]], у Лёнданскай галерэі Цвэмэр. Затым Далі зьдзесьніў падарожжа ў [[Нью-Ёрк]], якую аплаціла прыхільніца ягонага таленту [[Карэс Кросьбі]]. Сальвадор у гэты час стварыў 42 ілюстрацыі да «Песьняў Мальдора» графа Лятрэамона. У 1935 годзе Далі браў удзел у сюррэалістычнай выставе ў [[Тэнэрыфэ]], на [[Канарскі архіпэляг|Канарскіх астравах]], пры падтрымцы «Gaceta de Arte» і мясцовага мастака [[Оскар Дамінгес|Оскара Дамінгеса]]. Выстава стала адной з найбольш выдатных падзеяў у гісторыі гішпанскага сюррэалізму. У 1938 годзе Далі сустрэўся са сваім кумірам Зыгмундам Фройдам<ref>[https://web.archive.org/web/20160305160518/http://art.liim.ru/hz/hz50_09.html Сальвадор Дали. Театр фантастической жизни]. Арт-салён</ref>, чые псыхааналітычныя ідэі паўплывалі на творчасьць мастака. Падчас сустрэчы Далі зрабіў алоўкам малюнак «Марфалёгія галавы Зыгмунда Фройда». А Фройд, які на той час вельмі скептычна ставіўся да сюррэалістаў, быў прыемна ўражаны асобай свайго суразмоўцы. У 1939 годзе пачалася вайна. У 1940 годзе Далі й Гала зьехалі ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. На шляху праз Гішпанію Далі пабачыўся са сваім бацькам, здароўе якога на той час пагоршылася: яго даканала грамадзянская вайна ў Гішпаніі. Падчас вайны быў забіты былы сябар Сальвадора Фэдэрыка Гарсія-Лёрка, які быў расстраляны жаўнерамі Франка як рэспубліканец. У ЗША Далі супрацоўнічаў з [[Ўолт Дыснэй|Ўолтам Дыснэем]] і [[Альфрэд Гічкок|Альфрэдам Гічкокам]], напісаў кнігу «Патаемнае жыцьцё Сальвадора Далі, якое расказана ім самім» (1942). У 1948 годзе мастак і ягоная жонка вярнуліся ў [[Каталёнія|Каталёнію]]. Далі на той час ужо быў заможным і знакамітым чалавекам. Акрамя жывапісу ён ствараў фільмы, апублікаваў эпатажную кнігу «Дзёньнік аднаго генія», дзе бессаромна прымушае чытачоў быць назіральнікамі самых інтымных фізыялягічных аспэктаў жыцьця вялікага мастака. === Апошнія гады === [[Файл:Salvador Dali The Rainbow 1972.jpg|міні|180пкс|зьлева|«Вясёлка» (1972)]] [[Файл:Salvador Dali NYWTS.jpg|міні|200пкс|Сальвадор Далі ў 1960-я гады]] У 1965 годзе Далі зноўку наведаў Парыж і зноўку здзівіў горад сваёй творчасьцю і эпатажнымі паводзінамі. Адносіны з Галай пагаршаюцца, жонка проста стамілася ад жыцьця з эксцэнтрычным геніем, да якога яна падалася дзеля славы й грошаў і дзеля якога ахвяравала сваёй маладосьцю, энэргіяй і душою. Мастак у 1968 годзе купіў для жонкі замак у вёсцы [[Пубаль]], куды ён меў права наведвацца толькі паводле пісьмовага дазволу Галы. Здароўе Далі ў гэты час пагаршаецца. У адным з францускіх начных клюбаў ён пазнаёміўся з [[Аманда Лір|Амандай Лір]], папулярнай зоркай, якая робіцца ягонай сяброўкай і натуршчыцай позьніх палотнаў. Існуе легенда, паводле якой Аманда была мужчынай, а Сальвадор аплаціў апэрацыю на зьмену ейнай плоці. Гала, якая аддала Далі сваю маладосьць, у апошнія гады мае шмат зносінаў з маладымі мужчынамі. Яна робіць плястычныя апэрацыі, але ўсё больш старэе. Са сваімі кавалерамі яна расплачвалася грашыма, а калі грошы час ад часу сканчаліся — карцінамі Сальвадора Далі. У 1970-я здароўе Далі пагоршылася. Доктар выявіў, што ён хварэе на наркатычную залежнасьць ад антыдэпрэсантаў, якія яму давала Гала. Гэта нанесла вялікую шкоду ягонай нэрвовай сыстэме. Старыя і хворыя, Далі і Гала не маглі больш пераяжджаць на зіму ў ЗША ці Парыж. Жывучы ў абмежаванай прасторы, яны часта спрачаліся. Аднойчы Далі нават спіхнуў жонку з ложка, і тая зламала два рабры. У лютым 1982 г. Гала пераносіць цяжкую апэрацыю. Летам таго ж року яна ўжо не можа ўстаць з ложку. Дачка Сэсыль, якую Гала нарадзіла ад паэта Поля Элюара і назаўсёды кінула, спрабавала сустрэцца з маці, але тая не пажадала яе бачыць<ref>https://web.archive.org/web/20150628192304/http://g-klimov.info/Publish/Gibson-Dali.htm</ref>. У 1981 годзе Гала памерла, пасьля чаго Далі пачаў пакутваць на [[дэпрэсія|дэпрэсію]]. Мастака даўно разьбівае ўшчэнт [[хвароба Паркінсона]], шматлікія фобіі, кашмары. У 1983—1984 гадох ён вярнуўся да маляваньня, але зьнішчае многія новыя карціны, у якіх больш не пазнае сябе. Апошняй сэрыяй мастака былі «Пеўневыя баі» (1985) — прымітыўныя малюнкі, створаныя старым, паралізаваным чалавекам. У 1983 годзе самаадчуваньне мастака трохі паляпшаецца, ён устае з ложку, можа хадзіць. Але ў 1984 годзе мастак ледзь не загінуў праз пажар у сваім доме і патрапіў у шпіталь са шматлікімі апёкамі. У 1985 годзе ягонае становішча зноўку трохі паляпшаецца, Далі нават можа даваць інтэрвію. У лістападзе 1988 году быў пакладзены ў клініку з дыягназам [[сардэчная недастатковасьць]]. У апошнія гады жыцьця ён не заўважаў людзей, не вымаўляў амаль ніводнай фразы. Памёр 23 студзеня 1989 году ва ўзросьце 84 гадоў. Сваю маёмасьць, якая была ацэнена ў 9,75 млн даляраў, ён дараваў Гішпаніі<ref name="dali-genius"/>. Цела мастака забальзамавалі і на цэлы тыдзень разьмясьцілі ў заснаваным ім Музэі-тэатры. Тысячы наведвальнікаў прыяжджалі, каб разьвітацца з мастаком<ref>https://web.archive.org/web/20140429002523/http://www.linteum.ru/painter2.html</ref>. Далі пахавалі ў цэнтры музэю, пад нічым не азначанай пліткай. === Эксгумацыя === 26 чэрвеня 2017 году было абвешчана аб тым, што мадрыдзкі суд замовіў [[эксгумацыя|эксгумацыю]] цела мастака для таго, каб атрымаць узоры ягонага [[Дэзоксырыбануклійная кісьля|ДНК]] на прадмет выяўленьня бацькоўства<ref>[http://www.marca.com/tiramillas/actualidad/2017/07/20/59706333ca474183398b4636.html ''«La exhumación del cuerpo de Salvador Dalí se inicia hoy a partir de las 20 horas»'']. Marca.</ref>. Марыя Піляр Абэль Мартынэс, астроляг зь Фігерасу, якая нарадзілася ў 1956 годзе, сьцьвярджала, што ейная маці, наймічка, мела інтымныя стасункі з мастаком у 1955 годзе, і, што ейная маці распавядала ёй, што тая зьяўляецца дачкой Сальвадора Далі. На момант меркаванай сувязі Далі ўжо быў абраны шлюбам з Галай<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-40405421 ''«Salvador’s Body to be Exhumed»'']. BBC News.</ref>. Эксгумацыя адбылася вечарам 20 ліпеня, у мастака быў узяты ўзор галёначнай і сьцёгнавай косткі, пазногця й карэнных зубоў<ref>[http://www.lavanguardia.com/cultura/20170720/424249280386/exhumacion-paternidad-salvador-dali-hija.html ''«Muelas, uñas y huesos: las pruebas que demostrarán la supuesta paternidad de Dalí»'']. La Vanguardia.</ref>. Згодна з словамі эксгуматара, вядомыя вусы Далі й дагэтуль ёсьць непашкоджанымі<ref>[https://www.theguardian.com/artanddesign/2017/jul/20/salvador-dali-remains-exhumed-paternity-case ''«Salvador Dalí's moustache still intact, embalmer reveals after exhumation»'']. The Guardian.</ref>. Паводле вынікаў экспэртызы, генэтычная сувязь паміж Далі й Піляр Абэль знойдзена не была<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-41180146 ''«Salvador Dali: DNA test proves woman is not his daughter»'']. BBC News.</ref>. Пасьля такога выніку паводле пастановы суду Піляр Абэль была абавязаная сплаціць кошт эксгумацыі<ref>[https://elpais.com/cultura/2017/09/06/actualidad/1504710420_943743.html ''«El ADN demuestra que Pilar Abel no es hija de Dalí»'']. El Pais.</ref>. Піляр Абэль з вынікамі не згадзілася<ref>[https://web.archive.org/web/20180613111759/https://www.larazon.es/cultura/pilar-abel-no-se-fia-de-la-cadena-de-custodia-y-recurrira-las-pruebas-de-adn-de-dali-EO15937982 ''«Pilar Abel „no se fía“ de la cadena de custodia y recurrirá las pruebas de ADN de Dalí»'']. La Razón.</ref>. Калі б яна сапраўды аказалася дачкой мастака, яна мела правы на чвэрць маёмасьці Далі<ref> Radford, Ben (2018). «DNA Test: Dalí Not Father of Spanish Psychic». Skeptical Inquirer. 42 (1): 6.</ref>. == Творчасьць == Стварыў каля 1500 карцінаў, малюнкаў, скульптураў. Творчасьць мастака можна падзяліць на наступныя пэрыяды: * 1910—1918 гг. — Далі адпаведна 6—14 гадоў. Раньнія дзіцячыя працы, паза межамі жанраў («Партрэт маці» «Партрэт бацькі», «Два цыганскіх хлопчыкі»). * 1918—1926 гг. — Спробы з мэтай знайсьці ўласны жанр. Ужо падлетак і юнак (14-22 гады) Далі ўражвае рознабаковасьцю свайго талента: працы па тэхніцы імпрэсіянізму, кубізму, прымітывізму, але разам з тым захапляючы сваім рэалізмам «Кошык з хлебам» (1926 г.). Іншыя працы: «Аўтапартрэт з рафаэлеўскай шыяй», «Хворы хлопчык», «Сьпіна дзяўчыны» і г. д. * 1926—1929 гг. — Далі адпаведна 22—25 гадоў. Візыт у Парыж збліжае мастака зь сюррэалістамі, і ў іх жанры ён знаходзіць сябе. Працы: «Маленькія рэшткі», «Цёмная гульня», «Вялікі мастурбатар», «Партрэт Поля Элюара». * 1929—1937 гг. — Далі адпаведна 25—34 гады. Пэрыяд пачынаецца знаёмствам з Гала, а заканчваецца наведваньнем Італіі, якая зачаравала мастака творамі [[Мікелянджэлё]] і [[Рафаэль|Рафаэля]]. Тады Далі вырашае адыйсьці ад рэалізму. Яго пазьнейшыя карціны можна аднесьці да фантастычнага рэалізму: дапасаваньне сюррэалістычных фантазіяў да рэальна намаляваных чалавечых постацяў. Але ў пэрыяд 1929—1937 гг. Далі стварае найбольш знакамітыя шэдэўры («Мэтамарфозы Нарцыса», «Нязьменнасьць памяці», «Прадчуваньне грамадзянская вайны»). * 1940-я гг. — амэрыканскі пэрыяд. «Паэзія Амэрыкі», «Разбураны мост мары», «Мёд саладзейшы за кроў» і інш. * 1950-я гг. — Далі ўжо каля 50-і гадоў. Карціны, прасякнутыя рэалізмам і веліччу, вяртаючыя гледача да клясыкі і акадэмізму, але на новы лад, з новым сэнсам («Атамная Леда», «Крыж сьвятога Хуана Круса», «Мадонна Порт-Льігата»). * 1960-70-я гг. — Далі 60—70 гадоў. Узьнікае пачуцьцё, нібыта ён пачынае вычэрпваць сябе й паўтарацца: зноў вобразы мяккага гадзіньніка, раялю, чалавека-віялянчэлі. Амаль нічога новага ў пляне жывапісу ў гэты пэрыяд створана не было. * 1982 — 85 гг. — Сьмерць Гала, дэпрэсія, хвароба Паркінсона. Апошнія працы вельмі скромныя й падчас прымітыўныя па тэхніцы. Спробы самавыразу старога, хворага чалавека. Некаторыя зь іх Далі зьнішчыў, больш не знаходзячы ў карцінах самого сябе. == Дадатковыя зьвесткі == * Далі стварыў [[дызайн]] для [[Чупа-Чупс]]а ў 1961 годзе. [[Энрыке Бэрнат]] назваў сваю [[карамэль]] «Чупсам», і спачатку ў яе было толькі сем [[смак]]аў: [[трускаўкі]], [[лімон|цытрына]], [[мята|мяты]], [[апэльсін]]а, [[шакаляд|чакаляду]], [[кава|кавы]] зь [[вяршкі|вяршкамі]] й трускавак зь [[вяршкі|вяршкамі]]. Папулярнасьць «Чупса» расла, павялічвалася колькасьць створанай карамэлі, зьяўляліся новыя смакі. Карамэль ужо не магла заставацца ў першапачатковай сьціплай абгортцы, трэба было прыдумаць нешта арыгінальнае, каб пра «Чупс» даведаліся ўсе. У 1961 годзе Энрыке Бэрнат зьвярнуўся да свайго земляка, знакамітага [[мастак]]а Сальвадора Далі з просьбай намаляваць што-небудзь запамінальнае. Мастак думаў нядоўга і за гадзіну накідаў яму малюначак з выявай [[рамонкі|рамонак]] «[[Чупа-Чупс]]», які ў некалькі зьмененым выглядзе сёньня вядомы ў якасьці [[лягатып]]у «[[Чупа-Чупс]]» ва ўсіх кутках [[плянэта|плянэты]]. Адрозьненьнем новага лягатыпа было і ягонае месцазнаходжаньне: ён знаходзіцца ня ўзбоч, а зьверху [[цукерка|цукеркі]]. * У гонар Сальвадора Далі названы [[кратэр]] на [[Мэркурый (плянэта)|Мэркурыі]]. * У 2003 годзе кампаніяй «[[The Walt Disney Company|Walt Disney]]» быў створаны мультыплікацыйны [[фільм]] «Destino». Распрацоўка фільма пачалася з супрацоўніцтва Далі з [[амэрыка]]нскім мультыплікатарам [[Ўолт Дыснэй|Ўолтам Дыснэем]] яшчэ ў 1945 годзе, але была адкладзена з прычыны фінансавых праблемаў кампаніі. Падчас гэтага супрацоўніцтва быў створаны толькі 18-сэкунды фрагмэнт. Такім чынам, дзеля рэалізацыі праекту мастакам прыйшлося маляваць амаль увесь мультфільм, карыстаючыся шматлікімі замалёўкамі, якія пакінулі пасьля сябе Сальвадор Далі і мастак [[Джон Хенч]] (мастак са студыі Дыснея)[http://video.yandex.by/users/moregala/view/6/]{{Недаступная спасылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * У 1974 Далі быў запрошаны на ролю падышаха-імпэратара ў экранізацыі раману [[Фрэнк Гербэрт|Фрэнка Гербэрта]] «Дзюна»<ref>[http://kinoprorok.ru/saundtrek/rok-muzyka-i-dyuna/ Рок — музыка и «Дюна»]{{ref-ru}}</ref>. Рэжысэрам фільму быў [[Аляхандра Хадароўскі]], аўтарамі саўнд-трэку — група «[[Pink Floyd]]». Іншыя ролі павінны былі выконваць [[Ален Дэлён]], [[Мік Джагер]], [[Орсан Ўэлс]]. Але тытанічны праект быў закрыты з-за шматразовага пераносу здымак. У 1984 «Дзюну» экранізаваў [[Дэйвід Лінч]]. * «Найгоршым мастаком» у гісторыі Далі лічыў Джозэфа Цёрнера. == Найбольш вядомыя творы == * '''[[Аўтапартрэт]] з рафаэлеўскай шыяй''' (1920—1921) Гэта адзін зь першых твораў Сальвадора. Выкананы ў [[Імпрэсіянізм|імпрэсіянісцкім]] стылі. * '''Партрэт Люіса Буньнюэля''' (1924) Як і «[[Нацюрморт]]» (1924) ці «Пурыстычны нацюрморт» (1924), дадзеная карціна створана падчас пошуку Далі сваёй манеры й [[стыль|стылю]] выкананьня, па атмасфэры ж нагадвае палотны [[Джорджыё дэ Кірыка|Дэ Кірыка]]. * '''Цела на камянях''' (1926) Далі зваў [[Паблё Пікаса|Пікаса]] сваім другім бацькам. Дадзенае палатно выканана ў неўласьцівай Сальвадору кубістычнай манеры, як і раней напісаны «Кубістычны аўтапартрэт» (1923). Акрамя таго, Сальвадорам былі напісаны і некалькі партрэтаў [[Паблё Пікаса|Пікаса]]. * '''Прыстасаваньне й рука''' (1927) Працягваюцца экспэрымэнты з геамэтрычнымі формамі. Ужо адчуваецца тая містычная [[пустэча]], манера напісаньня [[пэйзаж]]у, уласьцівая Далі «[[сюррэалізм|сюррэалістычнага]]» пэрыяду, а таксама некаторым іншым [[мастак]]ам. == Фільмаграфія == * «[[Андалюскі сабака]]» * «Залаты век» * «Зачараваны» * «Водгульле мінулага» == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://dali.virtbox.ru/ Сальвадор Далі] — пра жыцьцё й творчасьць мастака{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120729221349/http://labadzenka.by/?p=10654 Музэй Сальвадора Далі разьмясьціўся ў Купалаўскім тэатры] * [https://web.archive.org/web/20111225042151/http://artmonstr.ru/salvador-dali/ Карціны й творчасьць мастака]{{ref-ru}} * [http://www.mir-dali.ru/pictures.html Карціны Сальвадора Далі]{{ref-ru}} * [http://mir-dali.ru/library/teatr-musey-dali-v-figerase.html Ілюстраваны даведнік па музэі Далі]{{ref-ru}} * [http://www.dali-genius.ru/ Сальвадор Далі]: XX стагодзьдзе вачамі генія{{ref-ru}} * [http://www.mir-dali.ru/secret.html Таемнае жыцьцё Сальвадора Далі, расказанае ім самім]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120605230834/http://art-on-web.ru/dali Сальвадор Далі]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Далі, Сальвадор}} [[Катэгорыя:Гішпанскія мастакі і мастачкі]] [[Катэгорыя:Каталянскія мастакі і мастачкі]] [[Катэгорыя:Сюррэалісты]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 3pb37uuuejd9xeb9bqiaxytstbri91r Прэм’ер-Ліга 0 20755 2692357 2676805 2026-09-24T19:37:46Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692357 wikitext text/x-wiki {{Футбольная ліга |назва = Прэм’ер-Ліга |лягатып = Premier League Logo.svg |памер = |краіна = {{Сьцяг Ангельшчыны|23px}} [[Ангельшчына]] |канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |заснаваная = 1889, 20 лютага 1992{{Заўвага|Пераўтварэньне ў Прэм’ер-Лігу старога Першага дывізіёну}} |дывізіёны = |каманды = 20 |вылет у = [[Чэмпіянат футбольнай лігі Ангельшчыны|Чэмпіянат футбольнай лігі]] |узроўні = 1 |хатнія кубкі = [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубак Ангельшчыны]], [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубак Ангельшчыны]], [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубак футбольнай лігі]] |міжнародныя кубкі = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Ліга чэмпіёнаў]],<br />[[Ліга Эўропы УЭФА|Ліга Эўропы]],<br />[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА|Ліга канфэрэнцыяў]] |чэмпіён = [[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] — 14-ы тытул |сэзон = [[Прэм’ер-Ліга 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |найпасьпяховы клюб = [[Манчэстэр Юнайтэд]],<br />[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] — 20 тытулаў |тэлебачаньне = |ўэбсайт = [http://www.premierleague.com/ www.premierleague.com] |актуальны сэзон = [[Прэм’ер-Ліга 2026—2027 гадоў|Сэзон 2026—2027 гадоў]] }} '''Прэм’ер-Ліга''' ({{мова-en|The FA Premier League}}, да 1992 году — ''Першы дывізіён'') — спаборніцтва для наймацнейшых футбольных клюбаў [[Ангельшчына|Ангельшчыны]], якое мае статус першараднага футбольнага спаборніцтва Ангельшчыны. У розыгрышы кожны сэзон бяруць удзел 20 клюбаў. Пры гэтым існуе сыстэма ратацыі ў Прэм’ер-Лігу з [[Футбольная ліга Ангельшчыны|Футбальнае лігі]], то тры апошнія калектывы паводле вынікаў у сэзоне страчваюць права гуляць у лізе на наступны сэзон, саступаючы месца тром лепшым клюбам з Футбольнае лігі. Сэзоны праходзяць з жніўня па травень, прычым кожная каманда гуляе 38 матчаў, то бок мае з кожнай па дзьве сустрэчы, якія праходзяць у гасьцёх і на хатняй пляцоўцы<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20130709015312/http://www.premierleague.com/content/premierleague/en-gb/fans/faqs/when-will-goal-line-technology-be-introduced.html|загаловак=When will goal-line technology be introduced?|выдавец=Premier League|url=http://www.premierleague.com/content/premierleague/en-gb/fans/faqs/when-will-goal-line-technology-be-introduced.html|дата копіі=9 ліпеня 2013}}</ref>. Большасьць гульняў праводзяцца ў суботу і нядзелю. Ангельская прэм’ер-ліга была сфармаваная ў 1992 годзе з найвышэйшага дывізіёну [[Чэмпіянат футбольнай лігі Ангельшчыны|Футбольнай лігі Ангельшчыны]] дзеля падвышэньня заробкаў клюбаў і большай камэрцыялізацыі<ref>[http://observer.guardian.co.uk/osm/story/0,,626773,00.html ''«United (versus Liverpool) Nations»''] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. The Observer.</ref>. З 1992 году тытул чэмпіёну Прэм’ер-Лігі заваёўвалі 7 клюбаў, як то «[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]», «[[Блэкбэрн Ровэрз]]», «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]», «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», «[[Манчэстэр Сіці]]», «[[Лэстэр Сіці]]» і «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]». Зь іх найболей пасьпяховы клюб «Манчэстэр Юнайтэд», які заваёўваў тытул чэмпіёну 13 разоў (менавіта Прэм’ер-лігу). Ліга ёсьць карпарацыяй, у якой клюбы-чальцы выступаюць у якасьці акцыянэраў і прыносіць каля 2,2 мільярдаў эўра прыбытку на год<ref>[https://www.bloomberg.com/news/2013-11-11/top-soccer-leagues-get-25-rise-in-tv-rights-sales-report-says.html ''«Top Soccer Leagues Get 25% Rise in TV Rights Sales, Report Says»'']. Bloomberg.</ref>. Прэм’ер-ліга ёсьць самай папулярнай спартовай лігай у сьвеце, якая трансьлюецца ў больш чым 200 краінах сьвету, апопліваючы тэлеаўдыторыю ў 4,7 мільярдаў чалавек<ref>[http://www.thetimes.co.uk/tto/public/ceo-summit/article3804923.ece «History and time are key to power of football, says Premier League chief»]. The Times.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20181010095411/https://www.britishcouncil.org/organisation/policy-insight-research/insight/playing-game-soft-power-sport «Playing the game: The soft power of sport»]. British Council.</ref>. Сярэдняя наведвальнасьць матчаў Прэм’ер-лігі ў [[Прэм’ер-Ліга 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]] склала {{лік|40217}} чалавек<ref>[https://global.espn.com/soccer/stats/_/league/ENG.1/season/2022/view/performance ''«English Premier League Performance Stats — 2022-23»'']. ESPN.</ref>. == Пераможцы == {| class="wikitable" |- !Год !Каманда |- |1889||[[Прэстан Норт Энд]] |- |1890||Прэстан Норт Энд |- |1891||[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]] |- |1892||[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]] |- |1893||Сандэрлэнд |- |1894||[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |- |1895||Сандэрлэнд |- |1896||Астан Віла |- |1897||Астан Віла |- |1898||[[Шэфілд Юнайтэд]] |- |1899||Астан Віла |- |1900||Астан Віла |- |1901||[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |- |1902||Сандэрлэнд |- |1903||[[Шэфілд Ўэнздэй]] |- |1904||Шэфілд Ўэнздэй |- |1905||[[Ньюкасл Юнайтэд]] |- |1906||Лівэрпул |- |1907||[[Ньюкасл Юнайтэд]] |- |1908||[[Манчэстэр Юнайтэд]] |- |1909||Ньюкасл Юнайтэд |- |1910||Астан Віла |- |1911||Манчэстэр Юнайтэд |- |1912||[[Блэкбэрн Ровэрз]] |- |1913||Сандэрлэнд |- |1914||Блэкбэрн Ровэрз |- |1915||Эвэртан |- |1920||[[Ўэст Бромўіч Альбіён]] |- |1921||[[Бэрнлі (футбольны клюб)|Бэрнлі]] |- |1922||Лівэрпул |- |1923||Лівэрпул |- |1924||[[Гадэрсьфілд Таўн]] |- |1925||Гадэрсьфілд Таўн |- |1926||Гадэрсьфілд Таўн |- |1927||Ньюкасл Юнайтэд |- |1928||Эвэртан |- |1929||Шэфілд Ўэнздэй |- |1930||Шэфілд Ўэнздэй |- |1931||[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |- |1932||Эвэртан |- |1933||Арсэнал |- |1934||Арсэнал |- |1935||Арсэнал |- |1936||Сандэрлэнд |- |1937||[[Манчэстэр Сіці]] |- |1938||Арсэнал |- |1939||Эвэртан |- |1947||Лівэрпул |- |1948||Арсэнал |- |1949||[[Портсмут (футбольны клюб)|Портсмут]] |- |1950||Портсмут |- |1951||[[Тотэнгэм Готспур]] |- |1952||Манчэстэр Юнайтэд |- |1953||Арсэнал |- |1954||[[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз]] |- |1955||[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |- |1956||Манчэстэр Юнайтэд |- |1957||Манчэстэр Юнайтэд |- |1958||Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз |- |1959||Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз |- |1960||Бэрнлі |- |1961||[[Тотэнгэм Готспур]] |- |1962||[[Іпсўіч Таўн]] |- |1963||Эвэртан |- |1964||Лівэрпул |- |1965||Манчэстэр Юнайтэд |- |1966||Лівэрпул |- |1967||Манчэстэр Юнайтэд |- |1968||Манчэстэр Сіці |- |1969||[[Лідс Юнайтэд]] |- |1970||Эвэртан |- |1971||Арсэнал |- |1972||[[Дэрбі Каўнці]] |- |1973||Лівэрпул |- |1974||Лідс Юнайтэд |- |1975||Дэрбі Каўнці |- |1976||Лівэрпул |- |1977||Лівэрпул |- |1978||[[Нотынггэм Форэст]] |- |1979||Лівэрпул |- |1980||Лівэрпул |- |1981||Астан Віла |- |1982||Лівэрпул |- |1983||Лівэрпул |- |1984||Лівэрпул |- |1985||Эвэртан |- |1986||Лівэрпул |- |1987||Эвэртан |- |1988||Лівэрпул |- |1989||Арсэнал |- |1990||Лівэрпул |- |1991||Арсэнал |- |1992||Лідс Юнайтэд |- |1993||Манчэстэр Юнайтэд |- |1994||Манчэстэр Юнайтэд |- |1995||Блэкбэрн Ровэрз |- |1996||Манчэстэр Юнайтэд |- |1997||Манчэстэр Юнайтэд |- |1998||Арсэнал |- |1999||Манчэстэр Юнайтэд |- |2000||Манчэстэр Юнайтэд |- |2001||Манчэстэр Юнайтэд |- |2002||Арсэнал |- |[[Прэм’ер-Ліга 2002—2003 гадоў|2003]]||Манчэстэр Юнайтэд |- |[[Прэм’ер-Ліга 2003—2004 гадоў|2004]]||[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2004—2005 гадоў|2005]]||[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2005—2006 гадоў|2006]]||[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2006—2007 гадоў|2007]]||[[Манчэстэр Юнайтэд]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2007—2008 гадоў|2008]]||[[Манчэстэр Юнайтэд]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2008—2009 гадоў|2009]]||[[Манчэстэр Юнайтэд]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2009—2010 гадоў|2010]]||[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2010—2011 гадоў|2011]]||[[Манчэстэр Юнайтэд]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2011—2012 гадоў|2012]]||[[Манчэстэр Сіці]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2012—2013 гадоў|2013]]||[[Манчэстэр Юнайтэд]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2013—2014 гадоў|2014]]||[[Манчэстэр Сіці]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2014—2015 гадоў|2015]]||[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2015—2016 гадоў|2016]]||[[Лэстэр Сіці]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2016—2017 гадоў|2017]]||[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2017—2018 гадоў|2018]]||[[Манчэстэр Сіці]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2018—2019 гадоў|2019]]||Манчэстэр Сіці |- |[[Прэм’ер-Ліга 2019—2020 гадоў|2020]]||Лівэрпул |- |[[Прэм’ер-Ліга 2020—2021 гадоў|2021]]||Манчэстэр Сіці |- |[[Прэм’ер-Ліга 2021—2022 гадоў|2022]] |Манчэстэр Сіці |- |[[Прэм’ер-Ліга 2022—2023 гадоў|2023]] |Манчэстэр Сіці |- |[[Прэм’ер-Ліга 2023—2024 гадоў|2024]] |Манчэстэр Сіці |- |[[Прэм’ер-Ліга 2024—2025 гадоў|2025]]||[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |- |[[Прэм’ер-Ліга 2025—2026 гадоў|2026]]||[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |} == Выступы па клюбах == {| class="wikitable" |- ! Клюб ! Першых месцаў ! Пераможныя сэзоны |- | [[Манчэстэр Юнайтэд]] | 20 | 1907—08, 1910—11, 1951—52, 1955—56, 1956—57, 1964—65, 1966—67, 1992—93, 1993—94, 1995—96, 1996—97, 1998—99, 1999—00, 2000—01, 2002—03, 2006—07, 2007—08, 2008—09, 2010—11, 2012—13 |- | [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] | 20 | 1900—01, 1905—06, 1921—22, 1922—23, 1946—47, 1963—64, 1965—66, 1972—73, 1975—76, 1976—77, 1978—79, 1979—80, 1981—82, 1982—83, 1983—84, 1985—86, 1987—88, 1989—90, 2019—20, 2024—25 |- | [[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] | 14 | 1930—31, 1932—33, 1933—34, 1934—35, 1937—38, 1947—48, 1952—53, 1970—71, 1988—89, 1990—91, 1997—98, 2001—02, 2003—04, 2025—26 |- | [[Манчэстэр Сіці]] | 10 | 1936—37, 1967—68, 2011—12, 2013—14, 2017—18, 2018—19, 2020—21, 2021—22, 2022—23, 2023—24 |- | [[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]] | 9 | 1890—91, 1914—15, 1927—28, 1931—32, 1938—39, 1962—63, 1969—70, 1984—85, 1986—87 |- |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |7 |1893—94, 1895—96, 1896—97, 1898—99, 1899—00, 1909—10,1980—81 |- | [[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]] | 6 | 1891—92, 1892—93, 1894—95, 1901—02, 1912—13, 1935—36 |- | [[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] | 6 | 1954—55, 2004—05, 2005—06, 2009—10, 2014—15, 2016—17 |- | [[Ньюкасл Юнайтэд]] | 4 | 1904—05, 1906—07, 1908—09, 1926—27 |- | [[Шэфілд Ўэнздэй]] | 4 | 1901—03, 1903—04, 1928—29, 1929—30 |- |[[Гадэрсьфілд Таўн]] |3 |1923—24, 1924—25, 1925—26 |- | [[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз]] | 3 | 1953—54, 1957—58, 1958—59 |- | [[Лідс Юнайтэд]] | 3 | 1968—69, 1973—74, 1991—92 |- | [[Блэкбэрн Ровэрз]] | 3 | 1911—12, 1913—14, 1994—95 |- | [[Прэстан Норт Энд]] | 2 | 1888—89, 1889—90 |- | [[Портсмут (футбольны клюб)|Портсмут]] | 2 | 1948—49, 1949—50 |- | [[Бэрнлі (футбольны клюб)|Бэрнлі]] | 2 | 1920—21, 1959—60 |- | [[Тотэнгэм Готспур]] | 2 | 1950—51, 1960—61 |- | [[Дэрбі Каўнці]] | 2 | 1971—72, 1974—75 |- | [[Шэфілд Юнайтэд]] | 1 | 1897—98 |- | [[Ўэст Бромўіч Альбіён]] | 1 | 1919—20 |- | [[Іпсўіч Таўн]] | 1 | 1961—62 |- | [[Нотынггэм Форэст]] | 1 | 1977—78 |- | [[Лэстэр Сіці]] | 1 | 2015—16 |} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.premierleague.com Афіцыйная старонка]{{ref-en}} {{Прэм’ер-ліга чэмпіянату Ангельшчыны па футболе}} [[Катэгорыя:Ангельская Прэм’ер-Ліга| ]] o0yo3kyood2ud2wdxzlx37g5x3w01o7 Найробі 0 21056 2692252 2675988 2026-09-24T13:36:19Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692252 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Найробі |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Найробі |Назва на мове краіны = |Код мовы назвы краіны = |Краіна = Кенія |Герб = |Сьцяг = Flag_of_Nairobi.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1899 |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 696 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 1700 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 3138295 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +3 |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Nairobi Montage.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўднёвае |Шырата градусаў = 1 |Шырата хвілінаў = 17 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 36 |Даўгата хвілінаў = 49 |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = https://nairobi.go.ke/ }} '''Найро́бі''' ({{мова-en|Nairobi}}) — сталіца [[Кенія|Кеніі]], а таксама адміністрацыйны цэнтар вобласьці [[Найробі (рэгіён)|Найробі]]. Адно з найбуйнейшых местаў [[Афрыка|Афрыкі]]. Назва «Найробі» паходзіць з [[масайская мова|масайскага]] ''Enkare Nyirobi'', што перакладаецца як «месца прахалодных водаў». Таксама, селішча вядомае як «зялёнае места пад сонцам»<ref>{{Спасылка|выдавец=Pulse Africa|url=http://www.pulseafrica.com/Highlights_1110000000_1_Nairobi+Green+City+In+The+Sun.htm|загаловак=Not to be Missed: Nairobi 'Green City in the Sun'»|копія=http://web.archive.org/web/20070428205948/http://www.pulseafrica.com/Highlights_1110000000_1_Nairobi+Green+City+In+The+Sun.htm|мова=en}}</ref>. Жыхароў Найробі называюць найрабіянцамі. Селішча было заснаванае ў 1899 годзе ў якасьці дэпо для [[чыгунка|чыгункі]], якая злучала [[Мамбаса]] й [[Уганда|Уганду]]. Месца хутка расло, а ў 1907 годзе стала сталіцай [[Брытанская Ўсходняя Афрыка|Брытанскае Усходняй Афрыкі]] і ў рэшце рэшт сталіцай незалежнай рэспублікі [[Кенія]] ў 1963 годзе. У час каляніяльнага пэрыяду Найробі было цэнтрам вытворчасьці [[кава|кавы]], [[гарбата|гарбаты]] й [[сызаль|сызалю]]<ref>{{Спасылка|url=http://www.city-data.com/world-cities/Nairobi-History.html|загаловак=Nairobi History|копія=http://web.archive.org/web/20070529084616/http://www.city-data.com/world-cities/Nairobi-History.html|мова=en|выдавец=City-Data.com}}</ref>. Места разьмешчана на рацэ [[Найробі (рака)|Найробі]], на поўдні краіны, і мае вышыню 1795 м над узроўнем мора<ref>{{Спасылка|url=http://alninga.com/articles-directory/relationships/dating/attractions-of-nairobi.html|загаловак=Attractions of Nairobi|копія=http://web.archive.org/web/20070930061852/http://alninga.com/articles-directory/relationships/dating/attractions-of-nairobi.html|выдавец=alninga.com|мова=en}}</ref>. Найробі зьяўляецца самым густанаселеным горадам ува [[Усходняя Афрыка|Ўсходняй Афрыцы]], колькасьць насельніцтва складае каля 3 млн чалавек. Паводле зьвестак перапісу 2009 году, у адміністрацыйным раёне Найробі жыло {{лік|3138295}} чалавек на тэрыторыі ў 696 км². Найробі ў цяперашні час зьяўляецца 12-м па велічыні горадам у [[Афрыка|Афрыцы]], калі ўлічваць насельніцтва ягоных прыгарадаў. Найробі ёсьць адзін з самых вядомых гарадоў у Афрыцы паводле палітычнай і фінансавай дзейнасьці. Горад зьяўляецца домам для тысячаў кенійскіх прадпрыемстваў і больш чым 100 буйных міжнародных кампаніяў і арганізацыяў, у тым ліку тут знаходзіцца офіс [[Праграма ААН па навакольным асяродзьдзі|ААН па навакольным асяродзьдзі]] (ЮНЭП) і галоўная каардынуючая штаб-кватэра [[ААН]] па Афрыцы й [[Блізкі Ўсход|Блізкім Усходзе]]. Разьвітыя харчовая, тэкстыльная, гарбарна-абутковая, хімічная, папяровая, шкляная, мэталюргічная, мэталаапрацоўчая, цэмэнтавая ды шынная прамысловасьць<ref>Найробі // {{Літаратура/БелЭн|11к}} С. 130</ref>. [[Найрабійская Фондавая біржа]] (NSE) зьяўляецца адной з найстарэйшых і найбуйнейшых у Афрыцы. == Гісторыя == [[Файл:Nairobi SPOT 1080.jpg|міні|170пкс|зьлева|Фатаздымак Найробі са спадарожніка]] Раней на месцы сучаснага гораду разьмяшчаліся незаселеныя балоты. У 1899 годзе тут была пабудавана станцыя забесьпячэньня ўгандзкай [[чыгунка|чыгункі]], якая неўзабаве стала ейнай штаб-кватэрай. Назву горад атрымаў, дзякуючы назьве вадаёма. У 1900 годзе горад быў цалкам перабудаваны пасьля ўспышкі [[бубоная чума|бубонай чумы]], з-за якой стары горад прыйшлося цалкам спаліць. Падставай для выбару месца будаўніцтва станцыі Найробі стала ейнае разьмяшчэньне пасярэдзіне паміж гарадамі [[Мамбаса]] й [[Кампала]]. Акрамя таго, тут была багатая сетка рэкаў, якая дапамагала забясьпечваць паселішча вадой, а вышыня над узроўнем мора рабіла гэтую мясцовасьць досыць прахалоднай для камфортнага пражываньня. Больш за тое, на вышыні 1661 м над узроўнем мора тэмпэратура паветра занадта нізкая за тую, якая неабходна дзеля выжываньня [[малярыйны камар|малярыйных камароў]]<ref>{{спасылка|аўтар=R. A. Obudho|выдавец=United Nations University|url=http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/uu26ue/uu26ue0o.htm|загаловак=Nairobi: National capital and regional hub|мова=en}}</ref>. У 1905 годзе Найробі стаў сталіцай [[Брытанская Ўсходняя Афрыка|Брытанскага пратэктарату]], замяніўшы Мамбасу<ref>{{спасылка|url=http://kenya.rcbowen.com/cities/nairobi.html|загаловак=Attractions of Nairobi|выдавец=RCBowen Kenya}}</ref>. Горад стаў расьці за кошт адміністрацыі й турыстаў, якія прыязджалі ў [[Кенія|Кенію]] на [[паляваньне]]. Брытанцы выкарыстоўвалі Найробі як зыходны пункт для дасьледаваньня рэгіёну. Усё гэта падштурхнула каляніяльны ўрад да таго, каб пабудаваць у горадзе некалькі гатэляў, большасьць з пастаяльцаў якіх былі паляўнічыя. Пад кіраваньнем [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] Найробі працягваў расьці, мноства брытанцаў сялілася ў прыгарадзе. У 1919 годзе горад стаў муніцыпалітэтам<ref>{{спасылка|url=http://books.google.com/books?id=GN9UQMuNQNkC&pg=PA786&d|загаловак=Merriam-Webster’s Geographical Dictionary|выдавец=Merriam-Webster, Inc}}</ref>. Рост тэрыторыі гораду выклікаў гнеў народаў [[масаі]] й [[кікую]], якія раней валодалі гэтымі землямі. Па заканчэньні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] гэтыя спрэчкі перарасьлі ў паўстаньне [[мау-мау]]. За ўдзел у паўстаньні быў арыштаваны й заключаны ў турму [[Джома Кеніята]], будучы прэзыдэнт Кеніі, хоць не было ніякіх сьведчаньняў, якія злучалі бы яго з паўстаньнем. У выніку ў 1963 годзе Кенія атрымала незалежнасьць ад Брытаніі, а Найробі стаў сталіцай новай рэспублікі. Пасьля атрыманьня незалежнасьці Найробі стаў хутка расьці, што вылілася ў празьмерную нагрузку на гарадзкую інфраструктуру. У горадзе часьцяком здараюцца адключэньні [[электрычнасьць|электрычнасьці]] й вады, аднак у апошнія гады больш рацыянальнае гарадзкое плянаваньне дапамагло часткова справіцца з гэтымі праблемамі. У 1998 годзе ў Найробі амбасада ЗША падвергнулася нападу тэрарыстаў [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]], у выніку якой загінула больш за 200 чалавек. На гэтым месцы быў узьведзены мэмарыял. == Геаграфія == [[Файл:Nairobi Aerial Photo.jpg|міні|200пкс|Выгляд на цэнтральны раён]] Найробі разьмешчаны паміж гарадамі [[Кампала]] й [[Мамбаса]]. Паколькі горад разьмешчаны непадалёк ад усходняга краю [[Усходне-Афрыканская рыфтавая даліна|рыфтавай даліны]], пэрыядычна здараюцца невялікія землятрусы й падземныя штуршкі. Пагоркі Нгонг, разьмешчаныя на захадзе ад гораду, зьяўляюцца самым высокім пунктам паблізу Найробі. На поўначы ад гораду ўзвышаецца гара [[Кенія (гара)|Кенія]], а на паўднёвым усходзе — [[Кіліманджара]]. Абедзьве гары ў ясны дзень можна ўбачыць з Найробі<ref>{{спасылка|аўтар=Lori Hein|url=http://www.perceptivetravel.com/issues/0506/hein.html|загаловак=Nairobi by Degrees|выдавец=Perceptive Travel}}</ref>. Рака [[Найробі (рака)|Найробі]] й ейныя прытокі перасякаюць вобласьць Найробі. На поўначы гораду разьмешчаны лес Карура, за захаваньне якога змагалася нобэлеўскі ляўрэат міру [[Вангары Маатаі]], калі прасоўваліся пляны на забудаваньне гэтай мясцовасьці дамамі й іншай інфраструктурай<ref>{{спасылка|url=http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/0211/Opinion/Opinion3.html|загаловак=Karura: Are We Missing the Trees for the Forest?|выдавец=The East African|копія=http://web.archive.org/web/20010710123530/http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/0211/Opinion/Opinion3.html}}</ref>. Заходні прыгарад Найробі цягнецца ад Нацыянальнага шпіталя Кеньята на поўдні да штаб-кватэры [[ААН]] і Джыгіры на поўначы, займаючы адлегласьць каля 20 кілямэтраў. Цэнтрам гораду лічыцца плошча Сіці Сквэр, разьмешчаная ў Цэнтральным бізнэсовым раёне. Плошча акружаная будынкамі парлямэнту Кеніі, [[катэдральны сабор Сьвятога Сямейства|катэдральным саборам Сьвятога Сямейства]], будынкам гарадзкой рады, гарадзкiм судом і канфэрэнц-цэнтрам Кеньята. === Клімат === Дзякуючы вышыні ў 1795 мэтраў над узроўнем мора, у Найробі пераважае [[умераны клімат|ўмераны клімат]], практычна адсутнічае сьпякота больш за 30 градусаў і ў той жа час надвор’е амаль раўнамернае на працягу ўсяго году. Самы халодны месяц — [[ліпень]], самы цёплы — [[люты]]. Маецца два вільготных сэзону, якія выразна выяўлены ў сакавіку — траўні й сухі ў ліпені — жніўні. Самая нізкая зарэгістраваная тэмпэратура склала 5&nbsp;°C<ref>[https://web.archive.org/web/20111229110126/http://www.wordtravels.com/Cities/Kenya/Nairobi/Climate Nairobi Climate and Weather]. World Travels</ref>. Тут бываюць даволі прахалодныя вечары, асабліва ў чэрвені й ліпені, калі тэмпэратура можа апускацца да 10&nbsp;°C. Самым сонечным і цёплым часам году зьяўляецца пэрыяд са сьнежня па сакавік. Для гэтага пэрыяду сярэдняя тэмпэратура максымальная й складае 24&nbsp;°C<ref>[https://web.archive.org/web/20070927034058/http://www.unhabitat.org/content.asp?typeid=19&catid=546&cid=4939 Travel and Visa Information]. United Nations</ref>. Ёсьць два сэзону дажджоў, але дажджы звычайна умераныя. Самы хмарны час года надыходзіць адразу пасьля першага сэзону дажджоў, і да верасьня тут стаіць даволі вільготнае надвор’е. Паколькі Найробі разьмешчаны даволі блізка да [[экватар]]у, адрозненьні паміж сэзонамі й часам усходу й заходу вельмі малыя<ref>[http://www.gaisma.com/en/location/nairobi.html Nairobi, Kenya — Sunrise, sunset, dawn and dusk times, table]. Gaisma</ref>. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Найробі | Крыніца = [http://www.worldweather.org/071/c00251.htm#climate World Meteorological Organisation] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = | Студзень_макс = 24.5 | Студзень_мін = 11.5 | Студзень_абс_мін = | Люты_абс_макс = | Люты_макс = 25.6 | Люты_мін = 11.6 | Люты_абс_мін = | Сакавік_абс_макс = | Сакавік_макс = 25.6 | Сакавік_мін = 13.1 | Сакавік_абс_мін = | Красавік_абс_макс = | Красавік_макс = 24.1 | Красавік_мін = 14.0 | Красавік_абс_мін = | Травень_абс_макс = | Травень_макс = 22.6 | Травень_мін = 13.2 | Травень_абс_мін = | Чэрвень_абс_макс = | Чэрвень_макс = 21.5 | Чэрвень_мін = 11.0 | Чэрвень_абс_мін = | Ліпень_абс_макс = | Ліпень_макс = 20.6 | Ліпень_мін = 10.1 | Ліпень_абс_мін = | Жнівень_абс_макс = | Жнівень_макс = 21.4 | Жнівень_мін = 10.2 | Жнівень_абс_мін = | Верасень_абс_макс = | Верасень_макс = 23.7 | Верасень_мін = 10.5 | Верасень_абс_мін = | Кастрычнік_абс_макс = | Кастрычнік_макс = 24.7 | Кастрычнік_мін = 12.5 | Кастрычнік_абс_мін = | Лістапад_абс_макс = | Лістапад_макс = 23.1 | Лістапад_мін = 13.1 | Лістапад_абс_мін = | Сьнежань_абс_макс = | Сьнежань_макс = 23.4 | Сьнежань_мін = 12.6 | Сьнежань_абс_мін = | Год_абс_макс = | Год_макс = 23.4 | Год_мін = 12.0 | Год_абс_мін = <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = | Люты_сяр = | Сакавік_сяр = | Красавік_сяр = | Травень_сяр = | Чэрвень_сяр = | Ліпень_сяр = | Жнівень_сяр = | Верасень_сяр = | Кастрычнік_сяр = | Лістапад_сяр = | Сьнежань_сяр = | Год_сяр = <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 64.1 | Люты_ападкі = 56.5 | Сакавік_ападкі = 92.8 | Красавік_ападкі = 219.4 | Травень_ападкі = 176.6 | Чэрвень_ападкі = 35 | Ліпень_ападкі = 17.5 | Жнівень_ападкі = 23.5 | Верасень_ападкі = 28.3 | Кастрычнік_ападкі = 55.3 | Лістапад_ападкі = 154.2 | Сьнежань_ападкі = 101 | Год_ападкі = 1 024.2 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} == Эканоміка == У Найробі месьціцца [[Найрабійская фондавая біржа]] (NSE), якая займае 4-е месца ў Афрыцы паводле аб’ёмаў таргоў і 5-е паводле адносінаў капіталізацыі рынку да СУП<ref>{{спасылка|url=http://www.millenniumit.com/esp/news_7.php|загаловак=Live Trading commences at Nairobi Stock Exchange|выдавец=Millennium Information Technologies|копія=http://web.archive.org/web/20061103152926/http://www.millenniumit.com/esp/news_7.php}}</ref>. NSE была створана як замежнае прадстаўніцтва [[Лёнданская фондавая біржа|Лёнданскай фондавай біржы]] ў 1953 годзе. Таксама ў Найробі разьмешчаны рэгіянальныя прадстаўніцтвы некаторых міжнародных кампаніяў і арганізацыяў. Так на працягу 2007 году [[General Electric]], [[Young & Rubicam]], [[Гугл|Google]], [[Coca-Cola]], [[Zain]] і [[Cisco Systems]] перанеслі свае афрыканскія штаб-кватэры ў Найробі<ref>{{спасылка|аўтар=Jim Onyango |url=http://www.bdafrica.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1291&Itemid=4744|загаловак=General Electric moves Africa’s hub to Nairobi|выдавец=Business Daily|копія=http://web.archive.org/web/20070928151239/http://www.bdafrica.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1291&Itemid=4744}}</ref><ref>{{спасылка|url=http://www.pressmediawire.com/article.cfm?articleID=4153|загаловак=Cisco Inaugurates East African Headquarters in Nairobi|выдавец=Press Media Wire|копія=http://web.archive.org/web/20090111164429/http://www.pressmediawire.com/article.cfm?articleID=4153}}</ref>. Акрамя таго, штаб-кватэры многіх буйных афрыканскіх кампаніяў разьмешчаны ў Найробі. У горадзе вырабляюцца розныя тавары: адзеньне, тэкстыль, будаўнічыя матэрыялы, харчовыя прадукты й напоі, цыгарэты. Тут разьмешчаны заводы некаторых міжнародных кампаніяў: [[Goodyear Tire and Rubber Company|Goodyear]], [[General Motors]], [[Toyota Motors]], [[Coca-Cola]]. == Транспарт == [[Файл:Kenyatta International Airport Aerial.JPG|міні|220пкс|Грузавы тэрмінал міжнароднага аэрапорту Джома Кеніята]] === Аэрапорты === Большая частка авіяцыйных перавозак у Найробі адбываецца празь міжнародны аэрапорт [[Джома Кеніята (аэрапорт)|Джома Кеніята]], найбуйнейшы й самы загружаны аэрапорт ува ўсходняй і цэнтральнай Афрыцы<ref>{{спасылка|url=http://www.kenyaairports.com/jkia/IndexJkia.php|загаловак=Jomo Kenyatta Intl. Airport|выдавец=Kenya Airports Authority|копія=http://web.archive.org/web/20060721235011/http://www.kenyaairports.com/jkia/IndexJkia.php}}</ref>. У 2008 годзе празь яго прайшло больш за 4,9 млн пасажыраў<ref>{{спасылка|url=http://www.kenyaairports.co.ke/kaa/about/press_releases/2009/25sep09.html|загаловак=JKIA Voted Best Marketed Airport In Africa Once Again|выдавец=Kenya Airports Authority|копія=http://web.archive.org/web/20091018015327/http://www.kenyaairports.co.ke/kaa/about/press_releases/2009/25sep09.html}}</ref>. Ён зьяўляецца асноўным перасаджвальным вузлом для пасажыраў, якія ляцяць у невялікія гарады ўсходняй і цэнтральнай Афрыкі. Аэрапорт Джома Кеніята разьмешчаны за 20 км ад бізнэсовага цэнтру Найробі. Ён прымае прамыя рэйсы з [[Эўропа|Эўропы]] й [[Азія|Азіі]]. У цяперашні час разглядаецца праект па пашырэньні аэрапорта для магчымасьці абслугоўваньня нарастальнага пасажырапатку<ref>[http://www.airport-technology.com/projects/jomo-kenyatta/ «JKIA Airport Expansion Plans»]. airport-technology.com</ref>. Да поўдня ад Найробі разьмешчаны яшчэ адзін аэрапорт — [[Ўілсан (аэрапорт, Кенія)|Ўілсан]]. Ён абслугоўвае ў асноўным невялікія самалёты ўнутраных рэйсаў Кеніі, аднак ёсьць рэйсы і ў іншыя ўсходнеафрыканскія краіны. Аэрапорт [[Істлэйт (аэрапорт)|Істлэйт]] першапачаткова быў пасадачнай паласой да зьяўлення рэактыўных самалётаў. У 1930-х і 1940-х ён абслугоўваў брытанскія пасажырскія й паштовыя рэйсы з [[Саўтгэмптан]]у ў [[Кейптаўн]]. Празь яго лёталі [[гідрасамалёт]]ы зь [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Кісумі]]. У цяперашні час тут разьмешчана ваенная база. === Матату === Найбольш распаўсюджаным відам транспарту ў Найробі зьяўляецца [[матату]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070617215009/http://interns.unon.org/index+6.1.html «How to get around Nairobi»]. United Nations Offices Nairobi Interns.</ref>. Гэтае слова літаральна азначае «трыццаць цэнтаў за паездку», аднак зараз кошт ёсьць значна вышэйшым. Матату ўяўляюць сабой прыватныя [[мікрааўтобус]]ы зьмяшчальнасьцю ад чатырнаццаці да дваццаці чатырох чалавек. Такія аўтобусы перавозяць пасажыраў як па гарадзкіх, гэтак і па міжгародніх маршрутах. Самай прыкметнай асаблівасьцю матату ёсьць іхняя экстравагантная афарбоўка. Уладальнікі часьцяком упрыгожваюць свой аўтобус эмблемай улюбёнай [[футбольны клюб|футбольнай каманды]] ці партрэтам артыста, а ў апошні час зьявіліся нават матату з выявай [[Барак Абама|Барака Абамы]]. У большасьці матату ёсьць аўдыёсыстэмы й [[тэлевізар]]ы дзеля прыцягненьня пасажыраў, паколькі канкурэнцыя сярод кіроўцаў вельмі высокая. Як вынік жорсткай канкурэнцыі й недастатковага рэгуляваньня, кіроўцы матату імкнуліся павялічваць прыбытак за кошт павелічэньня хуткасьці перавозак, з-за чаго ў Найробі адбывалася вялікая колькасьць аварыяў зь іхным удзелам. Дзеля забесьпячэньня бясьпекі, у 2004 годзе ўрад прыняў закон, які абавязвае абсталяваць усе матату рамянямі бясьпекі, а таксама абмяжоўвае хуткасьць ягонага перамяшчэньня да 80 км/гадзіна. Акрамя таго, на ўсе матату неабходна было вырабіць гарызантальную жоўтую паласу<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3450777.stm «Crackdown hits Kenyan commuters»]. BBC</ref>. Спачатку гэта выклікала шмат пратэстаў з боку апэратараў, аднак пад ціскам урада й грамадзкасьці ім прыйшлося зьмірыцца з новымі патрабаваньнямі. === Аўтобусы === Аўтобусы заваёўваюць усё большую папулярнасьць у Найробі. У цяперашні час у горадзе працуюць тры аўтобусныя кампаніі: традыцыйная ''Kenya Bus Service'' (KBS) і новыя прыватныя апэратары ''Citi Hoppa'' і ''Double M''. Аўтобусы ''Citi Hoppa'' можна адрозніць па зялёным колеры, аўтобусы ''Double M'' афарбаваныя ў фіялетавы, а ''KBS'' маюць блакітную афарбоўку. Іншыя невялікія кампаніі арганоўваюць рэгулярнвя мiжгароднія аўтобусныя зносiны. === Чыгунка === Найробі быў заснаваны як чыгуначная станцыя, а штаб-кватэра кенійскай чыгункі да гэтага часу разьмешчана ў горадзе, непадалёк ад цэнтра. Лінія, якая праходзіць праз Найробі, злучае [[Мамбаса]] й [[Кампала|Кампалу]]. У асноўным, яна выкарыстоўваецца для грузавых перавозак, аднак па ёй таксама курсіруюць начныя пасажырскія [[цягнік]]і. Вялікая колькасьць працоўных даяжджаюць да працы ў цэнтры горада на цягніках з прыгарада, аднак у горадзе ня маецца [[лёгкая чыгунка|лёгкай чыгункі]], [[трамвай|трамвайных лініяў]] і [[мэтрапалітэн]]а. === Таксі === Паслугі [[таксі]] даступныя практычна ў любой частцы горада. Паездкі ў таксі даражэй, чым на аўтобусе ці матату, але больш бясьпечныя й камфортныя. Часьцей за ўсё таксі чакаюць кліентаў ля [[гатэль|гатэляў]], на стаянках таксі, а таксама ў цэнтры горада й каля вялікіх гандлёвых цэнтраў. == Злачыннасьць == Ад паўмільёну да мільёну людзей пражываюць у раёне [[Кібэра]], самых вялікіх і бедных [[трушчоба]]х у [[Афрыка|Афрыцы]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4261846.stm «Living amidst the rubbish of Kenya’s slum»]. BBC News</ref>, якія ўзьніклі ў 1920-х гадох як пасёлак для [[нубія|нубійсках]] жаўнераў<ref>[https://web.archive.org/web/20080821110141/http://www.csgkibera.org/ What is Kibera?] CSG Kibera</ref>. Злачыннасьць у горадзе ўсё больш узрастае, і цяпер Найробі ёсьць адзін з самых небясьпечных гарадоў. У 2001 годзе камісія [[ААН]] прысвоіла гораду «статус С», прылічыўшы яго да самых злачынных гарадох сьвету. У горадзе быў адзначы высокі ўзровень узброеных рабаўнікоў, разбойнікаў і згоншчыкаў машынаў<ref>[https://web.archive.org/web/20160304121510/http://news.xinhuanet.com/english/20010428/402881.htm «U.N. Starts Crime Study in Kenya’s Capital»]. Xinhua News Agency</ref>. Злачыннасьць павысілася таму, што шматлікія сельскія жыхары ад неўладкаванасьці сталі імкнуцца ў сталіцу, дзе не знаходзілі сабе грошай, занятку й пражытка, і ім нічога не заставалася рабіць як папаўняць трушчобу. Дамы́ й кварталы гораду наймаюць ахоўнікаў, якія працуюць днём і ноччу. Турыстам не раіцца паказваць каштоўныя прадметы й хадзіць па цэнтральнай частцы гораду ў цёмны час. Тэрарызм праявіў сябе ў горадзе ў 1998 годзе, пасьля чаго паток турыстаў рэзка паменшыўся. == Гарады-сябры == * [[Дэнвэр]], [[Каларада]], [[ЗША]] == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20070508215351/http://www.nairobicity.org/ Nairobi City — афіцыйны сайт Найробі] * [https://web.archive.org/web/20081014211809/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7 Magical Kenya review of Nairobi] * [http://www.nse.co.ke/ Nairobi Stock Exchange] * [https://web.archive.org/web/20100929024048/http://www.nairobi.com/ Nairobi.com] * [https://web.archive.org/web/20060614024703/http://www.graduates.com/ls.asp?city=Nairobi&pid=411 All Schools in Nairobi] * [https://web.archive.org/web/20060811231343/http://www7.nationalgeographic.com/ngm/0509/feature2/index.html National Geographic Feature about Nairobi] {{Сталіцы Афрыкі}} [[Катэгорыя:Гарады Кеніі]] [[Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 7zn15jbj9ctzdxb30aa099fholj6vth Чачэрск 0 24153 2692491 2611207 2026-09-25T11:54:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692491 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Чачэрск |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Чачэрску |Лацінка = Čačersk |Герб = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Čačersk, Belarus.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1159 |Статус з = |Магдэбурскае права = 1510 |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Чачэрскі раён|Чачэрскі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 8445 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2018" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247150 |СААТА = |Выява = Чачэрск. Ратуша 2013 (01).jpg |Апісаньне выявы = [[Чачэрская ратуша|Меская ратуша]] |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 55 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 55 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Чачэ́рск''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], пры ўтоку ракі [[Чачора|Чачоры]] ў [[Сож]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 8445 чалавек<ref name="belstat2018" />. Знаходзіцца за 65 км ад [[Гомель|Гомелю]], за 37 км ад чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (лінія [[Гомель]] — [[Жлобін]]). Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з [[Карма (Кармянскі раён)|Кармой]], [[Буда-Кашалёва]]м і [[Ветка]]й. Прыстань на Сажы. Чачэрск — [[Магдэбурскае права|магдэбурскае]] [[места]] [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Панізоўе (рэгіён)|Панізоўя]]), старажытны [[Чачэрскі замак|замак]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Да нашага часу тут захаваліся [[Чачэрская ратуша|меская ратуша]], палац Чарнышовых і [[Царква Сьвятога Спаса (Чачэрск)|царква Сьвятога Спаса]], помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся збудаваныя ў стылі [[клясыцызм]]у [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Чачэрск)|касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]], цэрквы Раства Багародзіцы і Ўшэсьця Гасподняга, помнікі архітэктуры XVIII ст., [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зруйнаваныя савецкімі ўладамі]]. == Назва == [[Тапонім]] Чачэрск утварыўся ад назвы ракі Чачоры. У старажытнасьці слова чачор азначала 'воск'. Далёкія продкі цяперашніх жыхароў Чачэрску выраблялі яго ў вялікай колькасьці, зьбіраючы ў лясох мёд дзікіх пчолаў, і адпраўлялі Сожам і Дняпром дзеля абмену на іншыя тавары. Пра гэта, у прыватнасьці, сьведчаць рэшткі суднаў, гружаных воскам, якія выявілі археолягі ў даўніх рэчышчах<ref>{{Літаратура/Нашы гарады|к}}</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Чачэрску}} === Раньнія часы === Паводле археалягічных зьвестак, Чачэрск узьнік у канцы X стагодзьдзя на месцы гарадзішча Замкавай Гары, на беразе Чачоры пры ўтоку яе ў Сож. Першы пісьмовы ўпамін пра [[замак|горад]] [[Радзімічы|радзімічаў]] ''Чичерск'', які князь кіеўскі [[Ізяслаў Давыдавіч]] вярнуў разам з [[Мазыр]]ом князю чарнігаўскаму [[Сьвятаполк Алегавіч|Сьвятаполку Алегавічу]], зьмяшчаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] і датуецца 1159 годам. У XII—XIII стагодзьдзях паселішча ўваходзіла ў склад [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага княства]]. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Čačerskaja ratuša. Чачэрская ратуша (XIX).jpg|240пкс|значак|[[Чачэрская ратуша|Ратуша]], абмеры]] У сярэдзіне XIV стагодзьдзя Чачэрск далучыўся да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], дзе стаў цэнтрам воласьці. У 1387—1390 гадох ён знаходзілася ў валоданьні [[Скіргайла|Скіргайлы]], потым местам кіравалі намесьнікі вялікага князя. У гэты час на месцы дзядзінца летапіснага гораду збудавалі замак. У 1501—1518 гадох Чачэрск належаў вялікай княгіні Алене Іванаўне, потым кіраваўся дзяржаўцамі з буйных фэўдалаў ([[Чартарыйскія|Чартарыйскімі]], [[Дашковічы|Дашковічамі]], [[Зяновічы|Зяновічамі]], [[Леў Сапега|Львом Сапегам]] і інш.). У 1506 годзе места вытрымала сьпярша татарскую, потым маскоўскую аблогу. У 1509 годзе Чачэрск ўпамінаецца як [[мястэчка]] [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага ваяводзтва]]<ref>[[Валеры Грынявецкі|Грынявецкі В.]] Чачэрск // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 744.</ref>. У 1510 годзе ён стаў цэнтрам [[Чачэрскае староства|Чачэрскага староства]] і атрымаў [[Магдэбурскае права]]<ref>Ляўковіч А. «Я не ганю землі чужыя, хай іх сонца не абміне, толькі дзе б за морам ні быў я, Беларусь мая снілася мне…» // [[Народная Газета]]. № 121 (4536), 16 чэрвеня 2007 г.</ref>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Чачэрск увайшоў у склад [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]]. У 1629 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Ваза]] надаў месту прывілей на штотыднёвы гандаль і на 2 двухтыднёвыя кірмашы ў год. Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Чачэрску і ваколіцаў [[Ліцьвіны|ліцьвінамі («літоўскімі людзьмі»)]]: «''литовские люди изо [[Амсьціслаў|Мстиславля]], из [[Магілёў|Могилева]], из [[Прапойск|Пропойска]], ис [[Крычаў|Кричева]], из [[Радамля|Радомля]], из Чичерска, из [[Гомель|Гомьи]]''» (1562—1563 гады)<ref>Записная книга Полоцкого похода 1562/63 года // Русский дипломатарий, Вып. 10. — М., 2004. [https://books.google.by/books?id=3i9mAAAAMAAJ&q=%22%D0%B8%D0%B7+%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BB%D1%8F,+%D0%B8%D0%B7+%D0%A7%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0,+%D0%B8%D0%B7+%D0%93%D0%BE%D0%BC%D1%8C%D0%B8%22&dq=%22%D0%B8%D0%B7+%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BB%D1%8F,+%D0%B8%D0%B7+%D0%A7%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0,+%D0%B8%D0%B7+%D0%93%D0%BE%D0%BC%D1%8C%D0%B8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwijsfTax9uHAxXC1gIHHU8OI6cQ6AF6BAgIEAI С. 150].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 58.</ref>, «''…взяли в Чичерском повете литвина Матвея Кузминского из Солонины, а Солонина их имение, с женой и с детьми''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA477&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%87%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjIgZbBt6v6AhXDDewKHXLZCtQQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%87%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%8A&f=false С. 477].</ref>. У 1704 годзе ў Чачэрску было 542 будынкі і 7 вуліцаў, дзеялі 4 царквы і касьцёл, працавалі [[карчма]], 3 крамы, [[млын]] і [[мытня]]. У 1754 годзе ў месьце пачала дзеяць езуіцкая місія. Пад 1765 годам у попісе Чачэрску ўпамінаюцца замак і мескія ўмацаваньні. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Čačersk, Zamkavaja. Чачэрск, Замкавая (XIX).jpg|240пкс|значак|Царква Раства Багародзіцы, абмеры]] У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1772 год) Чачэрск апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стаў цэнтрам павету Рагачоўскай правінцыі, пазьней — цэнтрам воласьці Рагачоўскага павету. У 1774 годзе расейскія ўлады перадалі места ў валоданьні генэрала Чарнышова. У 1780 годзе ў мястэчку пачала працаваць шкляная мануфактура, у 1788 годзе — паштовая кантора, у 1796 годзе — цагельня. У 2-й палове XVIII стагодзьдзя ў Чачэрску існавалі царква, мураваная ратуша, парк, 2 лякарні, прыстань «Крэмень». Апроч таго, тут збудавалі 3 царквы, касьцёл і палац. З 1788 году дзеяла езуіцкая школа. На 1838 год у мястэчку было 273 двары. На 1880 год у Чачэрску было 266 двароў, працавалі 2 вучэльні і 76 крамаў, штогод праводзіліся 4 кірмашы. У 1885 годзе пачала працаваць мэтэаралягічная станцыя. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у мястэчку было 328 двароў, дзеялі 4 цэрквы, касьцёл і 6 юдэйскіх малітоўных школ, працавалі лякарня, аптэка, паштова-тэлеграфнае кантора, паштовая станцыя, 80 крамаў, карчма; працавала прыстань на рацэ Сажы, зь якой у 1900 годзе адправілі 21 судна і 48 плытоў з грузам 1530 тыс. [[пуд]]оў<ref>{{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. На 1908 год — 369 двароў, дзеяла пазыкова-ашчадная каса. Каля Чачэрску вялася распрацоўка вапнякоў. У 1911 годзе пры мужчынскай і жаночай вучэльнях працавалі бібліятэкі, адкрылася крэдытнае, у 1913 годзе — спажывецкае таварыствы. У [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] 1 сакавіка 1918 году Чачэрск занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Чачэрск абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У 1926 годзе Чачэрск вярнулі ў [[БССР]], дзе ён стаў цэнтрам раёну. У 1938 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадзкі пасёлак|гарадзкога пасёлку]]. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 14 жніўня 1941 да 27 лістапада 1943 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У 1962—1965 гадох Чачэрск уваходзіў у склад Буда-Кашалёўскага раёну, 3 лістапада 1971 году ён атрымаў статус [[места]]. <gallery caption="Места на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> Čačersk, Zamkavaja-Trajecki. Чачэрск, Замкавая-Траецкі.jpg|Вуліца Замкавая. [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Чачэрск)|Траецкі касьцёл]] Čačersk, Zamkavaja-Baharodzickaja. Чачэрск, Замкавая-Багародзіцкая.jpg|Вуліца Замкавая. Царква Раства Багародзіцы Čačersk, Zamkavaja-Baharodzickaja. Чачэрск, Замкавая-Багародзіцкая (1895).jpg|Царква Раства Багародзіцы, 1895 г. Čačerskaja ratuša. Чачэрская ратуша (1895).jpg|Рынак. [[Чачэрская ратуша|Ратуша]], 1895 г. </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Čačersk, Čarnyšoŭ. Чачэрск, Чарнышоў (1937).jpg|Сядзіба, 1937 г. Čačersk, Dom kultury. Чачэрск, Дом культуры (1938-41).jpg|Дом культуры, 1938—41 гг. Čačersk, Rynak. Чачэрск, Рынак (1941-44).jpg|Рынак, 1941—44 гг. Čačersk. Чачэрск (1944-49).jpg|[[Царква Сьвятога Спаса (Чачэрск)|Спаская царква]] </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8500 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1826 from:0 till:888 bar:1880 from:0 till:2396 bar:1897 from:0 till:2325 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1908 from:0 till:3190 bar:1939 from:0 till:5100 bar:1959 from:0 till:2700 bar:1970 from:0 till:5800 bar:1991 from:0 till:8100 bar:2002 from:0 till:7700 bar:2009 from:0 till:7991 bar:2018 from:0 till:8445 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1826 год — 888 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 472.</ref>; 1880 год — 2396 чал.<ref>Sulistrowski F. Czeczersk // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/782 782].</ref>; 1897 год — 2325 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1903 год — 2468 чал.; 1908 год — 3190 чал.; 1939 год — 5,1 тыс. чал.; 1959 год — 2,7 тыс. чал.; 1970 год — 5,8 тыс. чал.; 1991 год — 8,1 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 7,7 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 266.</ref>; 2004 год — 7,7 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 470.</ref>; 2006 год — 7,9 тыс. чал.; 2008 год — 7,7 тыс. чал.; 2009 год — 7991 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 8222 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 8312 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 8445 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Адукацыя === У Чачэрску працуюць 2 сярэднія, мастацкая, спартовая школы. === Культура === Дзеюць 3 бібліятэкі, дом культуры, гістарычна-этнаграфічны музэй. === [[Мас-мэдыя]] === Выдаецца раённая газэта «[[Чачэрскі весьнік]]». == Забудова == === Плян === У цэнтры Чачэрску канцэнтруюцца 2—5-павярховыя будынкі. Заснаваны новы мікрараён з 3—5-павярховых жылых дамоў. Пераважае індывідуальная сядзібная забудова. === Вуліцы і пляцы === З [[Урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Чачэрску да нашага часу гістарычную назву захавала толькі Замкавая вуліца. У краязнаўчым артыкуле 1927 году ўпамінаюцца вуліцы Захарнапольская Слабада і Могілкавая<ref>Ганжын А. Мястэчка Чачэрск, Гомельскай акругі. (Географічна-гістарычны нарыс) // Наш край. № 1, 1927. С. 59—61.</ref>. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Чачэрску |- | * Камунальнае даччынае ўнітарнае прадпрыемства «Чачэрскі вінаробны завод» * Рэспубліканскае даччынае вытворча-гандлёвае ўнітарнае прадпрыемства «Надзея» Гомельскай фабрыкі мастацкіх вырабаў «Любна» |} == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === Дзее Чачэрскі гістарычна-этнаграфічны музэй. Спыніцца можна ў мескім гатэлі<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. === Славутасьці === * Забудова гістарычная (ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты) * Замкавая Гара (археалягічны помнік, на паўночна-ўсходняй ускраіне места) — старажытнае гарадзішча, колішні замак * Палацава-паркавы комплекс Чарнышовых (пач. ХІХ ст.) * [[Чачэрская ратуша|Ратуша]] (XVIII ст.) * Сынагога * [[Царква Сьвятога Спаса (Чачэрск)|Царква Сьвятога Спаса]] (1783) * ''Помнік адселеным вёскам'' (2003 год, праект студэнтаў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту транспарту]] ў Гомлі). Меў вышыню ў 8 мэтраў і зьмяшчаў назвы 43-х вёсак, якія зьніклі пасьля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] 1986 году<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка пра аднаўленьне чарнобыльскіх раёнаў: дай Бог, каб ва ўсіх раёнах было такое разьвіцьцё|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-pra-adnaulenne-charnobylskih-raenau-daj-bog-kab-va-usih-raenah-bylo-takoe-razvitstse-114240-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=29 красавіка 2022|дата доступу=2 траўня 2022}}</ref>. === Страчаная спадчына === * [[Чачэрскі замак|Замак]] (XIV ст.) * [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Чачэрск)|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]] (1784) * Царква Раства Багародзіцы (1780) * Царква Ўшэсьця Гасподняга (1780-я) == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 caption="Краявіды Чачэрску" class="center"> Ратуша. г. Чачэрск.jpg|[[Чачэрская ратуша|Ратуша]] Праабражэнская царква..jpg|[[Царква Сьвятога Спаса (Чачэрск)|Царква Сьвятога Спаса]] Чачэрск. Царква (01).jpg|Царква з боку [[апсыда|апсыды]] Чачэрск. Палац Чарнышовых.jpg|Палац Чарнышовых </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Чачэрск. Бровар.jpg|Бровар Чачэрск. Шэраговая забудова (04).jpg|Драўляная забудова Чачэрск. Эстрада.jpg|Эстрада Chachersk1.JPG|Сож каля Чачэрску </gallery> == Асобы == === Ураджэнцы === * [[Надзея Міхалкова]] — сябар нацыянальнай каманды Беларусі па вольнай барацьбе * [[Сяргей Пернікаў]] (нар. 1980) — атлет, сябар нацыянальнай каманды Беларусі па вольнай барацьбе, чэмпіён Беларусі 2005, 2007 гадоў === Жыхары === * [[Аксана Бязьлепкіна]] (нар. 1981) — беларуская пісьменьніца і літаратуразнаўца * [[Інэса Драбышэўская]] (нар. 1947) — міністар аховы здароўя Рэспублікі Беларусь (1994—1997) * [[Зінаіда Ключынская]] — чэмпіёнка сьвету па акадэмічнай грэблі * [[Людміла Корхава]] (нар. 1946) — народная артыстка Беларусі * [[Аляксандр Новікаў]] — доктар біялягічных навук * [[Мікалай Саўчанка]] (1922—2001) — акадэмік [[НАН Беларусі]], міністар аховы здароўя БССР у 1966—1986 гадох * [[Васіль Секуноў]] — чэмпіён сьвету сярод студэнтаў па грэка-рымскай барацьбе (1957) * [[Сьцяпан Скарапанаў]] (1910—1999) — навуковец у вобласьці земляробства і мэліярацыі, акадэмік НАН Беларусі * [[Тацяна Сьцепчанкава]] — сябар нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па дзюдо і самба * [[Любоў Хатылёва]] (1928—2024) — генэтык, акадэмік НАН Беларусі == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * [[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] [https://web.archive.org/web/20071212052629/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/castrum/02.htm Чачэрск] // Castrum, urbis et bellum: Зборнік навуковых прац, 2002. — 421 с. * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Радзіма майго духу|chachersk}} * {{Глёбус Беларусі|chechersk}} * [https://web.archive.org/web/20080724030437/http://goldring.gomel-region.by/chechersk/ Чачэрск], [https://web.archive.org/web/20160127103218/http://goldring.gomel-region.by/ Залатое колца Гомельшчыны]{{ref-ru}} {{Навігацыйная група |назоў = Чачэрск у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Чачэрскі раён |Гомельская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Рэчыччыны}} [[Катэгорыя:Чачэрск| ]] p3pk40xyx9z7rvbhap82euqicq5x7in Чавусы 0 24348 2692487 2655187 2026-09-25T11:37:46Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692487 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Чавусы |Лацінка = Čavusy |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Чавусаў |Герб = Coat of Arms of Čavusy (historical).png |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1581 |Статус з = |Магдэбурскае права = 12 жніўня 1634 |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Магілёўская вобласьць|Магілёўская]] |Раён = [[Чавускі раён|Чавускі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 10505 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2018" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовыя індэксы = 213204, 213206 |СААТА = |Выява = ChausyVokzal.JPG |Апісаньне выявы = Воданапорная вежа каля чыгуначнай станцыі |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 48 |Шырата сэкундаў = 23 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = 23 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Ча́вусы''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Бася|Басі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Чавускі раён|Чавускага раёну]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 10 505 чалавек<ref name="belstat2018" />. Знаходзяцца за 41 км на ўсход ад [[Магілёў|Магілёва]], за 5 км ад чыгуначнай станцыі Чавусы (лінія [[Магілёў]] — [[Крычаў]]). Вузел аўтамабільных дарог на [[Магілёў]], [[Крычаў]], [[Амсьціслаў]], [[Чэрыкаў]]. Чавусы — [[Магдэбурскае права|магдэбурскае]] [[места]] [[Аршанскі павет|гістарычнай Аршаншчыны]] (частка [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]). Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася [[Чавуская ратуша|меская ратуша]], помнік архітэктуры XVIII ст., [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|зруйнаваны расейскімі ўладамі]], а таксама збудаваны ў стылі [[барока]] комплекс [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (Чавусы)|кляштару кармэлітаў з касьцёлам Найсьвяцейшай Панны Марыі]], помнік архітэктуры XVII ст., [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зруйнаваны савецкімі ўладамі]]. == Назва == На думку географа [[Вадзім Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], [[тапонім]] Чавусы мае [[Цюрскія мовы|цюрскае]] паходжаньне: чавус — 'ніжэйшы военачальнік', часам проста 'дробнамаянтковы шляхціч'<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 399.</ref>. Таксама існуе меркаваньне, што паселішча заснавалі [[цыганы]]: з цыганскай чавус — гэта 'намёт'<ref name="zubovic">Зубовіч Я. [http://www.tio.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2104 Невядомыя Чавусы] // Туризм и отдых. № 34, 30 жніўня 2007 г.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Чавусаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра вёску ''Чавусавічы''<ref name="evkl">{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 735.</ref> датуецца 1581 годам. З 1589 году яны ўваходзілі ў склад [[Магілёўская эканомія|Магілёўскай эканоміі]]. У 1604 годзе паселішча атрымала статус места. 12 жніўня 1634 году [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Уладзіслаў Ваза]] надаў Чавусам [[Магдэбурскае права]] і [[Герб Чавусаў|герб]]: «''у блакітным полі на белым кані Сьв. Марцін зь мечам у руцэ, на плячах чырвоны плашч''»<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}} С. 251.</ref>. На 1648 год тут было 176 [[дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымоў]]<ref name="evkl"/>. У [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) Чавусы апынуліся ў цэнтры ваенных дзеяньняў, маскоўскія войскі акупавалі і спустошылі мясьціну. Зь вясны 1656 году тут разьмяшчалася рэзылэнцыя казацкага палкоўніка Івана Нячая. 24 сьнежня 1656 году «палкоўнік Яго Царскай Вялікасьці войска Запароскага» І. Нячай выдаў тут унівэрсал з забаронай рабаваць і крыўдзіць жыхароў [[Наваградзкі павет|Наваградзкага павету]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. 34. Акты, относящиеся ко времени войны за Малороссию (1654—1667). — Вильна, 1909. С. 95, 97, 235. [https://web.archive.org/web/20210510082718/https://www.runivers.ru/upload/iblock/0f0/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilkne.%20Tom%2034%20o1909ebrubx641sx.pdf]</ref>. Увосень 1660 году войскі Вялікага Княства Літоўскага вызвалілі Чавусы. На 1676 год тут было 109 будынкаў. Захаваліся сьведчаньні [[Ліцьвіны|літоўскай ідэнтычнасьці]] жыхароў Чавусаў і ваколіцаў: «''Я, Иванъ Новичонокъ, извествую: отецъ мой родився в Петухове под Чаусами, в Литве''»<ref>Лазаревский А. Малороссийские посполитые крестьяне (1648-1783 гг.). — Киев, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=dzwbAAAAYAAJ&q=%D1%87%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D1%87%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 56].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 67.</ref>. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1708 годзе Чавусы разрабавалі швэдзкія войскі. На 1737 год у месьце дзеялі 3 царквы, існаваў мытны пункт, дзясятую частку жыхароў складалі рамесьнікі. У 1770-я гады тут было больш за 420 дамоў, штогод праводзіўся кірмаш<ref name="evkl"/>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Čavusy. Чавусы (1843).jpg|150px|значак|зьлева|[[Русіфікацыя Беларусі|Расейскі герб]], 1843 г.]] [[Файл:Čavusy. Чавусы (1778).jpg|значак|Праект пляну Чавусаў, 1778 г.]] У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1772 год) Чавусы апынуліся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе сталі цэнтрам павету Магілёўскай, пазьней Беларускай губэрні. У 1778 годзе расейскія ўлады зацьвердзілі плян забудовы места і надалі яму новы герб. З 1789 году пачала працаваць 2-клясная павятовая вучэльня. На 1803 год у Чавусах быў 461 будынак, дзеялі касьцёл пры кляштары кармэлітаў і 4 царква. На 1825 год — 569 дамоў, 5 цэркваў, 30 крамаў, штогод праводзіліся 2 кірмашы. На 1829 год — 584 дамы, дзеялі касьцёл, 4 царквы, 6 сынагогаў. У 1839 годзе працавала палатняная мануфактура. На 1840 год — 4 мураваныя і 808 драўляных дамоў, працавалі 26 крамаў і 23 карчмы, штогод праводзіліся 2 кірмашы. У 1860 годзе ў Чавусах было 676 двароў, дзеялі 4 царквы, 2 сынагогі і 7 юдэйскіх малітоўных дамоў, працавалі лякарня, [[Русіфікацыя Беларусі|расейскія]] 2-кляснае павятовая і прыходзкая вучэльні, 73 крамы, аптэка. 12 жніўня 1881 году пачала працаваць тэлеграфная станцыя. У 1901 годзе адкрылася 3-клясная меская вучэльня, на 1904 год — працавала 41 прамысловае і 41 рамеснае прадпрыемствы, лякарня на 24 ложкі, друкарня, бібліятэка-чытальня, штогод праводзілася чатыры кірмашы. <gallery caption="Старая графіка Чавусаў" widths=150 heights=150 class="center"> Čavusy, Basia. Чавусы, Бася (1840).jpg|Панарама з боку ракі Басі, каля 1840 г. Čavuskaja ratuša. Чавуская ратуша (1842).jpg|[[Чавуская ратуша|Ратуша]]. Абмеры, 1842 г. Čavuskaja ratuša. Чавуская ратуша (1801-50) (2).jpg|Ратуша, да 1850 г. Čavusy, Basia-Zarečča. Чавусы, Бася-Зарэчча (M. Astankovič, 1890-99, 1901).jpg|Зарэчча, 1901 г. </gallery> === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Чавусы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У 1924 годзе Чавусы вярнулі [[БССР]], дзе яны сталі цэнтрам раёну Магілёўскай вобласьці. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з чэрвеня 1941 да чэрвеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. 3 студзеня 2005 году мескія ўлады афіцыйна зацьвердзілі гербу Чавусаў<ref>[http://chausy.mogilev-region.by/ru/region/geraldika Геральдика]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на [https://web.archive.org/web/20130218022448/http://chausy.mogilev-region.by/ Чаусский районный исполнительный комитет]</ref>. Зь невядомых прычынаў яны абралі пазьнейшы расейскі, а не гістарычны герб часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. <gallery caption="Места на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> Čavusy, Rynak. Чавусы, Рынак (1905) (2).jpg|Рынак. [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (Чавусы)|Касьцёл і кляштар кармэлітаў]], 1905 г. Čavusy, Rynak. Чавусы, Рынак (1933).jpg|Рынак, 1933 г. Čavusy, Zarečča. Чавусы, Зарэчча (1905).jpg|Зарэчча. Мікалаеўская царква-[[мураўёўкі|мураўёўка]], 1905 г. Čavusy, Prabojnaja. Чавусы, Прабойная (1905).jpg|Вуліца Прабойная. Юр’еўская царква-мураўёўка, 1905 г. </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Čavusy, Prabojnaja. Чавусы, Прабойная (1943).jpg|Вуліца Прабойная, 1943 г. Čavusy, Čyrvonaja. Чавусы, Чырвоная (1913).jpg|Інтэр’ер [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (Чавусы)|новага касьцёла]], 1913 г. Čavuskaja synagoga. Чавуская сынагога (A. Viner, 1937).jpg|Сынагога, 1937 г. Čavusy, Basia. Чавусы, Бася (1930-49).jpg|Млын на рацэ Басі </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:31 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:12500 ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1775 from:0 till:2530 bar:1880 from:0 till:2579 bar:1904 from:0 till:6100 bar:1939 from:0 till:7200 bar:1991 from:0 till:12500 bar:2004 from:0 till:10500 bar:2006 from:0 till:10500 bar:2008 from:0 till:10400 bar:2018 from:0 till:10505 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline> </div> * '''XVIII стагодзьдзе''': 1770-я гады — 2530 чал.<ref name="evkl"/> * '''XIX стагодзьдзе''': 1825 год — 4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3к}} С. 237.</ref>; 1840 год — 5150 тыс. чал.; 1860 год — 4579 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3к}} С. 238.</ref>; 1880 год — 4167 чал.<ref>Sulimierski F. Czausy // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/776 776].</ref>; 1884 год — 2579 чал. (2332 муж. і 2247 жан.), у тым ліку праваслаўных — 960 муж. і 940 жан., каталікоў — 8 муж. і 13 жан., юдэяў — 1364 муж. і 1294 жан.<ref>Опыт описания Могилевской губернии. В 3-х кн. Кн. 2. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре, 1884.</ref>; 1897 год — 4690 чал., зь іх 41,1% пісьменных * '''XX стагодзьдзе''': 1904 год — 6,1 тыс. чал.; 1912 год — 6991 чал.; 1926 год — 5409 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3к}} С. 239.</ref>; 1939 год — 7,2 тыс. чал.; 1959 год — 7,8 тыс. чал.; 1991 год — 12,5 тыс.<ref>{{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}</ref> * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 10,9 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 203.</ref>; 2004 год — 10,5 тыс. чал.; 2006 год — 10,5 тыс. чал.; 2008 год — 10,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3к}} С. 235.</ref>; 2016 год — 10 525 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 10 525 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 10 505 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Адукацыя === У Чавусах працуюць 2 сярэднія, спартовая базавая школы, школа-інтэрнат, школа мастацтваў. === Культура === Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі. == Забудова == === Плян === У Чавусах налічваецца 94 вуліцы і 49 завулкаў. Рака і аўтамагістраль Магілёў — Чэрыкаў падзяляюць сучаснае места на 4 плянавальныя раёны. У забудове пераважаюць дамы сядзібнага тыпу, таксама ўтварыўся мікрараён з 2—5-павярховымі пабудовамі. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Азарава вуліца || '''Вакзальная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Болдзіна вуліца || '''Палявая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Карасёва вуліца || '''Рынкавая''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Кастрычніцкая вуліца || '''Ніжняя Прапойская''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Ленінская вуліца || '''Прабойная''' вуліца<br>'''Паштовы''' тракт || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Максіма Горкага вуліца || '''Салдацкая Слабада''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Маневіча вуліца || '''Магазейная''' вуліца || Каапэратыўная вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Першамайская вуліца || '''Магілёўскі''' тракт || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Фрунзэ вуліца || '''Пясковая''' вуліца<ref>Казакова И. [https://web.archive.org/web/20110722072003/http://chausy.info/ Азбука истории города] на [https://web.archive.org/web/20110722072003/http://chausy.info/ chausy.info]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Цэнтральная плошча || '''Рынак''' пляц || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | ? || '''Верхнеялоўская''' вуліца<ref name="zubovic"/> || |} З [[урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Чавусаў да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца Чырвоная. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, будматэрыялаў, першаснай апрацоўкі лёну прамысловасьці. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Чавусаў |- | * ААТ «Чавускі масларобна-сыраробны завод» * ПУП «Чавускі камбінат каапэратыўнай прамысловасьці» * ААТ «Чавускі завод жалезабэтонных вырабаў» * РУВП «Чавускі льнозавод» |} == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === Дзее Чавускі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. === Славутасьці === Помнікам прыроды зьяўляецца мескі парк. Захаваліся стаянка эпохі нэаліту, 2 паселішчы, курганныя могільнікі. * Забудова гістарычная (ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты) * Могілкі юдэйскія === Страчаная спадчына === * [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (Чавусы)|Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў]] (1653) * [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (Чавусы)|Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі]] (1913) * [[Чавуская ратуша|Ратуша]] (1780) * Сынагога * Царква Сьвятога Юрыя (канец ХІХ ст.; [[мураўёўкі|мураўёўка]]) * Царква Сьвятога Мікалая (канец ХІХ ст.; мураўёўка) == Асобы == * [[Гершэль Даніловіч]] (1884, паводле іншых зьвестак, нарадзіўся ў [[Гомель|Гомелі]]) — бацька Кірка Дугласа, дзед [[Майкл Дуглас|Майкла Дугласа]]. У 1908 годзе разам з маладой жонкай Брайнай перабраўся за акіян. У Штатах габрэйская сям’я зь Беларусі амэрыканізавала прозьвішча. Так Даніловічы ператварыліся ў Дэмскіх. Дуглас — сцэнічнае прозьвішча Кірка (Ісур Даніловіч), якое зрабілася родным для ягонага сына Майкла<ref>[[Лашкевіч К.]] [https://web.archive.org/web/20090518171757/http://news.tut.by/society/137257.html Якіх сусьветных знакамітасьцяў варта запрасіць на гістарычную радзіму ў Беларусь], [[TUT.BY]], 15.05.2009 г.</ref> * [[Уладзімер Кудрэвіч]] (1884—1957) — маляр-пэйзажыст * [[Юрка Лявонны]] (1908—1937) — беларускі паэт * [[Леў Маневіч]] (1898—1945) — савецкі выведнік, Герой СССР * [[Любоў Ракава]] (нар. 1948) — беларускі этнограф * [[Сьцяпан Маргунскі]] (1912—1978) — навуковец у галіне права * [[Берта Сосіна-Ізраіцель]] (1903—1982) — навуковец ў галіне рэнтгеналёгіі == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3}} * Зубовіч Я. Чавусы — горад Святога Марціна: (нарысы па гісторыі ад заснавання да 1917 г.). — Магілеў: Магілёўская абласная тыпаграфія, 2008. — 254, [1] с.: іл., факсім. {{ISBN|978-985-6848-34-9}} * {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://radzima.org/be/gorad/chavusy.html Чавусы], [[Radzima.org]] * [http://catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev/44-minsk-mohilev/101115-mscislauskij-dekanat.html Чавусы — парафія Найсвяцейшай Панны Марыі Маці Касцёла], [[Catholic.by]] * [https://globustut.by/chausy/ Чавусы], [[Глёбус Беларусі]] * [https://web.archive.org/web/20110722072003/http://chausy.info/ Сайт горада Чавусы і Чавускага раёна — навіны, гісторыя, фотаальбом, Форум, Чат] {{Навігацыйная група |назоў = Чавусы ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Чавускі раён |Магілёўская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Аршаншчыны}} [[Катэгорыя:Чавусы| ]] 0360rm25n8fx008e1mu0nrapm6k66ug Васіль Захарка 0 36812 2692490 2691951 2026-09-25T11:52:42Z Франак Радзівіл 96369 2692490 wikitext text/x-wiki {{Палітык | лацінка = Vasil Zacharka | выява = Vasil Zacharka. Васіль Захарка (1900-09) (2).jpg | памер = | подпіс_пад_выявай = | пасада = 2-і [[прэзыдэнт БНР]] [[File:Stamp pahonia 1918.svg|25px]] | пачатак_тэрміну = 1928 | канец_тэрміну = 6 сакавіка 1943 | прэзыдэнт = | прэм'ер-міністар = | папярэднік = [[Пётра Крачэўскі]] | наступнік = [[Мікола Абрамчык]] | месца_нараджэньня = [[Дабрасельцы]], [[Ваўкавыскі павет (Расейская імпэрыя)|Ваўкавыскі павет]], [[Гарадзенская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] | месца_сьмерці = [[Прага]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі]], [[Трэці райх]] | партыя = [[Беларуская Сацыялістычная Грамада|БСГ]], [[Беларуская партыя сацыялістаў-фэдэралістаў|БПСФ]] | сужэнец =Пелагея Іванаўна Захарка |пасада2=[[Міністры фінансаў БНР|Міністар фінансаў БНР]] [[file:Flag of Belarus (1991-1995).svg|28px]]|пачатак_тэрміну2=3 жніўня 1923|канец_тэрміну2=1925|папярэднік2=[[Аляксандар Вальковіч]]|наступнік2=[[Уладзімер Шыманец]]|дата_нараджэньня=[[1 красавіка]] [[1887 год]]}} '''Васі́ль Іва́навіч Заха́рка''' (1 красавіка 1877, [[Дабрасельцы]] (цяпер [[Зэльвенскі раён]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]) — 14 сакавіка 1943, [[Прага]]) — беларускі палітычны дзяяч, другі [[прэзыдэнт БНР]], [[Пэдагогіка|пэдагог]], [[публіцыст]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў вёсцы [[Дабрасельцы]] на Гарадзеншчыне ў беднай сялянскай сям’і. Атрымаў хатнюю пачатковую адукацыю. У 16 гадоў стаўся сіратою, разам з двума братамі й сястрою. Скончыў [[Лыскаў]]скую настаўніцкую сэмінарыю. У 1895 здаў іспыт на царкоўнапрыхадзкога настаўніка. Працаваў у царкоўнапрыходзкай школцы, потым пісарам. === Вайсковая служба === З 15 кастрычніка 1898 году на вайсковай службе. Вытрымлівае іспыт на «Заўрад вайсковага чыноўніка», потым іспыт па праграме вайскова-юнкерскай вучэльні. У 1902 годзе звольніўся з войска афіцэрам запасу. Працаваў сакратаром губэрнатарскае ўправы, пасьля — сакратаром бурмістра гораду [[Пултуск]]у. Належаў да [[Беларуская Сацыялістычная Грамада|Беларускай Сацыялістычнай Грамады]]. Зноў пакліканы да войска 10 сьнежня 1904 году ў сувязі з выбухам [[расейска-японская вайна|расейска-японскай вайны]]. Служыў да 1917 году. У 1906 атрымаў тытул калескага рэгістратара, у 1909 — губэрнскага сакратара. У 1912 — у чыне калескага сакратара, у 1915 — тытулярным саветнікам. Займаў пасады: 1906 — справавод брыгады, 1914 — памочнік начальніка аправізацыі арміі [[Паўночна-Заходні фронт (Першая сусьветная вайна, Расея)|паўночна-заходняга фронту]], у 1916 — загадчык канцэлярыі штабу 10-й арміі. У красавіку 1917 — намесьнік старшыні вярхоўнага суду штабу 10-й арміі. === Дзейнасьць у ворганах Беларускай Народнай Рэспублікі === [[Файл:Government of BNR.jpg|міні|279x279px|Рада БНР. Захарка сядзіць з правага краю.]]Прымаў актыўны ўдзел у зьедзе беларускіх вайскоўцаў Заходняга фронту 22 кастрычніка 1917 году ў [[Менск]]у. У створанай [[Цэнтральная Беларуская Вайсковая Рада|Цэнтральнай Беларускай Вайсковай Радзе]] займаў пасаду сакратара. На [[Першы Ўсебеларускі зьезд|І Усебеларускім Кангрэсе]] Захарка абраны сябрам Рады Зьезду. Пад час разгону Кангрэсу арыштаваны зь іншымі сябрамі Рады ([[Канстанцін Езавітаў]], [[Язэп Мамонька]]) [[бальшавікі|бальшавікамі]]. У сувязі з наступам немцаў на Менск арыштаваныя здолелі вызваліцца з турмы ў ночы на 19 лютага 1918. 21 лютага 1918 у Менску створаны [[Народны Сакратарыят Беларусі]]. [[Язэп Варонка]] — старшыня, Захарка — [[скарбнік]]. [[Файл:Misija BNR, Berlin. Місія БНР, Берлін (1919).jpg|зьлева|значак|291x291пкс|Супрацоўнікі Дыпляматычнае місіі БНР у Бэрліне (1919). Сядзяць (зьлева направа): невядомы, невядомы, [[Лявон Заяц]], Васіль Захарка, [[Клара Заяц]], [[Антон Борык]].]] [[Файл:Народны Сакратарыят Беларусі. Narodny Sakrataryjat Bielarusi.jpg|значак|260x260пкс|Першы склад Народнага Сакратарыята Беларусі злева направа: [[Аркадзь Смоліч]], [[Ян Серада|Янка Серада]], [[Язэп Лёсік]], [[Аляксандар Цьвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]], [[Антон Аўсянік]], [[Язэп Варонка]], Васіль Захарка, [[Пётра Крачэўскі]]. ]] 1 траўня абраны сябрам фінансавае камісіі Рады БНР. Сябра ЦК [[Беларуская партыя сацыялістаў-фэдэралістаў|Беларускай партыі сацыялістаў-фэдэралістаў]]. Займаў розныя міністэрскія пасады ва ўрадзе, з траўня — кіраўнік друкарні Народнага сакратарыяту БНР. 23 ліпеня ўвайшоў у склад кабінэту Я. Серады, заняўшы пасаду народнага сакратара фінансаў. Пасьля перайменаваньня ў [[кастрычнік]]у 1918 Народнага Сакратарыяту ў [[Рада Народных Міністраў|Раду Народных Міністраў]] Захарку прызначаюць Міністрам фінансаў. Яго дэлегуюць на розныя далікатныя місіі. У сувязі з наступам бальшавікоў Урад БНР пераяжджае ў [[Вільня|Вільню]], а потым у [[Горадня|Горадню]]. Адтуль 3 сакавіка 1919 ад імя Рады Міністраў Захарка разам з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] дасылае ноту пратэсту польскаму ўраду з-за пачатку польскай усеагульнай мабілізацыі ў [[Вільня|Вільні]] й ноту пратэсту супраць пачатку выбараў у польскі Сойм і далучэньня Аўгустоўскага павету да Польшчы. Нота накіраваная прадстаўнікам [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]] ды [[Італія|Італіі]] ў Спаа. На Парыскую канфэрэнцыю Антон Луцкевіч і Захарка выслалі мэмарыял у справе прызнаньня Беларусі й яе дзяржаўных правоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічных беларускіх землях]]. === На эміграцыі === [[Файл:BNR, Berlin. БНР, Берлін (1919) (1).jpg|цэнтар|значак|975x975пкс|Сустрэча прадстаўнікоў замежных прадстаўніцтваў БНР у Бэрліне напярэдадні выезду ў Парыж на Мірную канфэрэнцыю (лістапад 1919). Зьлева направа — [[Лявон Вітан-Дубейкаўскі|Лявон Дубейкаўскі]], [[Пётра Крачэўскі|Пётра Крэчэўскі]], Васіль Захарка, [[Лявон Заяц]], [[Яўген Ладноў]], [[Яўхім Бялевіч]], [[Янка Чарапук|Янка Чарапук.]]]] 24 лістапада 1919 году [[Пётра Крэчэўскі]], Васіль Захарка і Бялевіч выехалі з [[Бэрлін]]у праз Прагу і Варшаву ў Менск, куды прыбылі 1 сьнежня. 13 сьнежня ў Менску на скліканай Радзе БНР адбыўся падзел на [[Народная рада БНР|Народную Раду БНР]] і [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшую Раду БНР]]. Народная Рада Рэспублікі аднагалосна выбрала новы прэзыдыюм начале са старшынём Крэчэўскім, а таксама [[Палута Бадунова|Палутай Бадуновай]] і Захаркам. Сакратарамі былі прызначаны Козіч і [[Язэп Мамонька]]. [[Вацлаў Ластоўскі]] быў празначаны старшынём Рады Міністраў. Ад яго імя была надрукаваная і патаемна распаўсюджвалася адозва на беларускага насельніцтва, у якой створаная Рада абвяшчалася адзінай выканаўчай уладай на Беларусі. Гэта не спадабалася палякам, і быў выдадзены загад арыштаваць урад Ластоўскага. Пётра Крэчэўскі і Захарка, каб пазьбегнуць арышту, былі вымушаныя эміграваць у [[Бэрлін]], дзе ўжо была [[дыпляматычная місія БНР]]. Тут Захарка выконваў функцыі заступніка Рады Міністраў у адсутнасьць Луцкевіча. 2 чэрвеня 1920 году прызначаны старшынём Надзвычайнай Беларускай Дыпляматычнай Місіі БНР. Захарка накіроўваецца ў Маскву па запрашэньні міністра замежных справаў РСФСР Георгія Чычэрына. Тамака ён выконваў абавязкі старшыні місіі БНР у Маскве. Захарка намагаецца прызнаньня незалежнасьці Беларусі перад савецкімі ўладамі, арганізацыі войска, вызваленьня беларускіх палітвязьняў ва Ўсходняй Беларусі й матэр’яльнай дапамогі. У гэты час Ластоўскі вызваляецца з польскай турмы і пераяжджае ў [[Коўна]], куды перамяшчаецца і ўрад БНР. [[Файл:Захарка 20-е.png|значак|323x323пкс|З жонкай 1920-ыя]] Пасьля Рыскай дамовы 26—29 верасьня 1921 у Празе адбываецца Палітычная нарада беларускай эміграцыі, дзе Захарка быў заступнікам старшыні нарады. Ён падпісаў прынятыя на ёй рэзалюцыі: «Аб Слуцкім паўстаньні», «Аб чыннасьці Савянкова», «Аб чыннасьці Балаховіча», «Аб рыскім трактаце», «Аб дзяржаўным будаўніцтве Беларусі». Апошняя рэзалюцыя сьцьвярджала, што «Беларусь павінная быць дзяржавай непадзельнай і ні ад каго не залежнай. Беларуская Нацыянальна-Палітычная Нарада зазначае: а) што адзіным заканадаўчым органам Беларусі зьяўляецца Рада БНР, маючая пераемнасьць улады ад Усебеларускага кангрэсу 1917 г., б) што адзінай адказнай уладай Беларусі зьяўляецца Ўрад БНР, маючы мандат ад Рады БНР». 23 жніўня 1923 году на сходзе Прэзыдыюма Рады і Ўраду БНР, пасьля адстаўкі Ластоўскага, начале ўраду стаў [[Аляксандар Цьвікевіч]]. Захарка быў прызначаны Міністрам фінансаў. 2 лістапада 1923 году Захарка выехаў з Коўні ў Прагу, дзе працягваў працу як заступнік старшыні ўраду Рады БНР Пётры Крэчэўскага. Быў супраць супрацоўніцтва з Польшчай і Летувою з-за тэрытарыяльных захопаў беларускіх земляў. Зьвяртаў увагу, што хаўрусы з Расеяй прыводзілі толькі да расейскафікацыі беларускага народу. На скліканай Цьвікевічам 10 кастрычніка 1925 году канфэрэнцыі ў Бэрліне Захарка не прызнаў Савецкай Беларусі за незалежную дзяржаву. Толькі дзякуючы яму БНР не спыніла свайго існаваньня, бо большасьць сябраў рады прызнала [[БССР]]. 12 сьнежня 1925 Васіль Захарка быў абраны старшынём Таварыства «Беларуская Рада» ў Празе. Супрацоўнічаў з украінскай і расейскай эміграцыяй. Выкарыстоўваў кожную нагоду, каб абвесьціць ўсяму сьвету пра няўдзячны лёс сваёй Бацькаўшчыны. Пісаў звароты ў Лігу Нацыяў, кіраўніцтву іншых краінаў. Прымаў удзел у розных беларускіх імпрэзах у Празе (выстава праскіх беларускіх выдавецтваў, угодкі БНР). [[Файл:Василь Захарка 1939.png|значак|275x275пкс|Захарка шпацыруе 1939]] Быў намесьнікам старшыні Рады БНР Пётры Крэчэўскага да ягонай сьмерці 8 сакавіка 1928 году. Пасьля заняў пасаду прэзыдэнта БНР. Спрабаваў давесьці сусьветнай грамадзкасьці беларускасьць Вільні. 9 сьнежня 1928 году даслаў мэмарыял на імя старшыні Лігі Нацыяў, дзе прадставіў беларускі бок бачаньня на справу Вільні. 12 кастрычніка 1939 даслаў пратэст прэзыдэнту Летувы супраць савецка-летувіскай дамовы ад 10 кастрычніка, згодна якой Віленшчына была перададзеная ў склад Летувы. У 1941 годзе Захарка як член [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта]] [[Беларускі камітэт самапомачы|самапомачы]] дапамог сямʼі Вольфсанаў атрымаць дакумэнт, які заяўляў, што яны праваслаўныя беларусы, хай ўсім членам камітэта было вядома, што яны габрэі. Дзякуючы гэтаму габрэй Аркадзь Вольфсан перажыў вайну. <ref>http://www.radabnr.org/hienijus-yad-vashem/</ref> [[Файл:Пахаваньне Васіля Захаркі.png|зьлева|значак|Пахаваньне Захаркі на Альшанскіх могілках.]] 6 сакавіка 1943 году тастамэнтам здаў паўнамоцтвы [[Мікола Абрамчык|Міколу Абрамчыку]]. А 14 сакавіка памёр ад працяглай хваробы на туберкулёз. Пакінуў пасьля сябе багаты архіў БНР. Пахаваны ў Празе на Альшанскіх могілках. Немцы абрэзалі ў газэтах артыкулы-нэкралёгі. На пахаваньні гестапа забараніла ўсялякія прамовы. Але калі апускалі труну, да яе прарваўся інжынэр Мікола Абрамчык і прамовіў, за ім гэтаксама выступіў прадстаўнік ўкраінскай моладзі. Каля магілы пачаўся нейкі рух людзей у цывільным. Прафэсар Мазэпа (пасьля прэм’ер украінскага ўраду) сказаў толькі: «Нічога, мы яшчэ будзем мець аказію прамовіць іншым разам». Калі засыпалі магілу, стала блага [[Ларыса Геніюш|Ларысе Геніюш]], якую на руках аднесьлі [[Міхась Забэйда-Суміцкі]] і інжынэр [[Васіль Русак]]. [[Файл:1 taler Vasiĺ Zacharka.png|зьлева|значак|230x230пкс|Партрэт Васіля Захаркі паштовая марка БНР]] [[Файл:Vasil Zacharka, mahiła 01.jpg|значак|Магіла Васіля Захаркі на Альшанскіх могілках у Празе]]Ларыса Геніюш у сваіх успамінах пісала пра Захарку: «''Гэта вельмі паважаны чалавек з думкамі пра Беларуса (…) Палітычнай дзейнасьці ён ніякай не праводзіў, часам толькі пісаў пратэсты супраць бяспраўя над нашым народам у Лігу Нацыяў, падтрымліваў эміграцыю і меў цесную лучнасьць з эміграцыяй другіх народаў — украінскай, расейскай. Ён быў беларускім эсэрам. У Бога ня верыў, але пасьля прасіў пахаваць яго па-хрысьціянску. У Прагу іх запрасілі чэхаславакі ўжо зь Летувы, куды спачатку пераехаў урад БНР. Мелі яны невялікую дапамогу ад урада, а да акупацыі ад чэскага Чырвонага Крыжу''». == Працы == * Галоўныя моманты беларускага руху, Прага, 1926 — захоўваецца ў рукапісе ў Бібліятэцы імя Францыска Скарыны ў Лёндане * Беларусь — роля і значэньне на ўсходзе Эўропы. * Пратэст Захаркі Прэзыдэнту Летувы — Спадчына №1-1994 * Закон аб грамадзянстве БНР ад 14 сьнежня 1919 — Спадчына №1-1994 == Літаратура == * Галіна Глагоўская. Васіль Захарка — Другі Прэзыдэнт БНР // «Спадчына» №1-1994 * Васіль Захарка На вернай службе бацькаўшчыне й народу (на 10 год сьмерці) // «Спадчына» №1-1994 * [http://slounik.org/232274.html Zacharka Vasil] // {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} {{Сьпіс кіраўнікоў Беларусі з 1918 году}} {{Прэм'ер-міністры Беларусі}} {{Міністры фінансаў БНР}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Захарка, Васіль}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дабрасельцах]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]] [[Катэгорыя:Міністры фінансаў БНР]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры БНР]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты БНР]] [[Катэгорыя:Сябры Рады БНР]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Празе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Альшанскіх могілках у Празе]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] 33kxpp70bf38im654g3i3jctf61sngg Токіё 0 44263 2692406 2690810 2026-09-25T06:57:17Z Dymitr 10914 /* Адукацыя */ крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Tokyo?oldid=1375930845 2692406 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Токіё |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Токіё |Назва на мове краіны = 東京都 |Код мовы назвы краіны = ja |Краіна = Японія |Герб = |Сьцяг = Flag of Tokyo Metropolis.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 35 |Шырата хвілінаў = 41 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 139 |Даўгата хвілінаў = 36 |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.metro.tokyo.jp/ }} '''То́кіё''' ({{мова-ja|東京|}}, {{праслухаць|ja-Tokyo.ogg|''То:кё:''}}, «Усходняя сталіца») — [[сталіца]] [[Японія|Японіі]], ейны адміністрацыйны, фінансавы, культурны й прамысловы цэнтар. Разьмешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы найбольшага японскага вострава [[Хансю]], на раўніне Канто ў бухце [[Такійская затока|Такійскай затокі]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Плошча места сягае 2187,08 км². Насельніцтва ўласна гораду перавышала 14 мільёнаў станам на 2023 год. Такійская аглямэрацыя, якая ўклучае Токіё й часткі шасьці суседніх прэфэктураў, уважаецца за трэцюю паводле колькасьці насельніцтва мэтрапольную зону ў сьвеце, з 33 мільёнамі жыхароў станам на 2025 год<ref>{{спасылка|спасылка=https://desapublications.un.org/publications/world-urbanization-prospects-2025-summary-results|загаловак=World Urbanization Prospects 2025: Summary of Results — DESA Publications|выдавецтва=desapublications.un.org|дата публікацыі=18.11.2025|дата доступу=26.05.2026}}</ref>. Тут засядае ўрад Японіі, а таксама месьціцца рэзыдэнцыя імпэратара. Такійская адміністрацыя кіруе цэнтральнымі 23 адмысловымі акругамі, якія раней складалі Такійскі горад, а таксама мае ўладу над рознымі прадмесьцямі й паселішчамі на захадзе, а таксама дзьвюма аддаленымі [[Такійскія астравы|Такійскімі астравамі]]. Токіё шырока вядомы як места, але фактычна з 1943 году ягоная структура кіраваньня больш падобная да прэфэктуры, дзе губэрнатар і асамблея маюць прыярытэт над мясцовымі муніцыпальнымі ўладамі. Сярод адмысловых акругаў вылучаюцца акруга [[Ціёда]], дзе знаходзіцца [[будынак парлямэнту Японіі]] й [[Імпэратарскі палац (Токіё)|Імпэратарскі палац]], акруга [[Сіндзюку]], якая ўважаецца за адміністрацыйны цэнтар гораду, і акруга [[Сібуя]], якая мае фунцыі вузла камэрцыі й прадпрымальніцтва. Токіё, першапачаткова вядомае як Эда, набыло палітычную значнасьць у 1603 годзе, калі стала сядзібай [[сёгунат Такугава|сёгунату Такуґава]], і да сярэдзіны XVIII стагодзьдзя Эда ператварылася зь невялікай рыбалавецкай вёскі ў адзін з найбуйнейшых гарадоў сьвету з насельніцтвам большым за мільён. Па [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|Рэстаўрацыі Мэйдзі]] ў 1868 годзе імпэратарская сталіца з [[Кіёта]] была перанесеная ў Эда, і горад атрымаў назву Токіё, што літаральна перакладаецца як «Усходняя сталіца». Токіё было моцна пашкоджанае вялікім землятрусам Канто 1923 году й бамбаваньнямі хаўрусьнікамі падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Пачынаючы з канца 1940-х гадоў, места хутка перабудавалася й пашырылася, што падсілкавала японскі эканамічны цуд, калі эканоміка Японіі стала другой паводле велічыні ў сьвеце пасьля эканомікі [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/1985/1985-3-1.htm#:~:text=After%20a%20brief%20recession%20in,in%20the%20world%20in%201968.|загаловак=External Economic Relations: From Recovery to Prosperity to Making a Positive Contribution|выдавецтва=www.mofa.go.jp|дата доступу=07.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230715015112/https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/1985/1985-3-1.htm#:~:text=After%20a%20brief%20recession%20in,in%20the%20world%20in%201968.|дата копіі=07.2023}}</ref>. Станам на 2025 год у Токіё маюць свае сядзібы 26 кампаніяў зь сьпісу [[Fortune Global 500]]<ref name=":7" >{{спасылка|спасылка=https://fortune.com/ranking/global500/|загаловак=Fortune Global 500|выдавецтва=Fortune|дата доступу=22.01.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260114130124/https://fortune.com/ranking/global500/|дата копіі=01.2026}}</ref>. Токіё было першым горадам у Азіі, які ладзіў [[Летнія Алімпійскія гульні 1964 году|летнія Алімпійскія]] й Паралімпійскія гульні ў 1964 годзе, а таксама яшчэ раз у 2021 годзе. Таксама тут арганізоўваліся некалькі самітаў [[Група Сямі|G7]]. Токіё ўважаецца за міжнародны вузел дасьледаваньняў і распрацовак, а таксама за акадэмічны цэнтар зь некалькімі буйнымі й паважанымі ўнівэрсытэтамі, улучна з [[Такійскі ўнівэрсытэт|Такійскім унівэрсытэтам]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|загаловак=QS World University Rankings 2024|выдавецтва=Top Universities|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240104115634/https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|дата копіі=01.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking|загаловак=World University Rankings|выдавецтва=Times Higher Education (THE)|дата публікацыі=09.2023|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20230927173053/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking|дата копіі=09.2023}}</ref>. [[Такійскі мэтрапалітэн]] пачаў сваю працу ў 1927 годзе, што зрабіла яго найстарэйшай сыстэмай мэтро ў [[Азія|Азіі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://asia.nikkei.com/Business/Take-a-ride-back-to-1927-on-Asia-s-first-subway-line|загаловак=Take a ride back to 1927 on Asia’s first subway line|выдавецтва=Nikkei Asia|дата доступу=22.07.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250803172957/https://asia.nikkei.com/business/take-a-ride-back-to-1927-on-asia-s-first-subway-line|дата копіі=08.2025}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Meiji_tenno1.jpg|зьлева|міні|200пкс|Імпэратар [[Муцухіта]] ([[Мэйдзі]])]] Токіё зьяўляецца вядучым горадам [[Японія|Японіі]] крыху больш за 400 гадоў. Першапачаткова названы [[Эда]] (江戸, «уваход у заліў»), горад пачаў квітнець пасьля таго, як [[Іэясу Такуґава]] зрабіў яго цэнтрам [[Сёґунат Такуґава|сёґуната]] ў 1603 годзе. Але ня ўсе ў гісторыі горада было гладка. У 1657 годзе распачаўся вялікі [[пажар]], «[[Вялікі агонь Эда]]», які унёс 100 000 жыцьцяў і зьнішчыў [[замак]] гораду, які будаваўся 180 гадоў і быў скончаны да 1637 году за 20 гадоў да пажару. У 1707 годзе [[Эда]] пакрывае попелам [[вулькан (геалёгія)|вулькан]] [[Фудзіяма|Фудзі]], а ў 1855 годзе ў горадзе адбываецца «[[Вялікі Землятрус]]». У [[эпоха Мэйдзі|эпоху Мэйдзі]] (明治時代, 1868—1912) Эда стаў афіцыйнай сталіцай і атрымаў новую назву — Токіё, ці Ўсходняя сталіца. Горад шмат пакутаваў таксама й у 1-й палове XX стагодзьдзя. Першы раз — ад моцнага землятрусу 1923 году, а другі — у часы [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Але нягледзячы на гэта Токіё аднавіўся й цяпер зьяўляецца адным зь вядучых [[мэтраполіс]]аў усяго сьвету. == Адміністрацыйная структура == Афіцыйна Токіё зьяўляецца ня горадам, а адной з прэфэктур, дакладней, сталічнай акругай (都 ''то''), адзінай у гэтым клясе. Яго тэрыторыя, акрамя часткі выспы Хансю, уключае ў сябе некалькі дробных выспаў на поўдзень ад яго, а таксама выспы Ідзу й Аґасавара. Акруга Токіё складаецца з 62-х адміністрацыйных адзінак — гарадоў, пасёлкаў і сельскіх абшчын. Калі кажуць «горад Токіё», звычайна маюць на ўвазе ўваходныя ў сталічную акругу 23 адмысловыя раёны, якія з 1889 па 1943 складалі адміністрацыйную адзінку [[горад Токіё]], а цяпер самі прыраўнаныя па статусе да гарадоў; у кожнага ёсьць свой мэр і гарадзкая рада. Сталічны ўрад узначальвае ўсенародна абіраны губэрнатар. Штаб-кватэра ўрада знаходзіцца ў [[Сіндзюку]], які зьяўляецца муніцыпальным цэнтрам акругі. У Токіё таксама знаходзіцца дзяржаўны ўрад і галоўны імпэратарскі палац. == Гісторыя Токіё == Хоць раён Токіё засялялі плямёны яшчэ ў [[Каменны век|Каменным веку]], актыўную ролю ў гісторыі горад стаў гуляць параўнальна нядаўна. У XII стагодзьдзі мясцовым ваяром Эда Тара Сіґэнадай тут быў пабудаваны форт. Паводле традыцыі, імя Эда ён атрымаў па месцы пражываньня (江戸, «уваход у заліў»). У 1457 годзе Ота Докан, кіраўнік вобласьці Канто пры японскім сёґунаце, пабудаваў замак Эда. У 1590 годзе ім завалодаў [[Іэясу Такуґава]], заснавальнік клана сягуноў. Такім чынам, Эда стаў сталіцай сёґуната, імпэрскай сталіцай жа заставаўся [[Кіёта]]. Іэясу былі створаныя доўгачасовыя інстытуты кіраваньня. Горад хутка рос і да XVIII стагодзьдзя стаў адным з найбуйнейшых гарадоў сьвету. У 1615 годзе войска Іэясу зьнішчылі сваіх супернікаў — клан Таетомі, атрымаўшы тым самым, абсалютную ўладу на працягу каля 250 гадоў. У выніку [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|рэстаўрацыі Мэйдзі]] ў 1868 годзе сягунату прыйшоў канец, у верасьні імпэратар [[Муцухіта]] перанёс сюды сталіцу, назваўшы яе «Усходняя сталіца» — Токіё. Гэта спарадзіла дэбаты, ці можа [[Кіёта]] па-ранейшаму заставацца сталіцай. У другой палове XIX стагодзьдзя стала бурна разьвівацца прамысловасьць, затым і суднабудаваньне. У 1872 годзе пабудаваная чыгунка Токіё—Ёкаґама, у 1877 — Кобэ—Осака—Токіё. Да 1869 году горад зваўся Эда. 1 верасьня 1923 году ў Токіё й навакольлях адбыўся найбуйнейшы землятрус (7—9 балаў па [[Шкала Рыхтэра|шкале Рыхтэра]]). Амаль палова гораду была разбураная, пачаўся моцны пажар. Ахвярамі сталі каля 90 000 чалавек. Хоць плян рэканструкцыі апынуўся вельмі дарагім, горад стаў часткова аднаўляцца. Горад ізноў сур’ёзна папакутаваў падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]]. Горад падвяргаўся масіраваным паветраным нападам. Толькі пры адным рэйдзе загінулі больш за 100 000 жыхароў. Мноства драўляных будынкаў згарэла, пацярпеў стары Імпэратарскі палац. Пасьля вайны Токіё быў акупаваны вайскоўцамі, падчас [[Карэйская вайна|Карэйскай вайны]] ён стаў буйным вайсковым цэнтрам. Тут па-ранейшаму засталіся некалькі амэрыканскіх баз (ваенная база Ёкота й іншыя). У сярэдзіне XX стагодзьдзя эканоміка краіны стала імкліва адраджацца (што было ахарактарызавана як «Эканамічны цуд»), у 1966 годзе яна стала другой найбуйнейшай эканомікай у сьвеце. Адраджэньне ад вайсковых траўмаў даказала правядзеньне ў Токіё ў 1964 годзе [[Летнія Алімпійскія гульні 1964 году|Летніх Алімпійскіх гульняў]], дзе горад выгодна паказаў сябе на міжнароднай арэне. Працуе [[Такійская фондавая біржа]]. З 1970-х гадоў Токіё захліснула хваля [[працоўная сіла|працоўнай сілы]] зь сельскіх раёнаў, што пацягнула за сабой наступнае разьвіцьцё гораду. Да канца 1980-х гадоў ён стаў адным з самых дынамічна развівальных гарадоў на Зямлі. 20 сакавіка 1995 году ў [[Такійскі мэтрапалітэн|такійскім мэтрапалітэне]] адбыўся газавы напад з выкарыстаньнем [[зарын]]а. Тэракт быў праведзены рэлігійнай сэктай «[[Аум Сінрыкё]]». У выніку папакутавала больш за 5000 чалавек, 11 зь іх загінула. Сэйсьмічная актыўнасьць у раёне Токіё прывяла да пачатку дыскусіяў аб пераносе сталіцы Японіі ў іншы горад. Названыя трое кандыдатаў: [[Насу]] (300 км да поўначы), [[Хігасіна|Хіґасіна]] (недалёка ад [[Нагана|Наґана]], цэнтральная Японія) й новы горад у правінцыі Міе, недалёка ад Наґоі (450 км заходняга Токіё). Ужо атрымана рашэньне ўраду, хоць больш ніякіх наступных дзеяньняў не прадпрымаецца. У цяперашні час Токіё працягвае разьвівацца. Пасьлядоўна ажыцьцяўляюцца праекты па стварэньні штучных выспаў. Самым прыкметным праектам зьяўляецца [[Адайба]], які цяпер зьяўляецца асноўным гандлёвым і забаўляльным цэнтрам. == Геаграфія == [[Файл:Skyscrapers of Shinjuku 25 January 2004.jpg|значак|Відарысы цэнтральнага Токіё ў раёне [[Сіндзюку]].]] Сталічная акруга Токіё месьціцца да паўночы захад ад [[Такійская затока|Такійскай затокі]], маючы памеры прыблізна 90 км з усходу на захад і 25 км з поўначы на поўдзень. Сярэдняя вышыня па-над узроўнем мора ў Токіё складае 40 мэтраў<ref>{{спасылка|спасылка=http://population.mongabay.com/population/japan/1850147/tokyo|загаловак=Population of Tokyo, Japan|выдавецтва=Mongabay|дата доступу=02.2012|копія=https://web.archive.org/web/20120121222042/http://population.mongabay.com/population/japan/1850147/tokyo|дата копіі=01.2012}}</ref>. На ўсходзе яна мяжуе зь [[Ціба (прэфэктура)|прэфэктурай Ціба]], на захадзе — з [[Яманасі (прэфэктура)|прэфэктурай Яманасі]], на поўдні — з [[Канагава (прэфэктура)|прэфэктурай Канаґава]] й на поўначы — з [[Сайтама (прэфэктура)|прэфэктурай Сайтама]]. У яе таксама ўваходзяць астравы ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], разьмешчаныя ад Хансю наўпрост на поўдзень. Бліжэй за ўсё месьцяцца астравы [[Ідзу]], а астравы [[Аґасавара]] ([[Банінскія астравы]], і адзін зь іх, [[Іядзіма]]) адстаяць на цэлую тысячу кілямэтраў. Атол [[Акінаторы]] ёсьць найбольш паўднёвым пунктам, і востраў [[Мінаміторы]] (Маркус) уважаецца за найбольш усходнюю тэрыторыі Токіё й агулам Японіі. Праз гэтыя астравы й горныя рэгіёны на захадзе агульныя паказьнікі шчыльнасьці насельніцтва Токіё значна заніжаюць рэальныя лічбы для гарадзкіх раёнаў і прадмесьцяў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.metro.tokyo.lg.jp/ENGLISH/ABOUT/HISTORY/history03.htm#:~:text=With%20a%20population%20density%20of,average%201.94%20persons%20per%20household.|загаловак=Population of Tokyo – Tokyo Metropolitan Government|выдавецтва=www.metro.tokyo.lg.jp|дата публікацыі=10.2015|дата доступу=09.2020|копія=https://web.archive.org/web/20200320031750/https://www.metro.tokyo.lg.jp/ENGLISH/ABOUT/HISTORY/history03.htm#:~:text=With%20a%20population%20density%20of,average%201.94%20persons%20per%20household.|дата копіі=03.2020}}</ref>. Токіё стаіць на шыраце 35,65, што блізка да 36-й паралелі паўночнай шыраты, што робіць яго больш паўднёвым у параўнаньні з [[Рым]]ам, [[Нью-Ёрк]]ам і [[Пэкін]]ам<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.latlong.net/place/tokyo-japan-8040.html|загаловак=Tokyo, Japan Geographic Information|выдавецтва=Latlong.net|дата публікацыі=09.2020|дата доступу=09.2020|копія=https://web.archive.org/web/20170914042600/http://www.latlong.net/place/tokyo-japan-8040.html|дата копіі=09.2017}}</ref>. [[Файл:Korekiyo Takahashi memorial park 0612150018.jpg|значак|зьлева|Мэмарыяльны парк імя Такахасі Карэкіё.]] Сталічная акруга Токіё й прылеглыя да яго прэфэктуры Канаґава, Сайтама й Ціба ўтвараюць гэтак званы [[Вялікі Токіё]], на тэрыторыі якога пражывае блізу 33 млн чалавек альбо блізу 25&nbsp;% насельніцтва Японіі. Самая высокая гара ў Токіё, [[Куматоры]], сягае вышынёю 2017 мэтраў, а сярод іншых гор найбольш высокай ёсьць [[Такасу]] (1737&nbsp;м), [[Адаке]] (1266&nbsp;м) й [[Мітаке]] (929 м). Самае вялікае возера ў Токіё — возера [[Акутама]] на рацэ [[Тама (рака)|Тама]] блізу прэфэктуры Яманасі. === Клімат === Токіё знаходзіцца ў зоне вільготнага субтрапічнага клімату паводле клясыфікацыі клімату [[Кёпэн]]а з гарачым вільготным летам і мяккай зімою. Штогадовая колькасьць ападкаў у сярэднім складае 1600&nbsp;мм з больш вільготным летам і больш сухой зімою. Сьнегапад ёсьць спарадычнай зьявай, але назіраецца практычна штогод. Колькасьць жыхароў Токіё ўплывае на клімат, таму Токіё ўважаецца за пераканаўчы прыклад узаемасувязі паміж ростам гарадоў і кліматам. Вясна доўжыцца з сакавіка па травень. Гэта найбольш наведвальны час для турыстаў. Раньняй вясною ўсе яшчэ ёсьць халодныя дні, але ў траўні паветра ўжо дастаткова сагрэтае. Лета цягнецца ад чэрвеня па жнівень і ёсьць найгарачэйшым і найбольш вільготным сэзонам году. Тэмпэратурныя паказьнікі дасягаюць 30 C°. Пры гэтым найцяплейшым месяцам уважаецца жнівень, у які сярэдняя тэмпэратура фіксуецца на адзнацы 26,9 °C. Восень доўжыцца зь верасьня па лістапад. Тэмпэратура й вільготнасьць у гэты час паступова зьніжаюцца. Зіма цягнецца ад сьнежня па люты. Гэта самы халодны й сухі пэрыяд. Нават у цэнтральнай частцы ляжыць сьнег, але ён хутка расстае. Найхаладнейшым месяцам ёсьць студзень, сярэдняя тэмпэратура якога фіксуецца на адзнацы 5,4 °C. Сьветлавы дзень кароткі, таму што сонца заходзіць блізу 4:30 — 5:30 папаўдні. Тым часам у блізкасьці астравоў Аґасавара, тэмпэратура трымаецца на адзнацы 20 C° нават у сярэдзіне зімы, а ў вобласьці Акутама часта падае сьнег. Гэта сьведчыць аб разнастайнасьці зімовых умоваў у Токіё у залежнасьці ад месца знаходжаньня. Рэкордна нізкая тэмпэратура ў −9.2 °C была зафіксаваная 13 студзеня 1876 году. На Токіё часта надыходзяць [[тайфун]]ы, але моцных зь іх зусім вобмаль. Апошнім быў Фітаў у 2007 годзе. === Стыхійныя бедзтвы === [[Файл:Yurakucho after Great Kanto earthquake.JPG|значак|Токіё пасьля магутнага землятрусу 1923 году, які забраў жыцьці больш за 100 тысячаў чалавек.]] Токіё стаіць каля мяжы трох [[тэктоніка пліт|тэктанічных плітаў]], што робіць рэгіён надзвычай актыўным у плане дробных [[землятрус]]аў і сьлізганьня плітаў, якія часта выклікаюць у гарадзкой зоне хістаньне, нібыта ў чоўне, але эпіцэнтры землятрусаў у межах мацярыковага Токіё даволі рэдкія. У аглямэрацыі нярэдка фіксуюцца сотні такіх дробных землятрусаў з магнітудай 4—6 балаў, якія можна адчуць цягам году. Дробныя землятрусы, моц якіх былі роўная 1—2 балам, здараюцца ці ледзь штотыдзень. Мясцовыя жыхары звычайна не зьвяртаюць на іх увагі, але яны могуць выклікаць трывогу ня толькі ў замежных наведнікаў, але й у японцаў зь іншых рэгіёнаў. Аднак, такая хістаньні зрэдку выклікаюць значныя пашкоджаньні, бо звычайна занадта кволыя або далёкія, і землятрусы нібыта «танчаць» вакол рэгіёну. Асабліва сэйсьмічна актыўнымі ёсьць прыбярэжныя зоны, а ў меншай ступені Ціба й Ібаракі<ref>{{артыкул|аўтар=Matsu'ura, Ritsuko S.|загаловак=A short history of Japanese historical seismology: past and the present|выданьне=Geoscience Letters|том=4|нумар=1|год=01.2017|DOI=10.1186/s40562-017-0069-4}}</ref>. Токіё перажыў некалькі моцных землятрусаў — у 1703, 1782, 1812, 1855 і 1923 гадах. Пры землятрусе 1923 году сілаю 8,3 балы загінула блізу 142 тысячаў чалавек<ref>{{навіна|спасылка=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20230901/k10014180721000.html|загаловак=関東大震災から100年「防災の日」に各地で慰霊や訓練|дата публікацыі=01.09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240629041006/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20230901/k10014180721000.html|дата копіі=06.2024}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/01/tokyo-braces-for-another-big-one-on-100th-anniversary-of-deadly-quake|загаловак=Tokyo braces for another 'big one' on 100th anniversary of deadly quake|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=31.08.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240724234631/https://www.theguardian.com/world/2023/sep/01/tokyo-braces-for-another-big-one-on-100th-anniversary-of-deadly-quake|дата копіі=07.2024}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://apnews.com/article/japan-tokyo-quake-centennial-disaster-drills-64e84452dacfec3b7b6024b107b1a77d|загаловак=Japan marks 100 years since the devastating Great Kanto Quake, with disaster drills nationwide|выдавец=AP|дата публікацыі=01.09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240629041005/https://apnews.com/article/japan-tokyo-quake-centennial-disaster-drills-64e84452dacfec3b7b6024b107b1a77d|дата копіі=06.2024}}</ref>. [[Файл:宝永大噴火を描いた絵図「夜ルの景気」(静岡県沼津市土屋博氏所蔵).jpg|значак|зьлева|Старажытны малюнак [[Фудзіяма|Фудзіямы]] з выявай выбуху.]] [[Фудзіяма]] месьціцца прыкладна за 100 км на паўднёвы захад ад Токіё, але рызыка выбуху гэтага вулькану ёсьць досыць нізкай. Апошняе зафіксаванае вывяржэньне, вядомае як [[Вялікае вывяржэньне часоў Хоэй]], якое ўсчалася 16 сьнежня 1707 году й скончылася каля 1 студзеня 1708 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://sk01.ed.shizuoka.ac.jp/koyama/public_html/Fuji/fujid/1707.html|загаловак=宝永四年（1707）噴火 (1707 Eruption)|выдавецтва=Shizuoka University|дата публікацыі=03.2007|дата доступу=09.2008|копія=https://web.archive.org/web/20170812141355/http://sk01.ed.shizuoka.ac.jp/koyama/public_html/Fuji/fujid/1707.html|дата копіі=08.2017}}</ref>. Падчас гэтага выбуху выкіданы попел пакрыў паўднёвы Токіё ў раёне затокі пластам у 4 см, а ў цэнтральным раёне фіксавалася 0,5 да 2 см покрыва. У Канаґаве выпала 8—16 см попелу, а ў Сайтаме да 0,5 см. Токіё раскіданы на раўніне Канто, дзе бруяцца дзясяткі рэкаў, якія штогод выклікаюць паводку<ref name="flood-protection" >{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/future/article/20181129-the-underground-cathedral-protecting-tokyo-from-floods|загаловак=The underground cathedral protecting Tokyo from floods|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=11.2018|копія=https://web.archive.org/web/20201108092638/https://www.bbc.com/future/article/20181129-the-underground-cathedral-protecting-tokyo-from-floods|дата копіі=11.2020}}</ref>. У 1947 годзе тайфун Кэтлін насунуўся на Токіё, зьнішчыўшы 31 тысячу дамоў і забіўшы больш за тысячу чалавек<ref name="flood-protection" />. У 1958 годзе тайфун Іда выклікаў 400 мм ападкаў дажджу за адзін тыдзень, што стала вынікам затапленьня гарадзкіх вуліцаў<ref name="flood-protection" />. У 1950-я й 1960-я гады ўрад укладаў 6—7% нацыянальнага бюджэту ў зьніжэньне рызыкаў і прадухіленьне катастрофаў<ref name="flood-protection" />. Была пабудаваная вялізная сыстэма [[плаціна]]ў, дамбаў і тунэляў<ref name="flood-protection" />. За мэту было пастаўленае кіраваньне моцнымі дажджамі, тайфуннымі ападкамі й рачнымі паводкамі<ref name="flood-protection" />. У Токіё цяпер знаходзіцца найбуйнейшая ў сьвеце падземная сыстэма адводу паводкавых водаў<ref name="flood-protection" /><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.afar.com/places/metropolitan-area-outer-underground-discharge-channel-kasukabe|загаловак=Metropolitan Area Outer Underground Discharge Channel|дата доступу=01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20180914132022/https://www.afar.com/places/metropolitan-area-outer-underground-discharge-channel-kasukabe|дата копіі=09.2018}}</ref>. Яе будавалі 13 гадоў, і яна была завершаная ў 2006 годзе. У выніку сёньня падчас паводкаў залішняя вада зьбіраецца з рэкаў і скідваецца ў раку Эда<ref name="flood-tokyo" >{{спасылка|спасылка=https://www.realestate-tokyo.com/living-in-tokyo/emergency-disaster/flood-in-tokyo-japan/|загаловак=Floods in Tokyo and Safety Tips and Preparation|выдавецтва=Plaza Homes|дата публікацыі=02.2020|копія=https://web.archive.org/web/20200814012652/https://www.realestate-tokyo.com/living-in-tokyo/emergency-disaster/flood-in-tokyo-japan/|дата копіі=08.2020}}</ref>. Нізінныя раёны Ката, Эдаґава, Суміда, Кацусіка, Тайто й Аракава ля ракі Аракава маюць найбольшую рызыку затапленьня<ref name="flood-tokyo" />. == Адміністрацыйнае дзяленьне == Акруга Токіё складаецца з 23-х адмысловых раёнаў (特別区 ''токубэцу ку''), 26-ці гарадоў (市 ''сі''), 5-ці пасёлкаў (町 ''маці'') і 8-мі сельскіх абшчынаў (村 ''мура''). === 23 адмысловыя раёны Токіё === [[Файл:Tokyo01.jpg|значак|Токіё ўначы, на поўначы ад станцыі Сібуя.]] Кожны з 23-х адмысловых раёнаў — самастойнае муніцыпальнае ўтварэньне з уласным мэрам і гарадзкой радай. Як ужо адзначалася, па статусе адмысловыя гарады прыраўнаныя да гарадоў звычайных, аднак адрозьніваюцца ад іх тым, што некаторыя іх кіраўнічыя функцыі выконвае сталічны ўрад акругі Токіё. На 1 кастрычніка 2005 году агульнае насельніцтва ўсіх 23-х гарадоў складала каля 8,457&nbsp;млн чалавек, а шчыльнасьць насельніцтва — {{nobr|13 603}} чалавекі на км². {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=4 |- |valign=top| * [[Адаці]] * [[Аракава]] * [[Бункё]] * [[Ціеда]] * [[Цюо]] * [[Эдагава|Эдаґава]] * [[Ітабасі]] * [[Кацусіка]] * [[Кіта (Японія)|Кіта]] * [[Ката]] * [[Мэґура]] * [[Міната]] | valign="top" | * [[Накана]] * [[Нэрыма]] * [[Ота (спэцыяльны раён)|Ота]] * [[Сэтаґая]] * [[Сібуя]] * [[Сінаґава]] * [[Сіндзюку]] * [[Суґінамі]] * [[Суміда]] * [[Тасіма]] * [[Тайто]] |} === Гарады === Да захаду ад адмысловых раёнаў знаходзяцца гарады (市 ''сі''). У большасьці сваёй яны служаць спальнымі раёнамі для людзей, якія працуюць у цэнтральным Токіё, аднак у некаторых зь іх ёсьць свае камэрцыйныя й прамысловыя базы. Разам гэтыя гарады часта завуцца «Заходнім Токіё» (ці Тама). {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=4 |- |valign=top| * [[Акіруна]] * [[Акісіма]] * [[Інаґі]] * [[Кіёсэ]] * [[Кадайра]] * [[Каганэй|Каґанэй]] * [[Какубундзі]] * [[Камаэ]] * [[Кунітаці]] * [[Матыда|Маціда]] * [[Мітака]] * [[Мусасімураяма]] * [[Мусасіна]] | valign="top" | * [[Нісітоке|Нісітакё]] * [[Омэ]] * [[Фуса]] * [[Фуцю]] * [[Тама]] * [[Тацікава]] * [[Тэфу]] * [[Хамура]] * [[Хаціодзі]] * [[Хігасікурумэ|Хіґасікурумэ]] * [[Хігасімураяма|Хіґасімураяма]] * [[Хігасіямата|Хіґасіямата]] * [[Хіна]] |} == Насельніцтва == Да пачатку XVII стагодьдзя Токіё ([[Эда]]) быў невялікім горадам. Значную ролю ён пачаў іграць пасьля таго, як [[Іэясу Такуґава]] зрабіў яго сваёй [[рэзыдэнцыя]]й у 1603 годзе. [[Насельніцтва]] гораду пачало хутка расьці й да сярэдзіны XVIII стагодзьдзя стала больш за мільён чалавек. Да дзясятага году [[эпоха Мэйдзі|эпохі Мэйдзі]] (1877 год) насельніцтва Токіё складала 877&nbsp;027 чалавек, што на 3381 больш, чым у мінулым 1876 годзе. У 1884 годзе яно зноў стала больш за мільён (1&nbsp;020&nbsp;437 чалавек). [[Горад]] Токіё й [[прэфэктура (Японія)|прэфэктуры]] Токіё ўвесь час расьлі. Даволі вялікія спады назіраліся толькі ў 1923 годзе, калі на Токіё абрынуўся [[землятрус]]. У гэты год колькасьць жыхароў прэфэктуры скарацілася на 123&nbsp;800 чалавек (стала на 3,1&nbsp;% менш, чым у папярэднім годзе). А таксама ў часы [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], калі насельніцтва стала менш амаль на палову. Вялікі рост насельніцтва адбыўся ў першыя пасьляваенныя гады (1946—1965), калі колькасьць людзей сталіцы ўзрастала як мінімум на 200 000 чалавек. Пік — 1947 год, калі жыхароў Токіё стала больш на 817 705 чалавек. У гэты ж год несельніцтва Токіё пераваліла за пяці мільённы рубеж. Гэты пэрыяд лічыцца «Эканамічным цудам» для Японіі. Неўзабаве тэмпы ўрбанізацыі былі даволі вялікія. Зараз насельніцтва Токіё расьце не такімі высокімі тэмпамі як раней. Даныя па статыстыцы сталіцы з 1877 па 1919 гады браліся на канец году, з 1920 — на 1 кастрычніка. Насельніцтва Токіё на 1 кастрычніка 2008 году складала 12 898 939 чалавек, што амаль 13 мільёнаў. Гэта самы вялікі паказчык па прэфэктуры. Тым часам найвялікі паказчык для спэцыяльных раёнаў быў у перапісе насельніцтва 1965 году — 8 893 094. А ў 1995 годзе гэты паказчык быў меншы за 8 млн. Насельніцтва Токіё не разьмеркавана раўнамерна. У заходніх гарыстых раёнах (асабліва раён [[Нісыітама|Нісітама]]) і аддаленых выспах шчыльнасьць насельніцтва значна адрозьніваецца ад шчыльнасьці насельніцтва ў Цэнтральным Токіё{{Заўвага|Да Цэнтральнага Токіё адносяць 23 спэцыяльныя раёны. У некаторых выпадках Цэнтральным Токіё называюць тры цэнтральныя спэцыяльныя раёны — Ціёда, Цюё і Міната.}}. Так, калі глядзець 2007 год, колькасьць жыхароў прэфэктуры складала 12,79 млн чалавек, а спэцыяльных раёнаў — 8,653 млн чалавек. У дзённы час насельніцтва павялічваецца амаль на 2,5 млн чалавек за кошт людзей, якія едуць кожны дзень у Токіё на работу ці вучобу з суседніх раёнаў. Гэта асабліва праяўляецца ў трох цэнтральных спэцыяльных раёнах [[Цюо]], [[Ціёда]] й [[Міната]]: агульнае насельніцтва гэтых раёнаў па перапісе насельніцтва 2005 году складала 326 тыс. ноччу й амаль 2,4 млн удзень. Самыя распаўсюджаныя іншаземныя нацыянальнасьці, якія пражываюць ў Токіё на 2005 год — карэйцы (168 697), кітайцы (123 661), філіпінцы (31 077), амэрыканцы (18 848), брытанцы (7696), бразыльцы (5300), французы (3000). == Эканоміка == [[Файл:Akihabara, electronics district.jpg|значак|зьлева|Раён [[Акіхабара]], дзе ў паваенны час паўстала вялікая колькасьць крамаў з электроннымі таварамі.]] Валавы рэгіянальны прадукт Токіё ў 2022 фінансавым годзе складаў 120,2 трыльёнаў [[ена]]ў, або 887,9 мільярдаў даляраў ЗША, фармуючы 21,2% ад агульнага эканамічнага паказьніка краіны, што ператвараецца ў 8,43 мільёна енаў, або 62 291 даляр на душу насельніцтва<ref name=":3" >{{спасылка|спасылка=https://www.metro.tokyo.lg.jp/information/press/2025/03/2025032710|загаловак=都民経済計算（都内総生産等） 令和4年度年報|выдавецтва=www.metro.tokyo.lg.jp|дата публікацыі=03.2025|дата доступу=22.01.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260219091649/https://www.metro.tokyo.lg.jp/information/press/2025/03/2025032710|дата копіі=02.2026}}</ref>. Паводле сэктараў, найбольшы ўнёсак меў аптовы й раздробны гандаль, сягаючы 21,5% ад агульнай колькасьць. Далей рушылі нерухомасьць (13,5%), прафэсійныя, навуковыя й тэхнічныя паслугі (12,2%), інфармацыя й тэлекамунікацыя (11,7%), фінансы й страхаваньне (7,6%), вытворчасьць (7,0%) і ахова здароўя (6,7%). Сельская гаспадарка, лясная гаспадарка, рыбалавецтва й горная справа разам давалі менш за 0,1% эканамічнага выніку<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/keizaik/nenpou/kkne-index.htm|загаловак=Metropolitan economy statistics 2021|выдавецтва=www.toukei.metro.tokyo.lg.jp|дата доступу=22.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240622160118/https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/keizaik/nenpou/kkne-index.htm|дата копіі=06.2024}}</ref>. Як сьведчаць гэтыя лічбы, эканоміка Токіё моцна залежыць ад трэцяга сэктару. Як [[Такійская аглямэрацыя]], яна мае другую паводле велічыні мэтрапольную эканоміку ў сьвеце пасьля [[Нью-Ёрская аглямэрацыя|Вялікага Нью-Ёрку]], з валавым мэтрапольным прадуктам, ацэненым прыкладна ў 2 трыльёны даляраў ЗША. Паводле ацэнак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] за той жа год, эканоміка рэгіёну крыху меншая за эканоміку [[Канада|Канады]] й крыху большая за эканоміку ўсёй [[Мэксыка|Мэксыкі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April|загаловак=World Economic Outlook Database, April 2021|выдавецтва=IMF|дата доступу=22.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20210407050829/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April|дата копіі=04.2021}}</ref>. Бізнэсовыя раёны Токіё сканцэнтраваныя ў чатырох цэнтральных адмысловых акругах, як то [[Ціеда]], [[Цюо]], [[Міната]] й [[Сіндзюку]]. Агулам 23 адмысловыя акругі Токіё мелі 73,5 млн м² офіснай плошчы станам на студзень 2022 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.reinet.or.jp/wp-content/uploads/2022/10/3812bf21be91bd652b59a01967c07783.pdf|загаловак=National Office Space Survey|выдавец=Japan Real Estate Research Institute|копія=https://web.archive.org/web/20230128204701/https://www.reinet.or.jp/wp-content/uploads/2022/10/3812bf21be91bd652b59a01967c07783.pdf|дата копіі=01.2023}}</ref>. У 2025 годзе 26 кампаніяў зь сьпісу [[Fortune Global 500]] мелі свае сядзібы ў Токіё<ref name=":7" />. Блізу 20 зь іх базуюцца ў Маруноўці, а сярод іх былі [[MUFG]], [[Міцубісі|Mitsubishi Corp.]] й [[Hitachi]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://office.mec.co.jp/en/|загаловак=Global Business Hub — Convenient Access — Corporate Clusters — Mitsubishi Estate Office Information|выдавецтва=Mitsubishi Estate Office Information|дата доступу=25.05.2024}}</ref>. Токіё прызнавалася [[Economist Intelligence Unit]] найбольш дарагім (з найвышэйшым коштам жыцьця) горадам сьвету цягам 14 гадоў запар да 2006 году, калі яго зьмяніў [[Осьлё]], а пазьней [[Парыж]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.wanderluststorytellers.com/things-see-do-shibuya-tokyo/|загаловак=Top 3 Things to See & Do in Shibuya – Tokyo’s Busiest District|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20190205134226/https://www.wanderluststorytellers.com/things-see-do-shibuya-tokyo/|дата копіі=02.2019}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.economist.com/gulliver/2011/07/07/the-expenses-of-japan|загаловак=The expenses of Japan|выдавец=The Economist|дата публікацыі=07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20220302173743/https://www.economist.com/gulliver/2011/07/07/the-expenses-of-japan|дата копіі=03.2022}}</ref>. Аднак гады дэфляцыі й вельмі слабая ена, пачынаючы з 2022 году, празь нізкія працэнтныя стаўкі ў Японіі зрабілі кошт жыцьця ў Токіё на 31% ніжэйшы, чым у [[Нью-Ёрк]]у ў 2023 годзе, давёўшы яго да ўзроўню супастаўнага да [[Пэкін]]у й [[Манчэстэр]]у<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eiu.com/n/campaigns/worldwide-cost-of-living-2023/|загаловак=Worldwide Cost of Living 2023|выдавецтва=Economist Intelligence Unit|дата доступу=25.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20231129222242/https://www.eiu.com/n/campaigns/worldwide-cost-of-living-2023/|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Фінансавы сэктар === Токіё ёсьць адным з галоўных міжнародных фінансавых цэнтраў, дзе месьцяцца сядзібы некалькіх найбуйнейшых інвэстыцыйных банкаў і страхавых кампаніяў сьвету<ref>{{навіна|спасылка=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=9753204|загаловак=Financial Centres, All shapes and sizes|выдавец=The Economist|дата публікацыі=09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20071031074934/http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=9753204|дата копіі=10.2007}}</ref>. Падчас цэнтральнакіраванага росту японскай эканомікі па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] многія буйныя фірмы перанесьлі свае штаб-кватэры з гарадоў, такіх як [[Осака]], якая раней уважалася да камэрцыйную сталіцу, у Токіё, каб быць бліжэй да ўрадавых установаў. [[Файл:The Tokyo Stock Exchange - main room 2.jpg|значак|Галоўная заля [[Такійская фондавая біржа|Такійскай фондавай біржы]].]] Токіё стала вядучым міжнародным фінансавым цэнтрам у 1960-я гады й апісваецца як адзін з трох цэнтраў сусьветнай эканомікі поруч зь Нью-Ёркам і [[Лёндан]]ам<ref>{{кніга|аўтар=Sassen, Saskia|загаловак=The Global City: New York, London, Tokyo|выдавецтва=Princeton University Press|год=2001|isbn=978-0-691-07063-6}}</ref>. У [[Глябальны індэкс фінансавых цэнтраў|Глябальным індэксу фінансавых цэнтраў]] за 2020 год Токіё было ўлучанае на чацьвертае месца ў сьвеце паводле канкурэнтаздольнасьці фінансавых цэнтраў і другое ў [[Азія|Азіі]] за [[Шанхай|Шанхаем]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf|загаловак=The Global Financial Centres Index 28|выдавецтва=Long Finance|дата публікацыі=09.2020|дата доступу=10.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210118104905/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf|дата копіі=01.2021}}</ref>. Такія кампаніі з дваццаткі найбуйнейшых банкаў сьвету паводле актываў, як то [[Mitsubishi UFJ]], Sumitomo-Mitsui Banking Corporation і Mizuho Financial Group, маюць сядзібы ў Токіё. Японскі фінансавы рынак пачаў паступова адкрывацца сьвету ў 1984 годзе й паскорыў міжнародную інтэграцыю пасьля «японскага Вялікага выбуху» ў 1998 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nber.org/papers/w7247.pdf|загаловак=Nber Working Paper Series – Japan’s Big Bang and the Transformation of Financial Markets|выдавецтва=www.nber.org|дата доступу=02.2019|копія=https://web.archive.org/web/20180602075049/http://www.nber.org/papers/w7247.pdf|дата копіі=06.2018}}</ref>. Не зважаючы на тое, што хутка [[Сынгапур]] і [[Ганконг]] вырасьлі ў моцных канкурэнтаў у фінансавым пляне, фінансавы сэктар Токіё здольны захоўваць вядучыя ролі ў Азіі. [[Такійская фондавая біржа]] ёсьць найбуйнейшай у Японіі й трэцяй у сьвеце паводле рынкавай капіталізацыі, а таксама трапляе ў чацьвёку найбуйнейшых паводле абарачэньню акцыяў. У 1990 годзе, на піку [[японская фінансавая бурбкалка|японскай фінансавай бурбалкі]], яна давала больш за 60% сусьветнай рынкавай вартасьці акцыяў<ref>{{спасылка|спасылка=https://s.patterntour.com/r/0/wi/wiki-Tokyo/tokyo-stock-exchange/|загаловак=Tokyo Stock Exchange|выдавецтва=Stock-market.in|дата публікацыі=02.2007|дата доступу=10.2010|копія=https://web.archive.org/web/20211127211250/https://s.patterntour.com/r/0/wi/wiki-Tokyo/tokyo-stock-exchange/|дата копіі=11.2021}}</ref>. === СМІ й камунікацыя === [[Файл:Otemachi 1st Square.jpg|значак|зьлева|Штаб-кватэра кампаніі [[Японская тэлеграфная і тэлефонная карпарацыя|NTT]] у Токіё.]] Пазыцыя Токіё як культурнага, палітычнага й эканамічнага цэнтру краіны зрабіла ягоную мэдыйную індустрыю найбуйнейшай у Японіі. Большасьць нацыянальных мэдыя-кампаніяў мае сядзібы ў Токіё, а таксама тут разьмешчаныя азіяцкія або японскія філіі буйных міжнародных мэдыйных карпарацыяў. Найстарэйшы й адзіны агульнанацыянальны грамадзкі вяшчальнік, вядомы пад абрэвіятурай [[NHK]], месьціцца ў [[Сібуя|Сібуі]]. Іншыя нацыянальныя тэлевяшчальнікі<ref name=":5" >{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15217593|загаловак=Japan media guide|выдавец=BBC News|дата публікацыі=07.10.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200902042447/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15217593|дата копіі=09.2020}}</ref>, як то [[TBS]], [[Nippon Television]], [[Fuji Television]] і [[TV Asahi]], таксама базуюцца ў Токіё. Зь пяці найбуйнейшых нацыянальных газэтаў<ref name=":5" /> тры зь іх, як то [[Ніхон кейдзай сімбун|Нікей]], [[Майніці сімбун|Майніці]] й [[Яміюры сімбун|Яміюры]] маюць штаб-кватэры ў Токіё, а дзьве астатнія, як то [[Асахі сімбун|Асахі]] й [[Санкей сімбун|Санкей]], трымаюць галаўныя офісы як у Токіё, гэтак у Осацы. Найбуйнейшыя выдавецтвы, што базуюцца ў Токіё перадусім месьцяцца ў акругах Ціеда й Сіндзюку. Найбуйнейшыя рэклямныя агенцыі краіны, як то Dentsu, Hakuhodo і Asatsu-DK, усе базуюцца ў Токіё. Гэтак жа справы ўладкаваныя ў тэлекамунікацыйных кампаніях Японіі, то бок тры самыя галоўныя зь іх [[Японская тэлеграфная й тэлефонная карпарацыя|NTT]], KDDI і SoftBank таксама базуюцца ў Токіё. Токіё ўважаецца за адзін з галоўных цэнтраў вытворчасьці анімэ, бо тут працуюць буйныя студыі, як то [[Studio Ghibli]], [[Madhouse]], [[A-1 Pictures]], [[MAPPA]], [[Wit Studio]], [[Toei Animation|Toei]] і [[Shaft]], месьцячыся пераважна ў заходняй частцы мэтрапольнага рэгіёну. === Сельская гаспадарка й рыбалавецтва === [[Файл:Toyosu Market Tokyo 2.jpg|значак|Рынак [[Таёсу (рынак)|Таёсу]] ў [[Ката]].]] Рынак [[Таёсу (рынак)|Таёсу]] ў Токіё ўважаецца за найбуйнейшы ў сьвеце аптовы рыбны й морапрадуктавы рынак ад моманту ягонага адкрыцьця 11 кастрычніка 2018 году<ref>{{навіна|аўтар=Kato, Issei|спасылка=https://widerimage.reuters.com/story/as-historic-tsukiji-market-closes-fishmongers-mourn|загаловак=As Tokyo’s historic Tsukiji market closes, fishmongers mourn|выдавец=Reuters|дата публікацыі=09.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181003005402/https://widerimage.reuters.com/story/as-historic-tsukiji-market-closes-fishmongers-mourn|дата копіі=10.2018}}</ref>. Ён таксама ёсьць адным з найбуйнейшых аптовых харчовых рынкаў не зважаючы на тып прадуктаў харчаваньня. Гэты аб’ект месьціцца ў раёне [[Таёсу]] акругі [[Ката]]. Таёсу захоўвае традыцыі сваіх папярэднікаў, як то рыбнага рынку Цукідзі й рынку Ніханбасі, штодня абслугоўваючы блізу 50  тысячаў пакупнікоў і прадаўцоў. Рэтэйлеры, аптавікі, ліцэнзаваныя аўкцыянэры й звычайныя месьцічы наведваюць рынак, ствараючы ўнікальны эканамічны сынтэз, які ўжо больш як чатыры стагодзьдзі падсілкоўвае горад і ягоныя харчовыя пастаўкі<ref>{{артыкул|аўтар=Hannerz, Ulf|загаловак=The Fish Market at the Center of the World (Review)|выданьне=The Journal of Japanese Studies|том=31|нумар=2|старонкі=428—431|год=2005|DOI=10.1353/jjs.2005.0044}}</ref>. Паводле Міністэрства сельскай гаспадаркі, лясной гаспадаркі й рыбалавецтва, Токіё мела 8 460 гектараў сельскагаспадарчых угодзьдзяў станам на 2003 год<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.maff.go.jp/esokuhou/sei200305.pdf|загаловак=Statistics on Cultivated Land Area|дата публікацыі=07.2003|дата доступу=10.2008|копія=https://web.archive.org/web/20080624195936/http://www.maff.go.jp/esokuhou/sei200305.pdf|дата копіі=06.2008}}</ref>, што ставіла яго на апошняе месца сярод усіх прэфэктураў краіны. Сельскагаспадарчыя надзелі сканцэнтраваныя ў заходняй частцы Токіё. Хуткапсавальныя прадукты, як то гародніна, садавіна, кветкі, зручна дастаўляюцца на рынкі ва ўсходняй частцы прэфэктуры. [[Такійская затока]] некалі была галоўнай крыніцай рыбы, але сёньня большасьць рыбнай прадукцыі трапляе ў Токіё з аддаленых астравоў, як то [[Ідзуосіма]] й [[Хацідзё]]. Сярод марскіх прадуктаў пераважаюць [[скіпджэк-тунец]], [[стаўрыдавыя]] й водарасьці [[норы]]. == Адукацыя == Токіё ёсьць асьветніцкім, акадэмічным і культурным цэнтрам Японіі. Ад пачатковага да вышэйшага ўзроўню ў горадзе дзеіць вялікая колькасьць навучальных установаў, дзе навучаюцца шмат вучняў і студэнтаў. === Вышэйшая адукацыя === [[Файл:Yasuda Auditorium - Tokyo University 3.jpg|значак|зьлева|[[Аўдыторыя Ясіда]] займае цэнтральнае месца ў кампусе [[Такійскі ўнівэрсытэт|Такійскага ўнівэрсытэту]].]] Токіё ёсьць цэнтрам вышэйшай адукацыі ў краіне й у 2020 годзе ў Токіё працавалі 143 афіцыйна ўпаўнаважаныя ўнівэрсытэты<ref>{{спасылка|загаловак=学校基本調査 令和2年度 高等教育機関《報告書掲載集計》 学校調査 大学・大学院 7 都道府県別 学校数及び学生数 | ファイル | 統計データを探す|спасылка=https://www.e-stat.go.jp/stat-search/files?page=1&layout=datalist&toukei=00400001&tstat=000001011528&cycle=0&tclass1=000001148386&tclass2=000001148387&tclass3=000001148388&tclass4=000001148390&stat_infid=000032040265&tclass5val=0|выдавецтва=e-Stat|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240610200522/https://www.e-stat.go.jp/stat-search/files?page=1&layout=datalist&toukei=00400001&tstat=000001011528&cycle=0&tclass1=000001148386&tclass2=000001148387&tclass3=000001148388&tclass4=000001148390&stat_infid=000032040265&tclass5val=0|дата копіі=06.2024}}</ref>. У гэты лік уваходзяць найпрэстыжнейшыя й найбольш вылучныя ўнівэрсытэты Японіі, як то [[Такійскі ўнівэрсытэт]], [[Такійскі тэхналягічны інстытут]], [[унівэрсытэт Васэда]], [[унівэрсытэт Кэё]] й [[унівэрсытэт Хітацубасі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings?tab=indicators&countries=jp|загаловак=QS World University Rankings 2024: Top global universities|дата публікацыі=06.2023|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240610204406/https://www.topuniversities.com/world-university-rankings?tab=indicators&countries=jp|дата копіі=06.2024}}</ref>. Дадаткова [[Такійскі ўнівэрсытэт мастацтваў]] уважаецца ў краіне за вядучую навучальную ўстанову ў галінах жывапісу, скульптуры, рамёстваў і музыкі<ref>{{спасылка|аўтар=ABEMA TIMES|загаловак=美大の最高峰"東京藝術大学に満点合格した鬼才 磯村暖が描く"ニュースのアート|спасылка=https://times.abema.tv/articles/-/5794913|выдавецтва=ABEMA TIMES|дата публікацыі=24.10.2019|дата доступу=19.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240619160917/https://times.abema.tv/articles/-/5794913|дата копіі=06.2024}}</ref>. [[Унівэрсытэт ААН]], які ёсьць акадэмічным падразьдзяленьнем [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], мае сваю штаб‑кватэру ў такійскай акрузе [[Сібуя]]. У 2024 годзе паводле рэйтынгу найлепшых гадароў для студэнтаў усталяваў Токіё на другі радок у сьвеце сярод гарадоў для студэнтаў, адразу пасьля [[Лёндан]]у<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.topuniversities.com/city-rankings|загаловак=QS Best Student Cities Ranking 2024|выдавецтва=Top Universities|дата публікацыі=23.05.2024|дата доступу=31.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240531161306/https://www.topuniversities.com/city-rankings|дата копіі=05.2024}}</ref>. У рэйтынгу адзначалася, што Токіё ідэальны для тых, хто аддае перавагу цалкавітаму пагружэньню ў мясцовую культуру замест жыцьця ў «студэнцкай бурбалцы», падкрэсьліваючы, што, не зважаючы на высокі ўзровень унівэрсытэтаў, прысутнасьць буйных міжнародных кампаніяў з практыкамі й багатую культуру, дзель замежных студэнтаў у Токіё застаецца вельмі нізкай<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/qs-best-student-cities/tokyo|загаловак=Study in Tokyo|выдавецтва=Top Universities|дата публікацыі=31.05.2024|дата доступу=31.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240531161306/https://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/qs-best-student-cities/tokyo|дата копіі=05.2024}}</ref>. У Токіё разьмешчаны толькі адзін міжнацыянальны ўнівэрсытэт, як то [[Такійскі Сталічны ўнівэрсытэт]]. === Пачатковая й сярэдняя адукацыя === Дзіцячыя сады, пачатковыя школы, сярэднія школы кіруюцца гарадзкімі раёнамі ці муніцыпальнымі органамі кіраваньня. У Токіё працуюць больш за 400 сярэдніх школаў, пры гэтым большасьць зь іх ёсьць прыватнымі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/gakkou/2023/gk23qg10000.htm|загаловак=令和5年度学校基本統計（学校基本調査報告）|выдавецтва=www.toukei.metro.tokyo.lg.jp|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240724235126/https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/gakkou/2023/gk23qg10000.htm|дата копіі=07.2024}}</ref>. Такійскія сярэднія школы кіруюцца Аддзелам народнай адукацыі Сталічнага ўраду й называюцца «сталічнымі сярэднімі школамі». Некаторыя сярэднія школы, часта прэстыжныя нацыянальныя або прыватныя, працуюць поруч зь зьвязанымі пачатковымі школамі, прапаноўваючы шасьцігадовыя адукацыйныя праграмы. Да прыкладаў такіх установаў належаць акадэмія Кайсэі<ref>{{спасылка|спасылка=https://kaiseigakuen.jp/english-homepage/|загаловак=The Kaisei Academy Official English Homepage — 開成中学校・高等学校公式サイト|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20231208002021/https://kaiseigakuen.jp/english-homepage/|дата копіі=12.2023}}</ref> ды шэраг іншых. Зь іх часта выходзяць пасьпяховыя абітурыенты галоўнага ўнівэрсытэту краіны, як то Такійскага ўнівэрсытэту<ref>{{спасылка|спасылка=https://univ-online.com/success/tokyo/u126/|загаловак=東京大学 | 大学合格者 高校別ランキング|выдавецтва=大学通信オンライン|дата публікацыі=07.2023|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240221192645/https://univ-online.com/success/tokyo/u126/|дата копіі=02.2024}}</ref>. Заснаваныя яшчэ ў мінулым навучальныя ўстановы, такія як то Гакушуін і Кэё, прапануюць адукацыйныя праграмы ад пачатковай школы ажно да ўнівэрсытэту. Яны паўсталі ў першую чаргу дзеля задавальненьня патрэбаў заможных і ўплывовых сем’яў<ref>{{артыкул|аўтар={{lang|ja|濱田}}, {{lang|ja|英毅}}|загаловак= 上流学校」 の大衆化と教養主義 東京女学館館長・澤田源一の学校経営|выданьне=Diss. Gakushuin University|год=2013}}</ref>. У Токіё таксама існуюць міжнародныя школы, якія прытрымліваюцца нацыянальных праграмаў сваіх краінаў або міжнародных стандартаў замест японскай праграмыю. Гэтак у японскай сталіцы маюцца Такійская брытанская школа, Такійская кітайская школа, Амэрыканская школа ў Японіі й Такійская міжнародная школа. == Транспарт == Токіё, як ядро Вялікага Токіё, ёсьць найбуйнейшым у Японіі ўнутраным і міжнародным вузлом чыгуначнага й наземнага транспарту. Грамадзкі транспарт у месьце перадусім прадстаўлены шырокай сеткай чыгунак і [[мэтрапалітэн|мэтро]], якія вылучаюцца сваё чысьцінёю й эфэктыўнасьцю<ref>{{спасылка|спасылка=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html|загаловак=A Country Study: Japan|выдавецтва=The Library of Congress|дата доступу=10.2007|копія=https://web.archive.org/web/20120211173426/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html|дата копіі=02.2012}}</ref>. Уся сыстэма абслугоўваецца рознымі апэратарамі, а манарэйкавая чыгунка, аўтобусныя й трамвайныя маршруты выконваюць другасную ролю. У Токіё налічваецца да 62 электрычных чыгуначных лініяў і больш за 900 чыгуначных станцыяў<ref>{{спасылка|спасылка=https://planetyze.com/en/japan/tokyo/orientation|загаловак=Orientation – Tokyo Travel Guide — Planetyze|выдавецтва=Planetyze|дата доступу=07.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170910041354/https://planetyze.com/en/japan/tokyo/orientation|дата копіі=09.2017}}</ref>. Пераход [[Сібуйскі дыяганальны пешаходны пераход]] уважаецца за найбольш загружаны пешаходны пераход у сьвеце, які адначасна пераходзяць блізу 3 тысячаў чалавек<ref>{{навіна|спасылка=https://www.cnn.co.jp/travel/35141167.html|загаловак=渋谷スクランブル交差点——世界で最もワイルドな交差点にようこそ|выдавец=CNN.co.jp|дата публікацыі=08.2019|копія=https://web.archive.org/web/20200923015639/https://www.cnn.co.jp/travel/35141167.html|дата копіі=09.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.worldatlas.com/articles/what-is-the-world-s-busiest-pedestrian-crossing.html|загаловак=The World's Busiest Pedestrian Crossing|выдавецтва=WorldAtlas|дата публікацыі=03.2018|дата доступу=04.2020|копія=https://web.archive.org/web/20200812012537/https://www.worldatlas.com/articles/what-is-the-world-s-busiest-pedestrian-crossing.html|дата копіі=08.2020}}</ref>. === Чыгунка === [[Файл:500 series Shinkansen train at Tokyo Station.jpg|значак|Высокахуткасны цягнік [[Сінкансэн]] на станцыі ў Токіё.]] Чыгуначны транспарт ёсьць асноўным відам транспарту ў Токіё<ref>{{кніга|аўтар=Chorus, Paul|загаловак=Transit Oriented Development: Making it Happen|выдавецтва=Routledge|старонкі=245–258|isbn=978-1-317-00732-6}}</ref>, якое мае найбуйнейшую ў сьвеце сетку гарадзкіх чыгунак і ня менш шырокую сетку наземных лініяў. [[JR East]] апэруе найбуйнейшай чыгуначнай сеткай Токіё, улучна з колцавай лініяй Яманотэ, што абыходзіць цэнтральную частку гораду. Кампанія эксплюатуе чыгуначныя лініі па ўсёй тэрыторыі Такійскай аглямэрацыі й у астатняй частцы паўночна-ўсходняга [[Хансю]]. JR East таксама адказвае за лініі хуткаснай чыгункі [[Сінкансэн]], якія злучаюць Токіё з паўночна-ўсходнімі гарадамі Японіі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.jreast.co.jp/multi/en/traininformation/|загаловак=Train & Routes — JR-EAST|выдавецтва=JR-EAST - East Japan Railway Company|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240519182505/https://www.jreast.co.jp/multi/en/traininformation/|дата копіі=05.2024}}</ref>. Гэтак, [[Такайда-сінкансэн]], што спалучае Токіё й [[Осака|Осаку]] праз [[Нагоя|Нагою]] й [[Кіёта]], а таксама сягае далей на больш заходнія гарады, абслугоўваецца кампаніяй [[JR Central]]. Пасьля заканчэньня будаўніцтва [[Цюо-сінкансэн]] будзе першай у гісторыі хуткаснай [[маглеў]]-лініяй далёкага накірунку, якая будзе эксплюатавацца той жа кампаніяй [[JR Central]]. Абедзьве кампаніі JR East і JR Central былі створаныя пасьля прыватызацыі [[Японская нацыянальная чыгунка|Японскай нацыянальнай чыгункі]] ў 1987 годзе. Іншая кампанія [[JR Freight]] не валодае часткамі сеткі, але эксплюатуе грузавыя цягнікі на лініях JR. [[Файл:JR東日本在来線.jpg|значак|зьлева|Цягнікі на такійскіх лініях.]] [[Такійскі мэтрапалітэн]] абслугоўваецца двума рознымі структурамі, то бок прыватызаванай кампаніяй [[Токіё-Мэтро]] й дзяржаўным Транспартным бюро Сталічнага ўраду Токіё. Токіё-Мэтро ёсьць прыватнай кампаніяй, хоць японскі ўрад Японіі й Сталічны ўрад Токіё сумесна валодаюць 50% акцыяў праз гісторыю гэтай установы як дзяржаўнай імпэрскай транспартнай адміністрацыі у 1941—2004 гадах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mof.go.jp/policy/national_property/list/stocks/uridashi/20241015.html|загаловак=東京地下鉄株式会社株式の売出価格及び国内外の売出株式数を公表します（令和6年10月15日）|выдавецтва=Ministry of Finance (Japan)|дата доступу=09.03.2026|копія=https://web.archive.org/web/20241109231807/https://www.mof.go.jp/policy/national_property/list/stocks/uridashi/20241015.html|дата копіі=11.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nikkei.com/article/DGKKZO78016940W4A120C2MM8000/|загаловак=Tokyo Metro is scheduled to go public in 2024; the government is selling 50% of the shares it has|выдавецтва=The Nikkei|дата публікацыі=27.01.2024|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240526092737/https://www.nikkei.com/article/DGKKZO78016940W4A120C2MM8000/|дата копіі=05.2024}}</ref>. У Токіё калісьці была шырокая трамвайная сетка агульнай даўжынёю ў 213 км. Аднак, падобна да іншых буйных гарадоў сьвету, эпоха аўтамабілізацыі, што ўшчалася ў 1950-х гадах, зрабіла трамваі непрыдатным для сумеснага выкарыстаньня з самаходамі відам транспарту. Сёньня захавалася толькі адная лінія — лінія Аракава<ref>{{спасылка|спасылка=https://toyokeizai.net/articles/-/233836|загаловак=昭和の東京を縦横無尽に走った｢都電｣の記憶|выдавецтва=Toyo Keizai Online|дата публікацыі=19.08.2018|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240526092743/https://toyokeizai.net/articles/-/233836|дата копіі=05.2024}}</ref>. === Дарогі === Горад вылучаецца найніжэйшым узроўнем валоданьня аўтамабілямі сярод усіх прэфэктураў Японіі, то бок 0,416 аўтамабіля на гаспадарку пры сярэдненацыянальным паказьніку 1,025. Гэта ёсьць фактам нават не зважаючы на тое, што Токіё ўважаецца за адзін з найбольш заможных рэгіёнаў краіны<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.airia.or.jp/publish/file/r5c6pv0000013e5h-att/kenbetsu2023.pdf|загаловак=The Average Household owns 1.025 cars|выдавец=The Average Household owns 1|копія=https://web.archive.org/web/20240526092738/https://www.airia.or.jp/publish/file/r5c6pv0000013e5h-att/kenbetsu2023.pdf|дата копіі=05.2024}}</ref>. Паводле апытаньня 2021 году, 81% рэспандэнтаў, якія не валодаюць аўтамабілем, былі задаволеныя грамадзкім транспартам і ня бачылі патрэбы мець уласны самаход<ref>{{спасылка|спасылка=https://news.mynavi.jp/article/20211101-2174489/|загаловак=Why is the car ownership rate so low in Tokyo?|выдавецтва=マイナビニュース|дата публікацыі=01.11.2021|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240526092742/https://news.mynavi.jp/article/20211101-2174489/|дата копіі=05.2024}}</ref>. Аўтобусныя маршруты абслугоўваюць як дзяржаўныя, гэтак і прыватныя арганізацыі. [[Файл:Shuto expressway harumi jct.jpg|значак|Хуткасная аўтамагістраль [[Сюта]].]] Усе дарогі стасуюцца да розных катэгорыяў у залежнасьці ад формы ўласнасьці, то бок вылучаюцца прыватныя дарогі, грамадзкія дарогі, мэтрапольныя дарогі й хуткасныя аўтамагістралі. На 1 красавіка 2022 году агульная даўжыня дарог у Токіё складала прыблізна 24741 км, сярод іх 2370 км мела статус мэтрапольных дарог, а іхняя агульная плошча сягала 190,31 км² (у тым ліку 46,30 км² мэтрапольных дарог)<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.kensetsu.metro.tokyo.lg.jp/jigyo/road/|загаловак=Our Roads|выдавецтва=www.kensetsu.metro.tokyo.lg.jp|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240526092743/https://www.kensetsu.metro.tokyo.lg.jp/jigyo/road/|дата копіі=05.2024}}</ref>. Міжгарадзкія хуткасныя аўтамагістралі ў Токіё й вакол яго кіруюцца кампаніяй [[NEXCO East]], а хуткасныя дарогі, што абслугоўваюць толькі Вялікі Токіё, эксплюатуюцца кампаніяй Metropolitan Expressway Company. Плата за праезд спаганяецца паводле адлегласьці, якую праехаў чалавек. Агульная даўжыня адной з найбольш значнай такійскай хуткаснай дарогі [[Сюта]] складае 337,8 км, а хуткасныя абмежаваньні звычайна ўсталёўваюцца на ўзроўні 80 км/г або 60 км/г, каб зьменшыць шумавое забруджваньне й улічыць адносна зьвілісты характар трасы<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.webcartop.jp/2022/12/1015764/|загаловак=Why do we have to run so slowly on Shuto Expressway?|выдавецтва=WEB CARTOP|дата публікацыі=16.12.2022|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240725001021/https://www.webcartop.jp/2022/12/1015764/|дата копіі=07.2024}}</ref>. === Авіяцыя === [[Файл:Tokyo-International-Airport Satellite.jpg|значак|зьлева|Такійскі аэрапорт [[Ханэда]].]] Абслугоўваньне мацерыковай часткі Токіё ажыцьцяўляецца двума міжнароднымі аэрапортамі, а менавіта аэрапортам [[Ханэда]] ў раёне Ота й міжнародным аэрапортам [[Нарыта]] ў суседняй прэфэктуры Ціба. Ханэда служыць асноўным аэрапортам Токіё ад 1931 году. Аднак у эпоху зьяўленьня рэактыўнай авіяцыі колькасьць рэйсаў экспанэнцыяльна павялічылася, што прымусіла ўрад пабудаваць другі аэрапорт. У 1966 годзе месцам для гэтага другога аэрапорту была выбраная Нарыта, але мясцовыя фэрмэры й левыя актывісты, якія іх падтрымлівалі, рашуча выступілі супраць зьяўленьня лётнішча, змагаючыся з плянамі больш за дзесяць гадоў. Гэта затрымала адкрыцьцё новага аэрапорту ажно да 1978 году. Амаль усе міжнародныя рэйсы былі перанесеныя ў аэрапорт Нарыта пасьля ягонага адкрыцьця, і Ханэда стаў пераважна аэрапортам унутрыяпонскага прызначэньня<ref>{{спасылка|спасылка=https://jbpress.ismedia.jp/articles/-/77169|загаловак=45 years since the opening of Narita Airport and the fading memory of the Sanrizuka struggle — JBpress|выдавецтва=JBpress|дата публікацыі=27.09.2023|дата доступу=29.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240725000941/https://jbpress.ismedia.jp/articles/-/77169|дата копіі=07.2024}}</ref>. Сытуацыя зьмянілася, калі ў 2001 годзе было пастаноўлена пашырыць аэрапорт Ханэда й пабудаваць новыя ўзьлётна-пасадачныя палосы. Новая паласа, вядомая як паласа D, была збудаваная часткова як эстакадная канструкцыя на апорных канструкцыях, а не як насыпная дамба, каб не перашкаджаць плыні вады ў затоцы<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.penta-ocean.co.jp/business/project/pj_story/024.html|загаловак=Construction of Haneda’s Runway D|выдавецтва=www.penta-ocean.co.jp|дата доступу=29.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240629030441/https://www.penta-ocean.co.jp/business/project/pj_story/024.html|дата копіі=06.2024}}</ref>. Ейнае адкрыцьцё ў 2010 годзе азнаменавала вяртаньне міжнародных рэйсаў у Ханэду, якая значна бліжэйшая да цэнтру Токіё. У 2023 годзе Ханэда абслужыла 17,9 млн міжнародных пасажыраў і 60,8 млн унутраных турыстаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tokyo-airport-bldg.co.jp/result/index.html|загаловак=旅客ターミナル利用実績|日本空港ビルデング株式会社|выдавецтва=Japan Airport Terminal Co., Ltd.|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240301083220/https://www.tokyo-airport-bldg.co.jp/result/index.html|дата копіі=03.2024}}</ref>, тады як Нарыта прыняла 25,4 млн міжнародных і 7,7 млн унутраных пасажыраў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.naa.jp/jp/airport/unyou.html|загаловак=空港の運用状況 | 成田国際空港株式会社|выдавецтва=www.naa.jp|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240716003311/https://www.naa.jp/jp/airport/unyou.html|дата копіі=07.2024}}</ref>. Паводле зьвестак 2023 году, лётнішча Ханэда ўважаецца за пяты найбуйнейшы аэрапорт сьвету паводле пасажыраплыні. Некаторыя астравы, якія знаходзяцца пад уладаю Токіё, таксама маюць свае малыя рэгіянальныя аэрапорты, як то [[Хацідэдзіма]], [[Міякэдзіма]], [[Ідзуосіма]]. === Водны транспарт === [[Файл:MOL Majesty (ship, 2009) 001.jpg|значак|Буйны кантэйнэравоз у Такійскім порце.]] Водны транспарт перадусім важны для гораду як асноўны шлях імпартаваньня й экспартаваньня тавараў. Таксама гэты від транспарту зьвязвае Такійскія астравы з мацерыковай часткай. Паводле зьвестак часопіса [[Lloyd’s List]], [[Такійскі порт]] апрацаваў блізу 4,4 мільёнаў кантэйнэраў у 2022 годзе, што паставіла яго на 46-ы радок сьпісу найбольш загружаных портаў сьвету<ref>{{спасылка|спасылка=https://lloydslist.com/LL1145417/46-Tokyo-Japan|загаловак=46 Tokyo (Japan)|выдавецтва=Lloyd’s List|дата публікацыі=17.07.2023|дата доступу=21.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20231210171631/https://lloydslist.com/LL1145417/46-Tokyo-Japan|дата копіі=12.2023}}</ref>. Вялікі Токіё абслугоўваецца таксама іншымі буйнымі портамі, такімі як порты [[Якагама|Якагамы]] й [[Ціба|Цібы]]. Дзякуючы воднаму транспарту ўсталяваная бадай што адзіная мажлівасьць зьвязаць горад зь некаторымі Такійскімі астравамі, бо яны занадта малыя або нязручныя для пабудовы ўзьлётна-пасадачнай пляцоўкі. Існуюць таксама паромныя маршруты, што зьвязваюць аб’екты ў наземнай частцы Токіё, у тым ліку, каб павязаць паміж сабою турыстычныя славутасьці ў адзін маршрут<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.suijobus.co.jp/en/|загаловак=Rediscover Tokyo from the water — TOKYO CRUISE SHIP|выдавецтва=Tokyo Cruise|дата доступу=21.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240725001031/https://www.suijobus.co.jp/en/|дата копіі=07.2024}}</ref>. Кампанія Сымфані-Круіз эксплюатуе два вялікія рэстаранныя караблі, якія таксама можна арандаваць як пляцоўкі для прыватных імпрэзаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.symphony-cruise.co.jp/reserve/calendar-english/|загаловак=クルージングのご予約|東京湾クルージングレストランのシンフォニー|выдавецтва=Symphony Cruise|дата доступу=21.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240226014038/https://www.symphony-cruise.co.jp/reserve/calendar-english/|дата копіі=02.2024}}</ref>. == Культура == Токіё — адзін з самых уражвальных гарадоў у [[Азія|Азіі]]. У ім унікальным вобразам спалучаюцца традыцыі прошлых часоў з элемэнтамі сучаснай культуры. === Палацы === [[Файл:Imperial Palace Tokyo Panorama.jpg|міні|зьлева|600пкс|Імпэратарскі палац]] [[Імпэратарскі палац]] разьмешчаны ў самым цэнтры горада недалёк ад цэнтральнага [[Такійскі вакзал|Такійскага вакзала]]. Палац зьяўляўся рэзыдэнцыяй сёгунаў у пэрыяд Эда й старая яго назва — [[замак Эда]]. Наведваньне тэрыторыі палаца дазволена толькі 2 разы ў год: 2 студзеня й у дзень нараджэньня імпэратара 23 сьнежня. У любы другі дзень магчыма толькі наведаць [[Усходні парк]] палаца й плошчу палаца, якая знаходзіцца непасрэдна перад галоўным уваходам на тэрыторыю палаца — мастом Нідзюбасі. [[Дварэц Тоґу]] — рэзыдэнцыя [[Крон-прынц]]а й прынцэсы [[Японія|Японіі]] — знаходзіцца ў раёне [[Асакаса]]. Будынак быў пабудаваны ў 1974 годзе. Архітэктурны ансамбль нагадвае [[Бэкінггэмскі палац]] у [[Лёндан]]у, а афармленьне інтэр’еру — [[Вэрсальскі палац|Вэрсальскага палаца]]. На цяперашні час рэзыдэнцыя служыць для прыёму асабліва важных дзяржаўных гасьцей. === Храмы === * Будыйскі храм Дзадзэдзі разьмешчаны ў парку Сіба, быў пабудаваны ў 1393 годзе па загаду аднаго зь сёгунаў клана Такуґава. На тэрыторыі храма захаронены 6 сёгунаў клана Такуґава. * Будыйскі храм Асакуса Каннон зьяўляецца візытнай картачкай раёна [[Асакуса]], які ў сваю чаргу славуты сваёй традыцыйнасьцю. * Сінтаісцкі храм Мэйдзі ў раёне [[Харадзюку]] зьяўляецца самым вядомым храмам у Токіё. Ён быў пабудаваны ў гонар імпэратара Мэйдзі й акружаны паркам Ёёґі. Гэты парк — адзін з самых вялікіх ў Японіі. Яго плошча — 700 000 кв. км. * Храм Сэнгакудзі раёну [[Сінаґава]] знаёмы ва ўсей Японіі тым, што 14 студзеня 1702 году ў ім зрабілі самагубства 47 самураяў. * Храм Нарытасан Сінсёдзі ў навакольлях аэрапорта Нарыта зьяўляецца галоўным храмам сэкты [[Сінґон]], якая прапаведвае эзатэрычны буддызм. * У XIX стагодзьдзі пабудаваны Васкрасенскі сабор [[Японская праваслаўная царква|японскай праваслаўнай царквы]]. === Музэі === У Токіё шмат музэяў. У парку Уэна знаходзіцца чатыры нацыянальныя музэі: [[Такійскі нацыянальны музэй]] (самы вялікі ў Японіі й спэцыялізуецца ў традыцыйным японскім мастацтве), [[Нацыянальны музей заходняга мастацтва|Нацыянальны музэй заходняга мастацтва]], [[Такійскі нацыянальны музэй сучаснага мастацтва]] (зьмяшчае калекцыі японскага сучаснага мастацтва, а таксама каля 40 000 фільмаў, японскіх і замежных) й [[Нацыянальны музэй навукі]]. Таксама ў Токіё размешчаны Музэй мастацтва Нэдзу ў Ааяме, Музэй Токіё ды Эда ў Сумідзе, а таксама National Diet Library, National Archieves і [[Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва]] непадалёк ад Імпэратарскага палаца. === Тэатры === У Токіё таксама шмат тэатраў, як дзяржаўных, так і прыватных, якія спэцыялізуюцца як ў традыцыйных відах драм ([[но]] й [[кабукі]]), так і ў сучасных. === Музыка === Акрамя сымфанічных аркестраў і іншых арганізацый, якія прадстаўляць заходнюю клясычную й японскую традыцыйную музыку, у Токіё разьмяшчаецца велічэзная колькасьць музыкальных рок і поп групаў, замежных і айчынных, якія выступаюць у ад малых клубаў да сусьветна вядомых арэн, такія як [[Ніпон Будакан]]. === Фэстывалі === Найбольш вядомыя фэстывалі — Sannō ў Hie Shrine, Sanja ў Asakusa Shrine, і Kanda Festivals. Апонші вызначаецца старанна упрыгожанымі дэманстрацыямі й тысячамі людзьмі. Раз у год у апошнюю суботу ліпеня над [[Суміда|р. Суміда]] праводзяцца фэервэркі. Харадзюку, раён Сібуі, сусьветна вядомы маладзежнай модай. === Кухня, рэстараны === Восем рэстаранаў атрымалі максымум з трох зорак ([[Парыж]] мае 10), 25 атрымалі дзьве зоркі, а яшчэ 117 заслужылі адну. З гэтых 8, прызнаных лепшымі рэстаранамі ў Токіё, 3 спэцыялізуюцца ў японскай кухні, 3 — ў францускай кухні, апошнія два — ў [[сусі]], стравах трацыйнай японскай кухні з рысу й морапрадуктаў. == Асобы == * [[Кацусіка Хакусай]] — японскі мастак і гравёр * [[Іціра Мідзукі]] — японскі анісон-сьпявак, кампазытар, актор * [[Акутаґава Р'юнаскэ]] — паэт і пісьменьнік * [[Хідэкі Юкава]] — японскі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі == Глядзіце таксама == * [[Такійская тэлевежа]] * [[Toyota]] * [[Nissan Motors]] * [[Honda]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{спасылка|url=http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/|загаловак=Афіцыйны сайт|мова=en|копія=http://web.archive.org/web/20131015131553/http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/}} {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Японіі}} {{Сталіцы Летніх алімпіяд}} [[Катэгорыя:Токіё| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 667ru2al05z4jkryqq3cqaneobxaqgm Партал:Агляд/Агляд парталаў 100 44934 2692420 2692042 2026-09-25T08:21:33Z ~2026-51765-85 100298 2692420 wikitext text/x-wiki __БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__ <div> {| width="100%" |[[Файл:P countries.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Геаграфія}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па геаграфіі, сьмела зьмяняйце калі што --> * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Эўропа}}''':&nbsp;— [[Файл:Belarus coa.png|20px]]&nbsp;{{П|Беларусь}} ({{П|Менск}}, {{П|Лагойшчына}})&nbsp;— [[Файл:Ukraine-main.png|25px]]&nbsp;{{П|Украіна}} ({{П|Кіеў}}) • {{list|x=• | [[Файл:Flag_of_Austria.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Аўстрыя}} | [[Файл:Flag_of_Belgium.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Бэльгія}} | [[Файл:Flag_of_Hungary.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Вугоршчына}} | [[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Вялікабрытанія}} | [[Файл:Flag_of_Spain.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Гішпанія}} | [[Файл:Flag_of_Greece.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Грэцыя}} | [[Файл:Flag_of_Denmark.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Данія}} | [[Файл:Flag_of_Ireland.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Ірляндыя}} | [[Файл:Flag_of_Italy.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Італія}} | [[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Казахстан}} | [[Файл:Flag_of_Latvia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Латвія}} | [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Летува}} | [[Файл:Flag_of_Moldova.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Малдова}} | [[Файл:Flag_of_Malta.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Мальта}} | [[Файл:Flag of Monaco.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Манака}} | [[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Нідэрлянды}} | [[Файл:Flag_of_Norway.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Нарвэгія}} | [[Файл:Flag_of_Germany.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Нямеччына}} | [[Файл:Flag_of_Portugal.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Партугалія}} | [[Файл:Flag_of_Poland.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Польшча}} | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Расея}} | [[Файл:Flag_of_Romania.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Румынія}} | [[Файл:Flag_of_Serbia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Сэрбія}} | [[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Славаччына}} | [[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Славенія}} | [[Файл:Flag_of_France.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Францыя}} | [[Файл:Flag_of_Croatia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Харватыя}} | [[Файл:Flag_of_Montenegro.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Чарнагорыя}} | [[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|14px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Швайцарыя}} | [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Швэцыя}} | [[Файл:Flag_of_Estonia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Эстонія}} }}<div> * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] {{list|x=• | '''{{П|Азія}}''' | [[Файл:Flag of Israel.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Ізраіль}} | [[Файл:Flag of India.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Індыя}} | [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Кітай}} | [[Файл:Flag of Turkey.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Турэччына}} | [[Файл:Flag of Japan.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Японія}} }} * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] {{list|x=• | '''{{П|Паўночная Амэрыка}}''' | [[Файл:Flag of the United States.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|ЗША}} | [[Файл:Flag of Canada (Pantone).svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Канада}} }} * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Паўднёвая Амэрыка}}''' <div> * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] {{list|x=• | '''{{П|Афрыка}}''' }} * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Аўстралія}}''' <div> * [[Файл:Portal.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Антарктыка}}''' • [[Файл:Portal.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Арктыка}}''' • [[Файл:Portal.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Акіянія}}''' <div> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P history icon royalblue.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Гісторыя}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па гісторыі, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Старажытны сьвет}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Антычнасьць}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Першая міравая вайна}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|СССР}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Другая міравая вайна}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Геральдыка}} ({{П|Гербазнаўства}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Гісторыя}} |{{Дата|12|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Гісторыя Беларусі|Гісторыя Беларусі]]'', ''[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць славутасьці|Вікі любіць славутасьці]]'' |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P social sciences.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Сацыялёгія}} ({{П|Грамадзтва}})''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па грамадзтву, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Асобы}} ({{П|Біяграфіі}}) |{{Дата|18|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Асобы|Асобы]]'' (''[[Вікіпэдыя:Праект:Біяграфіі|Біяграфіі]]'') |- style="vertical-align: top;" |{{П|Лінгвістыка}} ({{П|Мовазнаўства}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Беларуская мова|Беларуская мова]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Кулінарыя}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Антрапалёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Адукацыя}} ({{П|Пэдагогіка}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Беларуская мова|Беларуская мова]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Права}} ({{П|Юрыспрудэнцыя}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Паліталёгія}} ({{П|Палітыка}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Сацыялёгія}} ({{П|Грамадзтва}}) |{{Дата|21|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P art.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Культура}}''' і '''{{П|Мастацтва}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па мастацтву, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Літаратура}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Беларуская мова|Беларуская мова]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Архітэктура}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Музыка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Кіно}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Тэатар}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Культура}} ({{П|Культуралёгія}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Мастацтва}} |{{Дата|15|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца | |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P religion.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Рэлігія}}''' ({{П|Рэлігіязнаўства}}) === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па рэлігіі, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Міталёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Будызм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Індуізм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Біблія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Каталіцызм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Праваслаўе}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Пратэстантызм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Хрысьціянства}} |{{Дата|06|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Хрысьціянства|Хрысьціянства]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Юдаізм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Рэлігія}} ({{П|Рэлігіязнаўства}}) |{{Дата|19|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P Science.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Навука}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па навуцы, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Філязофія}} |{{Дата|13|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Эканоміка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Матэматыка}} |{{Дата|01|10|2015}} |{{У|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Матэматыка|Матэматыка]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Біялёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Батаніка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Генэтыка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Геалёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Гідралёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Хімія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Фізыка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Астраномія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Электрычнасьць}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Электроніка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Мэдыцына}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Псыхалёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Навука}} |{{Дата|15|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца | |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P train.svg|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Тэхніка}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па тэхніцы, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Водны транспарт}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Аўтамабілі}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Чыгунка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Мэтро}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Авіяцыя}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Вольнае праграмнае забесьпячэньне}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Інтэрнэт}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Тэхніка}} |{{Дата|17|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца | |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P sport.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Гульні}}''' і '''{{П|Спорт}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па спорту, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Шахматы}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Шахматы|Шахматы]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Футбол}} |{{Дата|05|10|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Футбол|Футбол]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Хакей}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Тэніс}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Гульні}} |{{Дата|28|08|2014}} |{{U|174.1.129.229}} |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Спорт}} |{{Дата|18|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца | |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> __БЕЗ_РЭДАГАВАНЬНЯ_СЭКЦЫІ__ {{Абнавіць кэш}} iu1vlm34phalpuebfi3vwyxpfg07m11 2692421 2692420 2026-09-25T08:23:27Z ~2026-51765-85 100298 2692421 wikitext text/x-wiki __БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__ <div> {| width="100%" |[[Файл:P countries.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Геаграфія}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па геаграфіі, сьмела зьмяняйце калі што --> * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Эўропа}}''':&nbsp;— [[Файл:Belarus coa.png|20px]]&nbsp;{{П|Беларусь}} ({{П|Менск}}, {{П|Лагойшчына}})&nbsp;— [[Файл:Ukraine-main.png|25px]]&nbsp;{{П|Украіна}} ({{П|Кіеў}}) • {{list|x=• | [[Файл:Flag_of_Austria.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Аўстрыя}} | [[Файл:Flag_of_Belgium.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Бэльгія}} | [[Файл:Flag_of_Hungary.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Вугоршчына}} | [[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Вялікабрытанія}} | [[Файл:Flag_of_Spain.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Гішпанія}} | [[Файл:Flag_of_Greece.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Грэцыя}} | [[Файл:Flag_of_Denmark.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Данія}} | [[Файл:Flag_of_Ireland.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Ірляндыя}} | [[Файл:Flag_of_Italy.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Італія}} | [[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Казахстан}} | [[Файл:Flag_of_Latvia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Латвія}} | [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Летува}} | [[Файл:Flag_of_Moldova.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Малдова}} | [[Файл:Flag_of_Malta.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Мальта}} | [[Файл:Flag of Monaco.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Манака}} | [[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Нідэрлянды}} | [[Файл:Flag_of_Norway.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Нарвэгія}} | [[Файл:Flag_of_Germany.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Нямеччына}} | [[Файл:Flag_of_Portugal.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Партугалія}} | [[Файл:Flag_of_Poland.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Польшча}} | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Расея}} | [[Файл:Flag_of_Romania.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Румынія}} | [[Файл:Flag_of_Serbia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Сэрбія}} | [[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Славаччына}} | [[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Славенія}} | [[Файл:Flag_of_France.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Францыя}} | [[Файл:Flag_of_Croatia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Харватыя}} | [[Файл:Flag_of_Montenegro.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Чарнагорыя}} | [[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|14px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Швайцарыя}} | [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Швэцыя}} | [[Файл:Flag_of_Estonia.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Эстонія}} }}<div> * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] {{list|x=• | '''{{П|Азія}}''' | [[Файл:Flag of Israel.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Ізраіль}} | [[Файл:Flag of India.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Індыя}} | [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Кітай}} | [[Файл:Flag of Turkey.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Турэччына}} | [[Файл:Flag of Japan.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Японія}} }} * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] {{list|x=• | '''{{П|Паўночная Амэрыка}}''' | [[Файл:Flag of the United States.svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|ЗША}} | [[Файл:Flag of Canada (Pantone).svg|22px|alt=⚝]]&nbsp;{{П|Канада}} }} * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Паўднёвая Амэрыка}}''' <div> * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] {{list|x=• | '''{{П|Афрыка}}''' }} * [[Файл:QSicon Formatierung Blue.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Аўстралія}}''' <div> * [[Файл:Portal.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Антарктыка}}''' • [[Файл:Portal.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Арктыка}}''' • [[Файл:Portal.svg|20px|alt=⚝]] '''{{П|Акіянія}}''' <div> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P history icon royalblue.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Гісторыя}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па гісторыі, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Старажытны сьвет}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Антычнасьць}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Першая міравая вайна}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|СССР}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Другая міравая вайна}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Геральдыка}} ({{П|Гербазнаўства}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Гісторыя}} |{{Дата|12|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Гісторыя Беларусі|Гісторыя Беларусі]]'', ''[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць славутасьці|Вікі любіць славутасьці]]'' |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P social sciences.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Сацыялёгія}} ({{П|Грамадзтва}})''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па грамадзтву, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Асобы}} ({{П|Біяграфіі}}) |{{Дата|18|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Асобы|Асобы]]'' (''[[Вікіпэдыя:Праект:Біяграфіі|Біяграфіі]]'') |- style="vertical-align: top;" |{{П|Лінгвістыка}} ({{П|Мовазнаўства}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Беларуская мова|Беларуская мова]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Кулінарыя}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Антрапалёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Адукацыя}} ({{П|Пэдагогіка}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Беларуская мова|Беларуская мова]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Права}} ({{П|Юрыспрудэнцыя}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Паліталёгія}} ({{П|Палітыка}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Сацыялёгія}} ({{П|Грамадзтва}}) |{{Дата|21|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P art.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Культура}}''' і '''{{П|Мастацтва}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па мастацтву, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Літаратура}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Беларуская мова|Беларуская мова]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Архітэктура}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Музыка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Кіно}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Тэатар}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Культура}} ({{П|Культуралёгія}}) |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Мастацтва}} |{{Дата|15|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца | |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P religion.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Рэлігія}}''' ({{П|Рэлігіязнаўства}}) === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па рэлігіі, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Міталёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Будызм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Індуізм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Біблія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Каталіцызм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Праваслаўе}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Пратэстантызм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Хрысьціянства}} |{{Дата|06|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Хрысьціянства|Хрысьціянства]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Юдаізм}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P Science.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Навука}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па навуцы, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Філязофія}} |{{Дата|13|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Філязофія|Філязофія]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Эканоміка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Матэматыка}} |{{Дата|01|10|2015}} |{{У|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Матэматыка|Матэматыка]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Біялёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Батаніка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Генэтыка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Геалёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Гідралёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Хімія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Фізыка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Астраномія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Электрычнасьць}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Электроніка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Мэдыцына}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Псыхалёгія}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Навука}} |{{Дата|15|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца | |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P train.svg|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Тэхніка}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па тэхніцы, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Водны транспарт}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Аўтамабілі}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Чыгунка}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Мэтро}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Авіяцыя}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Вольнае праграмнае забесьпячэньне}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Інтэрнэт}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Тэхніка}} |{{Дата|17|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца | |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> <div> {| width="100%" |[[Файл:P sport.png|35пкс]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #88AACC;"> === '''{{П|Гульні}}''' і '''{{П|Спорт}}''' === |} </div> <!-- Гэта накід сьпісу асноўных парталаў па спорту, сьмела зьмяняйце калі што --> <div> <!-- пачатак разьдзелу табліцы --> {| width="100%" class="wikitable" style="margin:0px; background:#f9f9f9;" |- style="background:#667799;color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold;" | Партал || Заснаваны || Аўтар || Наглядчык || Суправаджаюць праекты |- style="vertical-align: top;" |{{П|Шахматы}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Шахматы|Шахматы]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Футбол}} |{{Дата|05|10|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца |''[[Вікіпэдыя:Праект:Футбол|Футбол]]'' |- style="vertical-align: top;" |{{П|Хакей}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Тэніс}} |дата |удзельнік/удзельніца |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Гульні}} |{{Дата|28|08|2014}} |{{U|174.1.129.229}} |удзельнік/удзельніца | |- style="vertical-align: top;" |{{П|Спорт}} |{{Дата|18|09|2015}} |{{U|Krupski Oleg}} |удзельнік/удзельніца | |} <!-- канец разьдзелу табліцы --> </div> __БЕЗ_РЭДАГАВАНЬНЯ_СЭКЦЫІ__ {{Абнавіць кэш}} 2cunhgzfqh3dw5bqkcn1o5v5tdfvlgv Кітаўрус (герб) 0 45433 2692230 2529489 2026-09-24T12:05:12Z ~2026-51502-82 100282 /* Вонкавыя спасылкі */ абнаўленьне зьвестак, выпраўленьне спасылак 2692230 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hipocentaur.JPG|200пкс|міні|Гіпацэнтаўр]] '''Кітаўрус (Кітаўрас, Гіпацэнтаўр)''' — герб, які ўжывалі многія шляхецкія роды ў [[Польшча|Польшчы]] ды [[Вялікае княства Літоўскае|ВКЛ]], у прыватнасьці [[Гальшанскія]] і [[Гедройц]]ы (ўласную адмену). Паводле легенды пра [[Палямонавічы|Палямона]], гэты герб быў прынесены да Літвы [[Рымская імпэрыя|рымлянамі]] і належаў нашчадкам Даўспрунга, якія пэўны час мелі вярхоўную ўладу ў Літве (сярод іх хронікі называюць, у прыватнасьці, [[Швінтарог]]а і [[Трайдзен]]а). Ужываньне гербу, як мяркуюць некаторыя дасьледчыкі, сапраўды магло паказваць на паходжаньне ад ранейшай літоўскай дынастыі. Герб уяўляў сабою чалавекаканя, замест хваста ў якога — зьмяя, у якую ляціць страла, выпушчаная з рук самой жа жывелы. [[Жыгімонт Стары]] даў герб з кітаўрусам польскаму мястэчку [[Лютомерск]] (цяпер ужываецца як герб гміны). У нядаўні час выява гіпацэнтаўра была зьмешчаная ў гербах двух беларускіх мястэчак, што некалі належалі Гальшанскім — [[Гальшаны|Гальшанаў]] і [[Старыя Дарогі|Старых Дарогаў]], а таксама ў гербе летувіскага мястэчка [[Сесікай]]. == Вонкавыя спасылкі == * [https://lyczkowski.net/be/hierby-slachty-vkl/litara-h.html Гербоўнік шляхты ВКЛ] <center><gallery> Файл:Halszany herb.gif|Герб Гальшанаў Файл:BIA Stare Drogi COA.svg|Герб Старых Дарогаў Файл:Siesikai_COA.png|Герб Сесікай Файл:POL gmina Lutomiersk COA.svg|Герб гміны Лютомерск </gallery></center> [[Катэгорыя:Шляхецкія гербы]] 1u9ffgbqux5dr59bgvrzngxdehodwd0 Арэхаўск 0 55301 2692227 2691758 2026-09-24T12:01:05Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне літаратура 2692227 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Арэхаўск |Статус = пасёлак гарадзкога тыпу |Назва ў родным склоне = Арэхаўску |Герб = Coat of arms of Arechaŭsk.png |Сьцяг = Flag of Arechaŭsk.png |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Віцебская вобласьць|Віцебская]] |Раён = [[Аршанскі раён|Аршанскі]] |Сельсавет = [[Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Арэхаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 2359 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2018" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 211026<ref>[http://zip.belpost.by/raion/%D0%9E%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Белпошта]</ref> |СААТА = |Выява = Arechi-Vydryca. Арэхі-Выдрыца (6.09.2009).jpg |Апісаньне выявы = Царква Сьвятой Тройцы |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 41 |Шырата сэкундаў = 20 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 29 |Даўгата сэкундаў = 54 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Лацінка=Arechaŭsk}} '''Арэ́хаўск'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласьць}} С. 64.</ref>, '''Арэхі-Выдрыца''' — [[пасёлак гарадзкога тыпу|мястэчка]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на беразе [[Арэхаўскае возера|Арэхаўскага возера]] і рацэ [[Выдрыца (прыток Аршыцы)|Выдрыцы]], каля вытоку ракі [[Аршыца|Аршыцы]]. Цэнтар [[Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|сельсавету]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] (само паселішча адміністрацыйна падпарадкоўваецца [[Аршанскі раён|раёну]]). Насельніцтва на 2018 год — 2359 чалавек<ref name="belstat2018" />. Знаходзіцца за 15 км на паўночны ўсход ад [[Ворша|Воршы]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі Хлюсьціна (лінія [[Ворша]] — [[Смаленск]]). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню паселішча ўпамінаецца ў ХVII стагодзьдзі, як вёска ''Арэхі'', дзяржаўнае ўладаньне маёнтак [[Вялікае Бабіна|Бабіна]]<ref>{{Літаратура/ВГАБ|2}} С. 84 (Г-4), 175</ref> ў [[Аршанскі павет|Аршанскім павеце]] [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]]. Маёнтак знаходзіўся ў валоданьні князёў [[Сапегі|Сапегаў]] у ХVIII стагодзьдзі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] вёска Арэхі апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у створанай на [[Анэксія|анэксаванай]] тэрыторыі [[Аршанскі павет|Аршанскага павету]] [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] {{Дата ў старым стылі|22 кастрычніка|1772|11 кастрычніка}} году [[Аршанская правінцыя|Аршанскай правінцыі]] [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]. З 22 сакавіка 1777 году па 1 сьнежня 1796 год у [[Бабінавіцкі павет|Бабінавіцкім павеце]] [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]] (Магілёўскае намесьніцтва з 10 студзеня 1778 году па 31 сьнежня 1796 год). З 1 сьнежня 1796 году па 27 лютага 1802 год [[Беларуская губэрня]] [[Аршанскі павет (Расейская імпэрыя)|Аршанскі павет]]. З 27 лютага 1802 году ў Бабінавіцкім павеце Магілёўскай губэрні. У 1840 годзе [[Бабінавіцкі павет]] далучылі да [[Аршанскі павет (Расейская імпэрыя)|Аршанскага павету]]<ref>{{артыкул|аўтар = |частка = |загаловак =Могилевская губернія. Города. Могилевъ. Орша. Сѣнно. |арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/22772-gorodskie-poseleniya-v-rossiyskoy-imperii-t-1-7-spb-1860-1863|адказны = |выданьне=Городскія поселенія въ Россійской имперіи|тып=даведник|месца=[[Санкт-Пецярбург |С.-Петербург]] | выдавецтва=Въ типографіи К. Вульфа |год=1863 |выпуск=|том=3|нумар= | старонкі=155, 186, 197|isbn=}}</ref>. З канца ХVIII стагодзьдзя вёска належала да маёнтку Межаўскі Ключ, 6 двароў, уладаньне [[Ксавэры Любамірскі|Ксавэрыя Любамірскага]] й яго нашчадкаў. Вёска Арэхі была на месьце злучэньня старадаўніх шляхоў Дняпро-Дзьвінскага водападзелу з мястэчка [[Дуброўна]] на рацэ [[Дняпро]] ў мястэчка [[Бабінавічы]] на рацэ [[Лучоса]]<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Топографическия примечании на знатнейшия места путешествия Ея Императорскаго Величества в Белорусския наместничества.|арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/01003336471/page/n97/mode/2up |адказны = |выданьне =|месца =СПб. |выдавецтва =Импер. акад. наукъ |год =1780 |том = |старонкі = 89, 90, 95, 96 |старонак =134 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> й з [[Ворша|Воршы]] на рацэ [[Дняпро]] ў [[Бабінавічы]] на рацэ [[Лучоса]] да [[Віцебск]]у па рэкам [[Лучоса]] й [[Дзьвіна]]. Праз вёску Арэхі з канца 18 стагодзьдзя й да 1840 году праходзіў паштовы тракт з [[Санкт-Пецярбург]]а ў [[Кіеў]]<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Указатель губернскихъ и уѣздныхъ почтовыхъ дорогъ въ Россійской имперіи, составленный по новѣйшему учрежденію почтовыхъ дорогъ и станцій г. Савинковымъ съ приложеніемъ дорожной карты|арыгінал = |спасылка = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003542855?page=12&rotate=0&theme=white|адказны = |выданьне = |месца = [[Санкт-Пецярбург|С:Петербургъ ]] |выдавецтва = Гравировано и печатано у Г. издателя |год = 1836|том = |старонкі = 8 |старонак = 36 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У вёсцы Арэхі была драўляная паштовая станцыя. Знаходзілася яна каля царквы, насупраць цяперашняга будынка № 8<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Почтовый дорожникъ или описание всѣхъ почтовыхъ дорогъ Россійской имперіи, Царства Польского и другихъ присоединенныхъ областей |арыгінал = |спасылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003542029?page=17&rotate=0&theme=white |адказны = |выданьне = |месца = [[Санкт-Пецярбург|Санктпетербургъ ]] |выдавецтва = въ Типографіи Карла Крайя |год = 1829 |том = |старонкі = 4 |старонак = 475|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1841 годзе здадзены ў эксплуатацыю ўчастак ад [[Віцебск]]а да [[Ворша|Воршы]] [[Шаша|шашы]] [[Санкт-Пецярбург]] – [[Кіеў]]. Паштовы тракт пачаў праходзіць па новай шашы. Там былі пабудаваны тры паштовыя станцыі: [[Дыманава]], [[Паграбёнка]] й [[Грышаны (Аршанскі раён)|Грышаны]]. Паштовыя станцыі [[Палавікі (Віцебская вобласьць)|Палавікі]] й Арэхі закрылі<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Почтовая карта Россійской Имперіи, принадлежащая къ дорожнику 1842 года |арыгінал = |спасылка = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01009609473?page=5&rotate=0&theme=white |адказны = |выданьне = |месца = [[Санкт-Пецярбург|СтПетербургъ ]] |выдавецтва = Типографія при Военно-типографическомъ Депо |год = 1842 |том = |старонкі = III |старонак = VIII |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1830-я гады ў Арэхах было 13 двароў. У гэты час тут збудавалі Траецкую царкву са званіцай, пабудову якой фундаваў [[Канстанцін Любамірскі]]<ref>{{артыкул|аўтар = А. Танчэўская. | частка = |загаловак = Арэхаўск і яго царква. | арыгінал = «Аршанская газета» №№ 23—24, 1993 г. |спасылка = |адказны = | выданьне = Аршанская мінуўшчына (Гісторыя Оршы ў пэрыядычным друку) | тып= зборнік артыкулаў | месца = [[Ворша]] | выдавецтва = Аршанскі гарадзкі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры | год = 1997 | выпуск = 1 | том = | нумар = | старонкі =89—95 | isbn = 985-6133-43-2}}</ref>. У пачатку ХХ ст. — 29 двароў, каля Арэхаў працаваў завод сухой перагонкі драўніны. Паселішча пры заводзе атрымала сваю назву ад аднайменнага [[урочышча|ўрочышча]] ''[[Выдрыца (урочышча)|Выдрыца]]''. У 1917 годзе па закрыцьці заводу яна стала сельскім паселішчам. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Выдрыца абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У 1924 годзе Выдрыцу вярнулі [[БССР]], дзе яна ўвайшла ў [[Аршанскі раён]]. У 1929 годзе з пачаткам будаваньня [[Беларуская ДРЭС|Беларускай]] [[ДРЭС]] [[Выдрыца (урочышча)|Выдрыцу]] аб’ядналі зь вёскай Арэхі й пераўтварылі ў працоўны пасёлак пад назвай Арэхі-Выдрыца; электрастанцыя спачатку называлася Асінаўская ДРЭС. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] зь ліпеня 1941 да 24 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 11 ліпеня 1946 году Арэхі-Выдрыца атрымалі афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]] і новую назву Арэхаўск. У 1946—1956 гадох мястэчка было цэнтрам [[Арэхаўскі раён|раёну]]<ref>Арэхаўскі раён. // {{Літаратура/ЭГБ|1}} — С. 201.</ref>. 8 красавіка 2004 году [[Арэхаўскі пасялковы савет]] ліквідавалі, замест яго ўтварылі [[Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|адпаведны сельсавет]] (Арэхаўск не ўваходзіць у яго склад, але зьяўляецца яго цэнтрам). 28 лютага 2011 году афіцыйна зацьвердзілі герб і сьцяг мястэчка<ref>[https://web.archive.org/web/20160304072908/http://www.pravo.by/pdf/2011-28/2011-28(006-033).pdf Об учреждении официальных геральдических символов административно-территориальных единиц Витебской области. Указ Президента Республики Беларусь от 28.02.2011 г. № 86]{{Ref-ru}}</ref>. <gallery caption="Арэхі-Выдрыца на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> Arechi-Vydryca, Asinaŭskaja. Арэхі-Выдрыца, Асінаўская (1932).jpg|Асінаўская ДРЭС, 1932 г. Arechi-Vydryca, Asinaŭskaja. Арэхі-Выдрыца, Асінаўская (1933).jpg|Асінаўская ДРЭС, 1932 г. Arechi-Vydryca, Asinaŭskaja. Арэхі-Выдрыца, Асінаўская (1931) (2).jpg|Жылыя дамы, 1931 г. Arechi-Vydryca. Арэхі-Выдрыца (1932).jpg|Жылыя дамы, 1932 г. Arechi. Арэхі (12.1942).jpg|Царква, сьнежань 1942 г. </gallery> <gallery caption="Арэхаўск на фатаздымках" widths=150 heights=150 class="center"> Арэхаўск. Будынак БелДРЭС (1).JPG|Будынак БелДРЭС. Арэхаўск. Замалёўкі (12).jpg|Дом творчасьці. Арэхаўск. Школа.jpg|Школа. Арэхаўск. Вуліца БелДРЭС.jpg|Вуліца БелДРЭС. Арэхаўск. Вуліца БЕЛДРЭС, Дамы.jpg|Вуліца БелДРЭС. </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === * '''XIX стагодзьдзе''': 1830 год — 120 чал.; 1857 год — 151 чал.<ref name="Списки">{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]|арыгінал =РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80 |спасылка =http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=34660 |адказны = |выданьне = |месца =Ленинград|выдавецтва =Фонд Центрального статистического комитета МВД.|год =1857|том = |старонкі =374 |старонак =613 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> * '''XX стагодзьдзе''': 1901 год — 110 чал.; 1910 год — 214 чал<ref>Список населенных мест Могилевской губернии / Под ред. Г.П. Пожарова. — Могилев губ. : Могилев. губ. стат. ком., 1910. — С.107 (№36) - 250 с.https://viewer.rusneb.ru/ru/000200_000018_v19_rc_1885859?page=232&rotate=0&theme=white </ref>.; 1940 год — 5,5 тыс. чал.; 1960 год — 4174 чал.; 1969 год — 5,3 тыс. чал.; 1990 год — 4,3 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 201.</ref>; 1998 год — 3,6 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2006 год — 3,1 тыс. чал.<ref>Ореховск // {{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>; 2009 год — 2755 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 2402 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 2396 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 2359 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Інфраструктура === У Арэхаўску працуюць сярэдняя і дзіцячая музычная школы, 2 дзіцячыя ясьлі-сады, лякарня, дом культуры, 2 бібліятэкі, дом побыту, аптэка, пошта. == Эканоміка == Завод кандэнсатараў «Лантан», ільнозавод, цяплічны камбінат, дзялнкі Лукомскага будаўнічага кіраваньня і «Белэнэргарамналадкі», [[Беларуская ДРЭС]]. == Транспарт == [[Файл:Храм живоначальной троицы п. Ореховск 2.jpg|міні|справа|250пкс|Царква Сьвятой Тройцы. Іканастас]] [[File:Mansion house Nicholas Chlustin's estate in Vydryca, Orsha district.jpg|250пкс|міні|справа|Cядзіба Мікалая Хлюсьціна ў [[Выдрыца (урочышча)|Выдрыцы]]]] За 3 км на захад ад Арэхаўску — міжнародная аўтамагістраль [[Санкт-Пецярбург]] — [[Адэса]] (у межах Беларусі — магістраль {{Код дарогі|Аўтамагістраль М8 (Беларусь)|М8|red|white|-}}). Празь мястэчка праходзіць рэспубліканская дарога [[Лёзна]] — Арэхаўск ({{Код дарогі|Аўтадарога Р109|Р109|red|white|-}}). == Турыстычная інфармацыя == === Славутасьці === * Каля Арэхаўску, на беразе [[Арэхаўскае возера|Арэхаўскага возера]], археалягічны помнік — курганны могільнік (26 насыпаў; выявіў у 1926 годзе [[Даніла Васілеўскі]], дасьледаваў у 1981 годзе [[Міхаіл Лашанкоў]]). * Царква Сьвятой Тройцы (1832—1838) * Электрастанцыя (1927—1930) — першая ў Беларусі, збудаваная паводле пляну «ГОЭЛРО»<ref>[https://globustut.by/orehovsk/ Ореховск], [https://globustut.by globustut.by]</ref> === Страчаная спадчына === * Сядзіба й парк Мікалая Хлюсьціна (канец ХІХ ст.). * Муры завода сухой перагонкі драўніны (пачатак ХХ ст.). == Асобы == * [[Ганна Базыленка]] ({{Н}} 4 красавіка 1908 — {{†}} 19 студзеня 1980) — беларуская пісьменьніца, [[мовазнаўца]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * Арэхаўск. // {{Літаратура/БелСЭ|1}} — С. 498. * Арэхаўск. // {{Літаратура/БелЭн|2}} — С. 15. * Арэхаўск. // {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|10-1}} — С. 81—83. * Арэхаўск. // {{Літаратура/Памяць/Ворша і Аршанскі раён|1}} — С. 489—490. * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Арэхаўск. | арыгінал = | спасылка = https://knihi-online.com/assets/files/25/10/kultura-bielarusi-u-6-i-t-t-1.pdf | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Культура Беларусі| тып =энцыклапедыя. У 6 т.| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] | год = 2010| выпуск = | том = 1 . А — Б| нумар = | старонкі = 262—263| isbn = 978-985-11-0496-9 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * Арэхаўск. // {{Літаратура/ЭГБ|1}} — С. 201. * {{артыкул|аўтар = В. Б. Караткевіч, Г. І. Дулеба, Ю. А. Якімовіч.| частка = |загаловак = Арэхаўск (№№ 200— 204)|арыгінал = |спасылка =http://orda.of.by/.lib/spik/vit/99|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]] (гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1985|выпуск=|том=Віцебская вобласьць|нумар= | старонкі=99—100 |isbn=}} * {{Артыкул| аўтар = Шпакоўская, Г. | загаловак = Арэхаўск. | спасылка = | мова = | выданьне =«[[Народнае слова]]» | тып = газэта | год = 8 сьнежня 2007| том = | нумар = | старонкі = 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Аляксандар Шынкевіч]].|частка = |загаловак =Аршанская даўніна |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Мінск |выдавецтва =Полымя |год =1992 |том = |старонкі = 65—67|старонак =144 |сэрыя = |isbn =5-345-00504-4|наклад =3500 }}. {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} {{Commons}} * {{Спасылка | аўтар = [[Юры Жыгамонт]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 9 жніўня 2023 | url = https://www.youtube.com/watch?v=2SfDSubhOv4| копія = | дата копіі = | загаловак = Арэхаўск, Аршанскі раён, Віцебская вобласць| фармат = | назва праекту = [[Падарожжы з Жыгамонтам]] | выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * {{Радзіма майго духу|arehausk-vydryca|месца}} * [http://catholic.by/2/belarus/dioceses/vitebsk/45-vitebsk/101181-arehausk.html Арэхаўск — парафія Аб’яўленьня Пана і сьв. Ірынэя, біскупа], [[Catholic.by]] {{слупок-канец}} {{Навігацыйная група |назоў = Арэхаўск у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён) |Аршанскі раён |Віцебская вобласьць }} [[Катэгорыя:Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 8gbkw46whcwea7fvq5b23srdldrclp6 Ігуменскі тракт (Менск) 0 68476 2692475 1621782 2026-09-25T10:54:35Z XHCKidx 11053 2692475 wikitext text/x-wiki '''Ігуменскі тракт''' — вуліца ў [[Менск]]у. [[Тракт]] атрымаў сваю назву ад места [[Ігумен]] (з [[1923]] — Чэрвень), да якога ён скіраваны. {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] jx7pxmfyzkzigxm3r5r4etxsrmonawu 2692479 2692475 2026-09-25T11:11:57Z XHCKidx 11053 2692479 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ігуменскі тракт |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Ihumienski trakt. Ігуменскі тракт - panoramio.jpg |подпіс = менск, вуліца Ігуменскі тракт |раён1 = Ленінскі |гістарычны раён = [[Лошыца (мікрараён)|Лошыца]] |даўжыня = |мэтро = |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Ігуменскі тракт }} '''Ігуменскі тракт''' — вуліца ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне [[Менск]]а. Сваю назву ад места [[Ігумен]] (з [[1923]] — Чэрвень), да якога ён скіраваны на поўдзень ад Менску. З’яўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Маякоўскага (Менск)|Маякоўскага]] (ад моста праз [[Лошыца (рака)|раку Лошыца]]) і заканчваецца скрыжаваньнем з [[Менская кальцавая аўтамабільная дарога|Менскай кальцавой дарогай]]. Перасякае вуліцы [[Вуліца Чыжэўскіх (Менск)|Чыжэўскіх]], [[Вуліца Паўла Шпілеўскага (Менск)|Паўла Шпілеўскага]], [[Завулак Чыжэўскіх (Менск)|завулак Чыжэўскіх]], вуліцы [[Вуліца Гашкевіча (Менск)|Іосіфа Гашкевіча]], [[Вуліца Янкі Лучыны (Менск)|Янкі Лучыны]], [[Вуліца Прушынскіх (Менск)|Прушынскіх]]. {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] gilz0g2ieh60y2aozqb8b7so8zz9zf7 2692481 2692479 2026-09-25T11:15:25Z XHCKidx 11053 2692481 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ігуменскі тракт |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Ihumienski trakt. Ігуменскі тракт - panoramio.jpg |подпіс = менск, вуліца Ігуменскі тракт |раён1 = Ленінскі |гістарычны раён = [[Лошыца (мікрараён)|Лошыца]] |даўжыня = |мэтро = |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Ігуменскі тракт }} '''Ігуменскі тракт''' — вуліца ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне [[Менск]]а. Сваю назву атрымала ад места [[Ігумен]] (з [[1923]] — Чэрвень), да якога ён скіраваны на поўдзень ад Менску. З’яўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Маякоўскага (Менск)|Маякоўскага]] (ад моста праз [[Лошыца (рака)|раку Лошыца]]) і заканчваецца скрыжаваньнем з [[Менская кальцавая аўтамабільная дарога|Менскай кальцавой дарогай]]. Перасякае вуліцы [[Вуліца Чыжэўскіх (Менск)|Чыжэўскіх]], [[Вуліца Паўла Шпілеўскага (Менск)|Паўла Шпілеўскага]], [[Завулак Чыжэўскіх (Менск)|завулак Чыжэўскіх]], вуліцы [[Вуліца Гашкевіча (Менск)|Іосіфа Гашкевіча]], [[Вуліца Янкі Лучыны (Менск)|Янкі Лучыны]], [[Вуліца Прушынскіх (Менск)|Прушынскіх]]. {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] 1bm6f3qic2pwl4lj9poe18h8uxkpw4w 2692482 2692481 2026-09-25T11:15:49Z XHCKidx 11053 2692482 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ігуменскі тракт |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Ihumienski trakt. Ігуменскі тракт - panoramio.jpg |подпіс = менск, вуліца Ігуменскі тракт |раён1 = Ленінскі |гістарычны раён = [[Лошыца (мікрараён)|Лошыца]] |даўжыня = |мэтро = |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Ігуменскі тракт }} '''Ігуменскі тракт''' — вуліца ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне [[Менск]]а. Сваю назву атрымала ад места [[Ігумен]] (з [[1923]] — ''Чэрвень''), да якога ён скіраваны на поўдзень ад Менску. З’яўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Маякоўскага (Менск)|Маякоўскага]] (ад моста праз [[Лошыца (рака)|раку Лошыца]]) і заканчваецца скрыжаваньнем з [[Менская кальцавая аўтамабільная дарога|Менскай кальцавой дарогай]]. Перасякае вуліцы [[Вуліца Чыжэўскіх (Менск)|Чыжэўскіх]], [[Вуліца Паўла Шпілеўскага (Менск)|Паўла Шпілеўскага]], [[Завулак Чыжэўскіх (Менск)|завулак Чыжэўскіх]], вуліцы [[Вуліца Гашкевіча (Менск)|Іосіфа Гашкевіча]], [[Вуліца Янкі Лучыны (Менск)|Янкі Лучыны]], [[Вуліца Прушынскіх (Менск)|Прушынскіх]]. {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] fbru0pi47w77qn34b7sf5avx5y5ztrd 2692483 2692482 2026-09-25T11:16:13Z XHCKidx 11053 2692483 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ігуменскі тракт |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Ihumienski trakt. Ігуменскі тракт - panoramio.jpg |подпіс = менск, вуліца Ігуменскі тракт |раён1 = Ленінскі |гістарычны раён = [[Лошыца (мікрараён)|Лошыца]] |даўжыня = |мэтро = |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Ігуменскі тракт }} '''Ігуменскі тракт''' — вуліца ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне [[Менск]]а. Сваю назву атрымала ад места [[Ігумен]] (з [[1923]] — ''Чэрвень''), да якога яна скіраваны на поўдзень ад Менску. З’яўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Маякоўскага (Менск)|Маякоўскага]] (ад моста праз [[Лошыца (рака)|раку Лошыца]]) і заканчваецца скрыжаваньнем з [[Менская кальцавая аўтамабільная дарога|Менскай кальцавой дарогай]]. Перасякае вуліцы [[Вуліца Чыжэўскіх (Менск)|Чыжэўскіх]], [[Вуліца Паўла Шпілеўскага (Менск)|Паўла Шпілеўскага]], [[Завулак Чыжэўскіх (Менск)|завулак Чыжэўскіх]], вуліцы [[Вуліца Гашкевіча (Менск)|Іосіфа Гашкевіча]], [[Вуліца Янкі Лучыны (Менск)|Янкі Лучыны]], [[Вуліца Прушынскіх (Менск)|Прушынскіх]]. {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] kj50ou5hs9ba78vjq37175scap5nhnu 2692484 2692483 2026-09-25T11:16:44Z XHCKidx 11053 2692484 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ігуменскі тракт |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Ihumienski trakt. Ігуменскі тракт - panoramio.jpg |подпіс = менск, вуліца Ігуменскі тракт |раён1 = Ленінскі |гістарычны раён = [[Лошыца (мікрараён)|Лошыца]] |даўжыня = |мэтро = |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Ігуменскі тракт }} '''Ігуменскі тракт''' — вуліца ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне [[Менск]]а. Сваю назву атрымала ад места [[Ігумен]] (з [[1923]] — ''Чэрвень''), да якога яна скіраваны на поўдзень ад Менску. З’яўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Маякоўскага (Менск)|Маякоўскага]] (ад моста праз раку [[Лошыца (рака)|Лошыца]]) і заканчваецца скрыжаваньнем з [[Менская кальцавая аўтамабільная дарога|Менскай кальцавой дарогай]]. Перасякае вуліцы [[Вуліца Чыжэўскіх (Менск)|Чыжэўскіх]], [[Вуліца Паўла Шпілеўскага (Менск)|Паўла Шпілеўскага]], [[Завулак Чыжэўскіх (Менск)|завулак Чыжэўскіх]], вуліцы [[Вуліца Гашкевіча (Менск)|Іосіфа Гашкевіча]], [[Вуліца Янкі Лучыны (Менск)|Янкі Лучыны]], [[Вуліца Прушынскіх (Менск)|Прушынскіх]]. {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] 5st9r70gatcf4ybgvbexpggk5y7exbh 2692485 2692484 2026-09-25T11:17:15Z XHCKidx 11053 2692485 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ігуменскі тракт |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Ihumienski trakt. Ігуменскі тракт - panoramio.jpg |подпіс = Менск, вуліца Ігуменскі тракт |раён1 = Ленінскі |гістарычны раён = [[Лошыца (мікрараён)|Лошыца]] |даўжыня = |мэтро = |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Ігуменскі тракт }} '''Ігуменскі тракт''' — вуліца ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне [[Менск]]а. Сваю назву атрымала ад места [[Ігумен]] (з [[1923]] — ''Чэрвень''), да якога яна скіраваны на поўдзень ад Менску. З’яўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Маякоўскага (Менск)|Маякоўскага]] (ад моста праз раку [[Лошыца (рака)|Лошыца]]) і заканчваецца скрыжаваньнем з [[Менская кальцавая аўтамабільная дарога|Менскай кальцавой дарогай]]. Перасякае вуліцы [[Вуліца Чыжэўскіх (Менск)|Чыжэўскіх]], [[Вуліца Паўла Шпілеўскага (Менск)|Паўла Шпілеўскага]], [[Завулак Чыжэўскіх (Менск)|завулак Чыжэўскіх]], вуліцы [[Вуліца Гашкевіча (Менск)|Іосіфа Гашкевіча]], [[Вуліца Янкі Лучыны (Менск)|Янкі Лучыны]], [[Вуліца Прушынскіх (Менск)|Прушынскіх]]. {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] sosk76fcj1lmnjofh822uyzloqty0lg Шаблён:Вуліцы Менску 10 71102 2692476 2691546 2026-09-25T10:55:49Z XHCKidx 11053 2692476 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Вуліцы Менску |выява = [[Файл:Coat of arms of Minsk.svg|80пкс|Менск]] |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |стыль_групаў = width: 100px; |стыль_сьпісаў = width: auto; |кляса_карткі = hlist |назва = Вуліцы [[Менск]]у |група_інфармацыі1 = Вуліцы Менску |сьпіс1 = * [[Вуліца сужэнцаў Аладавых (Менск)|Аладавых]] * [[Вуліца Андрэеўская (Менск)|Андрэеўская]] * [[Вуліца Антонаўская (Менск)|Антонаўская]] * [[Вуліца Апалінараўская (Менск)|Апалінараўская]] * [[Вуліца Аранская (Менск)|Аранская]] * [[Вуліца Арлоўская (Менск)|Арлоўская]] * [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйская]] * [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|Багдановіча]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Менск)|Бачылы]] * [[Вуліца Беламорская (Менск)|Беламорская]] * [[Вуліца Бельчыцкая (Менск)|Бельчыцкая]] * [[Вуліца Берсана (Менск)|Берсана]] * [[Вуліца Петруся Броўкі (Менск)|Броўкі]] * [[Вуліца Брылеўская (Менск)|Брылеўская]] * [[Вуліца Янкі Брыля (Менск)|Брыля]] * [[Вуліца Зьмітрака Бядулі (Менск)|Бядулі]] * [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]] * [[Вуліца Вірская (Менск)|Вірская]] * [[Вуліца Вакзальная (Менск)|Вакзальная]] * [[Вуліца Льва Выгоцкага (Менск)|Выгоцкага]] * [[Вуліца Вызваленьня (Менск)|Вызваленьня]] * [[Вуліца Акадэміка Вышалескага (Менск)|Вышалескага]] * [[Вуліца Гарадзенская (Менск)|Гарадзенская]] * [[Вуліца Алеся Гаруна (Менск)|Гаруна]] * [[Вуліца Язэпа Гашкевіча (Менск)|Гашкевіча]] * [[Вуліца Гебелева (Менск)|Гебелева]] * [[Вуліца Ежы Гедройца (Менск)|Гедройца]] * [[Вуліца Пятра Глебкі (Менск)|Глебкі]] * [[Вуліца Грушаўская (Менск)|Грушаўская]] * [[Вуліца Ільлі Гурскага (Менск)|Гурскага]] * [[Вуліца Міколы Гусоўскага (Менск)|Гусоўскага]] * [[Вуліца Дамброўская (Менск)|Дамброўская]] * [[Вуліца Ігната Дамейкі (Менск)|Дамейкі]] * [[Вуліца Даўгабродзкая (Менск)|Даўгабродзкая]] * [[Даўгінаўскі тракт (Менск)|Даўгінаўскі тракт]] * [[Вуліца Дзям’яна Беднага (Менск)|Дзям’яна Беднага]] * [[Вуліца Язэпа Драздовіча (Менск)|Драздовіча]] * [[Вуліца Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (Менск)|Дунін-Марцінкевіча]] * [[Вуліца Язэпа Жыновіча (Менск)|Жыновіча]] * [[Вуліца Акадэміка Жэбрака (Менск)|Жэбрака]] * [[Вуліца Захарава (Менск)|Захарава]] * [[Вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкая]] * [[Вуліца Іванаўская (Менск)|Іванаўская]] * [[Ігуменскі тракт (Менск)|Ігуменскі тракт]] * [[Вуліца Ўсевалада Ігнатоўскага (Менск)|Ігнатоўскага]] * [[Вуліца Казімераўская (Менск)|Казімераўская]] * [[Вуліца Калектарная (Менск)|Калектарная]] * [[Вуліца Кастуся Каліноўскага (Менск)|Каліноўскага]] * [[Вуліца Кальварыйская (Менск)|Кальварыйская]] * [[Вуліца Каралінская (Менск)|Каралінская]] * [[Вуліца Дзьмітрыя Караткевіча (Менск)|Дзьмітрыя Караткевіча]] * [[Вуліца Каменнагорская (Менск)|Каменнагорская]] * [[Вуліца Камсамольская (Менск)|Камсамольская]] * [[Вуліца Каруся Каганца (Менск)|Каганца]] * [[Вуліца Кірыла й Мэтодыя (Менск)|Кірыла і Мэтодыя]] * [[Вуліца Кісялёва (Менск)|Кісялёва]] * [[Вуліца Кандрата Крапівы (Менск)|Крапівы]] * [[Вуліца Крывіцкая (Менск)|Крывіцкая]] * [[Вуліца Кузьмы Чорнага (Менск)|Кузьмы Чорнага]] * [[Вуліца Аркадзя Куляшова (Менск)|Куляшова]] * [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|Купалы]] * [[Казарменны завулак (Менск)|Казарменны завулак]] * [[Вуліца Курапацкая (Менск)|Курапацкая]] * [[Вуліца Кастуся Кірэенкі (Менск)|Кірэенкі]] * [[Лагойскі тракт (Менск)|Лагойскі тракт]] * [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]] * [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкая]] * [[Вуліца Лесі Ўкраінкі (Менск)|Лесі Ўкраінкі]] * [[Вуліца Карла Лібкнэхта (Менск)|Лібкнэхта]] * [[Вуліца Лідзкая (Менск)|Лідзкая]] * [[Вуліца Міхася Лынькова (Менск)|Лынькова]] * [[Вуліца Розы Люксэмбург (Менск)|Люксэмбург]] * [[Вуліца Люцынская (Менск)|Люцынская]] * [[Вуліца Янкі Маўра (Менск)|Маўра]] * [[Вуліца Мацьвееўская (Менск)|Мацьвееўская]] * [[Вуліца Мельнікайтэ (Менск)|Мельнікайтэ]] * [[Вуліца Мясьнікова (Менск)|Мясьнікова]] * [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Праспэкт Незалежнасьці]] * [[Няміга (вуліца)|Няміга]] * [[Вуліца Панамарэнкі (Менск)|Панамарэнкі]] * [[Вуліца Парашутная (Менск)|Парашутная]] * [[Паўночны завулак (Менск)|Паўночны завулак]] * [[Праспэкт Пераможцаў (Менск)|Праспэкт Пераможцаў]] * [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайская]] * [[Вуліца Пуліхава (Менск)|Пуліхава]] * [[Вуліца Ракаўская (Менск)|Ракаўская]] * [[Вуліца Рэвалюцыйная (Менск)|Рэвалюцыйная]] * [[Вуліца Раманаўская Слабада (Менск)|Раманаўская Слабада]] * [[Вуліца Смалячкова (Менск)|Смалячкова]] * [[Вуліца Савецкая (Менск)|Савецкая]] * [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] * [[Вуліца Сухая (Менск)|Сухая]] * [[Вуліца Сярова (Менск)|Сярова]] * [[Вуліца Максіма Танка (Менск)|Танка]] * [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Маркса]] * [[Вуліца Талстога (Менск)|Талстога]] * [[Вуліца Ўльянаўская (Менск)|Ульянаўская]] * [[Вуліца Фабрыцыюса (Менск)|Фабрыцыюса]] * [[Вуліца Хмялеўскага (Менск)|Хмялеўскага]] * [[Вуліца Чкалава (Менск)|Чкалава]] * [[Вуліца Чыжэўскіх (Менск)|Чыжэўскіх]] * [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейская]] * [[Вуліца Шорная (Менск)|Шорная]] * [[Вуліца Шчорса (Менск)|Шчорса]] * [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]] * [[Юраўская вуліца (Менск)|Юраўская]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Беларусь:Вуліцы|Менск]]</noinclude> 1yxh25ho654zl93fdk3ew66ldwjwc6p Тэорыя вялікага выбуху (тэлесэрыял) 0 79137 2692409 2244045 2026-09-25T07:08:31Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692409 wikitext text/x-wiki {{Фільм | назва = The Big Bang Theory | арыгназва = | выява = | памер = | подпіс = | жанр = [[Сыткам]] | рэжысэр = [[Марк Сэндроўскі]] | прадусар = [[Чак Лоры]]<br />[[Біл Прэйдзі]] | сцэнарыст = | дыктар = | ролі = [[Джоні Галекі]]<br />[[Джым Парсанз]]<br />[[Кэйлі Куока]]<br />[[Сайман Гэлбэрг]]<br />[[Кунал Наяр]]<br />[[Сара Гілбэрт]]<br />[[Меліса Рауш]]<br />[[Маім Бялік]] | кампазытар = [[Barenaked Ladies]] | апэратар = | мантаж = | вытворчасьць = | дата = | час = | мова = | краіна = | бюджэт = | прыбытак = | папярэдні = | наступны = | сайт = | imdb = 0898266 }}<!-- шаблён непрыдатны для сэрыялаў --> '''The Big Bang Theory''' ({{мова-be|Тэорыя Вялікага выбуху}}) — [[ЗША|амэрыканскі]] [[сыткам]], створаны [[Чак Лор|Чакам Лорам]] і [[Біл Прэйдзі|Білам Прэйдзі]], якія зьяўляюцца выканаўчымі прадусарамі сэрыялу. Першая сэрыя была паказаная на канале [[CBS]] 24 верасьня 2007 году.<ref name="pilot_date">[https://web.archive.org/web/20170708135135/http://www.tvguide.com/tvshows/big-bang-theory/cast/288041/ The Big Bang Theory: Cast & Details] {{ref-en}}</ref> Падзеі сэрыялу адбываюцца ў [[Пасадына (Каліфорнія)|Пасадыне]], [[Каліфорнія]]. Сыткам распавядае пра двух таленавітых навукоўцаў з [[Каліфарнійскі тэхналягічны ўнівэрсытэт|Кальтэку]]: экспэрымэнтальнага фізыка ([[Леанард Гафстэдэр]]) і фізыка-тэарэтыка ([[Шэлдан Купэр]]), якія жывуць на адным паверсе з прыгожай бялявай-афіцыянткай [[Пэні (The Big Bang Theory)|Пэні]], якая імкнецца стаць акторкай. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Тэлесэрыялы ЗША]] hnybu30wsi71ycujsxflj5deagnq0ck Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян 0 80956 2692385 2690949 2026-09-24T23:02:03Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692385 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Рэал Сасьедад |Лягатып = Real Sociedad logo.svg |ПоўнаяНазва = Real Sociedad de Fútbol, S.A.D. |Горад = [[Сан-Сэбастыян]], [[Гішпанія]] |Заснаваны = 1909 |Стадыён = [[Анаэта]] |Умяшчальнасьць = 32 076 |Прэзыдэнт = |Трэнэр = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Гішпаніі|РэалСасьедЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Гішпаніі|РэалСасьедСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Гішпаніі|РэалСасьед}} |Прыналежнасьць = Гішпанскія |Сайт = |pattern_la1 = _realsociedad2122h |pattern_b1 = _realsociedad2122h |pattern_ra1 = _realsociedad2122h |pattern_sh1 = _realsociedad2122h |pattern_so1 = _realsociedad2122h |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _realsociedad2122a |pattern_b2 = _realsociedad2122a |pattern_ra2 = _realsociedad2122a |pattern_sh2 = _realsociedad2122a |pattern_so2 = _realsociedad2122a |leftarm2 = 7b121b |body2 = 7b121b |rightarm2 = 7b121b |shorts2 = 7b121b |socks2 = 7b121b }} «'''Рэал Сасьеда́д'''» ({{мова-es|Real Sociedad de Futbol}}) — [[Гішпанія|гішпанскі]] [[футбольны клюб]] з гораду [[Сан-Сэбастыян]], прадстаўляе [[Краіна баскаў|краіну баскаў]]. Заснаваны 7 верасьня 1909 году, быў адным з заснавальнікаў [[Ля Ліга|Ля Лігі]] ў 1928 годзе. Хатнія гульні праводзіць на арэне «[[Анаэта]]». Найлепшыя гады каманды прыйшліся на 1980-я, калі клюб двойчы станавіўся чэмпіёнам краіны. «Рэал Сасьедад» доўгі час браў у каманду толькі [[баскі|баскаў]], накшталт [[Атлетык Більбао|«Атлетыка» зь Більбао]], але гэтая традыцыя была скасавана ў 1989 годзе, калі ў клюб быў запрошаны гулец [[Зборная Ірляндыі па футболе|нацыянальнай зборнай Ірляндыі]] й клюбу «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]» [[Джон Элдрайдж]]. «Рэал Сасьедад» акркамя футбольнай каманды мае такасама некалькі спартовых сэкцыяў, як то жаночы футбол, [[лёгкая атлетыка]], [[хакей на траве]] і каманду ў басконскую гульню [[пэлёта|пэлёту]]. == Гісторыя == === Пачатак === Футбол зьявіўся ў [[Сан-Сэбастыян]]е ў пачатку 1900-х, дзякуючы намаганьням студэнтаў і мігрантаў, якія вярнуліся зь [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] й прывезьлі на радзіму гульню. У 1904 годзе яны ўтварылі ў San Sebastian Recreation Club. Клюб у 1905 годзе браў удзел у спаборніцтве на [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубак Гішпаніі]]. У траўні 1905 году быў утвораны футбольны клюб «Сан-Сэбастыян» як асобная структура клюбу San Sebastian Recreation Club. У 1909 годзе кіраўніцтва новага клюбу зьвярнуліся да арганізатараў Кубку Гішпаніі аб рэгістрацыі клюбу ў турніры, але дазвол ня быў атрыманы з-за магчымасьці блытаніны з клюбам Club Ciclista de San Sebastian. Каб пазьбегнуць гэтай сытуацыі клюб быў перайменаваны ў Sociedad de Futbol 7 верасьня 1909 году. У 1910 кароль Гішпаніі [[Альфонса XIII (кароль Гішпаніі)|Альфонса XIII]], які выкарыстоўваў Сан-Сэбастыян у якасьці сваёй летняй рэзыдэнцыі, надаў клюбу сваё апекунства, дзякуючы чаму да назва была аздоблена словам «Рэал». У 1928 годзе «Рэал Сасьедад» быў у ліку заснавальнікаў [[Ля Ліга|Ля Лігі]]. У першым жа розыгрышу спаборніцтва клюб заняў выніковае чацьвертае месца, а ягоны гулец [[Франсіска Біенсабас|Франсіска «Пака» Біенсабас]] стаў найлепшым бамбардзірам чэмпіянату. Назва каманды была зьменена на Donostia Club de Futbol у 1931 годзе разам са стварэньнем [[Другая гішпанская рэспубліка|Другой гішпанскай рэспублікі]], але была зьменена назад на «Рэал Сасьедад» пасьля сканчэньня [[Грамадзянская вайна ў Гішпаніі|Грамадзянскай вайны ў Гішпаніі]] ў 1939 годзе. Каманда ў цэлым вагаліся паміж Ля Лігай і [[Сэгунда]]й, толькі ў 1940-х гадох клюб сем разоў вылятаў і вяртаўся ў Прымэру. Прыкладна ў гэты ж час за каманду ў якасьці брамніка гуляў скульптар [[Эдуарда Чыльліда]], пакуль [[траўма]] не паклала канец ягонай футбольнай кар’еры. === Посьпехі 1980-х === Каманда заняла другое месца ў Ля Лізе ў першы раз у [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе 1979—1980 гадоў|сэзоне 1979—1980 гадоў]], набраўшы 52 пункты. У той жа час пераможца чэмпіянату «[[Рэал Мадрыд|Рэал]]» Мадрыд атрымаў 53 пункты, а бронзавы прызэр «[[Спортынг Хіхон]]» адстаў ад басконскага клюбу нна 13 пунктаў. На наступны сэзон «Рэал Сасьедад» стаў пераможцам чэмпіянату, атрымаўшы свой ​​першы тытул і не дазволіўшы мадрыдзкаму «Рэалу» чацьверты раз запар стаць чэмпіёнам. Адобва клюбы атрымалі па 45 пунктаў, але па розьніцы мячоў клюб з Сан-Сэбастыяна апярэдзіў сталічных гульцоў<ref>[http://www.rsssf.com/tabless/spanhist7989.html#8081 Spain 1980/81]. RSSSF.com</ref>. Кваліфікаваўшы такім чынам у розыгрыш [[Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў|Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў]] сэзону 1981—1982 гадоў, «Рэал Сасьедад» быў выбіты ў першым раўндзе баўгарскім клюбам [[ЦСКА Сафія]]. Атрымаўшы паразу ў [[Баўгарыя|Баўгарыі]] зь лікам 1:0, у [[Гішпанія|Гішпаніі]] клюбы галоў гэтак і ня здолелі забіць<ref>[https://web.archive.org/web/20111205161441/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1981/matches/round=1028/index.html 1981/82 European Champions Clubs' Cup]. UEFA.com</ref>. == Дасягненьні == * '''[[Ля Ліга|Чэмпіён Гішпаніі]]''': 1981, 1982 * '''Уладальнік [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубка Гішпаніі]]''': 1909, 1987, 2020, 2026 * '''Уладальнік [[Супэркубак Гішпаніі па футболе|Супэркубка Гішпаніі]]''': 1982 == Склад == : ''Актуальны на 19 верасьня 2026 году'' {{Склад}} {{Гулец1|1|Q20492591|Бр|}} {{Гулец1|2|Q113400106|Аб|}} {{Гулец1|3|Q60466652|Аб|}} {{Гулец1|4|Q119591333|ПА|}} {{Гулец1|5|Q23907908|Аб|}} {{Гулец1|6|Q118876123|Аб|}} {{Гулец1|7|Q59823403|Нап|}} {{Гулец1|8|Q106930407|ПА|}} {{Гулец1|9|Q111488644|Нап|}} {{Гулец1|10|Q21195147|Нап|капітан}} {{Гулец1|11|Q16729477|Нап|}} {{Гулец1|12|Q131309598|Нап|}} {{Падзел складу}} {{Гулец1|13|Q108861032|Бр|}} {{Гулец1|14|Q27067753|Нап|}} {{Гулец1|15|Q110652731|ПА|}} {{Гулец1|16|Q96757612|Аб|}} {{Гулец1|17|Q30346413|Аб|}} {{Гулец1|18|Q26707913|ПА|}} {{Гулец1|19|Q108187024|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]}} {{Гулец1|20|Q19948076|Аб|}} {{Гулец1|21|Q20994432|ПА|}} {{Гулец1|22|Q118876190|Аб|}} {{Гулец1|23|Q101073917|ПА|}} {{Гулец1|24|Q67999144|ПА|}} {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp Афіцыйны сайт]{{ref-es}} * [https://web.archive.org/web/20120614063111/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&IDParam=32&language=en-GB Старонка клюбу] на сайце Ля Лігі {{ref-es}}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20130430023234/http://realsociedad.ru/ Сайт расейскамоўных заўзятараў]{{ref-ru}} {{Ля Ліга}} [[Катэгорыя:Сан-Сэбастыян]] 38bl2r8qfsw8u2lty4fwkxyj4z071xz Сэлтык Глазга 0 81535 2692396 2690911 2026-09-25T04:40:24Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692396 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Сэлтык |Лягатып = Celtic FC.svg |Горад = [[Глазга]], [[Шатляндыя]] |Стадыён = [[Сэлтык Парк]] |Умяшчальнасьць = 60 355 |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Шатляндыі|СэлтыкГлаз-Ліга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Шатляндыі|СэлтыкГлаз-Сэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Шатляндыі|СэлтыкГлаз}} |Прыналежнасьць = Шатляндзкія <!-- Форма/Хатнія колеры --> |узор левай рукі1 = _celtic2627h |узор футболкі1 = _celtic2627h |узор правай рукі1 = _celtic2627h |узор шортаў1 = _celtic2627h |узор шкарпэтак1 = _celtic2627hl |левая рука1 = FFFFFF |футболка1 = FFFFFF |правая рука1 = FFFFFF |шорты1 = FFFFFF |шкарпэткі1 = FFFFFF <!-- Форма/Выязныя колеры --> |узор левай рукі2 = _celtic2627a |узор футболкі2 = _celtic2627a |узор правай рукі2 = _celtic2627a |узор шортаў2 = _arg26A |узор шкарпэтак2 = _celtic2627al |левая рука2 = 114b40 |футболка2 = 114b40 |правая рука2 = 114b40 |шорты2 = 000000 |шкарпэткі2 = 000000 <!-- Форма/Трэція колеры --> }} «'''Сэ́лтык'''» ({{мова-en|The Celtic Football Club}}) ― [[Шатляндыя|шатляндзкі]] [[футбольны клюб]], які месьціца ў [[Глазга]], у раёне Паркгэд. Прадстаўляе [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе|шатляндзкую Прэм’ер-лігу]]. Быў заснаваны ў 1887 годзе, але свой першы матч клюб правёў толькі ў 1888 годзе. «Сэлтык» станавіўся чэмпіёнам Шатляндыі 56 разоў, і 43-ы разы перамагаў у [[Кубак Шатляндыі па футболе|Кубку Шатляндыі]]. Хатнія гульні праводзіць на стадыёне «[[Сэлтык Парк]]», які зьяўляецца самым вялікім па ўмяшчальнасьці футбольным стадыёнам Шатляндыі. Арэна месьціць 60 832 гледачы. Разам са сваімі галоўнымі супернікамі «[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]» складаюць так званую [[Старая Фірма|Старую Фірму]], якая зьяўляецца адным з самых вядомых спартовых супрацьстаяньняў у сьвеце. Традыцыйна гуляюць у паласатых зялёна-белых кашулях разам зь белымі шортамі й гетрамі. У 1967 годзе клюб стаў першым [[Вялікабрытанія|брытанскім]] і адзіным шатляндзкім клюбам, якія перамагалі ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0045/print.shtml Сэлтык перамог у Лізе чэмпіёнаў у 1967 годзе. BBC Scotland]</ref>. У тым сэзоне клюб перамагаў ва ўсіх спаборніцтвах, у якіх прымаў удзел: чэмпіянат Шатляндыі, Кубак Шатляндыі, [[Кубак футбольнай лігі Шатляндыі|Кубак шатляндзкай лігі]], Ліга чэмпіёнаў і Кубак Глазга. Праз тры сэзоны ў 1970 годзе клюб зноўку трапіў у фінал Лігі чэмпіёнаў, але на гэты раз атрымаў паразу зь лікам 1:2 на карысьць [[Нідэрлянды|галяндзкага]] «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорду]]». У 2003 годзе клюб дайшоў да фіналу [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]], але быў перайграны «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]» зь лікам 2:3. На гэтую гульню з Глазга ў [[Сэвільля|Сэвільлю]], дзе праходзіў фінал, зьехаліся каля 80 000 аматараў шатляндзкага клюбу, але ня ўсе змаглі патрапіць на гульню<ref>[http://observer.guardian.co.uk/gallery/0,8561,972767,00.htm Сэлтык у Сэвільлі. Агляд Guardian] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. У красавіку 2008 году клюб налічваў 9 мільёнаў аматараў па ўсім сьвеце, адзін мільён зь якіх знаходзяцца ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180705032922/http://www.scotsman.com/business/media-and-leisure/celtic-to-launch-credit-card-for-us-fans-1-1291697 Сэлтык запускае крэдытныя карткі для амэрыканскіх заўзятараў]. Scotland on Sunday. 11 April 2008.</ref>. == Гісторыя == Клюб быў заснаваны пры царкве Сьвятой Марыі ў [[Глазга]] ў раёне Кэлтану ірляндзкім сьвятаром [[брат Ўолфрыд|братам Ўолфрыдам]] 6 лістапада ў 1887 годзе. Першапачаткова клюб стварыўся як сродак для збору грошаў для арганізацыі дабрачыннай дзейнасьці, каб дапамагчы дзецям зь бедных сямей. У вялікай ступені брат Ўолфрыд быў шмат у чым натхнёны прыкладам клюбу «[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]» з [[Эдынбург]]у, які быў сфармаваны з імігрантаў ірляндзкага паходжаньня 13 гадоў таму. Сярод першых гульцоў клюбу сямёра былі з «Гібэрніяну». Назва клюбу была прапанавана братам Ўолфрыдам, каб адлюстраваць ірляндзкае й шатляндзкае паходжаньне клюбу. [[Файл:Celtic fc 1889.jpg|значак|зьлева|Каманда 1889 году.]] 28 траўня 1888 году клюб правёў сваю першую гульню супраць каманды «[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]» і перамог зь лікам 5:2. Падчас станаўленьня футбалісты «Сэлтыку» гулялі ў белых кашулях зь зялёным каўняром, чорных шортах, шкарпэтках смарагдава-зялёнага колеру<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.historicalkits.co.uk/Scottish_Football_League/Celtic/Celtic.htm|загаловак=Celtic – Kit History|выдавецтва=Historical Football Kits|дата доступу=20.06.2019|копія=https://web.archive.org/web/20110812014900/http://www.historicalkits.co.uk/Scottish_Football_League/Celtic/Celtic.htm|дата копіі=12.08.2011}}</ref> й з выявай чырвонага кельцкага крыжу на грудзёх. У 1889 годзе «Сэлтык» дасягнуў фіналу [[Кубак Шатляндыі па футболе|Кубка Шатляндыі]] ў сваім першым сэзоне ўдзелу ў турніры, але зазнаў паразу ў вырашальнай сустрэчы{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|19}}. У 1892 годзе «Сэлтык» ізноў дасягнуў фіналу й гэтым разам перамог клюб «[[Кўінз Парк Глазга|Кўінз Парк]]» зь лікам 5:1, здабыўшы свой першы трафэй<ref>{{кніга|аўтар=Cuddihy, Paul; Friel, David|спасылка=https://books.google.com/books?id=2hsjAwAAQBAJ&q=celtic+1892+first+major+honour&pg=PT64|загаловак=The Century Bhoys: The Official History of Celtic’s Greatest Goalscorers|выдавецтва=Black and White Publishing|isbn=978-1845022976}}</ref>. Некалькі месяцаў пазьней клюб пераехаў на новы стадыён, [[Сэлтык Парк]], і ў наступным сэзоне ўпершыню стаў пераможцам шатляндзкага футбольнага першынства<ref name="CFCBriefHistory">{{спасылка|спасылка=http://www.celticfc.net/pages/history|загаловак=Brief History|выдавецтва=Celtic FC|дата доступу=11.05.2016|копія=https://web.archive.org/web/20160510143304/http://www.celticfc.net/pages/history|дата копіі=10.05.2016}}</ref>. У 1895 годзе каманда ўсталявала рэкорд лігі паводле найбуйнейшай хатняй перамогі, выгуляўшы «[[Дандзі (футбольны клюб)|Дандзі]]» зь лікам 11:0<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.statto.com/football/stats/scotland/premiership/records|загаловак=Scottish Premier League : Records|выдавецтва=Statto|дата доступу=19.11.2011|копія=https://web.archive.org/web/20130922043355/http://www.statto.com/football/stats/scotland/premiership/records|дата копіі=22.09.2013}}</ref>. У 1897 годзе клюб стаў прыватнай абмежаванай кампаніяй{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|29}}, а [[Ўілі Мэйлі]] быў прызначаны першым сакратаром-мэнэджарам{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell & Woods|53—54}}. У 1903 годзе клюб перайшоў на ўжываньне традыцыйнай формы: перапялясыя бела-зялёныя кашулі. [[Файл:BrotherWalfrid(AndrewKerins).jpg|значак|Заснавальнік «Сэлтыку» брат Ўолфрыд.]] У 1905—1910 гадах «Сэлтык» шэсьць разоў запар перамагаў у шатляндзкім чэмпіянаце<ref name="CFCBriefHistory"/>{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell & Woods|78–79}}. Таксама каманда сьвяткавала перамогу ў Кубку Шатляндыі ў 1907 і 1908 гадах, таму ў гэтыя гады ў першы раз у гісторыі адбылося тое, што шатляндзкі клюб зрабіў дубль<ref name="CFCBriefHistory"/>{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell & Woods|73}}. Падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] «Сэлтык» чатыры разы запар перамагаў у лігзе, маючы на адрэзку ад лістапада 1915 па красавік 1917 году 62 матчы без паразаў<ref name="CFCBriefHistory" /><ref>{{спасылка|аўтар=Brown, Alan|спасылка=https://www.rsssf.org/miscellaneous/unb-celtic-62.html|загаловак=Celtic FC’s series of 62 matches unbeaten in Division One|выдавецтва=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|дата доступу=26.05.2012|копія=https://web.archive.org/web/20130314065317/http://rsssf.com/miscellaneous/unb-celtic-62.html|дата копіі=14.03.2013}}</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў у складзе зьявіўся [[Джымі Макгроры]], які пазьней стаў адным з найбольш выніковых бамбардзіраў у гісторыі брытанскага футболу. За шаснаццаць гадоў кар’еры футбаліст пацэліў 550 галоў у 547 матчах<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.world-football-legends.co.uk/index.php/sco/27-mcgrory-jimmy|загаловак=Jimmy McGrory (1904–1982)|выдавецтва=World Football Legends|дата доступу=05.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20150929172633/http://www.world-football-legends.co.uk/index.php/sco/27-mcgrory-jimmy|дата копіі=29.09.2015}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1319928.html|загаловак=McGrory stands tall among game’s giants|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.10.2010|дата доступу=05.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20101023092144/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1319928.html|дата копіі=23.10.2010}}</ref>. У студзені 1940 году было абвешчана пра адстаўку Ўілі Мэйлі. Яму быў 71 год, і ён служыў клюбу ў розных ролях амаль 52 гады ад гульца да сакратара-мэнэджара{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell & Woods|164–165}}<ref>{{спасылка|спасылка=http://img4.imageshack.us/img4/7264/9o2e.jpg|загаловак=Willie Maley|выдавецтва=The Celtic Graves Society|дата доступу=17.09.2013|копія=https://web.archive.org/web/20151016115742/http://img4.imageshack.us/img4/7264/9o2e.jpg|дата копіі=16.10.2015}}</ref>. Новым кіраўніком каманды ў лютым 1940 году быў прызначаны [[Джымі Макстэй]]{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|79}}. Ён займаў гэтую пасаду больш за пяць гадоў, але праз [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] афіцыйныя лігавыя спаборніцтвы ня ладзіліся. Турніры футбольнай лігі й кубка былі прыпыненыя, а замест іх былі створаныя рэгіянальныя лігі<ref>{{спасылка|спасылка=http://scottish-football-historical-archive.co.uk/the-war-years-2.htm|загаловак=Southern Football League 1940–1946|выдавецтва=Scottish Football Historical Archive|дата доступу=06.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20160528205905/http://www.scottish-football-historical-archive.co.uk/the-war-years-2.htm|дата копіі=28.05.2016}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scotsman.com/sport/football/celtic/rangers-dominated-wartime-football-should-their-titles-be-recognised-record-books-2504693?amp|загаловак=Rangers dominated wartime football but should their titles be recognised in the record books?|копія=https://web.archive.org/web/20201101015604/https://www.scotsman.com/sport/football/celtic/rangers-dominated-wartime-football-should-their-titles-be-recognised-record-books-2504693?amp|дата копіі=01.11.2020}}</ref>. «Сэлтык» ня меў асаблівых вынікаў у ваенныя гады, але стаў пераможцам турніру Перамогі ў Эўропе ў траўні 1945 году. Ён складаўся з адзінага матчу, які быў згуляны ў гонар Дня Перамогі ў Эўропе<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/quiz/2009/sep/17/celtic|загаловак=Football quiz: Celtic in Europe|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=18.09.2009|копія=https://web.archive.org/web/20140306053829/http://www.theguardian.com/football/quiz/2009/sep/17/celtic|дата копіі=06.03.2014}}</ref>. [[Файл:William Maley (1868-1958) Secretary Celtic Football Club.png|значак|зьлева|Ўільям Мэйлі 42 гады працаваў у клюбе, у тым ліку ў якасьці сакратара й кіраўніка каманды.]] Былы гулец і капітан Джымі Макгроры стаў кіраўніком каманды ў 1945 годзе{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|82}}. За ягоным часам «Сэлтык» перамог «[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]», «[[Манчэстэр Юнайтэд]]» і «[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]», здабыўшы Кубак каранацыі, зладжаны ў траўні 1953 году ў гонар каранацыі [[Лізавета II|Лізаветы II]]{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|104—105}}. Ён таксама прывёў клюб да дублю ў лізе й кубку ў 1954 годзе{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|105}}. 19 кастрычніка 1957 году «Сэлтык» перамог «Рэйнджарз» у фінале Кубка лігі на [[Гэмпдэн Парк]]у ў Глазга, захаваўшы трафэй, які ўпершыню клюб здабыў у папярэднім годзе. Лік фінальнага матчу 7:1 застаецца найбуйнейшым у кубкавым фінале ў брытанскай гісторыі<ref>{{навіна|спасылка=https://www.scotsman.com/sport/football/teams/celtic/post-war-hat-tricks-in-competitive-old-firm-games-1-4227476|загаловак=Post-war hat-tricks in competitive Old Firm games|выдавец=The Scotsman|дата публікацыі=11.09.2016|копія=https://web.archive.org/web/20180829072142/https://www.scotsman.com/sport/football/teams/celtic/post-war-hat-tricks-in-competitive-old-firm-games-1-4227476|дата копіі=29.08.2018}}</ref>{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|111—113}}. Аднак наступныя гады былі цяжкімі, то бок клюб больш ня браў трафэяў пад кіраўніцтвам Макгроры{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell & Woods|207}}. Былы капітан каманды [[Джок Стэйн]] замяніў Макгроры ў 1965 годзе<ref>{{спасылка|аўтар=Jacobs, Raymond|спасылка=https://news.google.com/newspapers?id=4GJAAAAAIBAJ&pg=1782%2C39375|загаловак=Mr Stein to become Celtic manager – New post for McGrory|выдавецтва=The Glasgow Herald|дата публікацыі=01.02.1965|дата доступу=27.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20210215093435/https://news.google.com/newspapers?id=4GJAAAAAIBAJ&pg=1782%2C39375|дата копіі=15.02.2021}}</ref>. Зь ім «Сэлтык» атрымаў Кубак Шатляндыі ўжо ў першыя месяцы працы адмыслоўца, а ў наступным сэзоне ён прывёў клюб да чэмпіянскага тытулу<ref>{{кніга|імя=Archie|прозьвішча=MacPherson|загаловак=Jock Stein: The Definitive Biography|выдавецтва=Highdown|isbn=978-1-905156-37-5}}</ref>. 1967 год стаўся для каманды выбітным. Клюб выйграў усе турніры, у якіх браў удзел, як то ў айчынным чэмпіянаце, Кубку Шатляндыі, Кубку лігі, Кубку Глазга й [[Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў|Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў]]{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|134}}<ref>{{навіна|спасылка=http://image.wikifoundry.com/image/1/AlI2v8uzdNzMWiAJCrOPTA118142|загаловак=Celtic fight in final|выдавец=The Times|дата публікацыі=31.10.1966|копія=https://web.archive.org/web/20181003015905/http://image.wikifoundry.com/image/1/AlI2v8uzdNzMWiAJCrOPTA118142|дата копіі=03.10.2018}}</ref>. Такім чынам «Сэлтык» стаўся першым клюбам, які зрабіў эўрапейскі трыпл<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0251-0e99b1ba85da-ec8053dc0a29-1000--who-has-won-a-treble-including-domestic-league-and-cup-title/|загаловак=Who has won a treble, including domestic league and cup titles, plus the European Cup or UEFA Champions League?|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=10.06.2023|дата доступу=14.06.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Jensen, Neil Fredrik|спасылка=https://gameofthepeople.com/2022/06/01/celtic-1967-the-only-quadruple-winners/|загаловак=Celtic 1967 – the only quadruple winners|выдавецтва=Game of the People|дата публікацыі=01.06.2022|дата доступу=14.06.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230615212449/https://gameofthepeople.com/2022/06/01/celtic-1967-the-only-quadruple-winners/|дата копіі=15.06.2023}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Стэйна 25 траўня 1967 году клюб перамог італьянскі «[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]» зь лікам 2:1 у [[Лісабон]]е, стаўшы першай брытанскай камандай<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0045/print.shtml|загаловак=A Sporting Nation&nbsp;– Celtic win European Cup 1967|выдавецтва=BBC Scotland|дата доступу=28.01.2016|копія=https://web.archive.org/web/20220909142859/https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0045/print.shtml|дата копіі=09.09.2022}}</ref><ref>{{артыкул|спасылка=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2003/05/20/celtic_history/|загаловак=Celtic immersed in history before UEFA Cup final|выданьне=Sports Illustrated|год=20.05.2003|копія=https://web.archive.org/web/20120111162522/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2003/05/20/celtic_history/|дата копіі=11.01.2012}}</ref>, а таксама першай камандай па-за межамі Гішпаніі, Партугаліі й Італіі, якая ўзяла галоўны эўрапейскі клюбны трафэй. «Сэлтык» застаецца адзінай шатляндзкай камандай, якая дасягнула фіналу. У наступным сэзоне шатляндцы саступілі аргентынскаму «[[Расінг Авэльянэда|Расінгу]]» ў [[Міжкантынэнтальны кубак ФІФА|Міжкантынэнтальным кубку]]<ref>{{навіна|спасылка=https://news.google.com/newspapers?id=eH5AAAAAIBAJ&pg=2223%2C905818|загаловак=Referee and both sides blamed for "war"|выдавец=The Glasgow Herald|дата публікацыі=06.11.1967|копія=https://web.archive.org/web/20220909142900/https://news.google.com/newspapers?id=eH5AAAAAIBAJ&pg=2223%2C905818|дата копіі=09.09.2022}}</ref>. «Сэлтык» зноў дасягнуў фіналу Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў у 1970 годзе, але зазнаў у ім паразу ад нідэрляндзкага «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорду]]» зь лікам 2:1<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.europeancuphistory.com/euro70.html|загаловак=Season 1969–70|выдавецтва=European Cup History|дата доступу=06.10.2013|копія=https://web.archive.org/web/20180818204130/http://www.europeancuphistory.com/euro70.html|дата копіі=18.08.2018}}</ref>. Клюб працягваў дамінаваць у шатляндзкім футболе ў пачатку 1970-х, а чэмпіёнскі тытул 1974 году стаў дзявятым запар. Дзякуючы гэтаму «Сэлтык» паўтарыў сусьветны рэкорд у колькасьці запар здабытых айчынных тытулаў, дасягнуўшы вынікаў вугорскага [[МТК Будапэшт|МТК]] і баўгарскага [[ЦСКА Сафія|ЦСКА]]<ref>{{навіна|аўтар=Reynolds, Jim|спасылка=https://news.google.com/newspapers?id=r45AAAAAIBAJ&pg=5173%2C6224604|загаловак=Dalglish goal gives Celtic world record|выдавец=The Glasgow Herald|копія=https://web.archive.org/web/20220909141708/https://news.google.com/newspapers?id=r45AAAAAIBAJ&pg=5173%2C6224604|дата копіі=09.09.2022}}</ref>. У 1980-х гадах «Сэлтык» дасягнуў новых посьпехаў у айчыннай лізе, а ў сваім стагадовым сезоне 1987—1988 гадоў «Сэлтык» выйграў чэмпіянат і ўзяў Кубак Шатляндыі{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|189}}. У пачатку 1990-х гадоў клюб перажыў заняпад, кульмінацыяй якога стала паведамленьне 1993 году аб тым, што клюб мае пратэрмінаваную запазычанасьць перад [[Банк Шатляндыі|Банкам Шатляндыі]] ў 5 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.heraldscotland.com/sport/spl/aberdeen/new-celtic-team-takes-over-three-directors-ousted-as-17-8m-rescue-package-pledged-the-new-team-takes-over-with-a-promise-1.717089|загаловак=New Celtic team takes over. Three directors ousted as £17.8m rescue package pledged. The new team takes over with a promise|выдавецтва=Herald Scotland|дата публікацыі=05.03.1994|дата доступу=06.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130605072458/http://www.heraldscotland.com/sport/spl/aberdeen/new-celtic-team-takes-over-three-directors-ousted-as-17-8m-rescue-package-pledged-the-new-team-takes-over-with-a-promise-1.717089|дата копіі=05.06.2013}}</ref>. Аднак бізнэсовец [[Фэргюс Макан]] узяў кантроль над клюбам і адхіліў сямейныя дынастыі, якія кіравалі «Сэлтыкам» ад часу ягонага заснаваньня. Паводле паведамленьняў СМІ, Макан выратаваў клюб літаральна за некалькі хвілінаў да таго, як ён мусіў быць абвешчаны банкрутам<ref>{{навіна|аўтар=Forsyth, Roddy|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/celtic/6469284/Celtic-chairman-John-Reid-pledges-to-keep-the-clubs-finances-under-control.html|загаловак=Celtic chairman John Reid pledges to keep the club's finances under control|выдавец=The Telegraph|дата публікацыі=30.10.2009|копія=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/celtic/6469284/Celtic-chairman-John-Reid-pledges-to-keep-the-clubs-finances-under-control.html|дата копіі=10.01.2022}}</ref>. Макан пераўтварыў клюб у публічную абмежаваную кампанію й ажыцьцявіў поўную рэканструкцыю Сэлтык Парку. У 1998 годзе каманда перарвала рэкордную сэрыю чэмпіёнстваў «Рэйнджарз» у 9 тытулаў запар<ref>{{навіна|спасылка=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/90174.stm|загаловак=Celtic get by with a little help from their Scandinavians|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=09.05.1998|копія=https://web.archive.org/web/20080513025154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/90174.stm|дата копіі=13.05.2008}}</ref>. == Прэса Сэлтыку == У 1965 годзе «Сэлтык» пачаў друкаваць газэту ''The Celtic View'', якая зьяўляецца найстарэйшым клюбнай футбольным пэрыядычным выданьнем<ref>[http://www.celticfc.net/media/celticView.aspx Celtic View]</ref>. У 2004 годзе клюб запусьціў уласны лічбавы [[тэлеканал]] ''Celtic TV'', які быў даступны ў Вялікабрытаніі праз тэлеканал ''Setanta Sports'' па спадарожнікавай і кабэльнай плятформе. Але ў сувязі з расфармаваньнем ''Setanta Sports'' у Вялікабрытаніі ў чэрвені 2009 году тэлеканал ''Celtic TV'' больш не вяшчае. З 2002 году працуе інтэрнэт-тэлеканал клюбу ''Channel67'' (вядомы раней як ''Celtic Replay''). == Старая фірма й сэктанства == «Сэлтык» мае гістарычную сувязь з ірляндзкім і шатляндзкім народамі, якія зьяўляюцца па большай частцы [[Каталіцтва|каталікамі]]. Традыцыйна пыхільнікамі іншага клюбу з Глазга «Рэйнджарз» зьяўляюцца прадстаўнікі пратэстанцкага веравызнаньня й прыхільнікі Брытанскай уніі — шатлянцы й прадстаўнікі [[Паўночная Ірляндыя|Паўночнай Ірляндыі]]. Як вынік такога разьмеркаваньня й напружанай палітычнай сытуацыі ў Паўночнай Ірляныі, напруга ў адносінах паміж абодвума клюбамі ўзмацнілася. Але ў апошні час як «Сэлтык», так і «Рэйнджарз» робяць захады ў барацьбе з сэктанствам, працуючы разам з парлямэнтам Шатляндыі, царкоўнымі групамі й грамадзянскімі арганізацыямі. == Дасягненьні == * '''[[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе|Чэмпіён Шатляндыі]]''': 56 ** 1893, 1894, 1896, 1898, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, ** 1914, 1915, 1916, 1917, 1919, 1922, 1926, 1936, 1938, 1954, ** 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1977, ** 1979, 1981, 1982, 1986, 1988, 1998, 2001, 2002, 2004, 2006, ** 2007, 2008, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019 ** [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2019—2020 гадоў|2020]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2021—2022 гадоў|2022]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2022—2023 гадоў|2023]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2023—2024 гадоў|2024]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2024—2025 гадоў|2025]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2025—2026 гадоў|2026]] * '''Уладальнікі [[Кубак Шатляндыі па футболе|Кубка Шатляндыі]]''': 43 ** 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, ** 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, ** 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, ** 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020, ** 2023, 2024, 2026 * '''Уладальнікі [[Кубак футбольнай лігі Шатляндыі|Кубка шатляндзкай лігі]]''': 22 ** 1957, 1958, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1975, 1983, 1998, ** 2000, 2001, 2006, 2009, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, ** 2023, 2025 * '''Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]''': 1 ** 1967 == Склад == : ''Актуальны на 19 верасьня 2026 году'' {{Склад}} {{Гулец1|1|Q100533279|Бр|}} {{Гулец1|2|Q81878309|Аб|}} {{Гулец1|3|Q26255809|Аб|}} {{Гулец1|5|Q102277109|Аб|}} {{Гулец1|6|Q24007335|Аб|}} {{Гулец1|7|Q26255495|Нап|}} {{Гулец1|8|Q60677561|ПА|}} {{Гулец1|9|Q61864381|Нап|}} {{Гулец1|11|Q136308930|Нап|}} {{Гулец1|12|Q132129020|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]}} {{Гулец1|13|Q113127167|Нап|}} {{Гулец1|14|Q61746772|ПА|}} {{Гулец1|17|Q96337717|Нап|}} {{Гулец1|18|Q97129886|ПА|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Парма (футбольны клюб)|Парма]]}} {{Гулец1|19|Q135230954|Нап|}} {{Падзел складу}} {{Гулец1|20|Q21620981|Аб|}} {{Гулец1|21|Q194149|ПА|}} {{Гулец1|22|Q110590119|ПА|}} {{Гулец1|23|Q58303188|Нап|}} {{Гулец1|26|Q327227|Бр|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз|Ўулвз]]}} {{Гулец1|29|Q114907868|Нап|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]}} {{Гулец1|31|Q56087095|Бр|}} {{Гулец1|35|Q135537974|ПА|}} {{Гулец1|42|Q16056060|ПА|капітан}} {{Гулец1|47|Q107571007|Аб|}} {{Гулец1|49|Q630350|Нап|}} {{Гулец1|51|Q135982912|Аб|}} {{Гулец1|56|Q24073962|Аб|}} {{Гулец1|63|Q19888012|Аб|}} {{Канец складу}} == Індывідуальныя клюбныя рэкорды == {| |valign="top"| {| class="wikitable" |- !bgcolor=green|Месца !bgcolor=green|Імя й прозьвішча !bgcolor=green|Пэрыяд кар’еры !bgcolor=green|Колькасьць<br />галоў |- |style="text-align:left;"|1||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Джымі Макгроры]]||1922—1937||550 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|2||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Бобі Ленакс]]||1961—1978, 1979—1980||273 |- |style="text-align:left;"|3||{{Сьцяг Швэцыі}} [[Гэнрык Лярсан]]||1997—2004||242 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|4||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Стыві Чалмэрз]]||1958—1971||231 |- |style="text-align:left;"|5||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Джымі Кўін]]||1990—1917||217 |} |width="0"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" !bgcolor=green|Месца !bgcolor=green|Імя й прозьвішча !bgcolor=green|Пэрыяд кар’еры !bgcolor=green|Колькасьць<br />матчаў |- |style="text-align:left;"|1||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Білі Макнэйл]]||1957—1975||790 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|2||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Пол Макстэй]]||1981—1997||678 |- |style="text-align:left;"|3||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Рой Эйткен]]||1976—1990||669 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|4||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Дэні Макгрэйн]]||1970—1987||661 |- |style="text-align:left;"|5||{{Сьцяг Ірляндыі}} [[Пэкі Бонэр]]||1978—1995||642 |} |} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Campbell, Tom; Woods, Pat|загаловак=The Glory & The Dream|выдавецтва=Grafton Books|год=1987|isbn=0-586-20005-3|ref=CampbellWoods}} * {{кніга|імя=Brian|прозьвішча=Wilson|загаловак=Celtic – A Century With Honour|выдавецтва=Willow Books|год=1988|isbn=0-00-218230-0|ref=Wilson}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.celticfc.net/ Афіцыйны сайт] {{Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:Сэлтык Глазга| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Глазга]] p81xjxykykxzmidhnv1xwanmdcjfpmo Франклін Дэлана Рузвэлт 0 84516 2692477 2676371 2026-09-25T11:08:10Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Franklin_D._Roosevelt?oldid=1376481356 2692477 wikitext text/x-wiki {{Палітык |імя = Франклін Дэлана Рузвэлт |выява = |памер = |подпіс_пад_выявай = |пасада = 32-ы [[Прэзыдэнт ЗША]] |пачатак_тэрміну = 4 сакавіка 1933 |канец_тэрміну = 12 красавіка 1945 |папярэднік = [[Гэрбэрт Кларк Гувэр]] |наступнік = [[Гары С. Труман]] |месца_нараджэньня = [[Гайд Парк]], [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |месца_сьмерці = [[Ўорм Спрынгс]], [[Джорджыя]], [[ЗША]] |партыя = |сужэнец = [[Элеанора Рузвэлт]] |дзеці = |адукацыя = [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт|Гарвардзкі каледж]],<br />[[Калюмбійская школа права]] |бацька = |маці = |узнагароды = |подпіс = Franklin Roosevelt Signature.svg }} '''Фра́нклін Дэ́лана Ру́звэлт''' (1882—1945) — 32-ы прэзыдэнт [[ЗША]] й цэнтральная фігура ў падзеях сьвету ў сярэдзіне XX стагодзьдзя, кіраваўшы Злучанымі Штатамі падчас [[Вялікая дэпрэсія|сусьветнай эканамічнай крызы]] й [[Другая сусьветная вайна|сусьветнай вайны]]. Адзіны амэрыканскі прэзыдэнт абраны больш чым на два тэрміны. Рузвэлт перамог дзеючага прэзыдэнта рэспубліканца [[Гэрбэрт Кларк Гувэр|Гэрбэрта Гувэра]] ў лістападзе 1932 году, падчас Вялікай дэпрэсіі. Спалучэньне ў Рузвэлта якасьцяў аптымізму й актыўнасьці спрыяла адраджэньню нацыянальнага духу. У цесным супрацоўніцтве з [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстанам Чэрчылем]] і [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]], вядучымі саюзьнікамі супраць [[Трэці Райх|нацыскай Нямеччыны]] й [[Японія|Японіі]] ў Другой сусьветнай вайне, ён памёр калі перамога была ўжо дзелам часу. Пачынаючы са сваіх «[[Першыя сто дзён|першых ста дзён]]» у офісу, якія пачаліся 4 сакавіка 1933 году, Рузвэлт адразу ж узяў арыентыр на [[Новы курс Рузвэлта|Новы курс]] — комплекс праграмаў, прызначаных для атрыманьня дапамогі (асабліва забесьпячэньне беспрацоўных дзяржаўнымі працоўнымі месцамі), аднаўленьне эканомікі й рэформаў, шляхам рэгуляваньня дзейнасьці [[Ўол-стрыт]], банкаў і транспарту. Паляпшэньне стану эканомікі праходзіла вельмі хутка з 1933 па 1937 гады, але затым наступіла глыбокая [[рэцэсія]]. Двухпартыйная кансэрватыўная кааліцыя, утвораная ў 1937 годзе перашкодзіла яму прасунуць шмат якія новыя законапраекты, таму былі адменены многія з праграмаў надзвычайнай дапамогі, калі беспрацоўе практычна скончылася падчас Другой сусьветнай вайны. Большасьць правілаў Новога курсу былі спынены каля 1975—1985 гадоў, за выключэньнем рэгуляваньня Ўол-стрыт [[каштоўныя паперы|каштоўнымі паперамі]] й [[біржа]]й, якое ўсё яшчэ існуе. Нараўне зь некалькімі больш дробнымі праграмамі, працягваюць існаваць [[Фэдэральная карпарацыя страхаваньня дэпазытаў]], якая была створана ў 1933 годзе, і сацыяльнае забесьпячэньне, якое Кангрэс прыняў у 1935 годзе. Калі сусьветная вайна была амаль непазьбежнай пасьля 1938 году, з-за японскага ўварваньня ў [[Кітай]] і агрэсіі нацысцкай Нямеччыны, Рузвэлт аказаў моцную дыпляматычную й фінансавую падтрымку Кітаю й [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], захоўваючы афіцыйна нэўтралітэт. Ягонай мэтай было зрабіць Амэрыку «арсэналам дэмакратыі», якая будзе пастаўляць баепрыпасы да саюзьнікаў. Ён дамогся амаль аднадушнай аб’явы вайны супраць Японіі пасьля нападу японцаў на [[Пэрл-Гарбар]] 7 сьнежня 1941 году, назваўшы яго «днём, калі будзе жыць ганьба». Ён кіраваў мабілізацыяй эканомікі ЗША ў падтрымку намаганьняў саюзьнікаў у вайне. Беспрацоўе зьнізілася да 2%, дзейнасьць праграмаў дапамогі ў асноўным скончылася, а прамысловая эканоміка хутка расла, калі мільёны людзей пераехалі ў новыя працоўныя месцы ў ваенныя цэнтры, а 16 мільёнаў мужчын і 300 000 жанчын былі мабілізаваны на ваенную службу. Рузвэлт дамінаваў на амэрыканскай палітычнай сцэне, ня толькі напрацягу дванаццаці гадоў свайго прэзыдэнцтва, але й дзесяцігодзьдзі пазьней. Новы курс Рузвэлта аб’яднаў вакол сябе прафзьвязы, афраамэрыканцаў, сельскіх белых паўднёўцаў і іншых. Рузвэлт лічыцца адным зь лепшых прызэдэнтаў ЗША. == Асабістае жыцьцё == === Прозьвішча === Рузвэлт ёсьць англізаванай формай [[Нідэрлянды|нідэрляндзкага]] прозьвішча «ван Роозвэлт» або «ван Розэнвэлт», што азначае з «поля ружаў»<ref>[https://web.archive.org/web/20071114082955/http://genealogy.about.com/library/surnames/r/bl_name-ROOSEVELT.htm «Roosevelt — Surname Meaning, Origin for the Surname Roosevelt Genealogy»]. The New York Times.</ref>. Нягледзячы на тое, што некаторыя выкарыстоўвалі англізаванае вымаўленьне {{IPA|[ˈruːzəvɛlt]}}, сам Рузвэлт выкарыстоўваў форму {{IPA|[ˈroʊzəvəlt]}}. Рузвэлт паходзіў з адной з найстарэйшых сем’яў у штаце [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]. Рузвэлты вызначыліся й у іншых галінах, ня толькі ў палітыцы. Адзін з продкаў, Ісаак Рузвэлт, служыў у міліцыі Нью-Ёрку падчас [[амэрыканская рэвалюцыя|амэрыканскай рэвалюцыі]]. Рузвэлт наведваў мерапрыемствы Нью-Ёрцкага таварыства «[[Сыны амэрыканскай рэвалюцыі|Сыноў амэрыканскай рэвалюцыі]]», і навата ўступіў у арганізацыю, пакуль быў прэзыдэнтам. Маці Рузвэльта назвала яго імём свайго любага дзядзькі Франкліна Дэлана. Родапачынальнікам сям’і Дэлана ў Амэрыцы быў Філіп дэ ла Ной, першы [[гугеноты|гугенот]] у [[Новы Сьвет (Амэрыка)|Новым Сьвеце]], чыё прозьвішча ў англізаваным варыянце гучыць як Дэлана. === Раньнія гады === [[Файл:Franklin D. Roosevelt as an eleven-year-old teenager, 1893.jpg|міні|120пкс|Рузвэлт у 1893 годзе]] Франклін Дэлана Рузвэлт нарадзіўся 30 студзеня 1882 году ў горадзе Гадсан-Валі [[Гайд Парк|Гайд-Парка]], [[Нью-Ёрк]]. Ягоны бацька, Джэймз Рузвэлт, і ягоная маці, Сара Эн Дэлана, абодва былі з заможных старажытных сем’яў Нью-Ёрку, [[Нідэрлянды|нідэрляндзкага]] й [[францыя|францускага]] паходжаньня адпаведна. Франклін быў іхным адзіным дзіцём. Рузвэлт рос у атмасфэры дастачы. Сара была прыналежнай маці, але Джэймз, якому было 54, калі нарадзіўся Франклін, на думку некаторых, быў аддаленым бацькам, нягледзячы на тое, што біёграф Джэймз Бэрнз пісаў, што ўзаемаадносіны Джэймза з сынам былі больш, чым тыповымі ў тыя часы. Сара мела больш значны ўплыў на Франкліна ў першыя гады, яна аднойчы заявіла: «Мой сын Франклін — Дэлана, ня Рузвэлт». Частыя паездкі ў [[Эўропа|Эўропу]] з бацькамі пазнаёмілі Рузвэлта з [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[француская мова|францускай мовамі]]. Ён навучыўся езьдзіць вярхом, страляць, займаўся грэбляй, гуляў у пола й [[тэніс]]. Рузвэлт таксама гуляў [[гольф]], калі быў падлеткам. І, акрамя таго, навучыўся хадзіць пад ветразем, за што бацька падарыў яму ветразнае судна, якое Франклін назваў «Маладзік». Рузвэлт наведваў школу Гротан, эпіскапальную школу-інтэрнат у штаце [[Масачусэтс]]. Там Франклін знаходзіўся пад моцным уплывам свайго дырэктара, Эндыкота Пабады, які заўсёды маўляў пра абавязак хрысьціянаў дапамагаць людзям зь меншым дастаткам. Праз сорак гадоў Рузвэлт сказаў пра Пібады: «Гэта было блаславеньнем у маім жыцці, мець магчымасьць навучацца ў яго». Пасьля сканчэньня школы Рузвэлт паступіў у [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт|Гарвардзкі каледж]] і жыў у блёке для заможных студэнтаў. Франклін быў чальцом зьвязу AΔΦ, а таксама працаваў рэдактарам у штодзённай газэце «Harvard Crimson». Рузвэлт пазьней заявіў: «Я выбраў эканамічных курсы ў каледжы, і вучыўся па яму чатыры гады, але ўсё, што я вучыў было няслушным». У той час, калі ён навучаўся ў Гарвардзе, ягоны стрыечны брат у пятым калене [[Тэадор Рузвэлт]] стаў прэзыдэнтам. Энэргічны стыль кіраўніцтва новага прэзыдэнта й стараннасьць у рэфармаваньні зрабіла яго героем для Франкліна. У 1902 годзе Франклін сустрэў сваю будучую жонку [[Элеанора Рузвэлт|Элеанору Рузвэлт]], пляменьніцу Тэадора, на прыёме ў [[Белы дом|Белым доме]] (раней яны сустракаліся, калі былі дзецьмі). На той час Франкліну Рузвэлту было дваццаць гадоў, Элеаноры — дзевятнаццаць. Рузвэлт паступіў на юрыдычны факультэт [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт|Калюмбійскага ўнівэрсітэту]] ў 1904 годзе, але кінуў яго ў 1907 годзе. У 1908 годзе ён уладкаваўся на працу ў прэстыжную фірму з Ўол-стрыт ''Carter Ledyard & Milburn'', якая працавала ў сфэры юрыдычнага права. 11 кастрычніка 1911 году быў залічаны ў [[Масонства|масонскую]] «Галяндзкую ложу нумар 8» у Нью-Ёрку<ref>[https://web.archive.org/web/20090122050842/http://pagrandlodge.org/mlam/presidents/froosevelt.html «Masonic Presidents»]. Grand Lodge of Pennsylvania.</ref>. === Шлюб і сямейнае жыцьцё === 17 сакавіка 1905 году Рузвэлт пашлюбаваўся з Элеанорай, нягледзячы на ​​жорсткае супраціўленьне сваёй маці. Дзядзька Элеаноры, Тэадор Рузвэлт, прадстаўляў яе на вясельлі, бо Элеанора страціла сваіх бацькоў ва ўзросьце дзесяці гадоў. Маладая пара адразу ж пераехала ў [[Спрынгўуд]], маёмасьць Франклінавай сям’і, дзе ягоная маці стала частым госьцем дома, на вялікі жаль Элеаноры. Дом належыў маці Рузвэлта да ейнай сьмерці ў 1941 годзе. Што тычыцца асабістага жыцьця, Франклін быў харызматычным, прыгожым і сацыяльна актыўным чалавекам. У адрозьненьне ад яго Элеанора не любіла грамадзкае жыцьцё, і часьцяком заставалася дома, каб выхоўваць сваіх дзяцей. Яны мелі шэсьць дзяцей: * Ганна Элеанора (1906—1975) * Джэймз (1907—1991) * Франклін Дэлана-малодшы (18 сакавіка 1909 — 7 лістапада 1909 году) * Эліят (1910—1990) * другі Франклін Дэлана-малодшы (1914—1988) * Джон Асьпінўол (1916—1981). == Раньняя кар’ера == === Сэнатар у Нью-Ёрку === У 1908 годзе Рузвэлт уладкаваўся на працу ў прэстыжную юрыдычную фірму Carter Ledyard & Milburn, у аддзел марскога права{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|38—39}}. Ён мала цікавіўся юрыдычнай практыкай і казаў сябрам, што плянуе заняцца палітыкай{{Зноска|Smith|2007|Smith|58—60}}<ref name="anb" >{{спасылка|аўтар=Brinkley, Alan|спасылка=https://doi.org/10.1093%2Fanb%2F9780198606697.article.0600567|загаловак=Roosevelt, Franklin Delano|назва праекту=American National Biography|дата публікацыі=02.2000}}</ref>. Не зважаючы на захапленьне сваім стрыечным братам [[Тэадор Рузвэлт|Тэадорам]], Франклін падзяляў прыхільнасьць бацькі да [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай партыі]]. У падрыхтоўцы да выбараў 1910 году партыя запрасіла Рузвэлта балятавацца ў Заканадаўчую асамблею штату Нью-Ёрк{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|41}}. Малады палітык Рузвэлт быў прывабным кандыдатам, бо меў патрэбны характар і энэргію для агітацыі, а таксама сродкі, каб фінансаваць уласную кампанію{{Зноска|Smith|2007|Smith|60—62}}, але ягоная кампанія скончылася, калі дэмакратычны дзейны дэпутат Льюіс Стайвэсант Чанлер надумаў сам балятавацца на новы тэрмін. Замест таго каб адкласьці свае палітычныя амбіцыі, Рузвэлт пастанавіў балятавацца ў сэнат штату [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|60—64}}. Сэнатарская акруга, якая ахоплівала Датчэс, Калюмбію й Патнэм, была моцна рэспубліканскай{{Зноска|Smith|2007|Smith|65}}. Рузвэлт хваляваўся, што апазыцыя з боку Тэадора можа спыніць ягоную кампанію, але Тэадор, не зважаючы на розную партыйную прыналежнасьць, падтрымаў ягоную кандыдатуру{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|41}}. Ачолеўшы ўласным перадвыбарчую кампанію, Рузвэлт аб’ехаў усю акругу аўтам у той час, калі мала хто мог дазволіць сабе мець самаход{{Зноска|Smith|2007|Smith|65—66}}. Дзякуючы ягонай агрэсіўнай кампаніі{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|202—203}}, імя палітыка стала вядомым у даліне Гадсана, і на хвалі дэмакратычнага трыюмфу на выбарах 1910 году Рузвэлт здабыў нечаканую перамогу{{Зноска|Burns|1956|Burns|34}}. [[Файл:Franklin D. Roosevelt in 1912.jpg|значак|зьлева|Рузвэлт у 1912 годзе.]] Не зважаючы на кароткія сэсіі заканадаўчага органу, Рузвэлт ставіўся да сваёй новай пасады як да паўнавартаснай працы{{Зноска|Smith|2007|Smith|68—69}}. Заступіўшы на пасаду 1 студзеня 1911 году, Рузвэлт хутка стаў лідэрам «інсургентаў», то бок групы, што выступала супраць машыны [[Тамані-Хол]], якая дамінавала ў Дэмакратычнай партыі штату. На выбарах у Сэнат ЗША 1911 году Рузвэлт і яшчэ дзевятнаццаць дэмакратаў распачалі працяглую блякаду, выступаючы супраць кандыдатаў, якіх падтрымлівала Тамані. Гэтая арганізацыя ўрэшце падтрымала кандыдатуру паважанага судзьдзі Джэймза О’Гормана, які задавальняў Рузвэлта, і О’Горман быў абраны ў канцы сакавіка{{Зноска|Brands|2009|Brands|57—60}}. У выніку Рузвэлт стаў папулярнай фігурай сярод дэмакратаў Нью-Ёрку{{Зноска|Burns|1956|Burns|34}}. Газэтныя артыкулы й карыкатуры паказвалі «другое прышэсьце Рузвэлта», ад якога ў сябраў Тамані-Холу аж лыткі трэсьліся{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|205—206}}. Неўзабаве па абраньні ў Сэнат штату Нью-Ёрку Рузвэлт стаў [[масонства|масонам]]<ref>{{спасылка|аўтар=Corcoran, Syndney|спасылка=https://www.freemason.com/franklin-d-roosevelt-freemason/|загаловак=Franklin D. Roosevelt — Grand Lodge of Ohio|выдавецтва=Freemasonry|дата публікацыі=04.2022}}</ref>. Ён таксама выступіў супраць Тамані-Хол, падтрымаўшы посьпяховую кампанію [[Томас Ўудра Ўілсан|Ўудра Ўілсана]] за ягонае вылучэньне з боку партыі на выбары 1912 году{{Зноска|Burns|1956|Burns|49}}. Выбары ператварыліся ў трохбаковае супрацьстаяньне, калі Тэадор Рузвэлт пакінуў Рэспубліканскую партыю й распачаў сваю незалежную кампанію як супраць Ўілсана, гэтак і дзейнага рэспубліканскага прэзыдэнта [[Ўільям Гаўард Тафт|Ўільяма Гаўарда Тафта]]. Пастанова Франкліна падтрымаць Ўілсана замест стрыечнага брата, выклівала незадаволенасьць з боку часткі сваякоў, але не Тэадора{{Зноска|Black|2005|Black|62—63}}. У тым годзе Рузвэлт захварэў на [[брушны тыф]], а пасьля быў перавыбраны на сэнатарскую пачаду ў 1912 годзе. Пасьля выбараў ён ачоліў Камітэт сельскай гаспадаркі, а ягоны посьпех у прасоўваньні законаў аб сельскай гаспадарцы й працы стаў папярэднікам ягонай пазьнейшай палітыкі [[Новы курс Рузвэлта|Новага курсу]]{{Зноска|Burns|1956|Burns|44—46}}. Ён стаў больш пасьлядоўна прагрэсіўным, падтрымліваючы праграмы ў галіне працы й сацыяльнага дабрабыту{{Зноска|Burns|1956|Burns|43}}. === Памочнік сакратара флёту === [[Файл:Franklin Roosevelt Secretary of the Navy 1913.jpg|значак|На пасадзе памочніка сакратара флёту ў 1913 годзе.]] З тае прычыны, што Рузвэлт падтрымаў Ўілсана, у рэшце сам Рузвэлт атрымаў прызначэньне ў сакавіку 1913 году на пасаду памочніка сакратара флёту, то бок другога паводле рангу службоўца ў [[Вайскова-марскія сілы ЗША|Дэпартамэнце флёту]] пасьля сакратара [[Джозэфус Дэніелз|Джозэфуса Дэніелза]], які надаваў гэтай пасадзе мала ўвагі{{Зноска|Smith|2007|Smith|97—101}}. Рузвэлт меў асаблівую любоў да флёту, добра разьбіраўся ў тэме й выступаў за вялікія й магутныя вайскова-марскія сілы{{Зноска|Burns|1956|Burns|51}}<ref>Rofe, J. Simon (2008). «'Under the Influence of Mahan': Theodore and Franklin Roosevelt and their Understanding of American National Interest». Diplomacy & Statecraft. 19.4. — С. 732—745.</ref>. Дэніелз і Рузвэлт распрацавалі сыстэму павышэньняў паводле заслугаў і пашырылі цывільны кантроль над аўтаномнымі падразьдзяленьнямі флёту{{Зноска|Smith|2007|Smith|102—106}}. Рузвэлт быў куратарам цывільных супрацоўнікаў флёту й заслужыў павагу лідэраў прафзьвязаў за справядлівасьць у разьвязаньні праблемаў і канфліктаў{{Зноска|Smith|2007|Smith|113—114}}, набываючы каштоўны досьвед у пытаньнях працы, кіраваньня ва ўмовах вайны, марской палітыкі й лягістыкі{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|212}}. Часам Рузвэлт спрыяў дыскрымінацыйнай палітыцы Ўілсана й Дэніелза. Напрыклад, у 1916 годзе ён выканаў загад, які прадугледжваў за значныя сродкі стварэньне асобных прыбіральняў «для [белых] жанчынаў, белых мужчынаў і каляровых». Аднак, хутка ён сутыкнуўся з рашучым супрацівам праваабарончых арганізацыяў, у выніку чаго загад быў адкліканы без тлумачэньняў празь месяц<ref>{{кніга|імя=David T.|прозьвішча=Beito|спасылка=https://books.google.com/books?id=Da4H0QEACAAJ|загаловак=FDR: A New Political Life|месца=Chicago|выдавецтва=Carus Books|год=2025|старонкі=8|isbn=978-1637700693}}</ref>. У 1914 годзе Рузвэлт балятаваўся на месца рэспубліканскага сэнатара [[Эліў Рут]]а, які пайшоў быў у адстаўку. Хоць яго падтрымлівалі сакратар скарбу [[Ўільям Макэду|Ўільям Гібс Макэду]] й губэрнатар Мартын Глін, ён сутыкнуўся з моцным супернікам, якім бым Джэймз Джэрард з Тамані-Холу{{Зноска|Smith|2007|Smith|122—123}}. Ён таксама ня меў падтрымкі Ўілсана, бо прэзыдэнту былі патрэбныя сілы Тамані дзеля ўхваленьня сваёй заканадаўчай праграмы й пераабраньня ў 1916 годзе{{Зноска|Burns|1956|Burns|56}}. Рузвэлт зазнаў цяжкую паразу на дэмакратычных праймэрыз, зразумеўшы, што аднаго фэдэральнага патранажу без падтрымкі [[Белы дом|Белага дому]] недастаткова, каб перамагчы моцную мясцовую арганізацыю{{Зноска|Burns|1956|Burns|57}}{{Зноска|Burns|1956|Burns|60}}. Пасьля выбараў ён і кіраўнік Тамані-Хол [[Чарлз Фрэнсіс Мэрфі]] сталі хаўрусьнікамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|125}}. Рузвэлт зноў засяродзіўся на працы ў Дэпартамэнце флёту, калі ў жніўні 1914 году ў Эўропе пачалася [[Першая сусьветная вайна]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|125—126}}. Не зважаючы на тое, што ён працягнуў публічна падтрымліваць Ўілсана, усё ж такі ён сымпатызаваў Руху падрыхтоўкі, чые лідэры рашуча падтрымлівалі [[Антанта|Антанту]] й заклікалі да нарошчваньня вайсковых сілаў{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|59—61}}. Адміністрацыя Ўілсана пачала пашырэньне флёту пасьля таго, як нямецкі падводны човен патапіў брытанскі лайнэр «[[Лузытанія (лайнэр)|Лузытанія]]». Таксама Рузвэлт дапамог стварыць Рэзэрву ВМС ЗША і Раду нацыянальнай абароны{{Зноска|Smith|2007|Smith|130—132}}. У красавіку 1917 году, пасьля таго як [[Нямецкая імпэрыя]] абвесьціла пра неабмежаваную падводную вайну і атакавала некалькі амэрыканскіх суднаў, [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] ухваліў заклік Ўілсана да абвяшчэньня вайны Нямеччыне{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|62—63}}. Рузвэлт прасіў дазволу служыць афіцэрам флёту, але Ўілсан упарта напіраў на тое, каб той заставаўся памочнікам сакратара. Наступны год Рузвэлт з [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]] каардынаваў перамяшчэньне флёту, бо той павялічыўся ў чатыры разы{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|65—66}}{{Зноска|Smith|2007|Smith|139—140}}. Улетку 1918 году Рузвэлт паехаў у Эўропу, каб праверыць марскія базы й сустрэцца з францускімі й брытанскімі чыноўнікамі. Дзякуючы роднаснай сувязі з Тэадорам Рузвэлтам, яго сустракалі вельмі ўрачыста, не зважаючы на адносна нізкі ранг. Рузвэлт меў доўгія прыватныя аўдыенцыі ў караля [[Георг V|Георга V]] і прэм’ер-міністраў [[Дэйвід Лойд Джордж|Дэйвіда Лойда Джорджa]] й [[Жорж Бэнжамэн Клемансо|Жоржа Клемансо]]<ref name="SpectatorFDR" >{{артыкул|аўтар=O'Brien, Phillips|спасылка=https://www.spectator.co.uk/article/franklin-roosevelt-was-made-in-world-war-one/|загаловак=Franklin Roosevelt was Made in World War One|выданьне=The Spectator|год=08.2024}}</ref>. У верасьні, падчас зваротнага падарожжа ў ЗША, ён захварэў на грыпавую пандэмію з ускладненьнем у выглядзе [[пнэўманія|пнэўманіі]]{{Зноска|GoldmanGoldman|2017|Goldman & Goldman|15}}, што выбіла яго з працы на месяц<ref name="SpectatorFDR"/>. Па заканчэньні вайны ў 1918 годзе Дэніелз і Рузвэлт былі адказныя за дэмабілізацыю флёту{{Зноска|Smith|2007|Smith|171—172}}. Насуперак парадаў старэйшых афіцэраў Рузвэлт асабіста загадаў захаваць авіяцыйны аддзел флёту{{Зноска|Underwood|1991|Underwood|11}}. Ён таксама ўхваліў расьсьледаваньне, якое прывяло да сэксуальнага скандалу ў Ньюпарце, за што атрымаў вымову ад Сэнату ў 1921 годзе<ref name="anb" />. === Кампанія на віцэ-прэзыдэнта === [[Файл:Franklin D. Roosevelt and James Cox in Dayton, Ohio - NARA - 197236.jpg|значак|зьлева|Рузвэлт і [[Джэймз Мідэлтан Кокс|Джэймз Кокс]] на перадвыбарчай імпрэзе ў [[Агаё]] ў 1920 годзе.]] З набліжэньнем заканчэньня прэзыдэнцтва Ўілсана Рузвэлт пачаў плянаваць сваю наступную выбарчую кампанію. Ён зьвярнуўся да арыентаванага на грамадзкія інтарэсы бізнэсоўца [[Гэрбэрт Кларк Гувэр|Гэрбэрта Гувэра]] з прапановай балятавацца на пасаду прэзыдэнта ад Дэмакратычнай партыі на выбарах 1920 году, а Рузвэлт меўся пайсьці кандыдатам на віцэ-прэзыдэнта{{Зноска|Smith|2007|Smith|176—177}}. Плян Рузвэлта, каб Гувэр ачоліў кампанію, разваліўся пасьля таго, як той абвесьціў пра сваю прыхільнасьць да [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]], але Рузвэлт працягваў шукаць спосабы ўласнай намінацыі на пасаду віцэ-прэзыдэнта ў 1920 годзе. Пасьля таго як губэрнатар [[Агаё]] [[Джэймз Мідэлтан Кокс|Джэймз Кокс]] быў абраны на кандыдата ад партыі на Дэмакратычнай нацыянальнай канвэнцыі 1920 году, ён абраў Рузвэлта сваім кандыдатам на віцэ-прэзыдэнта{{Зноска|Smith|2007|Smith|177—181}}. Хоць ягонае вылучэньнем сталася нечаканасьцю для многіх, але ён збалянсаваў кандыдатуру Кокса як больш мерны палітык і прыхільнік Ўілсана й забароны алькаголю, маючы ж да таго вядомае прозьвішча{{Зноска|Burns|1956|Burns|73}}{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|215—216}}. Рузвэлт, якому тады было 38 гадоў, пасьля канвэнцыі сышоў з пасады памочніка сакратара флёту й пачаў агульнанацыянальную перадчыбарчую кампанію{{Зноска|Smith|2007|Smith|181}}. Падчас кампаніі Кокс і Рузвэлт абаранялі адміністрацыю Ўілсана й [[Ліга народаў|Лігу народаў]], якія ў 1920 годзе былі непапулярнымі{{Зноска|Smith|2007|Smith|181—182}}. Рузвэлт асабіста выступаў за ўступ ЗША ў Лігу народаў, але, у адрозьненьне ад Ўілсана, быў прыхільнікам кампрамісу з сэнатарам [[Гэнры Кэбат Лодж|Гэнры Кэбатам Лоджам]] і іншымі «рэзэрвацыяністамі»{{Зноска|Smith|2007|Smith|175—176}}. Рэспубліканец [[Ўорэн Г. Гардынг|Ўорэн Гардынг]] і ягоны кандыдат на віцэ-прэзыдэнта [[Кальвін Кулідж]] разграмілі пару Кокса й Рузвэлта на [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1920 году|прэзыдэнцкіх выбарах]], атрымаўшы перамогу ўва ўсіх штатах, акрамя паўднёвых{{Зноска|Burns|1956|Burns|74}}. Рузвэлт пазьней адзначаў, што сувязі й добрая воля, якія ён набыў падчас кампаніі 1920 году, добра дапамаглі яму ў ягонай [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1932 году|кампаніі 1932 году]]. Выбары 1920 году таксама адзначылі першы публічны ўдзел Элеаноры Рузвэлт, якая зарэкамэндавала сябе як моцная палітычная фігура{{Зноска|Smith|2007|Smith|182—183}}. Пасьля выбараў Рузвэлт вярнуўся ў Нью-Ёрк, дзе займаўся юрыдычнай практыкай і працаваў віцэ-прэзыдэнтам кампаніі Fidelity and Deposit Company{{Зноска|Smith|2007|Smith|184—185}}. == Хвароба == У жніўні 1921 году, у той час калі Рузвэлт разам зь сям’ёй адпачываў на высьпе [[Кэмпабэла]] ў [[Нью-Брансўік]]у, [[Канада]], у Рузвэлта было дыягназавана захворваньне на [[поліяміэліт]], што прывяло да сталага паралюшу ніжніх канцавінаў. Гэты дыягназ быў пазьней пастаўлены пад сумнёў<ref>Lomazow, Steven. [http://www.scribd.com/doc/24896077/The-Untold-Neurological-Disease-of-Franklin-Delano «The Untold Neurological Disease of Franklin Delano Roosevelt»]. Scribd Inc.</ref>. Але ўсё сваё жыцьцё Рузвэлт адмаўляўся прызнаваць сябе паралізаваным. Ён праходзіў шырокі спэктар лячэньня, уключаючы [[гідратэрапія|гідратэрапію]], а ў 1926 годзе, ён набыў курорт у [[Ўорм-Спрынгс]], штат [[Джорджыя]], дзе ён прафундаваў цэнтар гідратэрапіі для лячэньня хворых на поліяміэліт, які працуе й да сёньняшняга дня й называецца Інстытут рэабілітацыі імя Рузвэлта ва Ўорм-Спрынгс. Пасьля таго, як ён стаў прэзыдэнтам, ён быў адным з фундатараў Нацыянальнага Фонду дзіцячага паралюшу (цяпер вядомы як «March of Dimes»). У той час, Рузвэлт здолеў пераканаць многіх людзей, што яму становіцца лепей, калі ён балатаваўся на дзяржаўныя пасады. Але Франкліну прыйшлося паставіць мэталічныя дужкі ў ягоныя сьцёгны й ногі, ён старанна вучыўся хадзіць сам, падтрымліваючыся трасьцінай. Перамяшчаўся ён у інваліднай калясцы, але на публіцы звычайна зьяўляўся ў вэртыкальнам становішчы, падтрымліваючыся з аднаго боку памочнікам або аднім са сваіх сыноў. У грамадзкай сьвядомасьці Рузвэлт, безумоўна, самы вядомы чалавек, які выжыў, нягледзячы на хваробу на поліяміэліт. Тым ня менш, ягоны ўзрост пры пачатку захворваньня (39 гадоў) й большасьць з сымптомаў ягонай хваробы больш адпавядаюць дыягназу на [[сындром Гіена-Баро]]. == Губэрнатарства ў Нью-Ёрку == [[Файл:Governor Roosevelt and Al Smith.jpg|значак|Рузвэлт з сваім папярэднікам на пасадзе губэрнатара Нью-Ёрку [[Альфрэд Сьміт|Альфрэдам Сьмітам]].]] [[Альфрэд Сьміт|Сьміт]], дэмакратычны кандыдат у прэзыдэнты на [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1928 году|выбарах 1928 году]], запрасіў Рузвэлта балятавацца на пасаду губэрнатара штату Нью-Ёрку на выбарах 1928 году{{Зноска|Burns|1956|Burns|100}}. Рузвэлт першапачаткова супраціўляўся, бо не хацеў пакідаць Ўорм-Спрынгс і баяўся разгромнай перамогі рэспубліканцаў{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|96—98}}. Кіраўнікі партыі ўрэшце пераканалі яго, што толькі ён можа перамагчы рэспубліканскага кандыдата на пасаду губэрнатара, кім быў генэральны пракурор штату Нью-Ёрк [[Альбэрт Отынгер]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|223—225}}. У той час як Сьміт зь вялікім адрывам зазнаў паразу на прэзыдэнцкіх выбарах, сам Рузвэлт быў абраны губэрнатарам зь перавагай толькі ў адзін адсотак{{Зноска|Burns|1956|Burns|101}}. Рузвэлт прапанаваў будаўніцтва гідраэлектрастанцыяў і заняўся разьвязаньнем аграрнага крызісу 1920-х гадоў{{Зноска|Smith|2007|Smith|237—238}}. Адносіны паміж Рузвэлтам і Сьмітам пагоршыліся пасьля таго, як Рузвэлт надумаў не пакідаць на пасадах ключавых прызначэнцаў Сьміта{{Зноска|Smith|2007|Smith|230—233}}. Ён і Элеанора выпрацавалі паразуменьне на ўсю ягоную далейшую кар’еру, згодна зь якой яна будзе сумленна выконваць ролю жонкі губэрнатара, але таксама будзе вольная займацца ўласнымі справамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|235—237}}. У той час ён пачаў ладзіць свае «[[гутаркі ля каміна]]», дзякуючы якім зьвяртаўся да сваіх выбарцаў праз [[радыё]], часта ціснуўшы на заканадаўчы орган штату Нью-Ёрку, каб прасунуць сваю праграму{{Зноска|Smith|2007|Smith|238—239}}. [[біржавы крах 1929 году|Біржавы крах на Ўол-Стрыт]] у кастрычніку 1929 году паклаў пачатак [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|240—241}}. Рузвэлт стварыў дзяржаўную камісію па занятасьці й стаў першым губэрнатарам, які публічна падтрымаў ідэю страхаваньня па беспрацоўі{{Зноска|Smith|2007|Smith|242—243}}. Калі ў траўні 1930 году палітык пачаў сваю кампанію па вылучэньню на другі тэрмін, ён паўтарыў сваю дактрыну «што прагрэсіўны ўрад паводле сваёй сутнасьці мусіць быць жывым і здольным да росту, што барацьба за яго ніколі не спыняецца й што, калі мы паслабімся хоць на адзін момант або на адзін год, мы ня толькі спынімся, але й будзе адкінутымі назад у шэсьці цывілізацыяў»{{Зноска|Burns|1956|Burns|119—120}}. Ён быў пераабраны на другі тэрмін{{Зноска|Burns|1956|Burns|121}}. Рузвэлт прапанаваў шэраг захадаў з наданьнем эканамічнай дапамогі й стварэньнем [[Фэдэральная адміністрацыя надзвычайнай дапамогі|Часовай адміністрацыі надзвычайнай дапамогі]]. Спачатку пад кіраўніцтвам Джэсі Страўса, а затым [[Гары Гопкінз]]а, гэтая ўстанова аказала дапамогу больш як адной траціне насельніцтва Нью-Ёрку ў 1932—1938 гадах{{Зноска|Smith|2007|Smith|250—252}}. У 1930 годзе Рузвэлт прасунуў праз заканадаўчы орган законапраект, які ствараў страхаваньне па старасьці для жыхароў Нью-Ёрку<ref>{{спасылка|спасылка=https://empirestateplaza.ny.gov/hall-governors/franklin-d-roosevelt|загаловак=Franklin D. Roosevelt|выдавецтва=The Official Website of New York State}}</ref>. Ён падтрымаў аднаўленьне лясоў лясоў праз папраўку Г’юіта ў 1931 годзе, што стварыла дзяржаўную лясную сыстэму Нью-Ёрку<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.dec.ny.gov/lands/4982.html|загаловак=History Of State Forest Program|выдавецтва=New York State Department of Environmental Conservation}}</ref>. Рузвэлт таксама распачаў расьсьледаваньне карупцыі ў Нью-Ёрку сярод судовай сыстэмы, паліцыі й арганізаванай злачыннасьці, што прывяло да стварэньня камісіі Сыбэры. Гэтыя расьсьледаваньні выкрылі сетку з вымагальнікаў, што стала вынікам звальненьня многіх дзяржаўных службоўцаў і заняпаду арганізацыі Тамані-Хол<ref>{{кніга|імя=Oliver E.|прозьвішча=Allen|спасылка=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle/page/233|загаловак=The Tiger: The Rise and Fall of Tammany Hall|выдавецтва=Addison-Wesley Publishing Company|старонкі=[https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle/page/233 233–50]|isbn=978-0-201-62463-2}}</ref>. == Прэзыдэнцтва == === Першы прэзыдэнцкі тэрмін (1933—1937) === [[Файл:ElectoralCollege1932.svg|значак|зьлева|Вынікі выбараў 1932 году. Штаты, які галасавалі за Рузвэлта пазначаныя сінім.]] Калі Рузвэлт стаў прэзыдэнтам 4 сакавіка 1933 году (праз 32 дні пасьля таго, як [[Адольф Гітлер]] быў прызначаны [[канцлер]]ам Нямеччыны) ЗША была ў самым горшым стане ў сваёй гісторыі. Чвэрць працаздольнага насельніцтва была беспрацоўнай. Фэрмэры аказаліся ў цяжкім становішчы, калі цэны ўпалі на 60%. Прамысловая вытворчасьць зьнізілася больш чым удвая з 1929 году. Два мільёны чалавек засталіся без прытулку. Да вечара 4 сакавіка, 32 з 48 штатаў, у тым ліку й [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|акруга Калюмбія]] зачынілі свае банкі<ref>Jonathan Alter, The Defining Moment (2006), ст. 190.</ref>. Нью-Ёрцкі Фэдэральны рэзэрвовы банк ня змог адкрыцца на наступны дзень, бо за некалькі дзён да гэтага кліенты ў паніцы зьнімалі вялізарныя суммы са свайго рахунку<ref>Kennedy, Susan Estabrook (March 13, 1933). [https://web.archive.org/web/20070930214931/http://www.time.com/time/printout/0,8816,745289,00.html «Bottom (The Banking Crisis of 1933)»]. Time Magazine.</ref>. Пачынаючы са сваёй інаўгурацыйнай прамовы Рузвэлт абвінавачваў у эканамічнай крызе банкіраў і фінансістаў, якія імкнучыся да прыбытку, улічвалі толькі ўласныя інтарэсы. [[Файл:Vincenzo Laviosa - Franklin D. Roosevelt - Google Art Project.jpg|значак|Палітык на пачатку 1930-х гадоў.]] На другі дзень на сваёй пасадзе Рузвэлт абвесьціў аб чатырохдзённых агульнанацыянальных «банкаўскіх вакацыяў», каб спыніць набегі ўкладальнікаў, якія масава здымалі свае грошы<ref name="FDR Domestic Affairs" >{{спасылка|аўтар=Leuchtenburg, William E.|спасылка=https://millercenter.org/president/fdroosevelt/domestic-affairs|загаловак=FDR: Domestic Affairs|выдавецтва=Univ. of Virginia Miller Center of Public Affairs|дата публікацыі=10.2016}}</ref>. Ён склікаў надзвычайную сэсію Кангрэсу на 9 сакавіка, калі Кангрэс амаль без абмеркаваньня ўхваліў [[Надзвычайны банкаўскі закон]]<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Закон, першапачаткова распрацаваны адміністрацыяй Гувэра й банкірамі Ўол-стрыт, надаў прэзыдэнту паўнамоцтвы асабіста вызначаць наконт адкрыцьця й закрыцьця банкаў і дазваляў [[Фэдэральны рэзэрвовы банк|Фэдэральным рэзэрвовым банкам]] выпускаць банкноты{{Зноска|Leuchtenburg|2015|Leuchtenburg|147—148}}. «Кангрэс ста дзён» ухваліў беспрэцэдэнтную колькасьць законаў і стаў арыентырам, зь якім пачалі параўноўваць Рузвэлтавых наступнікаў{{Зноска|Smith|2007|Smith|312}}<ref>{{навіна|аўтар=Liptak, Kevin|спасылка=http://www.cnn.com/2017/04/23/politics/donald-trump-history-100-days/index.html|загаловак=History of Measuring Presidents' First 100 days|выдавец=CNN|дата публікацыі=04.2017}}</ref>. Калі банкі адкрыліся 15 сакавіка, кошты акцыяў вырасьлі на 15%, і ў наступныя тыдні больш за 1 мільярд даляраў вярнуўся ў банкаўскія сховішчы, што здушыла паніку на рынку<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. 22 сакавіка Рузвэлт падпісаў [[Закон Калена–Гарысана]], які скасаваў «сухі закон»{{Зноска|Leuchtenburg|2015|Leuchtenburg|151—152}}. Гісторыкі катэгарызавалі праграму Рузвэлта як «дапамога, аднаўленьне й рэфармаваньне». Рузвэлт стварыў шэраг установаў і зрабіў захады, накіраваных на аказаньне дапамогі. [[Фэдэральная адміністрацыя надзвычайнай дапамогі]] пад кіраўніцтвам Гары Гопкінза пачала разьмеркаваньне гэтай дапамогі штатам{{Зноска|Smith|2007|Smith|322}}. [[Адміністрацыя грамадзкіх работ]] (АГР) пад кіраўніцтвам міністра ўнутраных справаў [[Гаралд Ікес|Гаралда Ікеса]] кантралявала будаўніцтва буйных цывільных аб’ектаў, сярод якіх былі плаціны, масты й школы{{Зноска|Smith|2007|Smith|322}}. [[Адміністрацыя сельскай электрыфікацыі]] (АСЭ) упершыню праклала электрычныя лініі ў сельскія рэгіёны<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Найбольш папулярнай установай Новага курсу — і ўлюбёнай Рузвэлтам — быў [[Цывільны корпус аховы прыроды]] (ЦКАП), які наняў падрадзіў 250 тысячаў беспрацоўных мужчынаў на сельскія праекты. Рузвэлт таксама пашырыў [[Карпарацыя фінансавай рэканструкцыі|Карпарацыю фінансавай рэканструкцыі]], якая фінансавала чыгункі й прамысловасьць. Кангрэс надаў [[Фэдэральная гандлёвая камісія|Фэдэральнай гандлёвай камісіі]] шырокія рэгулятыўныя паўнамоцтвы й забясьпечыў іпатэчную дапамогу мільёнам фэрмэраў і ўладальнікаў дамоў. Прэзыдэнт таксама стварыў Адміністрацыю сельскагаспадарчага карэктаваньня, каб павысіць цэны на прадукцыю, плацячы фэрмэрам за тое, каб яны не засявалі частку зямлі й скарацілі статкі{{Зноска|Smith|2007|Smith|318—323}}. Аднак, гэтая палітыка была моцна крытыкаваная, бо ў некаторых выпадках ураджай наўмысна зьнішчалі, а быдла забівалі<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. [[Файл:FDR video montage.ogv|значак|зьлева|Калекцыя відэа з Рузвэлтам.]] Эканамічная рэформа абдылася праз [[Закон аб нацыянальным аднаўленьні прамысловасьці]] 1933 году. Ён імкнуўся спыніць драпежную канкурэнцыю, прымушаючы галіны ўсталёўваць правілы, сярод якіх мусілі быць мінімальныя цэны, пагадненьні аб неканкурэнцыі, абмежаваньні вытворчасьці. Лідэры прамысловасьці ўзгаднялі правілы з чыноўнікамі, якія наўзамен прыпынялі антыманапольнае заканадаўства й падтрымлівалі павышэньне заробкаў. У траўні 1935 году [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўны суд]] прызнаў гэты закон неканстытуцыйным, што стала ўдарам для Рузвэлта{{Зноска|Hawley|1995|Hawley|124}}. Ён рэфармаваў фінансавыя рэгуляцыі праз [[Закон Гласа–Стыгала]], стварыўшы [[Фэдэральная карпарацая страхаваньня дэпазытаў|Фэдэральную карпарацыю страхаваньня дэпазытаў]], якая гарантавала забясьпечанасьць ашчадным укладаньням. Закон таксама абмяжоўваў сувязі паміж камэрцыйнымі банкамі й інвэстыцыйнымі фірмамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|331—332}}. У 1934 годзе была створаная Камісія па каштоўных паперах і біржах дзеля рэгуляваньня гандлю каштоўнымі паперамі, а [[Фэдэральная камісія па сувязях]] зьявілася з мэтай рэгуляваньня тэлекамунікацыяў{{Зноска|Smith|2007|Smith|346}}. Закон аб нацыянальным аднаўленьні прамысловасьці прадугледжваў 3,3 мільярдаў даляраў на праекты АГР для падтрымкі аднаўленьня эканамічнага жыцьця{{Зноска|Savage|1991|Savage|160}}. Рузвэлт разам з сэнатарам Норысам стварыў найбуйнейшае дзяржаўнае прамысловае прадпрыемства ў гісторыі ЗША — [[Адміністрацыя даліны Тэнэсі|Адміністрацыю даліны Тэнэсі]] (АДТ), якая будавала плаціны й электрастанцыі, прадухіляла наступствы паводкі й мадэрнізавала сельскую гаспадарку й павышала побытавыя ўмовы жыцьця ў беднай даліне Тэнэсі. Аднак мясцовыя жыхары крытыкавалі АДТ за высяленьне тысячаў людзей дзеля рэалізацыі згаданых праектаў<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Служба аховы глебы навучала фэрмэраў эфэктыўным мэтадам апрацоўкі зямлі, і разам з АДТ Рузвэлт стаў «бацькам аховы глебы»<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Выканаўчы загад 6102 абавязваў усіх грамадзянаў ЗША прадаць золата дзяржаве, а ягоная цана была павышаная з 20 да 35 даляраў за унцыю<ref name="Traynor-2013" >{{навіна|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/investing/gold/9968494/Roosevelts-gold-confiscation-could-it-happen-again.html|загаловак=Roosevelt's Gold Confiscation: Could It Happen Again?|выдавец=The Daily Telegraph|дата публікацыі=04.2013}}</ref>. Мэтаю было супрацьдзеяньне дэфляцыі, якая паралізавала эканоміку{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|4}}{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|320—339}}. Рузвэлт спрабаваў выканаць перадвыбарчыя абяцаньні, скараціўшы фэдэральны бюджэт. Захады з гэтае прычыны ўлучалі зьмяншэньне вайсковых выдаткаў з 752 млн даляраў у 1932 годзе да 531 млн у 1934-м годзе, а таксама скарачэньне на 40% выдаткаў на дапамогу вэтэранам. 500 тысячаў вэтэранаў і ўдоваў былі выкрасьленыя з пэнсійных сьпісаў, а выплаты астатнім былі зьменшаныя. Фэдэральныя заробкі былі скарочаныя, а фінансаваньне навукі й адукацыі таксама скарэктаваныя ў бок зьніжэньня. Такія крокі моцна ўзбудзілі вэтэранаў, якія праз уласныя арганізацыі дамагліся ня толькі вяртаньня большасьці выплатаў, але нават і іхняга павелічэньня ўжо ў 1934 годзе{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|4}}{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|448—452}}. Кангрэс пераадолеў вэта прэзыдэнта й прасунуў Закон аб бонусах у студзені 1936 году{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|249}}. Ён накіраваў у эканоміку сумы, роўныя 2% ВУП, што надало значны стымулюючы эфэкт<ref>{{артыкул|аўтар=Hausman, Joshua K.|загаловак=Fiscal Policy and Economic Recovery: The Case of the 1936 Veterans’ Bonus|выданьне=American Economic Review|том=106|нумар=4|старонкі=1100—43|год=04.2016|DOI=10.1257/aer.20130957}}</ref>. Сэрыя радыё-прамоваў Рузвэлта, вядомая як «[[гутаркі ля каміна]]», дала магчымасьць прадставіць Франкліну Рузвэлту свае прапановы беспасярэдне да амэрыканскай грамадзкасьці. [[Файл:Vargas e Roosevelt.jpg|значак|Рузвэлт на сустрэчы з [[Жэтулію Варгас]]ам у 1936 годзе.]] Галоўнай ініцыятывай у замежнай палітыцы на першым тэрміне Рузвэлта была палітыка Добрага Суседа, што характарызавалася пераасэнсаваньнем палітыкі ЗША адносна [[Лацінская Амэрыка|Лацінскай Амэрыкі]]. ЗША часта ўмешваліся ў справы дзяржаваў Лацінскай Амэрыкі па абвяшчэньні [[дактрына Манро|дактрыны Манро]] ў 1823 годзе. Пасьля прыходу Рузвэлта да ўлады ён вывеў амэрыканскія войскі з [[Гаіці]] й склаў новыя ўгоды з [[Куба]]й і [[Панама]]й, скасаваўшы іхны статус як пратэктаратаў ЗША. У сьнежні 1933 году Рузвэлт падпісаў канвэнцыю ў [[Мантэвідэо]], адмовіўшыся ад права аднабакова ўмешвацца ў справы лацінаамэрыканскіх дзяржаваў. Рузвэлт таксама нармалізаваў адносіны з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], які ЗША адмаўляліся прызнаваць ад 1920-х гадоў{{Зноска|Smith|2007|Smith|341—343}}. Ён спадзяваўся перагледзець расейскую запазычанасьць часоў Першай сусьветнай вайны й распачаць гандлёвыя дачыненьні, але прагрэсу не адбылося, бо абедзьве краіны хутка расчараваліся ў дасягнутым пагадненьні. Не зважаючы на палітыку неўмяшальніцтва Рузвэлта, ён і дзяржаўны сакратар Кордэл Гал дзеялі вельмі асьцярожна, каб не справакаваць ізаляцыянісцкія настроі. Ізаляцыянісцкі рух быў узмоцнены Актамі аб нэўтралітэце ў пачатку й сярэдзіне 1930-х гадоў, якія абмяжоўвалі продаж зброі па-за межы ЗША{{Зноска|Burns|1956|Burns|254}}. Рузвэлт пераважна падпарадкоўваўся неўмяшальніцкай палітыцы Кангрэсу ў пачатку й сярэдзіне 1930-х гадоў{{Зноска|Smith|2007|Smith|417—418}}. Тым часам фашыстоўская [[Італія]] пад кіраўніцтвам [[Бэніта Мусаліні]] далучылася да [[Нацысцкая Нямеччына|нацысцкай Нямеччыны]] пад кіраўніцтвам [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў падтрымцы генэрала [[Франсіска Франка]] й нацыяналістаў у [[Грамадзянская вайна ў Гішпаніі|Грамадзянскай вайне ў Гішпаніі]]{{Зноска|Burns|1956|Burns|256}}. Калі гэты канфлікт наблізіўся да завяршэньня ў пачатку 1939 году, Рузвэлт выказаў шкадаваньне, што не дапамог гішпанскім рэспубліканцам. Калі [[Японія]] ўварвалася ў Кітай у 1937 годзе, ізаляцыянізм істотна абмежаваў мажлівасьці Рузвэлта надаць дапамогу Кітаю. === Другі прэзыдэнцкі тэрмін (1937—1941) === На прэзыдэнцкіх выбарах 1936 году, Рузвэлт прадставіў праграму, якая працягвала Новы курс. Ягоны супраціўнік, губэрнатар штата [[Канзас]] [[Альф Лэндон]] шмат што пераняў з Новага курсу Рузвэлта, але атрымаў паразу. Рузвэлт заваяваў 60,8% галасоў і атрымаў перамогу ў кожным штаце, за выключэньнем [[Мэн (штат)|Мэна]] й [[Вэрмонт|Вэрманта]]. Дэмакраты атрымалі яшчэ больш месцаў у [[Кангрэс]]е. Рузвэлт быў падтрыманы кааліцыяй выбаршчыкаў, якая ўключала традыцыйных дэмакратаў па ўсёй краіне, дробных фэрмэраў, «Самавіты Поўдзень», каталікоў, выбаршчыкоў зь вялікіх гарадоў, прафзьвязы, афраамэрыканцаў поўначы, габрэяў, прадстаўнікоў інтэлігенцыі й палітычных лібэралаў. Гэтую кааліцыю часьцяком адносяць да кааліцыі Новага курсу, і яна заставалася амаль нязьменнай для [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]] да 1960 году. У адрозьненьне ад першага прэзыдэнцкага тэрміну, вельмі мала асноўных законаў было прынята падчас другога, сярод іх стварэньне органа [[Арганізацыя жыльлёвага кіраваньня ЗША|Жыльлёвага кіраваньня ЗША]] ў 1937 годзе, прыняцьцё другога сельскагаспадарчага рэгулюючага акту й закону аб справядлівых працоўных стандартах у 1938 годзе, які ўсталяваў мінімальную колькасьць заработкаў. Калі эканоміка пачала пагаршацца яшчэ раз у канцы 1937 году, Рузвэлт прасоўваў агрэсіўную праграму стымуляваньня, прасіўшы Кангрэс выдзяліць $5 млрд на дапамогу й аплату грамадзкай працы. Гэта дазволіла ў канчатковым выніку стварыць каля 3,3 мільёну працоўных месцаў да 1938 году. Вярхоўны суд быў галоўнай перашкодай на шляху праграмы Рузвэлта падчас ягонага другога тэрміну, ён аналяваў многія зь яго праграмаў. У прыватнасьці ў 1935 годзе Суд аднагалосна пастанавіў, што закон аб нацыянальным індустрыяльным аздараўленьні быў неканстытуцыйнай праявай перадачы заканадаўчай улады прэзыдэнту. Рузвэлт ашаламіў Кангрэс напачатку 1937 году, прапанаваўшы закон, які дазваляў яму прызначаць да шасьці новых судзьдзяў, каб «уліць новую кроў»<ref>{{Спасылка|аўтар=Pusey, Merlo J.|url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1958/3/1958_3_24.shtml|загаловак=F.D.R. vs. the Supreme Court|копія =http://web.archive.org/web/20060507103227/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1958/3/1958_3_24.shtml | дата копіі =7 траўня 2006 }}, American Heritage Magazine, April 1958,Volume 9, Issue 3</ref>. Гэты плян сутыкнуўся з інтэнсіўным палітычным супрадзьдзеяньнем ягонай уласнай партыі, на чале зь віцэ-прэзыдэнтам [[Джон Нэнс Гарнэр|Гарнэрам]], так як ён парушаў прынцыпы [[падзяленьне ўлады|падзяленьня ўлады]] й надаваў прэзыдэнту кантроль над судом. Прапановы Рузвэлта былі разьбіты. Суд таксама адступіў ад канфрантацыі з адміністрацыяй, прызнаўшы законы аб працоўных узаемаадносінах і сацыяльным забесьпячэньні адпаведнымі канстытуцыі. Сьмерці й выхады на пэнсію неўзабаве дазволілі Рузвэлту прасунуць у Вярхоўны суд лаяльных да сябе судзьдзяў. Паміж 1937 і 1941 гадамі, ён прызначыў восем судзьдзяў. Рузвэлт меў моцную падтрымку з боку хуткарослых [[прафзьвяз]]аў, але цяпер яны падзелены на дзьве варагуючыя арганізацыі «''Амэрыканская фэдэрацыя працы''» (AFL) й «''Кангрэс прамысловых прафзьвязаў''» (CIO), апошняя на чале з [[Джон Льюіс|Джонам Льюісам]]. Рузвэлт прамовіў на гэты конт: «чума на абодва вашыя дамы», але разьяднанасьць саслабіла партыю на выбарах з 1938 па 1946 гадох. Пасьля лістападаўскіх выбараў 1938 году дэмакраты страцілі 6 месцаў у Сэнаце й 71 месца ў Палаце прадстаўнікоў. Страты былі зафіксаваны ў асноўным у кааліцыі дэмакратаў, якія падтрымлівалі Новы курс. У 1939 годзе ў Кангрэсе [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцы]], ачоленыя сэнатарам [[Робэрт Тафт|Робэртам Тафтам]], сфармавалі кансэрватыўную кааліцыю з паўднёвымі дэмакратамі, практычна паклаўшы канец здольнасьці Рузвэлта да лёгкага прасоўваньня сваіх прапановаў і прыняцьцё іх у якасьці законаў. Закон аб мінімальнай колькасьці заработкаў у 1938 годзе быў апошнім значным законам з рэформаў Новага курсу, прынятым Кангрэсам. ==== Зьнешняя палітыка ==== [[Файл:Quezon Roosevelt.jpg|міні|справа|Рузвэлт з другім прэзыдэнтам Філіпінаў [[Мануэль Кесон|Мануэлем Кесонам]]]] Прыход да ўлады дыктатара [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў [[Нямеччына|Нямеччыне]] выклікаў небясьпеку новай сусьветнай вайны. Тым ня менш, у 1937 годзе Кангрэс прыняў яшчэ больш жорсткі акт нэўтралітэту. Але калі [[кітайска-японская вайна 1937—1945 гадоў|кітайска-японская вайна]] пачалася ў гэтым жа годзе, грамадзкае меркаваньне выступала за дапамогу [[Кітай|Кітаю]], і Рузвэлт спрабаваў знайсьці розныя спосабы, каб дапамагчы гэтай краіне<ref>Robert Dallek, Franklin D. Roosevelt and American foreign policy, 1932—1945 (1995) p. 273</ref>. У кастрычніку 1937 году ён даў «[[Карантынная прамова|Карантынную прамову]]», мэтай якой ставілася ўтрыманьне агрэсараў. Ён выказаў здагадку, што мілітарысцкія дзяржавы разглядаюцца як пагроза грамадзкаму здароўю й павінны знаходзіцца ў «''карантыне''». Пры гэтым ён таемна прасоўваў праграму будаўніцтва вялікай колькасьці падводных лодак, якія маглі бы блякаваць Японію<ref>Williamson Murray and Allan R. Millett, A war to be won: fighting the Second World War (2001) pp 223—224</ref>. Але ў часы падпісаньня [[Мюнхэнская дамова 1938 году|Мюнхэнскай дамовы]] ў 1938 годзе, на якой ЗША не былі прадстаўленыя, Рузвэлт заявіў, што ЗША не далучацца да блёку супыненьня Гітлера ні пры якіх абставінах, і ён ясна даў зразумець, што ў выпадку нямецкае агрэсіі супраць [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], ЗША будуць захоўваць нэўтралітэт<ref>Dallek, Franklin D. Roosevelt and American foreign policy, 1932—1945 p. 166-73</ref>. З-за шырокіх ізаляцыяніскіх настрояў Рузвэлт сказаў у 1939 годзе, што [[Францыя]] й [[Вялікабрытанія]] ёсьць «першая лінія абароны» для ЗША й яны маюць патрэбу ў амэрыканскай дапамозе, але пацьвердзіў, што Армія ЗША ваяваць ня будзе. Увесну 1939 году Рузвэлт дазволіў французам рабіць вялікія заказы амэрыканскай авіяцыйнай прамысловасьці па наяўна-разьліковай сыстэме, як гэта дазволена законам. Але большасьць заказаных самалётаў не пасьпелі прыбыць у Францыю да ейнай паразы ў траўні 1940 году, таму ў чэрвені 1940 году Рузвэлт частку францускіх заказаў прадаў брытанцам. Калі ў 1939 годзе ўспыхнула [[Другая сусьветная вайна]], Рузвэлт адкінуў пазыцыю Ўілсана па нэўтралітэце й шукаў шляхі, каб дапамагчы Ангельшчыне й Францыі ў ваенным дачыненьні<ref>Black, Franklin Delano Roosevelt, pp 503—506</ref>. Спачатку прэзыдэнт даў толькі ўтоеную падтрымку адмены [[эмбарга]] зброі, якое дзейнічала паводле палажэньняў «закону аб нэўтралітэце»{{Зноска|Burns|1956|Burns|396}}. Ён пачаў рэгулярную перапіску зь Першым лордам Адміралцейства [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстанам Чэрчылем]] у верасьні 1939 году, абмяркоўваючы шляхі аказаньня падтрымкі Вялікабрытаніі. У траўні 1940 году Чэрчыль стаў прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі. === Трэці прэзыдэнцкі тэрмін (1941—1945) === Два прэзыдэнцкія тэрміны былі традыцыяй у няпісаных правілах, да 22-й папраўцы, якая была зроблена пасьля ягонага прэзыдэнцтва, бо яшчэ [[Джордж Вашынгтон]] адмовіўся балятавацца на трэці тэрмін у 1796 годзе. Да таго два амэрыканскія прэзыдэнты [[Уліс Сымсан Грант|Ўліс Грант]] і [[Тэадор Рузвэлт]] былі атакованы нават за тое, што жадалі атрымаць пасаду прэзыдэнта на трэці тэрмін, нават не запар. Рузвэлт сыстэматычна падрываў рэпутацыю бачных дэмакратаў, якія маглі бы балятавацца ад [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]], у тым ліку двух чальцоў ураду, дзяржаўнага сакратара [[Кордэл Гал|Кордэла Гала]] й [[Джэймз Фарлі|Джэймза Фарлі]], кіраўніка выбарчай кампаніі Рузвэлта ў 1932 і 1936 гадох, генэральнага паштмайстара і старшыню дэмпартыі. На ўнутрыпартыйнай канфэрэнцыі ў [[Чыкага]] Рузвэлт меў доступ да сыстэмы рэгуляваньня [[гук]]ам у залі. На зьезьдзе апазыцыя была дрэнна арганізавана, але Фарлі меў нейкую падтрымку. Рузвэлт заявіў, што ён ня быць балятавацца, калі не падрыхтуецца, і паведаміў, што дэлегаты вольныя галасаваць за каго-небудзь іншага. Дэлегаты ўзрушыліся, а затым гучнагаварыцель пракрычаў: «Мы хочам Рузвэлта… Сьвет хоча Рузвэлта!» Дэлегаты адзічэлі й ён быў вылучаны 946 голасам супраць 147 у першым туры. [[Тактыка]], якую выкарысаў Рузвэлт была не зусім удалай, бо ягоная мэта складалася ў тым, каб быць вылучаным на падставе аднадушнай ухвалы<{{Зноска|Burns|1956|Burns|428}}. Новым намінантам на пасаду віцэ-кандыдата ў прэзыдэнты быў вылучаны [[Гэнры Эгард Ўолес]], лібэральны інтэлігент, які да гэтага працаваў міністрам сельскай гаспадаркі{{Зноска|Burns|1956|Burns|408—415}}. У сваёй кампаніі супраць рэспубліканца [[Ўэндэл Ўілкі|Ўэндэла Ўілкі]], Рузвэлт падкрэсьліў, што ягоны пасьпяховы вопыт кіраўніцтва будзе вельмі карысным, а таксама тое, што ён зробіць усё магчымае, каб Злучаныя Штаты не ўвязаліся ў вайну. У адным са сваіх выступаў ён заявіў, зьвяртаючыся да патэнцыйных навабранцаў, што «вы, хлопцы, ня будзе адпраўлены на любую чужую вайну». Ён выйграў выбары 1940 году з 55% галасоў выбаршчыкаў, атрымаўшы перамогу ў 38 штатах з 48{{Зноска|Burns|1956|Burns|454}}. Зрух налева ў адміністрацыі быў паказаны ў назначэньні Генры Эгарда Ўолеса ў якасьці віцэ-прэзыдэнта замест кансэрватыўнага [[тэхас]]ца [[Джон Нэнсі Гарнэр|Джона Нэнсі Гарнэра]], які стаў лютым ворагам Рузвэлта пасьля 1937 году. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Conrad|прозьвішча=Black|спасылка=https://books.google.com/books?id=lYVCi70HaigC|загаловак=Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom|выдавецтва=PublicAffairs|год=2005|isbn=978-1-58648-282-4|ref=Black}} * {{кніга|імя=H. W.|прозьвішча=Brands|спасылка=https://books.google.com/books?id=bmKMa_y3hh0C|загаловак=Traitor to His Class: The Privileged Life and Radical Presidency of Franklin Delano Roosevelt|выдавецтва=Anchor Books|год=2009|isbn=978-0-307-27794-7|ref=Brands}} * {{кніга|імя=James MacGregor|прозьвішча=Burns|спасылка=https://archive.org/details/rooseveltliont00jame|загаловак=Roosevelt: The Lion and the Fox|выдавецтва=Easton Press|год=1984|isbn=978-0-15-678870-0|ref=Burns}} * {{кніга|імя=Robert|прозьвішча=Dallek|загаловак=Franklin D. Roosevelt: A Political Life|выдавецтва=Viking|isbn=978-0-69-818172-4|год=2017|ref=Dallek}} * {{кніга|імя=Frank|прозьвішча=Freidel|загаловак=Franklin D. Roosevelt|выдавецтва=Little, Brown and Co.|год=1952–1973|том=4 volumes|ref=Freidel}} * {{кніга|аўтар=Goldman, Armond S.; Goldman, Daniel A.|загаловак=Prisoners of Time: The Misdiagnosis of FDR’s 1921 Illness|выдавецтва=EHDP Press|год=2017|isbn=978-1-939-82403-5|ref=GoldmanGoldman}} * {{кніга|імя=John|прозьвішча=Gunther|спасылка=https://archive.org/details/rooseveltinretro00gunt|загаловак=Roosevelt in Retrospect|выдавецтва=Harper & Brothers|год=1950|ref=Gunther}} * {{кніга|імя=Ellis|прозьвішча=Hawley|загаловак=The New Deal and the Problem of Monopoly|выдавецтва=Fordham University Press|год=1995|isbn=978-0-8232-1609-3|ref=Hawley}} * {{кніга|імя=William|прозьвішча=Leuchtenburg|спасылка=https://books.google.com/books?id=inLNCgAAQBAJ|загаловак=The American President: From Teddy Roosevelt to Bill Clinton|выдавецтва=Oxford University Press|год=2015|isbn=978-0-19-517616-2|ref=Leuchtenburg}} * {{кніга|імя=Sean J.|прозьвішча=Savage|спасылка=https://books.google.com/books?id=J7QlafgkrnUC&pg=PA160|загаловак=Roosevelt, the Party Leader, 1932–1945|выдавецтва=University Press of Kentucky|год=1991|isbn=978-0-8131-3079-8|ref=Savage}} * {{кніга|імя=Jean Edward|прозьвішча=Smith|спасылка=https://archive.org/details/fdr00smit|загаловак=FDR|выдавецтва=Random House|год=2007|isbn=978-1-4000-6121-1|ref=Smith}} * {{кніга|імя=Jeffery S.|прозьвішча=Underwood|спасылка=https://books.google.com/books?id=7BOe6NR-9BsC&pg=PA11|загаловак=The Wings of Democracy: The Influence of Air Power on the Roosevelt Administration, 1933–1941|выдавецтва=Texas A&M University Press|год=1991|isbn=978-0-89096-388-3|ref=Underwood}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.fdrlibrary.marist.edu/ Прызэдэнцкая бібліятэка і музэй Фракліна Д. Рузвэлта] {{Прэзыдэнты ЗША}} {{Заля славы вялікіх амэрыканцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рузвэлт, Франклін Дэлана}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку (штат)]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 05js837n90nw0b77h89s2581tvqfuvq Сэпсіс 0 85977 2692287 1770569 2026-09-24T15:27:08Z ~2026-51281-27 100280 2692287 wikitext text/x-wiki {{Картка зь Вікізьвестак}} '''Сэпсіс''' ({{мова-grc|Σῆψις}} — ''гніеньне'') — цяжкі з мэдыцынскай пункту гледжаньня стан, выкліканы патрапленьнем у [[кроў]] (неабходна адрозьніваць ад паняцьця бактэрыемія) і тканкі узбуджальніка інфэкцыі чалавека і жывёлаў, напрыклад, гноеродных мікраарганізмаў і прадуктаў іх жыцьцядзейнасьці — таксынаў. Характарызуецца запаленчым працэсам не ў якім-небудзь асобным органе, а ва ўсім [[арганізм]]е. {{Накід:Мэдыцына}} [[Катэгорыя:Мэдыцына]] 5upeggnkd9g4eyc2vlqs06rqifobijq Пярну (рака) 0 86947 2692363 2691670 2026-09-24T20:35:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692363 wikitext text/x-wiki {{Рака |назва = Пярну |арыгінальная_назва = Pärnu jõgi |выява = Pärnu_jõgi.jpg |памер_выявы = |подпіс = Рака Пярну |выток = Цэнтральная эстонская раўніна |вышыня_вытоку = |вусьце = [[Рыскі заліў]] |вышыня вусьця = 76,2 [[м]] |краіны_басэйну = |даўжыня = 144 [[км]] |сьцёк = 64,4 м³/сэк |плошча_басэйну = 6920 [[км²]] |нахіл = |назва_парамэтру1 = |парамэтар1 = |мапа = |памер_мапы = |подпіс_мапы = |левыя_прытокі = |правыя_прытокі = }} '''Пя́рну''' — рака ў [[Эстонія|Эстоніі]]. Даўжыня 144 км, плошча басэйна 6920 км². Упадае ў [[Пярнуская затока|Пярнускую затоку]] [[Рыская затока|Рыскай затокі]] [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. На рацэ Пярну знаходзіцца [[Пярну|аднайменны горад]]. == Гідраграфія == Сілкаваньне зьмяшанае, у вярхоўях зь перавагай падземнага, у нізавых — дажджавое. Сярэднегадавы сьцёк вады — 64,4 м³/сэк<ref>[https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://web.archive.org/web/20130412053218/http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"][https://www.webcitation.org/6DDxqHRDR?url=http://www.maves.ee/Projektid/1999/Parnu%20joe%20valgala%20veekasutuskava%20projekt.pdf "Pärnu River Basin Management Plan"]. AS Maves http://www.maves.ee</ref>. Замярзае не штогод (звычайна ў сярэдзіне сьнежня, ускрываюць у канцы сакавіка). У прывусьцевай частцы суднаходная. На Пярну маецца 11 плацінаў і малыя ГЭС. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Рэкі Эстоніі]] [[Катэгорыя:Пярнумаа]] [[Катэгорыя:Ярвамаа]] kij8uh9y0m4yx4gswtyd5cutlaxengf Скрыпка 0 91306 2692391 2582580 2026-09-25T01:01:26Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692391 wikitext text/x-wiki {{Музычны інструмэнт |назва = |кляса = струнны |назвы = |выява = |памер_выявы = |подпіс_выявы = |клясыфікацыя = хардафон |горнбостэль_закс = 32 |горнбостэль_закс_апісаньне = [[хардафон]] |вынаходнікі = |стварэньне = пачатак XVI стагодзьдзя |тэмбар = |гучнасьць = |гучаньне = Violin sounds and techniques.ogg |подпіс_гучаньня = Розныя гукі і тэхнікі, якія выкарыстоўваюцца ў выкананьні на скрыпцы |дыяпазон = [[Файл:Range violin.png|значак]] |тон = |падобныя = {{Просты сьпіс| * [[Віялянчэль]] * [[Кантрабас]] }} |музыкі = {{Просты сьпіс| * [[Арканджэлё Карэльлі]] * [[Яша Хейфец]] * [[Нікалё Паганіні]] * [[Давід Ойстрах]] * [[Іцхак Пэрэльман]] * [[Гілары Ган]] * [[Фрыц Крайсьлер]] * [[Паблё дэ Сарасатэ]] * [[Натан Мільштайн]] * [[Сара Чанг]] }} |вытворцы = |артыкулы = |commons = Violins }} {{Іншыя значэньні}} '''Скры́пка''' ({{Мова-it|violino}}; {{Мова-fr|violon}}; {{Мова-de|Violine}} альбо ''Geige'') — [[Смычок|смычковы]] струнны [[музычны інструмэнт]] высокага рэгістру. Мае народнае паходжаньне, сучасны выгляд атрымала ў [[XVI стагодзьдзе|XVI стагодзьдзі]]. Мае чатыры струны, якія наладжаны па [[квінта]]м: G, D<sup><small>1</small></sup>, A<sup><small>1</small></sup>, E<sup><small>2</small></sup> ([[Соль (нота)|соль]] малой [[актава|актавы]]; [[рэ]]; [[ля]] першай актавы; [[мі]] другой актавы). Тэмбар скрыпкі густы ў нізкім рэгістры, мяккі ў сярэднім і бліскучы ў верхнім. Скрыпка ёсьць важным інструмэнтам ў самых розных музычных жанрах. Яна найбольш прыкметная ў заходняй [[клясычная музыка|клясычнай традыцыі]], як у ансамблях ад камэрнай музыкі да аркестраў, гэтак і ў якасьці сольных інструмэнтаў, а таксама ў многіх разнавіднасьцях народнай музыкі, уключаючы [[кантры]], [[блюграс]] і [[джаз]]. Электрычная скрыпка зь цьвёрдымі корпусам выкарыстоўваецца ў некаторых формах [[рок-музыка|рок-музыкі]] й джазу, пры гэтым інструмэнт падключаецца да ўзмацняльніку. Часткі скрыпкі звычайна вырабляюцца з розных гатункаў дрэва. Струны могуць быць вырабленыя з [[кішачнік]]у жывёлаў, [[нэйлён]]у ці іншых сынтэтычных матэрыялаў альбо [[сталь|сталі]]. == Гісторыя == Прабацькамі скрыпкі лічацца арабскі рэбаб, гішпанская фідэль, брытанская крота, зьліцьцё якіх і ўтварыла [[віёла|віёлу]]. Формы скрыпкі ўсталяваліся да [[XVI стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]]. Незразумела, хто менавіта зрабіў першыя скрыпкі, але ёсьць доказы таго, што паходзіць гэты інструмэнт з паўночнай Італіі, у ваколіцах [[Мілян]]у. Да XVI стагодзьдзя й пачатку XVII ставяцца вядомыя вытворцы скрыпак — сямейства Амаці. Іхныя інструмэнты адрозьніваюцца выдатнай формай і цудоўным матэрыялам. Наогул [[Італія]] славілася вытворчасьцю скрыпак, сярод якіх скрыпкі [[Страдывары]] й [[Гварнэры]] ў цяперашні час цэняцца надзвычай высока<ref>{{Спасылка|url=http://www.music-instrument.ru/skripka/|загаловак=Скрыпка|копія=http://web.archive.org/web/20070104185302/http://www.music-instrument.ru/skripka/|мова=ru}}</ref><ref>[https://www.wqxr.org/story/94274-stradivari-vs-guarneri-expert-explains-difference/ ''«Stradivari vs. Guarneri: An Expert Explains the Difference»'']. New York Public Radio.</ref>. Скрыпка зьяўляецца сольным інструмэнтам з XVII стагодзьдзя. Першымі творамі для скрыпкі лічацца ''«Romanesca per violino solo e basso»'' Марыні з Брэшыі (1620) і ''«Capriccio stravagante»'' ягонага сучасьніка Фарына. Заснавальнікам мастацкай гульні на скрыпцы лічыцца [[Арканджэлё Карэльлі]], а таксама [[Джузэпэ Тарэльлі]], [[Джузэпэ Тартыні]] й [[П’етра Лякатэльлі]], вучань Карэльлі, які разьвіў бравурную тэхніку скрыпічнай гульні. Адным з самых вядомых скрыпачоў быў італьянец [[Нікалё Паганіні]]. Скрыпка аказалася вельмі папулярным інструмэнтам як сярод вулічных музыкаў, гэтак і ў шляхты й нават каралеўскіх асобаў. Францускі кароль [[Карл IX Валюа|Карл IX]] замовіў у [[Андрэа Амаці]] 24 скрыпкі ў 1560 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php ''«The History of the Violin»'']. William Bartruff.</ref>. Адна з гэтых скрыпак зьяўляецца найстарэйшай захавалай скрыпкай, якая належыла каралеўскім асобам. Скрыпка ўпрыгожаная асаблівай рэнэсансавай рэзкай належыла эрцгерцагу Аўстрыі [[Фэрдынанд II (эрцгерцаг Аўстрыі)|Фэрдынанду II]] а пазьней, з 1841 году, нарвэскаму віртуозу [[Уле Буль|Уле Булю]], які карыстаўся гэтым інструмэнтам сорак гадоў, зладзіўшы тысячы канцэртаў. Скрыпка «Мэсія», вырабленая [[Антоніё Страдывары]] ў 1716 годзе, застаецца некранутай. Цяпер яна месьціцца ў [[Эшмолаўскі музэй|Эшмолаўскім музэі]] ў [[Оксфард]]зе<ref>[https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 ''«Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue)»'']. Cozio.</ref>. Скрыпка — адзін з самых запатрабаваных інструмантаў у [[Клясычная музыка|клясычнай музыцы]]. Некалькі скрыпак уваходзяць у склад кожнага [[Сымфанічны аркестар|сымфанічнага акрестру]]. Адзін з сымбаляў на нотах нават атрымаў назву скрыпічны ключ ад слова скрыпка. Шматлікія кампазытары (у тым ліку [[Людвіг ван Бэтговэн|Бэтговэн]], [[Георг Фрыдрых Гэндэль]], [[Антоніё Вівальдзі|Вівальдзі]] й [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарт]] умелі граць на скрыпцы. Канцэрты для скрыпкі пісалі [[Антанін Леапольд Дворжак]], [[Ёзэф Гайдн]], [[Сяргей Пракоф’еў]]. Скрыпка мела вялікае значэньне ў народнай культуры. Якуб Колас склаў адну з сваіх паэм «[[Сымон-музыка]]» пра скрыпача. У 1960-я гурты [[прагрэсіў-рок]]у выкарыстоўвалі ў сваіх творах скрыпку. У сучаснасьці да скрыпкі зьвяртаюцца такія выканаўцы, як [[Ванэса Мэй]] і [[Аляксандар Рыбак]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.corilon.com/shop/en/info/violins.html Скрыпка: Як выбраць скрыпку, ейнае паходжаньне й значэньне]. Corilon.{{ref-en}} * [https://www.britannica.com/art/violin Скрыпка]. Encyclopædia Britannica.{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20200215095226/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/01-02/invention-of-musical-string-instrument-violin/ Кароткая гісторыя скрыпкі]. National Geographic.{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20200930095927/https://www.vsl.co.at/en/Violin/History Скрыпка. Гісторыя]. Vienna Symphonic Library.{{ref-en}} [[Катэгорыя:Струнныя музычныя інструмэнты]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] p4idivatqze2h2r65579hlxd4b7qfq7 Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Сьпіс істотных артыкулаў паводле памеру 4 91685 2692365 2692115 2026-09-24T20:41:24Z DymitrBot 56484 робат: абнаўленьне зьвестак 2692365 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Уступ|24.09.2026 20:41 UTC|44,87|45,09|+0,22}}</noinclude> # [[Электрычны ток]] (<span style="color: #909090;">2579 сымб. → </span>3611 сымб.) # [[Дыхальная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2641 сымб. → </span>3697 сымб.) # [[Харчовая соль]] (<span style="color: #909090;">2714 сымб. → </span>3800 сымб.) # [[Сэрца]] (<span style="color: #909090;">2738 сымб. → </span>3833 сымб.) # [[Тэатар]] (<span style="color: #909090;">2739 сымб. → </span>3835 сымб.) # [[Гук]] (<span style="color: #909090;">2761 сымб. → </span>3865 сымб.) # [[Страўнікава-кішачны тракт]] (<span style="color: #909090;">2762 сымб. → </span>3867 сымб.) # [[Кут]] (<span style="color: #909090;">2775 сымб. → </span>3885 сымб.) # [[Мір]] (<span style="color: #909090;">2801 сымб. → </span>3921 сымб.) # [[Любоў]] (<span style="color: #909090;">2804 сымб. → </span>3926 сымб.) # [[Сьвятло]] (<span style="color: #909090;">2809 сымб. → </span>3933 сымб.) # [[Піраміда (архітэктура)]] (<span style="color: #909090;">2814 сымб. → </span>3940 сымб.) # [[Горная парода]] (<span style="color: #909090;">2824 сымб. → </span>3954 сымб.) # [[Фотасынтэз]] (<span style="color: #909090;">2833 сымб. → </span>3966 сымб.) # [[Граматыка]] (<span style="color: #909090;">2858 сымб. → </span>4001 сымб.) # [[Крывяносная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2873 сымб. → </span>4022 сымб.) # [[Свабода волі]] (<span style="color: #909090;">2890 сымб. → </span>4046 сымб.) # [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">2919 сымб. → </span>4087 сымб.) # [[Вірус]] (<span style="color: #909090;">2923 сымб. → </span>4092 сымб.) # [[Джаз]] (<span style="color: #909090;">2925 сымб. → </span>4095 сымб.) # [[Сіла (фізычная велічыня)]] (<span style="color: #909090;">2932 сымб. → </span>4105 сымб.) # [[Цэнтральны працэсар]] (<span style="color: #909090;">2941 сымб. → </span>4117 сымб.) # [[Тэрарызм]] (<span style="color: #909090;">2945 сымб. → </span>4123 сымб.) # [[Магабгарата]] (<span style="color: #909090;">2947 сымб. → </span>4126 сымб.) # [[Опэра]] (<span style="color: #909090;">2973 сымб. → </span>4162 сымб.) # [[Пандэмія]] (<span style="color: #909090;">2976 сымб. → </span>4166 сымб.) # [[Комікс]] (<span style="color: #909090;">2978 сымб. → </span>4169 сымб.) # [[Камэта]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Землятрус]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Фанэма]] (<span style="color: #909090;">3031 сымб. → </span>4243 сымб.) # [[Мова праграмаваньня]] (<span style="color: #909090;">3032 сымб. → </span>4245 сымб.) # [[Статыстыка]] (<span style="color: #909090;">3034 сымб. → </span>4248 сымб.) # [[Печань]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная музыка]] (<span style="color: #909090;">3064 сымб. → </span>4290 сымб.) # [[Хуткасьць]] (<span style="color: #909090;">3079 сымб. → </span>4311 сымб.) # [[Мовазнаўства]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Прапаганда]] (<span style="color: #909090;">3142 сымб. → </span>4399 сымб.) # [[Журналістыка]] (<span style="color: #909090;">3145 сымб. → </span>4403 сымб.) # [[Плуг]] (<span style="color: #909090;">3146 сымб. → </span>4404 сымб.) # [[Баявыя мастацтвы]] (<span style="color: #909090;">3148 сымб. → </span>4407 сымб.) # [[Джайнізм]] (<span style="color: #909090;">3158 сымб. → </span>4421 сымб.) # [[Літар]] (<span style="color: #909090;">3176 сымб. → </span>4446 сымб.) # [[Антыбіётык]] (<span style="color: #909090;">3186 сымб. → </span>4460 сымб.) # [[Паводка]] (<span style="color: #909090;">3187 сымб. → </span>4462 сымб.) # [[Эпоха Асьветніцтва]] (<span style="color: #909090;">3197 сымб. → </span>4476 сымб.) # [[Дзяленьне ядра]] (<span style="color: #909090;">3201 сымб. → </span>4481 сымб.) # [[Хвароба]] (<span style="color: #909090;">3205 сымб. → </span>4487 сымб.) # [[Пісьменства]] (<span style="color: #909090;">3206 сымб. → </span>4488 сымб.) # [[Свойскі конь]] (<span style="color: #909090;">3209 сымб. → </span>4493 сымб.) # [[Малюскі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Солі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Мода]] (<span style="color: #909090;">3214 сымб. → </span>4500 сымб.) # [[Вымярэньне]] (<span style="color: #909090;">3218 сымб. → </span>4505 сымб.) # [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3232 сымб. → </span>4525 сымб.) # [[Тэктоніка пліт]] (<span style="color: #909090;">3261 сымб. → </span>4565 сымб.) # [[Лягарытм]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Сымэтрыя]] (<span style="color: #909090;">3280 сымб. → </span>4592 сымб.) # [[Бог]] (<span style="color: #909090;">3291 сымб. → </span>4607 сымб.) # [[Склад]] (<span style="color: #909090;">3295 сымб. → </span>4613 сымб.) # [[Шыізм]] (<span style="color: #909090;">3298 сымб. → </span>4617 сымб.) # [[Сымфонія]] (<span style="color: #909090;">3322 сымб. → </span>4651 сымб.) # [[Тэорыя лікаў]] (<span style="color: #909090;">3347 сымб. → </span>4686 сымб.) # [[Жывёлы]] (<span style="color: #909090;">3349 сымб. → </span>4689 сымб.) # [[Скульптура]] (<span style="color: #909090;">3353 сымб. → </span>4694 сымб.) # [[Жанчына]] (<span style="color: #909090;">3354 сымб. → </span>4696 сымб.) # [[Флямэнка]] (<span style="color: #909090;">3367 сымб. → </span>4714 сымб.) # [[Псыхалёгія]] (<span style="color: #909090;">3373 сымб. → </span>4722 сымб.) # [[Гадзіньнік]] (<span style="color: #909090;">3376 сымб. → </span>4726 сымб.) # [[Эпістэмалёгія]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Страваваньне]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Гастраэнтэрыт]] (<span style="color: #909090;">3385 сымб. → </span>4739 сымб.) # [[Флейта]] (<span style="color: #909090;">3389 сымб. → </span>4745 сымб.) # [[Сьлепата]] (<span style="color: #909090;">3394 сымб. → </span>4752 сымб.) # [[Біялягічная клясыфікацыя]] (<span style="color: #909090;">3410 сымб. → </span>4774 сымб.) # [[Павукі]] (<span style="color: #909090;">3411 сымб. → </span>4775 сымб.) # [[Біятэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">3424 сымб. → </span>4794 сымб.) # [[Рыс]] (<span style="color: #909090;">3438 сымб. → </span>4813 сымб.) # [[Арка]] (<span style="color: #909090;">3441 сымб. → </span>4817 сымб.) # [[Магніт]] (<span style="color: #909090;">3470 сымб. → </span>4858 сымб.) # [[Жалезны век]] (<span style="color: #909090;">3479 сымб. → </span>4871 сымб.) # [[Этыка]] (<span style="color: #909090;">3480 сымб. → </span>4872 сымб.) # [[Біяхімія]] (<span style="color: #909090;">3482 сымб. → </span>4875 сымб.) # [[Інфармацыя]] (<span style="color: #909090;">3495 сымб. → </span>4893 сымб.) # [[Паўзуны]] (<span style="color: #909090;">3496 сымб. → </span>4894 сымб.) # [[Камунізм]] (<span style="color: #909090;">3506 сымб. → </span>4908 сымб.) # [[Сунізм]] (<span style="color: #909090;">3510 сымб. → </span>4914 сымб.) # [[Закон захаваньня энэргіі]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Кветка]] (<span style="color: #909090;">3524 сымб. → </span>4934 сымб.) # [[Чалавек]] (<span style="color: #909090;">3526 сымб. → </span>4936 сымб.) # [[Эвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">3534 сымб. → </span>4948 сымб.) # [[Сталь]] (<span style="color: #909090;">3537 сымб. → </span>4952 сымб.) # [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3542 сымб. → </span>4959 сымб.) # [[Паўправаднік]] (<span style="color: #909090;">3556 сымб. → </span>4978 сымб.) # [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">3563 сымб. → </span>4988 сымб.) # [[Нэматоды]] (<span style="color: #909090;">3565 сымб. → </span>4991 сымб.) # [[Мёд]] (<span style="color: #909090;">3570 сымб. → </span>4998 сымб.) # [[Вікінгі]] (<span style="color: #909090;">3576 сымб. → </span>5006 сымб.) # [[Раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">3583 сымб. → </span>5016 сымб.) # [[Вусякі]] (<span style="color: #909090;">3591 сымб. → </span>5027 сымб.) # [[Драўніна]] (<span style="color: #909090;">3598 сымб. → </span>5037 сымб.) # [[Шлюб]] (<span style="color: #909090;">3603 сымб. → </span>5044 сымб.) # [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (<span style="color: #909090;">3614 сымб. → </span>5060 сымб.) # [[Монатэізм]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Цунамі]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Мора]] (<span style="color: #909090;">3630 сымб. → </span>5082 сымб.) # [[Тэарэма Пітагора]] (<span style="color: #909090;">3634 сымб. → </span>5088 сымб.) # [[Тоўстая кішка]] (<span style="color: #909090;">3642 сымб. → </span>5099 сымб.) # [[Аўстралія і Акіянія]] (<span style="color: #909090;">3650 сымб. → </span>5110 сымб.) # [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">3658 сымб. → </span>5121 сымб.) # [[Паскарэньне]] (<span style="color: #909090;">3671 сымб. → </span>5139 сымб.) # [[СНІД]] (<span style="color: #909090;">3676 сымб. → </span>5146 сымб.) # [[Барабан]] (<span style="color: #909090;">3680 сымб. → </span>5152 сымб.) # [[Манархія]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Вялікая кітайская сьцяна]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Умар ібн аль-Хатаб]] (<span style="color: #909090;">3698 сымб. → </span>5177 сымб.) # [[Нанатэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3707 сымб. → </span>5190 сымб.) # [[Нос]] (<span style="color: #909090;">3728 сымб. → </span>5219 сымб.) # [[Дыёд]] (<span style="color: #909090;">3747 сымб. → </span>5246 сымб.) # [[Чорнае мора]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Акулы]] (<span style="color: #909090;">3757 сымб. → </span>5260 сымб.) # [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (<span style="color: #909090;">3760 сымб. → </span>5264 сымб.) # [[Эндакрынная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3778 сымб. → </span>5289 сымб.) # [[Мангольская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">3783 сымб. → </span>5296 сымб.) # [[Ідэалёгія]] (<span style="color: #909090;">3790 сымб. → </span>5306 сымб.) # [[Фізыялёгія дыханьня]] (<span style="color: #909090;">3792 сымб. → </span>5309 сымб.) # [[Ганчарства]] (<span style="color: #909090;">3800 сымб. → </span>5320 сымб.) # [[Арганізм]] (<span style="color: #909090;">3814 сымб. → </span>5340 сымб.) # [[Газ]] (<span style="color: #909090;">3824 сымб. → </span>5354 сымб.) # [[Фізычная хімія]] (<span style="color: #909090;">3826 сымб. → </span>5356 сымб.) # [[Частасьць]] (<span style="color: #909090;">3827 сымб. → </span>5358 сымб.) # [[Расьліны]] (<span style="color: #909090;">3828 сымб. → </span>5359 сымб.) # [[Абрам]] (<span style="color: #909090;">3830 сымб. → </span>5362 сымб.) # [[Раман]] (<span style="color: #909090;">3838 сымб. → </span>5373 сымб.) # [[Грамадзянская вайна]] (<span style="color: #909090;">3848 сымб. → </span>5387 сымб.) # [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (<span style="color: #909090;">3850 сымб. → </span>5390 сымб.) # [[Прамысловасьць]] (<span style="color: #909090;">3858 сымб. → </span>5401 сымб.) # [[Цяжарнасьць чалавека]] (<span style="color: #909090;">3859 сымб. → </span>5403 сымб.) # [[Хмара]] (<span style="color: #909090;">3861 сымб. → </span>5405 сымб.) # [[Юдаізм]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Цьвёрдае цела]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Каляндар]] (<span style="color: #909090;">3878 сымб. → </span>5429 сымб.) # [[Проза]] (<span style="color: #909090;">3885 сымб. → </span>5439 сымб.) # [[Веды]] (<span style="color: #909090;">3892 сымб. → </span>5449 сымб.) # [[Глухата]] (<span style="color: #909090;">3910 сымб. → </span>5474 сымб.) # [[Галаўны мозаг]] (<span style="color: #909090;">3920 сымб. → </span>5488 сымб.) # [[Выбуховае рэчыва]] (<span style="color: #909090;">3930 сымб. → </span>5502 сымб.) # [[Яблык]] (<span style="color: #909090;">3935 сымб. → </span>5509 сымб.) # [[Дзюдо]] (<span style="color: #909090;">3944 сымб. → </span>5522 сымб.) # [[Ісьціна]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Рэальнасьць]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Вялікі бар’ерны рыф]] (<span style="color: #909090;">3974 сымб. → </span>5564 сымб.) # [[Халодная вайна]] (<span style="color: #909090;">3978 сымб. → </span>5569 сымб.) # [[Самба]] (<span style="color: #909090;">3993 сымб. → </span>5590 сымб.) # [[Прыручэньне]] (<span style="color: #909090;">3999 сымб. → </span>5599 сымб.) # [[Водарасьці]] (<span style="color: #909090;">4004 сымб. → </span>5606 сымб.) # [[Лацінская мова]] (<span style="color: #909090;">4007 сымб. → </span>5610 сымб.) # [[Сьмяротная кара]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Грызуны]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Агонь]] (<span style="color: #909090;">4050 сымб. → </span>5670 сымб.) # [[Бясконцасьць]] (<span style="color: #909090;">4062 сымб. → </span>5687 сымб.) # [[Цывілізацыя]] (<span style="color: #909090;">4067 сымб. → </span>5694 сымб.) # [[Кўамэ Нкрума]] (<span style="color: #909090;">4078 сымб. → </span>5709 сымб.) # [[Функцыя (матэматыка)]] (<span style="color: #909090;">4081 сымб. → </span>5713 сымб.) # [[Інфаркт міякарда]] (<span style="color: #909090;">4107 сымб. → </span>5750 сымб.) # [[Дымны порах]] (<span style="color: #909090;">4129 сымб. → </span>5781 сымб.) # [[Права]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Кругазварот вады]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Рок-музыка]] (<span style="color: #909090;">4132 сымб. → </span>5785 сымб.) # [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (<span style="color: #909090;">4138 сымб. → </span>5793 сымб.) # [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">4156 сымб. → </span>5818 сымб.) # [[Матэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">4160 сымб. → </span>5824 сымб.) # [[Тэорыя мностваў]] (<span style="color: #909090;">4162 сымб. → </span>5827 сымб.) # [[Скура]] (<span style="color: #909090;">4175 сымб. → </span>5845 сымб.) # [[Грып]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Квантавая мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Клясычная мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4198 сымб. → </span>5877 сымб.) # [[Трансфарматар]] (<span style="color: #909090;">4212 сымб. → </span>5897 сымб.) # [[Сат’яджыт Рай]] (<span style="color: #909090;">4217 сымб. → </span>5904 сымб.) # [[Антанін Леапольд Дворжак]] (<span style="color: #909090;">4227 сымб. → </span>5918 сымб.) # [[Гара]] (<span style="color: #909090;">4228 сымб. → </span>5919 сымб.) # [[Фэрмэнты]] (<span style="color: #909090;">4252 сымб. → </span>5953 сымб.) # [[Плоць]] (<span style="color: #909090;">4266 сымб. → </span>5972 сымб.) # [[Кандэнсатар]] (<span style="color: #909090;">4275 сымб. → </span>5985 сымб.) # [[Мастацтва вайны]] (<span style="color: #909090;">4277 сымб. → </span>5988 сымб.) # [[Вайна]] (<span style="color: #909090;">4281 сымб. → </span>5993 сымб.) # [[Аснова (хімія)]] (<span style="color: #909090;">4287 сымб. → </span>6002 сымб.) # [[Шкілет]] (<span style="color: #909090;">4288 сымб. → </span>6003 сымб.) # [[Срэбра]] (<span style="color: #909090;">4307 сымб. → </span>6030 сымб.) # [[Неарганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Вялікая дэпрэсія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Акіян]] (<span style="color: #909090;">4326 сымб. → </span>6056 сымб.) # [[Кітайскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">4334 сымб. → </span>6068 сымб.) # [[Даасізм]] (<span style="color: #909090;">4343 сымб. → </span>6080 сымб.) # [[Сысуны]] (<span style="color: #909090;">4345 сымб. → </span>6083 сымб.) # [[Зносіны]] (<span style="color: #909090;">4364 сымб. → </span>6110 сымб.) # [[Янцзы]] (<span style="color: #909090;">4369 сымб. → </span>6117 сымб.) # [[Бактэрыі]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Затаўка]] (<span style="color: #909090;">4374 сымб. → </span>6124 сымб.) # [[Рэгі]] (<span style="color: #909090;">4377 сымб. → </span>6128 сымб.) # [[Камплексны лік]] (<span style="color: #909090;">4383 сымб. → </span>6136 сымб.) # [[Кампутар]] (<span style="color: #909090;">4392 сымб. → </span>6149 сымб.) # [[Музыка]] (<span style="color: #909090;">4394 сымб. → </span>6152 сымб.) # [[Нэкропаль Гізы]] (<span style="color: #909090;">4402 сымб. → </span>6163 сымб.) # [[Эмоцыя]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Конга (рака)]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Партугальская мова]] (<span style="color: #909090;">4425 сымб. → </span>6195 сымб.) # [[Апартэід]] (<span style="color: #909090;">4429 сымб. → </span>6201 сымб.) # [[Грыгарыянскі каляндар]] (<span style="color: #909090;">4435 сымб. → </span>6209 сымб.) # [[Шумэр]] (<span style="color: #909090;">4436 сымб. → </span>6210 сымб.) # [[Камары]] (<span style="color: #909090;">4440 сымб. → </span>6216 сымб.) # [[Імунная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">4443 сымб. → </span>6220 сымб.) # [[Арганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Алмаз]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Пальная зброя]] (<span style="color: #909090;">4454 сымб. → </span>6236 сымб.) # [[Тонкая кішка]] (<span style="color: #909090;">4462 сымб. → </span>6247 сымб.) # [[Час]] (<span style="color: #909090;">4463 сымб. → </span>6248 сымб.) # [[Плошча]] (<span style="color: #909090;">4468 сымб. → </span>6255 сымб.) # [[Зьмеі]] (<span style="color: #909090;">4473 сымб. → </span>6262 сымб.) # [[Кампутарная гульня]] (<span style="color: #909090;">4492 сымб. → </span>6289 сымб.) # [[Шпуля індуктыўнасьці]] (<span style="color: #909090;">4531 сымб. → </span>6343 сымб.) # [[Вуза]] (<span style="color: #909090;">4533 сымб. → </span>6346 сымб.) # [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (<span style="color: #909090;">4538 сымб. → </span>6353 сымб.) # [[Глябалізацыя]] (<span style="color: #909090;">4545 сымб. → </span>6363 сымб.) # [[Палітыка]] (<span style="color: #909090;">4557 сымб. → </span>6380 сымб.) # [[Аповесьць пра Гэндзі]] (<span style="color: #909090;">4561 сымб. → </span>6385 сымб.) # [[Кот]] (<span style="color: #909090;">4575 сымб. → </span>6405 сымб.) # [[Літаратура]] (<span style="color: #909090;">4579 сымб. → </span>6411 сымб.) # [[Ёган Гутэнбэрг]] (<span style="color: #909090;">4586 сымб. → </span>6420 сымб.) # [[Паэзія]] (<span style="color: #909090;">4588 сымб. → </span>6423 сымб.) # [[Цынь Шыхуандзі]] (<span style="color: #909090;">4606 сымб. → </span>6448 сымб.) # [[Мастацкая выдумка]] (<span style="color: #909090;">4610 сымб. → </span>6454 сымб.) # [[Поліяміеліт]] (<span style="color: #909090;">4611 сымб. → </span>6455 сымб.) # [[Кантынэнт]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Вялікія азёры]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Мультыплікацыя]] (<span style="color: #909090;">4638 сымб. → </span>6493 сымб.) # [[Сэкунда]] (<span style="color: #909090;">4643 сымб. → </span>6500 сымб.) # [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">4649 сымб. → </span>6509 сымб.) # [[Зброя]] (<span style="color: #909090;">4681 сымб. → </span>6553 сымб.) # [[Мэтабалізм]] (<span style="color: #909090;">4707 сымб. → </span>6590 сымб.) # [[Падводная лодка]] (<span style="color: #909090;">4719 сымб. → </span>6607 сымб.) # [[Вікторыя (возера)]] (<span style="color: #909090;">4735 сымб. → </span>6629 сымб.) # [[Арэхі]] (<span style="color: #909090;">4741 сымб. → </span>6637 сымб.) # [[Матэматычны аналіз]] (<span style="color: #909090;">4742 сымб. → </span>6639 сымб.) # [[Сельская гаспадарка]] (<span style="color: #909090;">4745 сымб. → </span>6643 сымб.) # [[Батаніка]] (<span style="color: #909090;">4759 сымб. → </span>6663 сымб.) # [[Кніга]] (<span style="color: #909090;">4771 сымб. → </span>6679 сымб.) # [[Праграмнае забесьпячэньне]] (<span style="color: #909090;">4787 сымб. → </span>6702 сымб.) # [[Міталёгія]] (<span style="color: #909090;">4802 сымб. → </span>6723 сымб.) # [[Гольф]] (<span style="color: #909090;">4804 сымб. → </span>6726 сымб.) # [[Мінэрал]] (<span style="color: #909090;">4807 сымб. → </span>6730 сымб.) # [[Сьмерць]] (<span style="color: #909090;">4817 сымб. → </span>6744 сымб.) # [[Мурашкі (вусякі)]] (<span style="color: #909090;">4834 сымб. → </span>6768 сымб.) # [[Мэнструацыя]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Геамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">4845 сымб. → </span>6783 сымб.) # [[Розум]] (<span style="color: #909090;">4859 сымб. → </span>6803 сымб.) # [[Слова]] (<span style="color: #909090;">4862 сымб. → </span>6807 сымб.) # [[Археі]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Папера]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Грамадзтва]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Гародніна]] (<span style="color: #909090;">4911 сымб. → </span>6875 сымб.) # [[Інваліднасьць]] (<span style="color: #909090;">4919 сымб. → </span>6887 сымб.) # [[Леў Талстой]] (<span style="color: #909090;">4935 сымб. → </span>6909 сымб.) # [[Каляніялізм]] (<span style="color: #909090;">4936 сымб. → </span>6910 сымб.) # [[Мова]] (<span style="color: #909090;">4942 сымб. → </span>6919 сымб.) # [[Сьнег]] (<span style="color: #909090;">4950 сымб. → </span>6930 сымб.) # [[Цына]] (<span style="color: #909090;">4971 сымб. → </span>6959 сымб.) # [[Мая]] (<span style="color: #909090;">4978 сымб. → </span>6969 сымб.) # [[Статуя Свабоды]] (<span style="color: #909090;">5024 сымб. → </span>7034 сымб.) # [[Фэмінізм]] (<span style="color: #909090;">5031 сымб. → </span>7043 сымб.) # [[Паўднёвы полюс]] (<span style="color: #909090;">5049 сымб. → </span>7069 сымб.) # [[Вулькан]] (<span style="color: #909090;">5075 сымб. → </span>7105 сымб.) # [[Ячмень звычайны]] (<span style="color: #909090;">5080 сымб. → </span>7112 сымб.) # [[Часавы пас]] (<span style="color: #909090;">5083 сымб. → </span>7116 сымб.) # [[Віхраслуп]] (<span style="color: #909090;">5111 сымб. → </span>7155 сымб.) # [[Міжземнае мора]] (<span style="color: #909090;">5117 сымб. → </span>7164 сымб.) # [[Дыктатура]] (<span style="color: #909090;">5124 сымб. → </span>7174 сымб.) # [[Плястмаса]] (<span style="color: #909090;">5129 сымб. → </span>7181 сымб.) # [[Лёгіка]] (<span style="color: #909090;">5135 сымб. → </span>7189 сымб.) # [[Нагарджуна]] (<span style="color: #909090;">5145 сымб. → </span>7203 сымб.) # [[Джавагарлал Нэру]] (<span style="color: #909090;">5147 сымб. → </span>7206 сымб.) # [[Расізм]] (<span style="color: #909090;">5158 сымб. → </span>7221 сымб.) # [[Пісьменнасьць]] (<span style="color: #909090;">5165 сымб. → </span>7231 сымб.) # [[Кола]] (<span style="color: #909090;">5174 сымб. → </span>7244 сымб.) # [[Ганг]] (<span style="color: #909090;">5182 сымб. → </span>7255 сымб.) # [[Сьвіньня]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Місысыпі (рака)]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Вэнэрычныя хваробы]] (<span style="color: #909090;">5238 сымб. → </span>7333 сымб.) # [[Сэнсорная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">5263 сымб. → </span>7368 сымб.) # [[Бібліятэка]] (<span style="color: #909090;">5270 сымб. → </span>7378 сымб.) # [[Вінаград (ягада)]] (<span style="color: #909090;">5273 сымб. → </span>7382 сымб.) # [[Лінейная альгебра]] (<span style="color: #909090;">5289 сымб. → </span>7405 сымб.) # [[Альпы]] (<span style="color: #909090;">5309 сымб. → </span>7433 сымб.) # [[Газэта]] (<span style="color: #909090;">5314 сымб. → </span>7440 сымб.) # [[Брагмагупта]] (<span style="color: #909090;">5321 сымб. → </span>7449 сымб.) # [[Сусьветнае павуціньне]] (<span style="color: #909090;">5322 сымб. → </span>7451 сымб.) # [[Вежа]] (<span style="color: #909090;">5331 сымб. → </span>7463 сымб.) # [[Акбар Вялікі]] (<span style="color: #909090;">5363 сымб. → </span>7508 сымб.) # [[Маса]] (<span style="color: #909090;">5376 сымб. → </span>7526 сымб.) # [[Матэматыка]] (<span style="color: #909090;">5397 сымб. → </span>7556 сымб.) # [[Лекі]] (<span style="color: #909090;">5414 сымб. → </span>7580 сымб.) # [[Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">5454 сымб. → </span>7636 сымб.) # [[Тамаш Аквінскі]] (<span style="color: #909090;">5475 сымб. → </span>7665 сымб.) # [[Вакцына]] (<span style="color: #909090;">5478 сымб. → </span>7669 сымб.) # [[Штучны інтэлект]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Галакост]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Індуізм]] (<span style="color: #909090;">5490 сымб. → </span>7686 сымб.) # [[Плод]] (<span style="color: #909090;">5521 сымб. → </span>7729 сымб.) # [[Эль Ніньнё]] (<span style="color: #909090;">5541 сымб. → </span>7757 сымб.) # [[Прыматы]] (<span style="color: #909090;">5568 сымб. → </span>7795 сымб.) # [[Пчолы]] (<span style="color: #909090;">5589 сымб. → </span>7825 сымб.) # [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">5610 сымб. → </span>7854 сымб.) # [[Фрыдрых Ніцшэ]] (<span style="color: #909090;">5699 сымб. → </span>7979 сымб.) # [[Лес]] (<span style="color: #909090;">5725 сымб. → </span>8015 сымб.) # [[Імпэрыя Гупта]] (<span style="color: #909090;">5785 сымб. → </span>8099 сымб.) # [[Хімічнае злучэньне]] (<span style="color: #909090;">5797 сымб. → </span>8116 сымб.) # [[Сыкхізм]] (<span style="color: #909090;">5807 сымб. → </span>8130 сымб.) # [[Каліграфія]] (<span style="color: #909090;">5854 сымб. → </span>8196 сымб.) # [[Мэталюргія]] (<span style="color: #909090;">5861 сымб. → </span>8205 сымб.) # [[Мужчына]] (<span style="color: #909090;">5864 сымб. → </span>8210 сымб.) # [[Нацыяналізм]] (<span style="color: #909090;">5886 сымб. → </span>8240 сымб.) # [[Жывапіс]] (<span style="color: #909090;">5913 сымб. → </span>8278 сымб.) # [[Пустэльня]] (<span style="color: #909090;">5938 сымб. → </span>8313 сымб.) # [[Інтэрнэт]] (<span style="color: #909090;">5942 сымб. → </span>8319 сымб.) # [[Хімічны элемэнт]] (<span style="color: #909090;">5999 сымб. → </span>8399 сымб.) # [[Балтыйскае мора]] (<span style="color: #909090;">6006 сымб. → </span>8408 сымб.) # [[Надвор’е]] (<span style="color: #909090;">6046 сымб. → </span>8464 сымб.) # [[Арабскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">6075 сымб. → </span>8505 сымб.) # [[Смак]] (<span style="color: #909090;">6079 сымб. → </span>8511 сымб.) # [[Капіталізм]] (<span style="color: #909090;">6097 сымб. → </span>8536 сымб.) # [[Абрагам Лінкальн]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Кулямёт]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (<span style="color: #909090;">6126 сымб. → </span>8576 сымб.) # [[Санскрыт]] (<span style="color: #909090;">6136 сымб. → </span>8590 сымб.) # [[Гармоны]] (<span style="color: #909090;">6157 сымб. → </span>8620 сымб.) # [[Грыбы]] (<span style="color: #909090;">6182 сымб. → </span>8655 сымб.) # [[Марксізм]] (<span style="color: #909090;">6188 сымб. → </span>8663 сымб.) # [[Радыё]] (<span style="color: #909090;">6202 сымб. → </span>8683 сымб.) # [[Арабская мова]] (<span style="color: #909090;">6215 сымб. → </span>8701 сымб.) # [[Парасілавая ўстаноўка]] (<span style="color: #909090;">6231 сымб. → </span>8723 сымб.) # [[Медзь]] (<span style="color: #909090;">6239 сымб. → </span>8735 сымб.) # [[Паводзіны]] (<span style="color: #909090;">6252 сымб. → </span>8753 сымб.) # [[Нэрва]] (<span style="color: #909090;">6322 сымб. → </span>8851 сымб.) # [[Авечка]] (<span style="color: #909090;">6324 сымб. → </span>8854 сымб.) # [[Чарлз Дарвін]] (<span style="color: #909090;">6328 сымб. → </span>8859 сымб.) # [[Чжу Сі]] (<span style="color: #909090;">6353 сымб. → </span>8894 сымб.) # [[Амэрыканскі даляр]] (<span style="color: #909090;">6370 сымб. → </span>8918 сымб.) # [[Лібэралізм]] (<span style="color: #909090;">6416 сымб. → </span>8982 сымб.) # [[Плаціна]] (<span style="color: #909090;">6444 сымб. → </span>9022 сымб.) # [[Лікавы аналіз]] (<span style="color: #909090;">6454 сымб. → </span>9036 сымб.) # [[Содні]] (<span style="color: #909090;">6457 сымб. → </span>9040 сымб.) # [[Імпэрыя інкаў]] (<span style="color: #909090;">6482 сымб. → </span>9075 сымб.) # [[Валюта]] (<span style="color: #909090;">6500 сымб. → </span>9100 сымб.) # [[Клясычная музыка]] (<span style="color: #909090;">6501 сымб. → </span>9101 сымб.) # [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">6513 сымб. → </span>9118 сымб.) # [[Недаяданьне]] (<span style="color: #909090;">6523 сымб. → </span>9132 сымб.) # [[Скрыпка]] (<span style="color: #909090;">6547 сымб. → </span>9166 сымб.) # [[Люі Пастэр]] (<span style="color: #909090;">6548 сымб. → </span>9167 сымб.) # [[Цацка]] (<span style="color: #909090;">6555 сымб. → </span>9177 сымб.) # [[Грошы]] (<span style="color: #909090;">6574 сымб. → </span>9204 сымб.) # [[Марк Твэн]] (<span style="color: #909090;">6599 сымб. → </span>9239 сымб.) # [[Лао-Цзы]] (<span style="color: #909090;">6656 сымб. → </span>9318 сымб.) # [[Брытанская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">6680 сымб. → </span>9352 сымб.) # [[Жалеза]] (<span style="color: #909090;">6721 сымб. → </span>9409 сымб.) # [[Хуанхэ]] (<span style="color: #909090;">6741 сымб. → </span>9437 сымб.) # [[Збожжа]] (<span style="color: #909090;">6784 сымб. → </span>9498 сымб.) # [[Тытунь]] (<span style="color: #909090;">6801 сымб. → </span>9521 сымб.) # [[Атлусьценьне]] (<span style="color: #909090;">6834 сымб. → </span>9568 сымб.) # [[Сафокл]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Падатак]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Беднасьць]] (<span style="color: #909090;">6879 сымб. → </span>9631 сымб.) # [[Песьня]] (<span style="color: #909090;">6914 сымб. → </span>9680 сымб.) # [[Вэнэра]] (<span style="color: #909090;">6917 сымб. → </span>9684 сымб.) # [[Рэзыстар]] (<span style="color: #909090;">6922 сымб. → </span>9691 сымб.) # [[Кроў]] (<span style="color: #909090;">6957 сымб. → </span>9740 сымб.) # [[Мяса]] (<span style="color: #909090;">6975 сымб. → </span>9765 сымб.) # [[Аднаўляльная энэргія]] (<span style="color: #909090;">7015 сымб. → </span>9821 сымб.) # [[Культура]] (<span style="color: #909090;">7031 сымб. → </span>9843 сымб.) # [[Лік]] (<span style="color: #909090;">7045 сымб. → </span>9863 сымб.) # [[Іліяда]] (<span style="color: #909090;">7087 сымб. → </span>9922 сымб.) # [[Гіндустані]] (<span style="color: #909090;">7143 сымб. → </span>10000 сымб.) # [[Амазонка]] (<span style="color: #909090;">7199 сымб. → </span>10079 сымб.) # [[Млечны Шлях]] (<span style="color: #909090;">7218 сымб. → </span>10105 сымб.) # [[Жытло]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Дынастыя Хань]] (<span style="color: #909090;">7227 сымб. → </span>10118 сымб.) # [[Дзіця]] (<span style="color: #909090;">7242 сымб. → </span>10139 сымб.) # [[Панамскі канал]] (<span style="color: #909090;">7261 сымб. → </span>10165 сымб.) # [[Марка Полё]] (<span style="color: #909090;">7267 сымб. → </span>10174 сымб.) # [[Сабака]] (<span style="color: #909090;">7271 сымб. → </span>10179 сымб.) # [[Мэтал]] (<span style="color: #909090;">7278 сымб. → </span>10189 сымб.) # [[Дагістарычны час]] (<span style="color: #909090;">7301 сымб. → </span>10221 сымб.) # [[Інсульт]] (<span style="color: #909090;">7307 сымб. → </span>10230 сымб.) # [[Сярэднявечча]] (<span style="color: #909090;">7309 сымб. → </span>10233 сымб.) # [[Цукровы дыябэт]] (<span style="color: #909090;">7319 сымб. → </span>10247 сымб.) # [[Канфуцыянства]] (<span style="color: #909090;">7323 сымб. → </span>10252 сымб.) # [[Нагіб Махфуз]] (<span style="color: #909090;">7346 сымб. → </span>10284 сымб.) # [[Дыпляматыя]] (<span style="color: #909090;">7373 сымб. → </span>10322 сымб.) # [[Рака]] (<span style="color: #909090;">7391 сымб. → </span>10347 сымб.) # [[Нэрвовая сыстэма]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Птушкі]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Дынастыя Цын]] (<span style="color: #909090;">7420 сымб. → </span>10388 сымб.) # [[Ангкор-Ват]] (<span style="color: #909090;">7421 сымб. → </span>10389 сымб.) # [[Меч]] (<span style="color: #909090;">7425 сымб. → </span>10395 сымб.) # [[Псыхічны разлад]] (<span style="color: #909090;">7457 сымб. → </span>10440 сымб.) # [[Цьвёрды дыск]] (<span style="color: #909090;">7473 сымб. → </span>10462 сымб.) # [[Вярблюд]] (<span style="color: #909090;">7485 сымб. → </span>10479 сымб.) # [[Стыхійнае бедзтва]] (<span style="color: #909090;">7498 сымб. → </span>10497 сымб.) # [[Залежнасьць]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Аналітычная хімія]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Геаграфія]] (<span style="color: #909090;">7541 сымб. → </span>10557 сымб.) # [[Карл Лінэй]] (<span style="color: #909090;">7550 сымб. → </span>10570 сымб.) # [[Байкал]] (<span style="color: #909090;">7559 сымб. → </span>10583 сымб.) # [[Канстытуцыя]] (<span style="color: #909090;">7562 сымб. → </span>10587 сымб.) # [[Душа]] (<span style="color: #909090;">7583 сымб. → </span>10616 сымб.) # [[Паветранае судна]] (<span style="color: #909090;">7590 сымб. → </span>10626 сымб.) # [[Правы чалавека]] (<span style="color: #909090;">7596 сымб. → </span>10634 сымб.) # [[Выкапнёвае паліва]] (<span style="color: #909090;">7634 сымб. → </span>10688 сымб.) # [[Трыганамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">7659 сымб. → </span>10723 сымб.) # [[Эпас пра Гільгамэша]] (<span style="color: #909090;">7663 сымб. → </span>10728 сымб.) # [[Імануіл Кант]] (<span style="color: #909090;">7665 сымб. → </span>10731 сымб.) # [[Руаль Амундсэн]] (<span style="color: #909090;">7682 сымб. → </span>10755 сымб.) # [[Каталіцкая Царква]] (<span style="color: #909090;">7689 сымб. → </span>10765 сымб.) # [[Джон Лок]] (<span style="color: #909090;">7691 сымб. → </span>10767 сымб.) # [[Вакуўм]] (<span style="color: #909090;">7714 сымб. → </span>10800 сымб.) # [[Сорга двухколернае]] (<span style="color: #909090;">7716 сымб. → </span>10802 сымб.) # [[Плаваньне]] (<span style="color: #909090;">7718 сымб. → </span>10805 сымб.) # [[Пратысты]] (<span style="color: #909090;">7723 сымб. → </span>10812 сымб.) # [[Стэнлі Кубрык]] (<span style="color: #909090;">7741 сымб. → </span>10837 сымб.) # [[Карл Вялікі]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Філязофія]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Транзыстар]] (<span style="color: #909090;">7816 сымб. → </span>10942 сымб.) # [[Ёзэф Гайдн]] (<span style="color: #909090;">7818 сымб. → </span>10945 сымб.) # [[Сацыялізм]] (<span style="color: #909090;">7846 сымб. → </span>10984 сымб.) # [[Атлянтычны акіян]] (<span style="color: #909090;">7850 сымб. → </span>10990 сымб.) # [[Адраджэньне]] (<span style="color: #909090;">7856 сымб. → </span>10998 сымб.) # [[Канфуцый]] (<span style="color: #909090;">7858 сымб. → </span>11001 сымб.) # [[Бэйсбол]] (<span style="color: #909090;">7868 сымб. → </span>11015 сымб.) # [[Галубовыя]] (<span style="color: #909090;">7879 сымб. → </span>11031 сымб.) # [[Гравітацыя]] (<span style="color: #909090;">7881 сымб. → </span>11033 сымб.) # [[Людвіг Вітгенштайн]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Вадкасьць]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Сыстэма каардынат]] (<span style="color: #909090;">7898 сымб. → </span>11057 сымб.) # [[Труба]] (<span style="color: #909090;">7905 сымб. → </span>11067 сымб.) # [[Вуха]] (<span style="color: #909090;">7922 сымб. → </span>11091 сымб.) # [[Радыяактыўнасьць]] (<span style="color: #909090;">7928 сымб. → </span>11099 сымб.) # [[Ціхі акіян]] (<span style="color: #909090;">7960 сымб. → </span>11144 сымб.) # [[Сыма Цянь]] (<span style="color: #909090;">7967 сымб. → </span>11154 сымб.) # [[Алюмін]] (<span style="color: #909090;">7971 сымб. → </span>11159 сымб.) # [[Арабская ліга]] (<span style="color: #909090;">7982 сымб. → </span>11175 сымб.) # [[Астэроід]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Гімалаі]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Месяц (спадарожнік)]] (<span style="color: #909090;">7996 сымб. → </span>11194 сымб.) # [[Пнэўманія]] (<span style="color: #909090;">7997 сымб. → </span>11196 сымб.) # [[Земнаводныя]] (<span style="color: #909090;">8000 сымб. → </span>11200 сымб.) # [[Марыя Складоўская-Кюры]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Хлеб]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Кукуруза]] (<span style="color: #909090;">8040 сымб. → </span>11256 сымб.) # [[Макс Плянк]] (<span style="color: #909090;">8043 сымб. → </span>11260 сымб.) # [[Мастацтва]] (<span style="color: #909090;">8045 сымб. → </span>11263 сымб.) # [[Мэтар]] (<span style="color: #909090;">8089 сымб. → </span>11325 сымб.) # [[Азот]] (<span style="color: #909090;">8102 сымб. → </span>11343 сымб.) # [[Горад]] (<span style="color: #909090;">8123 сымб. → </span>11372 сымб.) # [[Абвадненьне]] (<span style="color: #909090;">8130 сымб. → </span>11382 сымб.) # [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (<span style="color: #909090;">8131 сымб. → </span>11383 сымб.) # [[Адзеньне]] (<span style="color: #909090;">8137 сымб. → </span>11392 сымб.) # [[Фэрнан Магелан]] (<span style="color: #909090;">8148 сымб. → </span>11407 сымб.) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8155 сымб. → </span>11417 сымб.) # [[Плянэта]] (<span style="color: #909090;">8167 сымб. → </span>11434 сымб.) # [[Шруба]] (<span style="color: #909090;">8169 сымб. → </span>11437 сымб.) # [[Ўінстан Чэрчыль]] (<span style="color: #909090;">8171 сымб. → </span>11439 сымб.) # [[Юры Гагарын]] (<span style="color: #909090;">8189 сымб. → </span>11465 сымб.) # [[Кітападобныя]] (<span style="color: #909090;">8203 сымб. → </span>11484 сымб.) # [[Інд]] (<span style="color: #909090;">8224 сымб. → </span>11514 сымб.) # [[Тымур]] (<span style="color: #909090;">8229 сымб. → </span>11521 сымб.) # [[Касьмічны палёт]] (<span style="color: #909090;">8239 сымб. → </span>11535 сымб.) # [[Пшаніца]] (<span style="color: #909090;">8295 сымб. → </span>11613 сымб.) # [[Блюз]] (<span style="color: #909090;">8321 сымб. → </span>11649 сымб.) # [[Дождж]] (<span style="color: #909090;">8324 сымб. → </span>11654 сымб.) # [[Размнажэньне]] (<span style="color: #909090;">8326 сымб. → </span>11656 сымб.) # [[Фундамэнталізм]] (<span style="color: #909090;">8338 сымб. → </span>11673 сымб.) # [[Экалёгія]] (<span style="color: #909090;">8344 сымб. → </span>11682 сымб.) # [[Адукацыя]] (<span style="color: #909090;">8356 сымб. → </span>11698 сымб.) # [[Фрыда Калё]] (<span style="color: #909090;">8357 сымб. → </span>11700 сымб.) # [[Чэ Гевара]] (<span style="color: #909090;">8379 сымб. → </span>11731 сымб.) # [[Японская мова]] (<span style="color: #909090;">8412 сымб. → </span>11777 сымб.) # [[Самагубства]] (<span style="color: #909090;">8420 сымб. → </span>11788 сымб.) # [[Фартэпіяна]] (<span style="color: #909090;">8451 сымб. → </span>11831 сымб.) # [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (<span style="color: #909090;">8463 сымб. → </span>11848 сымб.) # [[Гішпанская мова]] (<span style="color: #909090;">8480 сымб. → </span>11872 сымб.) # [[Гай Юліюс Цэзар]] (<span style="color: #909090;">8496 сымб. → </span>11894 сымб.) # [[Арытмэтыка]] (<span style="color: #909090;">8513 сымб. → </span>11918 сымб.) # [[Партэнон]] (<span style="color: #909090;">8531 сымб. → </span>11943 сымб.) # [[Свойскі бык]] (<span style="color: #909090;">8538 сымб. → </span>11953 сымб.) # [[Франц Шубэрт]] (<span style="color: #909090;">8543 сымб. → </span>11960 сымб.) # [[Гэнры Форд]] (<span style="color: #909090;">8544 сымб. → </span>11962 сымб.) # [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8549 сымб. → </span>11969 сымб.) # [[Імавернасьць]] (<span style="color: #909090;">8575 сымб. → </span>12005 сымб.) # [[Ніл Армстранг]] (<span style="color: #909090;">8589 сымб. → </span>12025 сымб.) # [[Плятон]] (<span style="color: #909090;">8594 сымб. → </span>12032 сымб.) # [[Кіляграм]] (<span style="color: #909090;">8604 сымб. → </span>12046 сымб.) # [[Мікалай Капэрнік]] (<span style="color: #909090;">8631 сымб. → </span>12083 сымб.) # [[Іслам]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Рыхард Вагнэр]] (<span style="color: #909090;">8641 сымб. → </span>12097 сымб.) # [[Іўрыт]] (<span style="color: #909090;">8645 сымб. → </span>12103 сымб.) # [[Трапічны цыклён]] (<span style="color: #909090;">8646 сымб. → </span>12104 сымб.) # [[Грэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">8648 сымб. → </span>12107 сымб.) # [[Палітычная партыя]] (<span style="color: #909090;">8656 сымб. → </span>12118 сымб.) # [[Паўночны полюс]] (<span style="color: #909090;">8660 сымб. → </span>12124 сымб.) # [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (<span style="color: #909090;">8678 сымб. → </span>12149 сымб.) # [[Гітара]] (<span style="color: #909090;">8705 сымб. → </span>12187 сымб.) # [[Бавоўна]] (<span style="color: #909090;">8713 сымб. → </span>12198 сымб.) # [[Каменны век]] (<span style="color: #909090;">8723 сымб. → </span>12212 сымб.) # [[Нэльсан Мандэла]] (<span style="color: #909090;">8746 сымб. → </span>12244 сымб.) # [[Рабства]] (<span style="color: #909090;">8753 сымб. → </span>12254 сымб.) # [[Тэмпэратура]] (<span style="color: #909090;">8756 сымб. → </span>12258 сымб.) # [[Сынан]] (<span style="color: #909090;">8765 сымб. → </span>12271 сымб.) # [[Джэймз Кларк Максўэл]] (<span style="color: #909090;">8784 сымб. → </span>12298 сымб.) # [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (<span style="color: #909090;">8793 сымб. → </span>12310 сымб.) # [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (<span style="color: #909090;">8816 сымб. → </span>12342 сымб.) # [[Эрнан Картэс]] (<span style="color: #909090;">8835 сымб. → </span>12369 сымб.) # [[Садружнасьць нацыяў]] (<span style="color: #909090;">8836 сымб. → </span>12370 сымб.) # [[Вуглярод]] (<span style="color: #909090;">8841 сымб. → </span>12377 сымб.) # [[Арыстотэль]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Шакаляд]] (<span style="color: #909090;">8922 сымб. → </span>12491 сымб.) # [[Ядзерная энэргетыка]] (<span style="color: #909090;">8967 сымб. → </span>12554 сымб.) # [[Адам Сьміт]] (<span style="color: #909090;">9003 сымб. → </span>12604 сымб.) # [[Фатаграфія]] (<span style="color: #909090;">9024 сымб. → </span>12634 сымб.) # [[Вайна ў Віетнаме]] (<span style="color: #909090;">9038 сымб. → </span>12653 сымб.) # [[Эндзі Ўоргал]] (<span style="color: #909090;">9061 сымб. → </span>12685 сымб.) # [[Спорт]] (<span style="color: #909090;">9069 сымб. → </span>12697 сымб.) # [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">9071 сымб. → </span>12699 сымб.) # [[Эвэрэст]] (<span style="color: #909090;">9072 сымб. → </span>12701 сымб.) # [[Чанак’я]] (<span style="color: #909090;">9081 сымб. → </span>12713 сымб.) # [[Інгмар Бэргман]] (<span style="color: #909090;">9082 сымб. → </span>12715 сымб.) # [[Гульня]] (<span style="color: #909090;">9090 сымб. → </span>12726 сымб.) # [[Кава]] (<span style="color: #909090;">9102 сымб. → </span>12743 сымб.) # [[Дэмакратыя]] (<span style="color: #909090;">9109 сымб. → </span>12753 сымб.) # [[Вялікі выбух]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Від (біялёгія)]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Віно]] (<span style="color: #909090;">9217 сымб. → </span>12904 сымб.) # [[Мэсапатамія]] (<span style="color: #909090;">9226 сымб. → </span>12916 сымб.) # [[Марсэль Пруст]] (<span style="color: #909090;">9231 сымб. → </span>12923 сымб.) # [[Волга]] (<span style="color: #909090;">9235 сымб. → </span>12929 сымб.) # [[Рафаэль]] (<span style="color: #909090;">9238 сымб. → </span>12933 сымб.) # [[Джэймз Джойс]] (<span style="color: #909090;">9245 сымб. → </span>12943 сымб.) # [[Сярэдні Ўсход]] (<span style="color: #909090;">9254 сымб. → </span>12956 сымб.) # [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Культурная соя]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Сымон Балівар]] (<span style="color: #909090;">9310 сымб. → </span>13034 сымб.) # [[Суставаногія]] (<span style="color: #909090;">9338 сымб. → </span>13073 сымб.) # [[Архітэктура]] (<span style="color: #909090;">9364 сымб. → </span>13110 сымб.) # [[Жан-Поль Сартр]] (<span style="color: #909090;">9375 сымб. → </span>13125 сымб.) # [[Прырода]] (<span style="color: #909090;">9389 сымб. → </span>13145 сымб.) # [[Нямецкая мова]] (<span style="color: #909090;">9412 сымб. → </span>13177 сымб.) # [[Малекула]] (<span style="color: #909090;">9427 сымб. → </span>13198 сымб.) # [[Кітайская мова]] (<span style="color: #909090;">9429 сымб. → </span>13201 сымб.) # [[Мысьленьне]] (<span style="color: #909090;">9494 сымб. → </span>13292 сымб.) # [[Тэлефон]] (<span style="color: #909090;">9497 сымб. → </span>13296 сымб.) # [[Зыгмунд Фройд]] (<span style="color: #909090;">9511 сымб. → </span>13315 сымб.) # [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (<span style="color: #909090;">9540 сымб. → </span>13356 сымб.) # [[Ровар]] (<span style="color: #909090;">9581 сымб. → </span>13413 сымб.) # [[Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">9597 сымб. → </span>13436 сымб.) # [[Крыжовыя паходы]] (<span style="color: #909090;">9601 сымб. → </span>13441 сымб.) # [[Вінцэнт ван Гог]] (<span style="color: #909090;">9657 сымб. → </span>13520 сымб.) # [[Саладын]] (<span style="color: #909090;">9738 сымб. → </span>13633 сымб.) # [[Паўднёвы акіян]] (<span style="color: #909090;">9750 сымб. → </span>13650 сымб.) # [[Бэнгальская мова]] (<span style="color: #909090;">9802 сымб. → </span>13723 сымб.) # [[Джэфры Чосэр]] (<span style="color: #909090;">9808 сымб. → </span>13731 сымб.) # [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (<span style="color: #909090;">9864 сымб. → </span>13810 сымб.) # [[Франц Кафка]] (<span style="color: #909090;">9878 сымб. → </span>13829 сымб.) # [[Агрэгатны стан]] (<span style="color: #909090;">9887 сымб. → </span>13842 сымб.) # [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (<span style="color: #909090;">9900 сымб. → </span>13860 сымб.) # [[Рыбы]] (<span style="color: #909090;">9925 сымб. → </span>13895 сымб.) # [[Матэматычны доказ]] (<span style="color: #909090;">10026 сымб. → </span>14036 сымб.) # [[Фізыка]] (<span style="color: #909090;">10030 сымб. → </span>14042 сымб.) # [[Абу Нувас]] (<span style="color: #909090;">10066 сымб. → </span>14092 сымб.) # [[Нобэлеўская прэмія]] (<span style="color: #909090;">10075 сымб. → </span>14105 сымб.) # [[Суэцкі канал]] (<span style="color: #909090;">10076 сымб. → </span>14106 сымб.) # [[Астраномія]] (<span style="color: #909090;">10084 сымб. → </span>14118 сымб.) # [[Ота фон Бісмарк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Друк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Джэймз Кук]] (<span style="color: #909090;">10147 сымб. → </span>14206 сымб.) # [[Кісьля]] (<span style="color: #909090;">10184 сымб. → </span>14258 сымб.) # [[Рэгбі]] (<span style="color: #909090;">10189 сымб. → </span>14265 сымб.) # [[Вадарод]] (<span style="color: #909090;">10203 сымб. → </span>14284 сымб.) # [[Міжнародны Суд ААН]] (<span style="color: #909090;">10225 сымб. → </span>14315 сымб.) # [[Дыега Вэляскес]] (<span style="color: #909090;">10226 сымб. → </span>14316 сымб.) # [[Магнітнае поле]] (<span style="color: #909090;">10279 сымб. → </span>14391 сымб.) # [[Дзяржава]] (<span style="color: #909090;">10318 сымб. → </span>14445 сымб.) # [[Цукар]] (<span style="color: #909090;">10319 сымб. → </span>14447 сымб.) # [[Кірыліца]] (<span style="color: #909090;">10322 сымб. → </span>14451 сымб.) # [[Год]] (<span style="color: #909090;">10331 сымб. → </span>14463 сымб.) # [[Луіс Армстранг]] (<span style="color: #909090;">10365 сымб. → </span>14511 сымб.) # [[Натуральная воспа]] (<span style="color: #909090;">10367 сымб. → </span>14514 сымб.) # [[Прыгажосьць]] (<span style="color: #909090;">10392 сымб. → </span>14549 сымб.) # [[Капітал]] (<span style="color: #909090;">10408 сымб. → </span>14571 сымб.) # [[Сакрат]] (<span style="color: #909090;">10419 сымб. → </span>14587 сымб.) # [[Хімія]] (<span style="color: #909090;">10431 сымб. → </span>14603 сымб.) # [[Атам]] (<span style="color: #909090;">10461 сымб. → </span>14645 сымб.) # [[Акіра Курасава]] (<span style="color: #909090;">10496 сымб. → </span>14694 сымб.) # [[Анархізм]] (<span style="color: #909090;">10515 сымб. → </span>14721 сымб.) # [[Кацусіка Хакусай]] (<span style="color: #909090;">10558 сымб. → </span>14781 сымб.) # [[Этаноль]] (<span style="color: #909090;">10559 сымб. → </span>14783 сымб.) # [[Карл Маркс]] (<span style="color: #909090;">10598 сымб. → </span>14837 сымб.) # [[Аборт]] (<span style="color: #909090;">10611 сымб. → </span>14855 сымб.) # [[Галілео Галілей]] (<span style="color: #909090;">10621 сымб. → </span>14869 сымб.) # [[Плязма]] (<span style="color: #909090;">10644 сымб. → </span>14902 сымб.) # [[Анды]] (<span style="color: #909090;">10647 сымб. → </span>14906 сымб.) # [[Эпілепсія]] (<span style="color: #909090;">10786 сымб. → </span>15100 сымб.) # [[Купал]] (<span style="color: #909090;">10798 сымб. → </span>15117 сымб.) # [[Калідаса]] (<span style="color: #909090;">10825 сымб. → </span>15155 сымб.) # [[Сям’я]] (<span style="color: #909090;">10881 сымб. → </span>15233 сымб.) # [[Ігар Стравінскі]] (<span style="color: #909090;">10894 сымб. → </span>15252 сымб.) # [[Нігер (рака)]] (<span style="color: #909090;">10900 сымб. → </span>15260 сымб.) # [[Альбрэхт Дурэр]] (<span style="color: #909090;">10974 сымб. → </span>15364 сымб.) # [[Альгарытм]] (<span style="color: #909090;">11008 сымб. → </span>15411 сымб.) # [[Джордж Вашынгтон]] (<span style="color: #909090;">11015 сымб. → </span>15421 сымб.) # [[Шагнамэ]] (<span style="color: #909090;">11037 сымб. → </span>15452 сымб.) # [[Золата]] (<span style="color: #909090;">11063 сымб. → </span>15488 сымб.) # [[Ніл]] (<span style="color: #909090;">11093 сымб. → </span>15530 сымб.) # [[Галаўны боль]] (<span style="color: #909090;">11142 сымб. → </span>15599 сымб.) # [[Тэлебачаньне]] (<span style="color: #909090;">11150 сымб. → </span>15610 сымб.) # [[Робат]] (<span style="color: #909090;">11199 сымб. → </span>15679 сымб.) # [[Карэйская мова]] (<span style="color: #909090;">11208 сымб. → </span>15691 сымб.) # [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (<span style="color: #909090;">11227 сымб. → </span>15718 сымб.) # [[Вока]] (<span style="color: #909090;">11331 сымб. → </span>15863 сымб.) # [[Нэптун]] (<span style="color: #909090;">11374 сымб. → </span>15924 сымб.) # [[Пі]] (<span style="color: #909090;">11387 сымб. → </span>15942 сымб.) # [[Гафіз]] (<span style="color: #909090;">11411 сымб. → </span>15975 сымб.) # [[Навука]] (<span style="color: #909090;">11432 сымб. → </span>16005 сымб.) # [[Габрыель Гарсія Маркес]] (<span style="color: #909090;">11502 сымб. → </span>16103 сымб.) # [[Фашызм]] (<span style="color: #909090;">11544 сымб. → </span>16162 сымб.) # [[Магатма Гандзі]] (<span style="color: #909090;">11560 сымб. → </span>16184 сымб.) # [[Вецер]] (<span style="color: #909090;">11636 сымб. → </span>16290 сымб.) # [[Гарбата]] (<span style="color: #909090;">11651 сымб. → </span>16311 сымб.) # [[Лёгкая атлетыка]] (<span style="color: #909090;">11693 сымб. → </span>16370 сымб.) # [[Сухоты]] (<span style="color: #909090;">11702 сымб. → </span>16383 сымб.) # [[Гален]] (<span style="color: #909090;">11707 сымб. → </span>16390 сымб.) # [[Курыца]] (<span style="color: #909090;">11730 сымб. → </span>16422 сымб.) # [[Энэргія]] (<span style="color: #909090;">11758 сымб. → </span>16461 сымб.) # [[Тэрмадынаміка]] (<span style="color: #909090;">11776 сымб. → </span>16486 сымб.) # [[Давід Гільбэрт]] (<span style="color: #909090;">11812 сымб. → </span>16537 сымб.) # [[Аль-Газалі]] (<span style="color: #909090;">11823 сымб. → </span>16552 сымб.) # [[Сок]] (<span style="color: #909090;">11844 сымб. → </span>16582 сымб.) # [[Эўклід]] (<span style="color: #909090;">11886 сымб. → </span>16640 сымб.) # [[Пэрсыдзкая мова]] (<span style="color: #909090;">11919 сымб. → </span>16687 сымб.) # [[Рухавік унутранага згараньня]] (<span style="color: #909090;">11996 сымб. → </span>16794 сымб.) # [[Мэрылін Манро]] (<span style="color: #909090;">12114 сымб. → </span>16960 сымб.) # [[Чарлі Чаплін]] (<span style="color: #909090;">12124 сымб. → </span>16974 сымб.) # [[Нікалё Мак’явэльлі]] (<span style="color: #909090;">12142 сымб. → </span>16999 сымб.) # [[Паўднёвая Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">12164 сымб. → </span>17030 сымб.) # [[Альгебра]] (<span style="color: #909090;">12219 сымб. → </span>17107 сымб.) # [[Сонца]] (<span style="color: #909090;">12265 сымб. → </span>17171 сымб.) # [[Крыкет]] (<span style="color: #909090;">12284 сымб. → </span>17198 сымб.) # [[Кароткія нарды]] (<span style="color: #909090;">12291 сымб. → </span>17207 сымб.) # [[Майсей]] (<span style="color: #909090;">12376 сымб. → </span>17326 сымб.) # [[Імпэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">12465 сымб. → </span>17451 сымб.) # [[Малако]] (<span style="color: #909090;">12487 сымб. → </span>17482 сымб.) # [[Франсіска Гоя]] (<span style="color: #909090;">12578 сымб. → </span>17609 сымб.) # [[Атэізм]] (<span style="color: #909090;">12579 сымб. → </span>17611 сымб.) # [[Сулейман I]] (<span style="color: #909090;">12584 сымб. → </span>17618 сымб.) # [[Джэймз Ўат]] (<span style="color: #909090;">12618 сымб. → </span>17665 сымб.) # [[Геалёгія]] (<span style="color: #909090;">12624 сымб. → </span>17674 сымб.) # [[Эўра]] (<span style="color: #909090;">12800 сымб. → </span>17920 сымб.) # [[Адольф Гітлер]] (<span style="color: #909090;">12845 сымб. → </span>17983 сымб.) # [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (<span style="color: #909090;">12937 сымб. → </span>18112 сымб.) # [[Урад]] (<span style="color: #909090;">12983 сымб. → </span>18176 сымб.) # [[Суахілі]] (<span style="color: #909090;">13063 сымб. → </span>18288 сымб.) # [[Жыцьцё]] (<span style="color: #909090;">13101 сымб. → </span>18341 сымб.) # [[Танец]] (<span style="color: #909090;">13142 сымб. → </span>18399 сымб.) # [[Малійская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">13178 сымб. → </span>18449 сымб.) # [[Зорка]] (<span style="color: #909090;">13336 сымб. → </span>18670 сымб.) # [[Людвіг ван Бэтговэн]] (<span style="color: #909090;">13344 сымб. → </span>18682 сымб.) # [[Джордж Байран]] (<span style="color: #909090;">13398 сымб. → </span>18757 сымб.) # [[Рэлігія]] (<span style="color: #909090;">13404 сымб. → </span>18766 сымб.) # [[Готфрыд Ляйбніц]] (<span style="color: #909090;">13468 сымб. → </span>18855 сымб.) # [[Чарлз Дыкенз]] (<span style="color: #909090;">13484 сымб. → </span>18878 сымб.) # [[Азартная гульня]] (<span style="color: #909090;">13642 сымб. → </span>19099 сымб.) # [[Арктычны акіян]] (<span style="color: #909090;">13705 сымб. → </span>19187 сымб.) # [[Электронная пошта]] (<span style="color: #909090;">13806 сымб. → </span>19328 сымб.) # [[Томас Эдысан]] (<span style="color: #909090;">13856 сымб. → </span>19398 сымб.) # [[Мацуо Басё]] (<span style="color: #909090;">13925 сымб. → </span>19495 сымб.) # [[Уладзімер Ленін]] (<span style="color: #909090;">13932 сымб. → </span>19505 сымб.) # [[Колер]] (<span style="color: #909090;">13969 сымб. → </span>19557 сымб.) # [[Рак (захворваньне)]] (<span style="color: #909090;">14078 сымб. → </span>19709 сымб.) # [[Зямля]] (<span style="color: #909090;">14086 сымб. → </span>19720 сымб.) # [[Хвароба Альцгаймэра]] (<span style="color: #909090;">14220 сымб. → </span>19908 сымб.) # [[Гіп-гоп]] (<span style="color: #909090;">14505 сымб. → </span>20307 сымб.) # [[Шкло]] (<span style="color: #909090;">14564 сымб. → </span>20390 сымб.) # [[Роза Люксэмбург]] (<span style="color: #909090;">14625 сымб. → </span>20475 сымб.) # [[Дунай]] (<span style="color: #909090;">14708 сымб. → </span>20591 сымб.) # [[Яганэс Брамс]] (<span style="color: #909090;">14858 сымб. → </span>20801 сымб.) # [[Машына]] (<span style="color: #909090;">14892 сымб. → </span>20849 сымб.) # [[Лё Карбюзье]] (<span style="color: #909090;">14959 сымб. → </span>20943 сымб.) # [[Ацтэкі]] (<span style="color: #909090;">15037 сымб. → </span>21052 сымб.) # [[Аўгустын]] (<span style="color: #909090;">15160 сымб. → </span>21224 сымб.) # [[Ібн Хальдун]] (<span style="color: #909090;">15234 сымб. → </span>21328 сымб.) # [[Ібн Батута]] (<span style="color: #909090;">15332 сымб. → </span>21465 сымб.) # [[Лацінскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">15342 сымб. → </span>21479 сымб.) # [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (<span style="color: #909090;">15393 сымб. → </span>21550 сымб.) # [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (<span style="color: #909090;">15402 сымб. → </span>21563 сымб.) # [[Біблія]] (<span style="color: #909090;">15408 сымб. → </span>21571 сымб.) # [[Альфрэд Гічкок]] (<span style="color: #909090;">15429 сымб. → </span>21601 сымб.) # [[Тысяча і адна ноч]] (<span style="color: #909090;">15461 сымб. → </span>21645 сымб.) # [[ГЭС Тры цясьніны]] (<span style="color: #909090;">15488 сымб. → </span>21683 сымб.) # [[Сыр]] (<span style="color: #909090;">15506 сымб. → </span>21708 сымб.) # [[Ізраіль]] (<span style="color: #909090;">15645 сымб. → </span>21903 сымб.) # [[Грэцкі альфабэт]] (<span style="color: #909090;">15742 сымб. → </span>22039 сымб.) # [[Марлен Дытрых]] (<span style="color: #909090;">15875 сымб. → </span>22225 сымб.) # [[Ўолт Дыснэй]] (<span style="color: #909090;">16007 сымб. → </span>22410 сымб.) # [[Міжнародны валютны фонд]] (<span style="color: #909090;">16011 сымб. → </span>22415 сымб.) # [[Канал]] (<span style="color: #909090;">16091 сымб. → </span>22527 сымб.) # [[Леанарда да Вінчы]] (<span style="color: #909090;">16107 сымб. → </span>22550 сымб.) # [[Пераклад]] (<span style="color: #909090;">16161 сымб. → </span>22625 сымб.) # [[Фёдар Дастаеўскі]] (<span style="color: #909090;">16314 сымб. → </span>22840 сымб.) # [[Фэдэрыка Фэліні]] (<span style="color: #909090;">16351 сымб. → </span>22891 сымб.) # [[Асманская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">16367 сымб. → </span>22914 сымб.) # [[Карыбскае мора]] (<span style="color: #909090;">16429 сымб. → </span>23001 сымб.) # [[Паўночнае мора]] (<span style="color: #909090;">16492 сымб. → </span>23089 сымб.) # [[Індыйскі акіян]] (<span style="color: #909090;">16554 сымб. → </span>23176 сымб.) # [[Клімат]] (<span style="color: #909090;">16615 сымб. → </span>23261 сымб.) # [[Цытрус]] (<span style="color: #909090;">16682 сымб. → </span>23355 сымб.) # [[Райн]] (<span style="color: #909090;">16764 сымб. → </span>23470 сымб.) # [[Ядзерная зброя]] (<span style="color: #909090;">16838 сымб. → </span>23573 сымб.) # [[Электрычнасьць]] (<span style="color: #909090;">16905 сымб. → </span>23667 сымб.) # [[Аль-Харэзьмі]] (<span style="color: #909090;">17459 сымб. → </span>24443 сымб.) # [[Жанна д’Арк]] (<span style="color: #909090;">17572 сымб. → </span>24601 сымб.) # [[Шарль дэ Голь]] (<span style="color: #909090;">17630 сымб. → </span>24682 сымб.) # [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (<span style="color: #909090;">17788 сымб. → </span>24903 сымб.) # [[Інжынэрная справа]] (<span style="color: #909090;">18103 сымб. → </span>25344 сымб.) # [[Сахара]] (<span style="color: #909090;">18181 сымб. → </span>25453 сымб.) # [[Мартын Гайдэгер]] (<span style="color: #909090;">18263 сымб. → </span>25568 сымб.) # [[Афрыканскі зьвяз]] (<span style="color: #909090;">18283 сымб. → </span>25596 сымб.) # [[Дыскрымінацыя]] (<span style="color: #909090;">18460 сымб. → </span>25844 сымб.) # [[Макс Вэбэр]] (<span style="color: #909090;">18464 сымб. → </span>25850 сымб.) # [[Вугляводы]] (<span style="color: #909090;">18492 сымб. → </span>25889 сымб.) # [[Аўстралія]] (<span style="color: #909090;">18599 сымб. → </span>26039 сымб.) # [[Этыёпія]] (<span style="color: #909090;">18988 сымб. → </span>26583 сымб.) # [[Ежа]] (<span style="color: #909090;">18991 сымб. → </span>26587 сымб.) # [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (<span style="color: #909090;">19006 сымб. → </span>26608 сымб.) # [[Майкл Фарадэй]] (<span style="color: #909090;">19100 сымб. → </span>26740 сымб.) # [[Здароўе]] (<span style="color: #909090;">19381 сымб. → </span>27133 сымб.) # [[Танзанія]] (<span style="color: #909090;">19438 сымб. → </span>27213 сымб.) # [[Анры Матыс]] (<span style="color: #909090;">19497 сымб. → </span>27296 сымб.) # [[Куба]] (<span style="color: #909090;">19812 сымб. → </span>27737 сымб.) # [[Політэізм]] (<span style="color: #909090;">19829 сымб. → </span>27761 сымб.) # [[Кіліманджара]] (<span style="color: #909090;">19863 сымб. → </span>27808 сымб.) # [[Сусьвет]] (<span style="color: #909090;">19910 сымб. → </span>27874 сымб.) # [[Ум Кульсум]] (<span style="color: #909090;">19912 сымб. → </span>27877 сымб.) # [[Дантэ Аліг’еры]] (<span style="color: #909090;">19924 сымб. → </span>27894 сымб.) # [[Віетнам]] (<span style="color: #909090;">20101 сымб. → </span>28141 сымб.) # [[Халіфат Абасыдаў]] (<span style="color: #909090;">20271 сымб. → </span>28379 сымб.) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (<span style="color: #909090;">20336 сымб. → </span>28470 сымб.) # [[Сунь Ятсэн]] (<span style="color: #909090;">20641 сымб. → </span>28897 сымб.) # [[Касьпійскае мора]] (<span style="color: #909090;">20710 сымб. → </span>28994 сымб.) # [[Тэніс]] (<span style="color: #909090;">20780 сымб. → </span>29092 сымб.) # [[Людовік XIV]] (<span style="color: #909090;">20795 сымб. → </span>29113 сымб.) # [[Банглядэш]] (<span style="color: #909090;">20858 сымб. → </span>29201 сымб.) # [[Ёсіф Сталін]] (<span style="color: #909090;">20994 сымб. → </span>29392 сымб.) # [[Бангкок]] (<span style="color: #909090;">21000 сымб. → </span>29400 сымб.) # [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (<span style="color: #909090;">21115 сымб. → </span>29561 сымб.) # [[Гамэр]] (<span style="color: #909090;">21357 сымб. → </span>29900 сымб.) # [[Армія]] (<span style="color: #909090;">21550 сымб. → </span>30170 сымб.) # [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (<span style="color: #909090;">21557 сымб. → </span>30180 сымб.) # [[Стаматалёгія]] (<span style="color: #909090;">21592 сымб. → </span>30229 сымб.) # [[Жак Карт’е]] (<span style="color: #909090;">21603 сымб. → </span>30244 сымб.) # [[Ашока]] (<span style="color: #909090;">21736 сымб. → </span>30430 сымб.) # [[Гаўтама Буда]] (<span style="color: #909090;">21745 сымб. → </span>30443 сымб.) # [[Алан Т’юрынг]] (<span style="color: #909090;">21755 сымб. → </span>30457 сымб.) # [[Апэрацыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21834 сымб. → </span>30568 сымб.) # [[Паблё Пікаса]] (<span style="color: #909090;">21867 сымб. → </span>30614 сымб.) # [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (<span style="color: #909090;">21896 сымб. → </span>30654 сымб.) # [[Польшча]] (<span style="color: #909090;">21919 сымб. → </span>30687 сымб.) # [[Джакама Пучыні]] (<span style="color: #909090;">21956 сымб. → </span>30738 сымб.) # [[Го]] (<span style="color: #909090;">21968 сымб. → </span>30755 сымб.) # [[Сонечная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">22009 сымб. → </span>30813 сымб.) # [[Малярыя]] (<span style="color: #909090;">22062 сымб. → </span>30887 сымб.) # [[Француская рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">22064 сымб. → </span>30890 сымб.) # [[Сынгапур]] (<span style="color: #909090;">22088 сымб. → </span>30923 сымб.) # [[Леанард Ойлер]] (<span style="color: #909090;">22121 сымб. → </span>30969 сымб.) # [[Ерусалім]] (<span style="color: #909090;">22149 сымб. → </span>31009 сымб.) # [[Дыназаўр]] (<span style="color: #909090;">22169 сымб. → </span>31037 сымб.) # [[Вэргіліюс]] (<span style="color: #909090;">22172 сымб. → </span>31041 сымб.) # [[Галяктыка]] (<span style="color: #909090;">22175 сымб. → </span>31045 сымб.) # [[Фрыдэрык Шапэн]] (<span style="color: #909090;">22185 сымб. → </span>31059 сымб.) # [[Энцыкляпэдыя]] (<span style="color: #909090;">22190 сымб. → </span>31066 сымб.) # [[Віктор Юго]] (<span style="color: #909090;">22210 сымб. → </span>31094 сымб.) # [[Сымона дэ Бавуар]] (<span style="color: #909090;">22217 сымб. → </span>31104 сымб.) # [[Джон Мэйнард Кейнз]] (<span style="color: #909090;">22221 сымб. → </span>31109 сымб.) # [[Турэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">22292 сымб. → </span>31209 сымб.) # [[Лізавета I]] (<span style="color: #909090;">22302 сымб. → </span>31223 сымб.) # [[Сатурн]] (<span style="color: #909090;">22305 сымб. → </span>31227 сымб.) # [[Канстантын I Вялікі]] (<span style="color: #909090;">22327 сымб. → </span>31258 сымб.) # [[Танк]] (<span style="color: #909090;">22331 сымб. → </span>31263 сымб.) # [[Хрысьціянства]] (<span style="color: #909090;">22341 сымб. → </span>31277 сымб.) # [[Авідыюс]] (<span style="color: #909090;">22343 сымб. → </span>31280 сымб.) # [[Піва]] (<span style="color: #909090;">22409 сымб. → </span>31373 сымб.) # [[Дынастыя Тан]] (<span style="color: #909090;">22412 сымб. → </span>31377 сымб.) # [[Сыднэй]] (<span style="color: #909090;">22417 сымб. → </span>31384 сымб.) # [[Уран]] (<span style="color: #909090;">22492 сымб. → </span>31489 сымб.) # [[Мэркурый]] (<span style="color: #909090;">22525 сымб. → </span>31535 сымб.) # [[Транспарт]] (<span style="color: #909090;">22582 сымб. → </span>31615 сымб.) # [[Француская мова]] (<span style="color: #909090;">22619 сымб. → </span>31667 сымб.) # [[Міжнародная сыстэма СІ]] (<span style="color: #909090;">22646 сымб. → </span>31704 сымб.) # [[Багдад]] (<span style="color: #909090;">22656 сымб. → </span>31718 сымб.) # [[Мухамад]] (<span style="color: #909090;">22663 сымб. → </span>31728 сымб.) # [[Сэул]] (<span style="color: #909090;">22722 сымб. → </span>31811 сымб.) # [[Ёган Кеплер]] (<span style="color: #909090;">22737 сымб. → </span>31832 сымб.) # [[Дака]] (<span style="color: #909090;">22750 сымб. → </span>31850 сымб.) # [[Лі Бо]] (<span style="color: #909090;">22869 сымб. → </span>32017 сымб.) # [[Архімэд]] (<span style="color: #909090;">22871 сымб. → </span>32019 сымб.) # [[Юпітэр]] (<span style="color: #909090;">22884 сымб. → </span>32038 сымб.) # [[Карачы]] (<span style="color: #909090;">22885 сымб. → </span>32039 сымб.) # [[Рэнэ Дэкарт]] (<span style="color: #909090;">22940 сымб. → </span>32116 сымб.) # [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (<span style="color: #909090;">22961 сымб. → </span>32145 сымб.) # [[Мартын Лютэр Кінг]] (<span style="color: #909090;">23001 сымб. → </span>32201 сымб.) # [[Авіцэна]] (<span style="color: #909090;">23006 сымб. → </span>32208 сымб.) # [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (<span style="color: #909090;">23062 сымб. → </span>32287 сымб.) # [[Мікелянджэлё]] (<span style="color: #909090;">23076 сымб. → </span>32306 сымб.) # [[Эканоміка]] (<span style="color: #909090;">23094 сымб. → </span>32332 сымб.) # [[Фільм]] (<span style="color: #909090;">23103 сымб. → </span>32344 сымб.) # [[Мартын Лютэр]] (<span style="color: #909090;">23104 сымб. → </span>32346 сымб.) # [[Ліпіды]] (<span style="color: #909090;">23138 сымб. → </span>32393 сымб.) # [[Антарктыда]] (<span style="color: #909090;">23198 сымб. → </span>32477 сымб.) # [[Сінтаізм]] (<span style="color: #909090;">23205 сымб. → </span>32487 сымб.) # [[Мігель Сэрвантэс]] (<span style="color: #909090;">23240 сымб. → </span>32536 сымб.) # [[Старажытны Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">23268 сымб. → </span>32575 сымб.) # [[Анатомія]] (<span style="color: #909090;">23291 сымб. → </span>32607 сымб.) # [[Эрвін Шрэдынгер]] (<span style="color: #909090;">23320 сымб. → </span>32648 сымб.) # [[Антон Чэхаў]] (<span style="color: #909090;">23323 сымб. → </span>32652 сымб.) # [[Бізантыйская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">23333 сымб. → </span>32666 сымб.) # [[Тайлянд]] (<span style="color: #909090;">23339 сымб. → </span>32675 сымб.) # [[Калката]] (<span style="color: #909090;">23430 сымб. → </span>32802 сымб.) # [[Багата]] (<span style="color: #909090;">23542 сымб. → </span>32959 сымб.) # [[Мумбаі]] (<span style="color: #909090;">23559 сымб. → </span>32983 сымб.) # [[Дынастыя Мін]] (<span style="color: #909090;">23576 сымб. → </span>33006 сымб.) # [[Мальер]] (<span style="color: #909090;">23651 сымб. → </span>33111 сымб.) # [[Расейская мова]] (<span style="color: #909090;">23675 сымб. → </span>33145 сымб.) # [[Мэксыка]] (<span style="color: #909090;">23685 сымб. → </span>33159 сымб.) # [[Аргентына]] (<span style="color: #909090;">23702 сымб. → </span>33183 сымб.) # [[Дамаск]] (<span style="color: #909090;">23736 сымб. → </span>33230 сымб.) # [[Рэінкарнацыя]] (<span style="color: #909090;">23764 сымб. → </span>33270 сымб.) # [[Аўганістан]] (<span style="color: #909090;">23814 сымб. → </span>33340 сымб.) # [[Дэлі]] (<span style="color: #909090;">23819 сымб. → </span>33347 сымб.) # [[Пэкін]] (<span style="color: #909090;">23821 сымб. → </span>33349 сымб.) # [[Саудаўская Арабія]] (<span style="color: #909090;">23841 сымб. → </span>33377 сымб.) # [[Старажытная Грэцыя]] (<span style="color: #909090;">23982 сымб. → </span>33575 сымб.) # [[Мост]] (<span style="color: #909090;">24055 сымб. → </span>33677 сымб.) # [[Найробі]] (<span style="color: #909090;">24069 сымб. → </span>33697 сымб.) # [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (<span style="color: #909090;">24100 сымб. → </span>33740 сымб.) # [[Ісак Ньютан]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Вальтэр]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Ўільям Шэксьпір]] (<span style="color: #909090;">24192 сымб. → </span>33869 сымб.) # [[Сальвадор Далі]] (<span style="color: #909090;">24211 сымб. → </span>33895 сымб.) # [[Бронзавы век]] (<span style="color: #909090;">24265 сымб. → </span>33971 сымб.) # [[Іран]] (<span style="color: #909090;">24270 сымб. → </span>33978 сымб.) # [[Турэччына]] (<span style="color: #909090;">24329 сымб. → </span>34061 сымб.) # [[Банан (плод)]] (<span style="color: #909090;">24344 сымб. → </span>34082 сымб.) # [[Мэхіка]] (<span style="color: #909090;">24407 сымб. → </span>34170 сымб.) # [[Будызм]] (<span style="color: #909090;">24434 сымб. → </span>34208 сымб.) # [[Электроніка]] (<span style="color: #909090;">24482 сымб. → </span>34275 сымб.) # [[Скалістыя горы]] (<span style="color: #909090;">24495 сымб. → </span>34293 сымб.) # [[Чжэн Хэ]] (<span style="color: #909090;">24644 сымб. → </span>34502 сымб.) # [[Пратэстанцтва]] (<span style="color: #909090;">24675 сымб. → </span>34545 сымб.) # [[Эўропа]] (<span style="color: #909090;">24678 сымб. → </span>34549 сымб.) # [[Тадж Магал]] (<span style="color: #909090;">24684 сымб. → </span>34558 сымб.) # [[Дзьмітры Мендзялееў]] (<span style="color: #909090;">24712 сымб. → </span>34597 сымб.) # [[Дрэва]] (<span style="color: #909090;">24747 сымб. → </span>34646 сымб.) # [[Бялкі]] (<span style="color: #909090;">24801 сымб. → </span>34721 сымб.) # [[Гандаль]] (<span style="color: #909090;">24824 сымб. → </span>34754 сымб.) # [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (<span style="color: #909090;">24850 сымб. → </span>34790 сымб.) # [[Джакарта]] (<span style="color: #909090;">24858 сымб. → </span>34801 сымб.) # [[Індыя]] (<span style="color: #909090;">25070 сымб. → </span>35098 сымб.) # [[Нігерыя]] (<span style="color: #909090;">25083 сымб. → </span>35116 сымб.) # [[Мэка]] (<span style="color: #909090;">25191 сымб. → </span>35267 сымб.) # [[Кітай]] (<span style="color: #909090;">25197 сымб. → </span>35276 сымб.) # [[Ангельская мова]] (<span style="color: #909090;">25312 сымб. → </span>35437 сымб.) # [[Біялёгія]] (<span style="color: #909090;">25344 сымб. → </span>35482 сымб.) # [[Карабель]] (<span style="color: #909090;">25428 сымб. → </span>35599 сымб.) # [[Зараастрызм]] (<span style="color: #909090;">25469 сымб. → </span>35657 сымб.) # [[Тлен]] (<span style="color: #909090;">25602 сымб. → </span>35843 сымб.) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">25629 сымб. → </span>35881 сымб.) # [[Марс]] (<span style="color: #909090;">25780 сымб. → </span>36092 сымб.) # [[Ватыкан]] (<span style="color: #909090;">25872 сымб. → </span>36221 сымб.) # [[Першая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">26005 сымб. → </span>36407 сымб.) # [[Антоніё Вівальдзі]] (<span style="color: #909090;">26242 сымб. → </span>36739 сымб.) # [[Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">26258 сымб. → </span>36761 сымб.) # [[Тэгеран]] (<span style="color: #909090;">26438 сымб. → </span>37013 сымб.) # [[Аўтамабіль]] (<span style="color: #909090;">26557 сымб. → </span>37180 сымб.) # [[Хуткасьць сьвятла]] (<span style="color: #909090;">26663 сымб. → </span>37328 сымб.) # [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (<span style="color: #909090;">26975 сымб. → </span>37765 сымб.) # [[Лагас]] (<span style="color: #909090;">27063 сымб. → </span>37888 сымб.) # [[Судан]] (<span style="color: #909090;">27075 сымб. → </span>37905 сымб.) # [[Вашку да Гама]] (<span style="color: #909090;">27835 сымб. → </span>38969 сымб.) # [[Жан-Жак Русо]] (<span style="color: #909090;">28096 сымб. → </span>39334 сымб.) # [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (<span style="color: #909090;">28159 сымб. → </span>39423 сымб.) # [[Японія]] (<span style="color: #909090;">29092 сымб. → </span>40729 сымб.) # [[Нацысцкая Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">29151 сымб. → </span>40811 сымб.) # [[Паўночная Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">29314 сымб. → </span>41040 сымб.) # [[Тэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">29652 сымб. → </span>41513 сымб.) # [[Эўрапейскі Зьвяз]] (<span style="color: #909090;">30051 сымб. → </span>42071 сымб.) # [[Вада]] (<span style="color: #909090;">30372 сымб. → </span>42521 сымб.) # [[Швайцарыя]] (<span style="color: #909090;">30660 сымб. → </span>42924 сымб.) # [[Баскетбол]] (<span style="color: #909090;">30786 сымб. → </span>43100 сымб.) # [[Ірак]] (<span style="color: #909090;">30866 сымб. → </span>43212 сымб.) # [[Сара Бэрнар]] (<span style="color: #909090;">31434 сымб. → </span>44008 сымб.) # [[Энрыка Фэрмі]] (<span style="color: #909090;">31649 сымб. → </span>44309 сымб.) # [[Застуда]] (<span style="color: #909090;">31856 сымб. → </span>44598 сымб.) # [[Атэны]] (<span style="color: #909090;">31871 сымб. → </span>44619 сымб.) # [[The Beatles]] (<span style="color: #909090;">31882 сымб. → </span>44635 сымб.) # [[Мэдыцына]] (<span style="color: #909090;">31921 сымб. → </span>44689 сымб.) # [[Кансэрватызм]] (<span style="color: #909090;">32008 сымб. → </span>44811 сымб.) # [[Пётар Чайкоўскі]] (<span style="color: #909090;">32079 сымб. → </span>44911 сымб.) # [[Гішпанія]] (<span style="color: #909090;">32166 сымб. → </span>45032 сымб.) # [[Цягліцы]] (<span style="color: #909090;">32174 сымб. → </span>45044 сымб.) # [[Санкт-Пецярбург]] (<span style="color: #909090;">32285 сымб. → </span>45199 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (<span style="color: #909090;">33118 сымб. → </span>46365 сымб.) # [[Чынгісхан]] (<span style="color: #909090;">33122 сымб. → </span>46371 сымб.) # [[Азія]] (<span style="color: #909090;">33252 сымб. → </span>46553 сымб.) # [[Дыялектыка]] (<span style="color: #909090;">33477 сымб. → </span>46868 сымб.) # [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (<span style="color: #909090;">33873 сымб. → </span>47422 сымб.) # [[Эйфэлева вежа]] (<span style="color: #909090;">34681 сымб. → </span>48553 сымб.) # [[Аляксандар Пушкін]] (<span style="color: #909090;">34761 сымб. → </span>48665 сымб.) # [[Афрыка]] (<span style="color: #909090;">35098 сымб. → </span>49137 сымб.) # [[Бульба]] (<span style="color: #909090;">35480 сымб. → </span>49672 сымб.) # [[Масква]] (<span style="color: #909090;">35575 сымб. → </span>49805 сымб.) # [[Кір II]] (<span style="color: #909090;">35642 сымб. → </span>49899 сымб.) # [[Джэйн Остын]] (<span style="color: #909090;">35786 сымб. → </span>50100 сымб.) # [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (<span style="color: #909090;">36226 сымб. → </span>50716 сымб.) # [[Ісус Хрыстос]] (<span style="color: #909090;">36531 сымб. → </span>51143 сымб.) # [[Нікола Тэсла]] (<span style="color: #909090;">36583 сымб. → </span>51216 сымб.) # [[Стамбул]] (<span style="color: #909090;">36643 сымб. → </span>51300 сымб.) # [[Ганконг]] (<span style="color: #909090;">37507 сымб. → </span>52510 сымб.) # [[Кіншаса]] (<span style="color: #909090;">37538 сымб. → </span>52553 сымб.) # [[Глябальнае пацяпленьне]] (<span style="color: #909090;">38115 сымб. → </span>53361 сымб.) # [[Ёган Сэбастыян Бах]] (<span style="color: #909090;">38796 сымб. → </span>54314 сымб.) # [[Альбэрт Айнштайн]] (<span style="color: #909090;">38873 сымб. → </span>54422 сымб.) # [[Калізэй]] (<span style="color: #909090;">38896 сымб. → </span>54454 сымб.) # [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (<span style="color: #909090;">39963 сымб. → </span>55948 сымб.) # [[Гісторыя]] (<span style="color: #909090;">41456 сымб. → </span>58038 сымб.) # [[Алімпійскія гульні]] (<span style="color: #909090;">41477 сымб. → </span>58068 сымб.) # [[Сусьветны банк]] (<span style="color: #909090;">41676 сымб. → </span>58346 сымб.) # [[Рабіндранат Тагор]] (<span style="color: #909090;">42841 сымб. → </span>59977 сымб.) # [[Рэмбрант]] (<span style="color: #909090;">44500 сымб. → </span>62300 сымб.) # [[Мао Дзэ-дун]] (<span style="color: #909090;">44938 сымб. → </span>62913 сымб.) # [[Расея]] (<span style="color: #909090;">45417 сымб. → </span>63584 сымб.) # [[Канада]] (<span style="color: #909090;">46191 сымб. → </span>64667 сымб.) # [[Вена]] (<span style="color: #909090;">46921 сымб. → </span>65689 сымб.) # [[Фрэнк Лойд Райт]] (<span style="color: #909090;">48046 сымб. → </span>67264 сымб.) # [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (<span style="color: #909090;">48541 сымб. → </span>67957 сымб.) # [[Хрыстафор Калюмб]] (<span style="color: #909090;">51150 сымб. → </span>71610 сымб.) # [[Футбол]] (<span style="color: #909090;">52261 сымб. → </span>73165 сымб.) # [[Шахматы]] (<span style="color: #909090;">53026 сымб. → </span>74236 сымб.) # [[Джузэпэ Вэрдзі]] (<span style="color: #909090;">53442 сымб. → </span>74819 сымб.) # [[Аўстрыя]] (<span style="color: #909090;">53739 сымб. → </span>75235 сымб.) # [[Рэфармацыя]] (<span style="color: #909090;">53786 сымб. → </span>75300 сымб.) # [[Бэрлін]] (<span style="color: #909090;">54057 сымб. → </span>75680 сымб.) # [[Шанхай]] (<span style="color: #909090;">54626 сымб. → </span>76476 сымб.) # [[Лос-Анджэлес]] (<span style="color: #909090;">56606 сымб. → </span>79248 сымб.) # [[Дубай]] (<span style="color: #909090;">56689 сымб. → </span>79365 сымб.) # [[Альжыр]] (<span style="color: #909090;">56691 сымб. → </span>79367 сымб.) # [[Амстэрдам]] (<span style="color: #909090;">57140 сымб. → </span>79996 сымб.) # [[Густаў Малер]] (<span style="color: #909090;">58733 сымб. → </span>82226 сымб.) # [[Сан-Паўлу]] (<span style="color: #909090;">59025 сымб. → </span>82635 сымб.) # [[Токіё]] (<span style="color: #909090;">60621 сымб. → </span>84869 сымб.) # [[Нідэрлянды]] (<span style="color: #909090;">60735 сымб. → </span>85029 сымб.) # [[Кейптаўн]] (<span style="color: #909090;">61579 сымб. → </span>86211 сымб.) # [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (<span style="color: #909090;">62400 сымб. → </span>87360 сымб.) # [[Аляксандар Македонскі]] (<span style="color: #909090;">63243 сымб. → </span>88540 сымб.) # [[Украіна]] (<span style="color: #909090;">63657 сымб. → </span>89120 сымб.) # [[Мадрыд]] (<span style="color: #909090;">66665 сымб. → </span>93331 сымб.) # [[Сьпірт]] (<span style="color: #909090;">67300 сымб. → </span>94220 сымб.) # [[Каір]] (<span style="color: #909090;">69375 сымб. → </span>97125 сымб.) # [[Італія]] (<span style="color: #909090;">71393 сымб. → </span>99950 сымб.) # [[Пётар I]] (<span style="color: #909090;">73835 сымб. → </span>103369 сымб.) # [[Другая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">74840 сымб. → </span>104776 сымб.) # [[Рым]] (<span style="color: #909090;">79729 сымб. → </span>111621 сымб.) # [[Напалеон I Банапарт]] (<span style="color: #909090;">80984 сымб. → </span>113378 сымб.) # [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (<span style="color: #909090;">80994 сымб. → </span>113392 сымб.) # [[Актавіян Аўгуст]] (<span style="color: #909090;">83740 сымб. → </span>117236 сымб.) # [[Буэнас-Айрэс]] (<span style="color: #909090;">85028 сымб. → </span>119039 сымб.) # [[Парыж]] (<span style="color: #909090;">90024 сымб. → </span>126034 сымб.) # [[Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">90307 сымб. → </span>126430 сымб.) # [[Партугалія]] (<span style="color: #909090;">92459 сымб. → </span>129443 сымб.) # [[Лёндан]] (<span style="color: #909090;">92546 сымб. → </span>129564 сымб.) # [[Калюмбія]] (<span style="color: #909090;">93460 сымб. → </span>130844 сымб.) # [[Пакістан]] (<span style="color: #909090;">96875 сымб. → </span>135625 сымб.) # [[Рэспубліка Карэя]] (<span style="color: #909090;">98190 сымб. → </span>137466 сымб.) # [[Вялікабрытанія]] (<span style="color: #909090;">102110 сымб. → </span>142954 сымб.) # [[Цягнік]] (<span style="color: #909090;">102352 сымб. → </span>143293 сымб.) # [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (<span style="color: #909090;">103706 сымб. → </span>145188 сымб.) # [[Нью-Ёрк]] (<span style="color: #909090;">110194 сымб. → </span>154272 сымб.) # [[Бразылія]] (<span style="color: #909090;">111143 сымб. → </span>155600 сымб.) # [[Чорная дзірка]] (<span style="color: #909090;">117112 сымб. → </span>163957 сымб.) # [[Майкл Джэксан]] (<span style="color: #909090;">121809 сымб. → </span>170533 сымб.) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (<span style="color: #909090;">123314 сымб. → </span>172640 сымб.) # [[Францыя]] (<span style="color: #909090;">125799 сымб. → </span>176119 сымб.) # [[Філіпіны]] (<span style="color: #909090;">128250 сымб. → </span>179550 сымб.) # [[Інданэзія]] (<span style="color: #909090;">152534 сымб. → </span>213548 сымб.) # [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (<span style="color: #909090;">154183 сымб. → </span>215856 сымб.) # [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">162588 сымб. → </span>227623 сымб.) e5ar62mqqqrurho5twk0x6uxob6lypt Беларусь (выдавецтва) 0 93243 2692288 2651286 2026-09-24T15:32:03Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне літаратура 2692288 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = «Беларусь» |лягатып = |тып = [[Унітарнае прадпрыемства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснаваная = {{Дата пачатку|18|1|1921|1}} |заснавальнікі = |разьмяшчэньне = [[Менск]], пр. Пераможцаў, д. 11 |ключавыя фігуры = [[Ганна Трусевіч]] |галіна = Выдавецкая |прадукцыя = [[Кніга|Кнігі]], фотаальбомы |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = 35 (2011) |матчына кампанія = [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [https://izdatelstvo.by/ izdatelstvo.by] }} {{Іншыя значэньні}} '''«Белару́сь»''' — беларускае кніжнае выдавецтва, заснаванае ў сьнежні 1920 году як ''«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»'' пры Наркамасьветы БССР. Зь сьнежня 1922 году як ''«Дзяржаўны трэст выдавецкіх спраў і паліграфічнай прамысловасьці Беларусі»'' («Белтрэстдрук»). 3 ліпеня 1924 году «Белтрэстдрук» злучылі з выдавецтвам ''[[Савецкая Беларусь (выдавецтва)|«Савецкая Беларусь»]]'' і вярнулі назву ''«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»''. З 22 лістапада 1938 — пры Савеце Народных Камісараў (СНК) БССР.<ref>[https://web.archive.org/web/20191216225136/http://fk.archives.gov.by/fond/69536/ Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі — НГАБ: фонд 238, 461 адзінка захоўваньня.] Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі.</ref> З 21 верасьня 1963 году мае сучасны назоў. У 2002 годзе ў яго склад увайшлі выдавецтвы «[[Полымя (выдавецтва)|Полымя]]» і «[[Ураджай (выдавецтва)|Ўраджай]]». Штогод выдае звыш 50 найменьняў кніг і 5 фотаальбомаў<ref>{{Спасылка | аўтар = Сяргей Курыла| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 18 студзеня 2011| url = http://www.tvr.by/bel/newsprint.asp?id=42062| загаловак = Выдавецтву «Беларусь» - 90 гадоў| фармат = | назва праекту = Культура| выдавец = [[Белтэлерадыёкампанія]]| дата = 26 красавіка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. З падразьдзяленьняў выдавецтва ўтварыліся выдавецтвы «[[Народная асьвета]]» (1 красавіка 1951) і «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» (6 сакавіка 1972). == Кіраўнікі == * [[Зьміцер Жылуновіч]] (3 ліпеня 1924 —) * [[Захар Матузаў]] (люты 1948 — сакавіка 1973) * [[Міхаіл Антоненка]] (9 сакавіка 1973 — 1 верасьня 1980) * [[Аляксандар Самаль]] (1 верасьня 1980 — 10 лютага 1989) * [[Валер Дубоўскі]] (27 студзеня 1989 — 31 траўня 1993) * [[Мікола Кавалеўскі]] (31 траўня 1993 — 13 жніўня 1999) * [[Алена Законьнікава]] (13 жніўня 1999 — 15 ліпеня 2002; да 9 сакавіка 2000, в.а.) * [[Яўген Малашэвіч]] (2 ліпеня 2002 — 12 студзеня 2004) * [[Георгі Кісялёў]] (4 лютага 2004 — 5 чэрвеня 2005) * [[Аляксандар Сталяроў]] (1 ліпеня 2005 — 1 студзеня 2010) * [[Валянціна Пінчук]] (1 студзеня 2010 — 31 жніўня 2011; в.а.) * [[Ганна Трусевіч]] (з 1 верасьня 2011) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = 5 год Беларускага Дзярхаўнага Выдавецтва. |арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/739225d0f61129f526656c0daefc8a71.pdf|адказны =[[Міхась Чарот]]|выданьне=[[Чырвоная Беларусь (часопіс)|Чырвоная Беларусь]]|тып=грамадзка-палітычны і літаратурна-мастацкі часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі» |год=1930 |выпуск=|том=|нумар=2 | старонкі= 12—13|isbn=}} * «Беларусь» // {{Літаратура/БелЭн|3}} — С. 65. * Хлебавец, Л. М. «Беларусь» // {{Літаратура/ЭГБ|1 }} — С. 483. * {{Кніга|аўтар =Волк, Алексей Арсентьевич. Ракович, Алексей Ильич.|частка = |загаловак =Книгоиздательское дело в Белоруссии : исторический очерк|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Минск]] |выдавецтва =[[БДУ]] |год =1977 |том = |старонкі = |старонак =280|сэрыя = |isbn = |наклад =2400 }} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Белорусское государственное издательство. (Дзержаўнае Выдавецтва Беларусі). |арыгінал = |спасылка =http://www.1543.su/pub/bse/BSE-1/05_Baria-Bess.pdf|адказны =Глав. ред. [[Ота Шміт|О. Ю. Шмидт]]|выданьне=[[Большая советская энциклопедия]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Советская энциклопедия |год=1927|выпуск=|том=5 (Барыкова—Бессалько)|нумар= | старонкі=415|isbn=}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20161116233213/http://knihi.by/spis/vydavectvy/bielarus-vydaviectva Кнігі выдавецтва ў сеціўнай краме «Кнігі поштай»] * [https://web.archive.org/web/20131028145433/http://prastora.by/spis/vydavectvy/vydaviectva-bielarus Кнігі выдавецтва ў сеціўнай краме «Прастора»] {{Накід:Беларусь}} [[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Менск]] oer7wzdajckj26izjqt9a289pzc0edi Прамяністыя (таварыства) 0 94104 2692279 2442159 2026-09-24T14:43:47Z ~2026-51693-38 100284 джиз228 2692279 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Прамяністыя (неадназначнасьць)}} '''«Прамяні́стыя»''' (таксама '''Таварыства сяброў карыснай забавы''') — легальная патрыятычная арганізацыя студэнтаў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] ў красавіку — чэрвені 1820 г. Заснаваная [[Тамаш Зан|Тамашам Занам]] (Архіпрамяністы, Архі). Джиз 228Аб’ядноўвала [[моладзь]] [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]] і [[Польшча|Польшчы]]. Кіраўніцтва ажыцьцяўлялі [[філяматы]]. Структура арганізацыі распрацаваная [[Ануфры Петрашкевіч|Ануфрыем Петрашкевічам]]. Статут «Пятнаццаць правіл паводзін для моладзі, якая належыць Таварыству сяброў карыснай забавы» складзены [[Юзэф Яжоўскі|Юзэфам Яжоўскім]] і зацьверджаны 3 чэрвеня 1820 г. рэктарам унівэрсытэту Ш. Малеўскім. Паводле статута мэтай «Прамяністых» было далучэньне моладзі да навукі, добрыя паводзіны, падтрымка роднай мовы, літаратуры, гісторыі і г. д. Колькасьць «Прамяністых» дасягала 200—300 чалавек (каля 33% віленскіх студэнтаў). Хуткі рост колькасьці арганізацыі выклікаў у кансэрватыўных колах рэакцыйнай часткі прафэсуры ўнівэрсытэту і сьвятароў нараканьні, якія прывялі да забароны таварыства. Пасьля першага сьледзтва па справе «Прамяністых» у 1822 г. быў вынесены вэрдыкт, што гэта тайнае таварыства, а не дазволенае рэктарам. {{Накід}} [[Катэгорыя:Грамадзкія арганізацыі Віленскага ўнівэрсытэту]] 58aapjsoijcgo95yj61cl6clhu8xatp 2692280 2692279 2026-09-24T14:45:27Z ~2026-51693-38 100284 /* */ 2692280 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Прамяністыя (неадназначнасьць)}} '''«Прамяні́стыя»''' (таксама '''Таварыства сяброў карыснай забавы''') — легальная патрыятычная арганізацыя студэнтаў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] ў красавіку — чэрвені 1820 г. Заснаваная [[Тамаш Зан|Тамашам Занам]] (Архіпрамяністы, Архі). Аб’ядноўвала [[моладзь]] [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]] і [[Польшча|Польшчы]]. Кіраўніцтва ажыцьцяўлялі [[філяматы]]. Структура арганізацыі распрацаваная [[Ануфры Петрашкевіч|Ануфрыем Петрашкевічам]]. Статут «Пятнаццаць правіл паводзін для моладзі, якая належыць Таварыству сяброў карыснай забавы» складзены [[Юзэф Яжоўскі|Юзэфам Яжоўскім]] і зацьверджаны 3 чэрвеня 1820 г. рэктарам унівэрсытэту Ш. Малеўскім. Паводле статута мэтай «Прамяністых» было далучэньне моладзі да навукі, добрыя паводзіны, падтрымка роднай мовы, літаратуры, гісторыі і г. д. Колькасьць «Прамяністых» дасягала 200—300 чалавек (каля 33% віленскіх студэнтаў). Хуткі рост колькасьці арганізацыі выклікаў у кансэрватыўных колах рэакцыйнай часткі прафэсуры ўнівэрсытэту і сьвятароў нараканьні, якія прывялі да забароны таварыства. Пасьля першага сьледзтва па справе «Прамяністых» у 1822 г. быў вынесены вэрдыкт, што гэта тайнае таварыства, а не дазволенае рэктарам. {{Накід}} [[Катэгорыя:Грамадзкія арганізацыі Віленскага ўнівэрсытэту]] e4rctb8snnqh351fhs9mv7lc5b6o9sd Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1956 году 0 94580 2692434 2190034 2026-09-25T10:06:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692434 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1956 году''' ёсьць першая фінальная гульня [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў]]. Гульня прайшла 13 чэрвеня 1956 году ў [[Парыж]]ы, першым чэмпіёнам стаў [[Гішпанія|гішпанскі]] клюб «[[Рэал Мадрыд]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[13 чэрвеня]] [[1956]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Францыі|15пкс}} [[Парк дэ Прэнс]], [[Парыж]]<br />'''Гледачоў''': 38,239<br />'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Ангельшчыны|15пкс}} Артур Эдўард Эліс |каманда1={{Сьцяг Гішпаніі}} [[Рэал Мадрыд]] |каманда2={{Сьцяг Францыі}} [[Стад дэ Рэймс]] |лік=4:3 |bg=#EBF5FF |галы1= дзі Стэфано 9' <br /> Рыал 30', 79' <br /> Маркўітас 67' |галы2= Леблён 6' <br /> Тэмплі 10' <br /> Ідальго 62' |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec195556.html#cc European Cup 1955-56 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20090602193400/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1955/intro.html European Cup 1955-56 from UEFA] * [https://web.archive.org/web/20080611135745/http://www.europeancuphistory.com/euro56 European Cup History 1956] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1956 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] fsl83fr2wwltwwsrarh1hddwplkyzwk Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1958 году 0 94657 2692435 1559943 2026-09-25T10:06:45Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692435 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1958 году''' праходзіў на бэльгійскім стадыёне [[Эйзэль (стадыён)|Эйзэль]] [[28 траўня]] паміж «[[Рэал Мадрыд|Рэалам Мадрыдам]]» і «[[Мілан (футбольны клюб)|Міланам]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[28 траўня]] [[1958]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Бэльгіі|15пкс}} [[Эйзэль (стадыён)|Эйзэль]], [[Брусэль]]<br/>'''Гледачоў''': 67,000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Бэльгіі|15пкс}} Альбэрт Альстээн |каманда1={{Сьцяг Гішпаніі}} [[Рэал Мадрыд]] |каманда2={{Сьцяг Італіі}} [[Мілан (футбольны клюб)|Мілан]] |лік=3:2<br /> (д.ч.) |bg=#EBF5FF |галы1= дзі Стэфано 74' <br /> Рыал 79' <br /> Хенто 67' |галы2= Ск'яфіна 6' <br /> Грыльлё 78' |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec195758.html#cc European Cup 1957-58 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20100128055439/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1957/intro.html 1957-58 season at UEFA website] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1958 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] jitcwcicjnmsy4f2m6hrr6qbzylvsf8 Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1959 году 0 94658 2692436 2190035 2026-09-25T10:06:46Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692436 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1959 году''' ёсьць чацьвёртая фінальная гульня [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў]]. Гульня прайшла 3 чэрвеня 1959 году ў [[Штутгарт|Штутгарц]]е. Каманды сустрэліся ў фінале другі раз за чатыры гады. == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=3 чэрвеня 1959 |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Нямеччыны|15пкс}} [[Нэкарштадыён]], [[Штутгарт]]<br/>'''Гледачоў''': 80,000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Нямеччыны|15пкс}} Альбэрт Душ |каманда1={{Сьцяг Гішпаніі}} [[Рэал Мадрыд]] |каманда2={{Сьцяг Францыі}} [[Стад дэ Рэймс]] |лік=2:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Матэос 2' <br /> дзі Стэфано 47' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec195859.html#cc European Cup 1958-59 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20090501223842/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1958/intro.html European Cup 1958-59 from UEFA] *[https://web.archive.org/web/20070607185332/http://www.europeancuphistory.com/euro59 European Cup History 1959] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1959 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 55kbaff4ettic8xuwqueyx2f4kmc3p6 Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1960 году 0 94685 2692437 2200233 2026-09-25T10:06:49Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692437 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1960 году''' ёсьць пяты фінальны матч кубку. Праходзіў у [[Глазга]] на стадыёне [[Гэмпдэн Парк]], дзе сустракаліся «[[Рэал Мадрыд]]» і «[[Айнтрахт Франкфурт]]». Дзякуючы перамозе [[Гішпанія|гішпанцы]] ў пяты раз запар сталіся ўладальнікамі кубка. == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=30 траўня 1960 |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Шатляндыі|15пкс}} [[Гэмпдэн Парк]], [[Глазга]]<br/>'''Гледачоў''': 135 000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Шатляндыі|15пкс}} Джон Моўат |каманда1={{Сьцяг Гішпаніі}} [[Рэал Мадрыд]] |каманда2={{Сьцяг Нямеччыны}} [[Айнтрахт Франкфурт]] |лік=7:3 |bg=#EBF5FF |галы1= дзі Стэфано 27', 30', 73'<br /> Пушкаш 45', 56' ([[пэнальці (футбол)|пэн.]]), 60', 71' |галы2= Крэс 18'<br />Штайн 72', 75' |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec195960.html#cc European Cup 1959-60 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20100126192309/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1959/intro.html European Cup 1959-60 from UEFA] *[https://web.archive.org/web/20080513153754/http://www.europeancuphistory.com/euro60 European Cup History 1960] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1960 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 8pe1l1zlzpwg769lq11ubiqfc3wdrqm Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1963 году 0 94709 2692438 2190039 2026-09-25T10:06:52Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692438 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1963 году''' праходзіў у [[Лёндан]]е на легендарным стадыёне [[Ўэмблі]] 22 траўня 1963 году, дзе сустракаліся [[Італія|італьянскі]] клюб «[[Мілан (футбольны клюб)|Мілан]]» і [[Партугалія|партугальскі]] «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]». Дзякуючы перамозе зь лікам 2—1 кубак упершыню трапіў на [[Апэнінская паўвыспа|Апэнінскую паўвыспу]]. == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=22 траўня 1962 |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Ангельшчыны|20пкс}} [[Ўэмблі]], [[Лёндан]]<br/>'''Гледачоў''': 45,700<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Ангельшчыны|20пкс}} Артур Холанд |каманда1={{Сьцяг Італіі}} [[Мілан (футбольны клюб)|Мілан]] |каманда2={{Сьцяг Партугаліі}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |лік=2:1 |bg=#EBF5FF |галы1= Альтафіні 58', 66' |галы2= Эўсэбіё 18' |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec196263.html#cc European Cup 1962-63 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20100204041931/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1962/intro.html 1962-63 Season at UEFA website] * [https://web.archive.org/web/20080513155510/http://www.europeancuphistory.com/euro63 European Cup History 1963] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1963 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 21diszjts8p2fpp0y2g37fasra3swip Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1964 году 0 94712 2692439 2190040 2026-09-25T10:06:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692439 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1964 году''' праходзіў у [[Вена|Вене]] на стадыёне [[Пратэрштадыён]] 27 траўня 1964 году, дзе сустракаліся [[Італія|італьянскі]] клюб «[[Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]» і [[гішпанія|гішпанскі]] «[[Рэал Мадрыд]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[27 траўня]] [[1964]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Аўстрыі|16пкс}} [[Пратэрштадыён]], [[Вена]]<br/>'''Гледачоў''': 72,000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Аўстрыі|16пкс}} Ёзэф Штоль |каманда1={{Сьцяг Італіі}} [[Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]] |каманда2={{Сьцяг Гішпаніі}} [[Рэал Мадрыд]] |лік=3:1 |bg=#EBF5FF |галы1= Маццола 43', 76'<br />Мілані 61' |галы2= Фэло 70' |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec196364.html#cc European Cup 1963-64 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20090417023527/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1963/intro.html 1963-64 Season at UEFA website] * [https://web.archive.org/web/20080513154411/http://www.europeancuphistory.com/euro64 European Cup History 1964] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1964 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] mi0blea58167oecif5gfsig87eu0u8g Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1965 году 0 94722 2692440 2687356 2026-09-25T10:06:55Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692440 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1965 году''' праходзіў у [[Мілан]]е на стадыёне [[Сан-Сіра]] 27 траўня 1965 году, дзе сустракаліся [[Італія|італьянскі]] клюб «[[Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]» й [[Партугалія|партугальскі]] «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[27 траўня]] [[1965]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Італіі|16пкс}} [[Сан-Сыра]], [[Мілян]]<br/>'''Гледачоў''': 89 000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Швайцарыі|16пкс}} Готфрыд Дайнст |каманда1={{Сьцяг Італіі}} [[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |каманда2={{Сьцяг Партугаліі}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |лік=1:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Жаір 42' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec196465.html#cc European Cup 1964-65 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20090713095154/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1964/intro.html 1964-65 Season at UEFA website] * [https://web.archive.org/web/20080106193120/http://www.europeancuphistory.com/euro65 European Cup History 1965] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1965 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 2poxv202sugpdpv4q5u20pj3qn137bd Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1966 году 0 94723 2692441 2190042 2026-09-25T10:07:00Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692441 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1966 году''' праходзіў на [[Бэльгія|бэльгійскім]] стадыёне [[Эйзэль (стадыён)|Эйзэль]], што месьціцца ў [[Брусэль|Брусэлі]] [[11 траўня]] паміж «[[Рэал Мадрыд|Рэалам Мадрыдам]]» і «[[Партызан Бялград|Партызанам]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[11 траўня]] [[1966]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Бэльгіі|15пкс}} [[Эйзэль (стадыён)|Эйзэль]], [[Брусэль]]<br/>'''Гледачоў''': 55,000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Нямеччыны|17пкс}} Рудольф Крайтлайн |каманда1={{Сьцяг Гішпаніі}} [[Рэал Мадрыд]] |каманда2={{Сьцяг Югаславіі (1945-1991)}} [[Партызан Бялград|Партызан]] |лік=2:1<br /> |bg=#EBF5FF |галы1= Амаро 70' <br /> Сэрэна 76' |галы2= Васовіч 55' |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec196566.html#cc European Cup 1965-66 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20080611135756/http://www.europeancuphistory.com/euro66 Review of the match on www.europeancuphistory.com] *[https://web.archive.org/web/20090722184045/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1965/intro.html 1965-66 season at UEFA website] *[https://web.archive.org/web/20080611135756/http://www.europeancuphistory.com/euro66 European Cup History 1966] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1966 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 3zc68n1hblbaqgyvdlqkr8g3boisla0 Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1967 году 0 94724 2692442 2649027 2026-09-25T10:07:01Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692442 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1967 году''' праходзіў на [[Партугалія|партугальскім]] стадыёне [[Эстадыё Насіёналь]], што месьціцца ў [[Лісабон]]е [[25 траўня]] паміж «[[Сэлтык Глазга|Сэлтыкам]]» і «[[Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[25 траўня]] [[1967]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Партугаліі|15пкс}} [[Эстадыё Насіёналь]], [[Лісабон]]<br/>'''Гледачоў''': 56,000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Нямеччыны|15пкс}} Курт Тшэншэр |каманда1={{Сьцяг Шатляндыі}} [[Сэлтык Глазга|Сэлтык]] |каманда2={{Сьцяг Італіі}} [[Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]] |лік=2:1<br /> |bg=#EBF5FF |галы1= Геміл 62' <br /> Чалмэрз 85' |галы2= Маццола 7' |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec196667.html#cc European Cup 1966-67 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20121130094844/http://www.chrishunt.biz/features40.html Local Heroes: The story of the Lisbon Lions], by Chris Hunt, published in FourFourTwo magazine, June 2007 *[https://web.archive.org/web/20100201161755/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1966/intro.html 1966-67 season at UEFA website] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1967 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 9anjnghvy438i7de902p5vu4ilriikh Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1968 году 0 94725 2692443 1560177 2026-09-25T10:07:02Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692443 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1968 году''' праходзіў у [[Лёндан]]е на легендарным стадыёне [[Ўэмблі]] [[29 траўня]] [[1968]] года, дзе сустракаліся [[Ангельшчына|ангельскі]] клюб «[[Манчэстэр Юнайтэд]]» і [[Партугалія|партугальскі]] «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[29 траўня]] [[1968]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Ангельшчыны|20пкс}} [[Ўэмблі]], [[Лёндан]]<br/>'''Гледачоў''': 92,225<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Італіі|20пкс}} Кансэто Лё Бэльлё |каманда1={{Сьцяг Ангельшчыны}} [[Манчэстэр Юнайтэд]] |каманда2={{Сьцяг Партугаліі}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |лік=4:1 (д.ч.) |bg=#EBF5FF |галы1= Чарльтан 53', 99'<br /> Бэст 93'<br /> Кід 94' |галы2= Граса 75' |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec196768.html#cc European Cup 1967-68 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20100126222245/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1967/intro.html 1967-68 season at UEFA website] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1968 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] qawh45qg7qb6br9yugkud9n5blrzhpk Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1970 году 0 94727 2692444 2623029 2026-09-25T10:07:04Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692444 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1970 году''' праходзіў у [[Мілян]]е на стадыёне [[Сан-Сыра]] 6 траўня 1970 году, дзе сустракаліся [[Нідэрлянды|нідэрляндзкі]] клюб «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]» і [[Шатляндыя|шатляндзкі]] «[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[6 траўня]] [[1970]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Італіі|16пкс}} [[Сан-Сыра]], [[Мілян]]<br/>'''Гледачоў''': 53,187<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Італіі|16пкс}} Кансэта Лё Бэльлё |каманда1={{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]] |каманда2={{Сьцяг Шатляндыі}} [[Сэлтык Глазга|Сэлтык]] |лік=2:1 (д.ч.) |bg=#EBF5FF |галы1= Ізраёль 32'<br /> Кіндвал 116' |галы2= Гемэл 30' |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec196970.html#cc European Cup 1969-70 from RSSSF] * [http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] * [https://web.archive.org/web/20100204023730/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1969/intro.html 1969-70 season at UEFA website] * [https://web.archive.org/web/20080615222741/http://www.europeancuphistory.com/euro70 European Cup History 1970] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1970 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 27r0afht1cfed0h5w24bbkml6p8xt3l Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1971 году 0 94739 2692445 2461931 2026-09-25T10:07:06Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692445 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1971 году''' праходзіў у [[Лёндан]]е на легендарным стадыёне «[[Ўэмблі]]» [[2 чэрвеня]] [[1971]] году, дзе сустракаліся «[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]» і «[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата = [[2 чэрвеня]] [[1971]] |стадыён = [[Ўэмблі]], [[Лёндан]] |гледачы = 83 179 |судзьдзя = {{Сьцяг Ангельшчыны|20пкс}} Джэк Тэйлар |каманда1 = {{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Аякс Амстэрдам|Аякс]] |каманда2 = {{Сьцяг Грэцыі (1828-1978)}} [[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]] |лік = 2:0 |галы1 = ван Дыйк, 5'<br />Гаан, 87' |галы2 = |справаздача = |bg = #EBF5FF }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec197071.html#cc European Cup 1970-71 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20100127035045/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1970/intro.html 1970-71 season at UEFA website] * [http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] * [https://web.archive.org/web/20080513155112/http://www.europeancuphistory.com/euro71 European Cup History 1971] * [https://web.archive.org/web/20101229041413/http://ovimagazine.com/media/71-final-program.pdf 1971 European Cup Final Match Programme] * [https://web.archive.org/web/20101219114602/http://www.e-soccer.gr/afieromata/906-gegonota/1600-37- The Wembley Final (1971)] (in Greek) {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1971 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] ghywc6ans9mtu5bxqq7pnke3666sq5z Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1972 году 0 94745 2692446 2310847 2026-09-25T10:07:07Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692446 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1972 году''' праходзіў у [[Ратэрдам]]е на стадыёне [[Фэеноорд (стадыён)|Фэеноорд]] [[31 траўня]] [[1972]] году, дзе сустракаліся «[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]» і «[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]». == Матч == {{Справаздача пра матч |дата=[[31 траўня]] [[1972]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Нідэрляндаў|20пкс}} [[Фэеноорд (стадыён)|Фэеноорд]], [[Ратэрдам]]<br/>'''Гледачоў''': 61,354<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Францыі|20пкс}} Рабэр Элье |каманда1={{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Аякс Амстэрдам|Аякс]] |каманда2={{Сьцяг Італіі}} [[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |лік=2:0 |bg=#EBF5FF |галы1= [[Ёган Кройф|Кройф]] {{Гол|47}}, {{Гол|78}} |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec197172.html#cc European Cup 1971-72 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20090713094411/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1971/intro.html 1971-72 season at UEFA website] * [http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1972 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] m1xd6viojrfbx6uk084ao6avhshk601 Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1973 году 0 94746 2692447 2385628 2026-09-25T10:07:09Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692447 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1973 году''' праходзіў у [[Бялград]]зе на стадыёне [[Цэрвена Зьвезда (стадыён)|Цэрвена Зьвезда]] 30 траўня 1973 году, дзе сустракаліся «[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]» і «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[30 траўня]] [[1973]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Югаславіі (1945-1991)|20пкс}} [[Црвена Зьвезда (стадыён)|Црвена Зьвезда]], [[Бялград]]<br/>'''Гледачоў''': 89,484<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Югаславіі (1945-1991)|20пкс}} Мілівое Гугулавіч |каманда1={{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Аякс Амстэрдам|Аякс]] |каманда2={{Сьцяг Італіі}} [[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |лік=1:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Рэп 5' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec197273.html#cc European Cup 1972-73 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20090525104125/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1972/intro.html 1972-73 season at UEFA website] * [http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] * [https://web.archive.org/web/20080513154748/http://www.europeancuphistory.com/euro73 European Cup History 1973] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1973 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] bz7i6u30uwkddnavllfja9kri1gs1xk Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1975 году 0 94748 2692448 1560018 2026-09-25T10:07:11Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692448 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1975 году''' праходзіў на [[Францыя|францускім]] стадыёне [[Парк дэ Прэнс]], што месьціцца ў [[Парыж]]ы, [[28 траўня]] паміж «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыяй]]» і «[[Лідс Юнайтэд|Лідсам Юнайтэд]]». Футбалісты з [[Нямеччына|Нямеччыны]] сталі ўладальніікамі кубка другі раз запар. == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[28 траўня]] [[1975]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Францыі|15пкс}} [[Парк дэ Прэнс]], [[Парыж]]<br/>'''Гледачоў''': 48,374<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Францыі|17пкс}} Мішэль Кітабджыян |каманда1={{Сьцяг Нямеччыны}} [[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]] |каманда2={{Сьцяг Ангельшчыны}} [[Лідс Юнайтэд]] |лік=2:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Рот 71'<br \> Мюлер 81' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec197475.html#cc European Cup 1974-75 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20130604051356/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=1974/index.html Season at UEFA website] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] *[http://www.europeancuphistory.com/euro75.html European Cup History 1975] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1975 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 6kjqpdr71t17m8fg2efgtleliqa4h1w Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1976 году 0 94750 2692449 2191811 2026-09-25T10:07:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692449 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1976 году''' праходзіў на [[Шатляндыя|шатляндзкім]] стадыёне [[Гэмпдэн Парк]], што месьціцца ў [[Глазга]], [[12 траўня]] паміж «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыяй]]» і «[[Сэн-Эт'ен (футбольны клюб)|Сэн-Эт'енам]]». Футбалісты з [[Нямеччына|Нямеччыны]] сталі ўладальніікамі кубка трэці раз запар. == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[12 траўня]] [[1976]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Шатляндыі|15пкс}} [[Гэмпдэн Парк]], [[Глазга]]<br/>'''Гледачоў''': 54,864<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Вугоршчыны|17пкс}} Кароль Палотай |каманда1={{Сьцяг Нямеччыны}} [[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]] |каманда2={{Сьцяг Францыі}} [[Сэн-Эт'ен (футбольны клюб)|Сэн-Эт'ен]] |лік=1:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Рот 57' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec197576.html#cc European Cup 1975-76 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20090713193758/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1975/intro.html 1975-76 season at UEFA website] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] *[https://web.archive.org/web/20090226230731/http://equipe.fr/Football/ASSE_197076.html Summary of the final below in French] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1976 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] cyp6d1ftduine36rn8lje127tkhlk33 Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1977 году 0 94798 2692450 2628315 2026-09-25T10:07:13Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692450 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1977 году''' праходзіў на [[Італія|італьянскім]] стадыёне [[Стадыё Алімпіка]], што месьціцца ў [[Рым]]е, 25 траўня паміж «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпулам]]» і «[[Барусія Мёнхэнглядбах|Барусіяй]]» зь [[Мёнхэнглядбах]]у. == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата = 25 траўня 1977 |каманда1 = {{Сьцяг Ангельшчыны}} [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |лік = 3:1 |каманда2 = {{Сьцяг Нямеччыны}} [[Барусія Мёнхэнглядбах]] |галы1 = Макдэрмат, 28'<br />Сьміт, 64'<br />Ніл 82' ([[пэнальці (футбол)|пэн.]]) |галы2 = Сімансэн, 52' |стадыён = [[Стадыё Алімпіка]], [[Рым]], [[Італія]] |гледачы = 51 750 |судзьдзя = {{Сьцяг Францыі|17пкс}} Рабэр Вурц |справаздача = |bg = #EBF5FF }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec197677.html#cc European Cup 1976-77 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20090713200950/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1976/intro.html 1976-77 season at UEFA website] * [http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] * [https://web.archive.org/web/20180818220257/http://www.europeancuphistory.com/euro77.html Report at European Cup History] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1977 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 0s2n9tccm6nt0ybf3k0bdav8nbmfn8g Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1978 году 0 94799 2692451 1768316 2026-09-25T10:07:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692451 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1978 году''' праходзіў на [[Ангельшчына|ангельскім]] стадыёне [[Ўэмблі]], што месьціцца ў [[Лёндан]]е, [[10 траўня]] паміж «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпулам]]» і «[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]». Дзякуючы адзінаму голу [[Кені Далгліш]]а Лівэрпул другі раз запар стаўся ўладальнікам кубка. == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[10 траўня]] [[1978]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Ангельшчыны|15пкс}} [[Ўэмблі]], [[Лёндан]]<br/>'''Гледачоў''': 92,000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Нідэрляндаў|15пкс}} Карл Корвэр |каманда1={{Сьцяг Ангельшчыны}} [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |каманда2={{Сьцяг Бэльгіі}} [[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]] |лік=1:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Далгліш 65' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec197778.html#cc European Cup 1977-78 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20100124003453/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1977/intro.html 1977-78 season at UEFA website] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1978 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] pd04vgfmee3fqxqp3xsxt80a44iohhi Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1979 году 0 94800 2692452 2400028 2026-09-25T10:07:15Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692452 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1979 году''' праходзіў на [[Нямеччына|нямецкім]] стадыёне [[Алімпіяштадыён (Мюнхэн)|Алімпіяштадыён]], што месьціцца ў [[Мюнхэн]]е, 30 траўня паміж клюбамі «[[Нотынггэм Форэст]]» і «[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[30 траўня]] [[1979]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Нямеччыны|15пкс}} [[Алімпіяштадыён (Мюнхэн)|Алімпіяштадыён]], [[Мюнхэн]]<br/>'''Гледачоў''': 57,000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Аўстрыі|15пкс}} Эрых Лінэмаер |каманда1={{Сьцяг Ангельшчыны}} [[Нотынггэм Форэст]] |каманда2={{Сьцяг Швэцыі}} [[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]] |лік=1:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Фрэнсіс 45' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec197879.html#cc European Cup 1978-79 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20130501064428/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=1978/index.html 1978-79 season at UEFA website] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1979 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] duxfmw7kmdmn4ttuffpxaiwx1fqvrop Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1981 году 0 94802 2692453 2190048 2026-09-25T10:07:17Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692453 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1981 году''' праходзіў на [[Францыя|францускім]] стадыёне [[Парк дэ Прэнс]], што месьціцца ў [[Парыж]]ы, [[27 траўня]] паміж клюбамі «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]» і «[[Рэал Мадрыд]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[27 траўня]] [[1981]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Францыі|15пкс}} [[Парк дэ Прэнс]], [[Парыж]]<br/>'''Гледачоў''': 48,360<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Вугоршчыны|15пкс}} Кароль Палотай |каманда1={{Сьцяг Ангельшчыны}} [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |каманда2={{Сьцяг Гішпаніі}} [[Рэал Мадрыд]] |лік=1:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Э. Кенэдзі 82' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec198081.html#cc European Cup 1980-81 from RSSSF] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] *[https://web.archive.org/web/20090713201000/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1980/intro.html 1980-81 season at UEFA website] *[https://web.archive.org/web/20080611135821/http://www.europeancuphistory.com/euro81 European Cup History 1981] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1981 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] ipx51o8fqb26phyj9nr3gv1hlu17iwr Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1983 году 0 94805 2692454 2190049 2026-09-25T10:07:20Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692454 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1983 году''' праходзіў на [[Грэцыя|грэцкім]] стадыёне [[Алімпійскі стадыён (Атэны)|Алімпійскім стадыёне]], што месьціцца ў [[Атэны|Атэнах]], [[25 траўня]] паміж клюбамі «[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]]» і «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[25 траўня]] [[1983]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Грэцыі|18пкс}} [[Алімпійскі стадыён (Атэны)|Алімпійскі стадыён]], [[Атэны]]<br/>'''Гледачоў''': 75,000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Румыніі (1965-1989)|18пкс}} Ніколаэ Райня |каманда1={{Сьцяг Нямеччыны}} [[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]] |каманда2={{Сьцяг Італіі}} [[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |лік=1:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Магат 8' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec198283.html#cc European Cup 1982-83 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20130519012121/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=1982/index.html 1982-83 season at UEFA website] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] *[https://web.archive.org/web/20080513154347/http://www.europeancuphistory.com/euro83 European Cup History 1983] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1983 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] me7z66eqjtcpq8y5xif2w68i9017cj0 Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1989 году 0 94812 2692455 2190054 2026-09-25T10:07:26Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692455 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1989 году''' праходзіў на [[Гішпанія|гішпанскім]] стадыёне [[Камп Ноў]], што месьціцца ў [[Барсэлёна|Барсэлёне]], [[24 траўня]] паміж клюбамі «[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]» й «[[Сьцяўа Бухарэст|Сьцяўа]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[24 траўня]] [[1989]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Гішпаніі|17пкс}} [[Камп Ноў]], [[Барсэлёна]]<br/>'''Гледачоў''': 97,000<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Нямеччыны|17пкс}} Карл-Гайнц Трытшлер |каманда1={{Сьцяг Італіі}} [[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |каманда2={{Сьцяг Румыніі (1965-1989)}} [[Сьцяўа Бухарэст|Сьцяўа]] |лік=4:0 |bg=#EBF5FF |галы1= [[Руўд Гуліт|Гуліт]] {{Гол|18}}, {{Гол|39}}<br\> [[Марка ван Бастэн|ван Бастэн]] {{Гол|27}}, {{Гол|47}} |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec198889.html#cc European Cup 1988-89 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20090417215945/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1988/intro.html 1988-89 season at UEFA website] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] *[https://web.archive.org/web/20080604013444/http://www.europeancuphistory.com/euro89 European Cup History 1989] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1989 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 0bu1zmqf8pnbyl28cyzixmqcrulziax Фінал Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў 1990 году 0 94813 2692456 1560157 2026-09-25T10:07:27Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692456 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1990 году''' зноўку праходзіў на [[Аўстрыя|аўстрыйскім]] стадыёне [[Пратэрштадыён]] у [[Вена|Вене]], як і тры гады таму. Сустракаліся клюбы «[[Мілан (футбольны клюб)|Мілан]]» і «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]». == Матч == {{Справаздача аб матчы |дата=[[23 траўня]] [[1990]] |стадыён='''Стадыён''': {{Сьцяг Аўстрыі|17пкс}} [[Пратэрштадыён]], [[Вена]]<br/>'''Гледачоў''': 57,500<br/>'''Судзьдзя:''' {{Сьцяг Аўстрыі|17пкс}} Гельмут Коль |каманда1={{Сьцяг Італіі}} [[Мілан (футбольны клюб)|Мілан]] |каманда2={{Сьцяг Партугаліі}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |лік=4:0 |bg=#EBF5FF |галы1= Райкаард 68' |галы2= |справаздача= }} == Вонкавыя спасылкі == *[http://www.rsssf.com/ec/ec198990.html#cc European Cup 1989-90 from RSSSF] *[https://web.archive.org/web/20100131133059/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1989/intro.html 1989-90 season at UEFA website] *[http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1990 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] ilp945a419o4va29bdwe8gzcxn0w10t Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 1993 году 0 94878 2692461 2035325 2026-09-25T10:07:34Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692461 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЭФА 1993 году''' праходзіў у [[Мюнхэн]]е на [[Алімпіяштадыён (Мюнхэн)|Алімпіяштадыёне]], дзе сустракаліся «[[Алімпік Марсэль|Марсэль]]» і «[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]». Дзякуючы перамозе, французы сталі першымі пераможцамі абноўленага турніру. == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 26 траўня 1993 |час = 20:15 ([[UTC+1]]) |стадыён = [[Алімпіяштадыён (Мюнхэн)|Алімпіяштадыён]], [[Мюнхэн]] |гледачы = 64 400 |судзьдзя = [[Курт Ротлісбэргер]] ([[Швайцарыя]]) |каманда1 = [[Алімпік Марсэль|Марсэль]] |лік = 1:0 |каманда2 = [[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |галы1 = [[Базыль Балі|Балі]], 43’ |галы2 = |пратакол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1992/matches/round=50/match=50054/index.html#/iv/match/50054/lineups Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Фаб’ен Бартэз]] {{ЖК|70}} |- | ||'''2'''|| [[Жасьлен Англяма]] {{З поля|62}} |- | ||'''3'''|| [[Эрык Ды Мэко]] {{ЖК|31}} |- | ||'''4'''|| [[Базыль Балі]] {{Гол|43}} {{ЖК|56}} |- | ||'''5'''|| [[Франк Сазэ]] |- | ||'''6'''|| [[Марсэль Дэсаі]] |- | ||'''7'''|| [[Жан-Жак Эйдэлі]] |- | ||'''8'''|| [[Ален Бокшыч]] |- | ||'''9'''|| [[Рудзі Фёлер]] {{З поля|79}} |- | ||'''10'''|| [[Абэдзі Пэле]] |- | ||'''11'''|| [[Дыд’е Дэшам]] (капітан) |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''12'''|| [[Жан-Крыстоф Тама]] {{На поле|79}} |- | ||'''13'''|| [[Бэрнар Казані]] |- | ||'''14'''|| [[Жан-Філіп Дзюран]] {{На поле|62}} |- | ||'''15''' || [[Жан-Марк Фэрэры]] |- | ||'''16'''|| [[Паскаль Альмэта]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Райман Гутальс]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Сэбастыяна Росі]] |- | ||'''2'''|| [[Маўра Тасоцьці]] |- | ||'''3'''|| [[Паолё Мальдыні]] |- | ||'''4'''|| [[Дэмэтрыё Альбэртыні]] |- | ||'''5'''|| [[Алесандра Кастакурта]] |- | ||'''6'''|| [[Франка Барэзі]] (капітан) |- | ||'''7'''|| [[Джанлюіджы Лентыні]] {{ЖК|39}} |- | ||'''8'''|| [[Франк Рэйкаард]] |- | ||'''9'''|| [[Марка ван Бастэн]] {{З поля|86}} |- | ||'''10'''|| [[Рабэрта Данадоні]] {{З поля|58}} |- | ||'''11'''|| [[Даніеле Масара]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''12'''|| [[Карлё Кудычыні]] |- | ||'''13'''|| [[Стэфана Нава]] |- | ||'''14'''|| [[Стэфана Эраніё]] {{На поле|86}} |- | ||'''15''' || [[Альбэрыга Эвані]] |- | ||'''16'''|| [[Жан-П’ер Папэн]] {{На поле|58}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Фабіё Капэльлё]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec199293.html#cc European Cup 1992-93 from RSSSF] * [http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] * [https://web.archive.org/web/20120712002007/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/index.html 1992-93 season at UEFA website] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1993 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] rxygatc228woe5rzg4t69d74blp8eqr Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 1997 году 0 94884 2692462 2027686 2026-09-25T10:07:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692462 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЭФА 1997 году''' праходзіў у [[Мюнхэн]]е на стадыёне [[Алімпіяштадыён (Мюнхэн)|Алімпіяштадыён]], дзе сустракаліся «[[Барусія Дортмунд]]» і «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]». Дзякуючы перамозе, гульцы з [[Дортмунд]]у першы і пакуль апошні раз сталі пераможцамі кубку. == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 28 траўня 1997 |час = 20:30 ([[UTC+2]]) |стадыён = [[Алімпіяштадыён (Мюнхэн)|Алімпіяштадыён]], [[Мюнхэн]] |гледачы = 59 000 |судзьдзя = [[Шандар Пуль]] ([[Вугоршчына]]) |каманда1 = [[Барусія Дортмунд]] |лік = 3:1 |каманда2 = [[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |галы1 = [[Карл-Гайнц Рыдле|Рыдле]], 29’, 34’<br />[[Лярс Рыкен|Рыкен]], 71’ |галы2 = [[Алесандра Дель П’ера|Дэль П’ера]], 65’ |пратакол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1996/matches/round=75/match=53915/index.html#/iv/match/53915/lineups Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1''' || [[Штэфан Клёс]] |- | ||'''6'''|| [[Матыяс Замэр]] (капітан) |- | ||'''7'''|| [[Штэфан Ройтэр]] |- | ||'''9'''|| [[Стэфан Шапюіза]] {{З поля|70}} |- | ||'''10'''|| [[Андрэас Мёлер]] {{З поля|89}} |- | ||'''13'''|| [[Карл-Гайнц Рыдле]] {{Гол|29}} {{Гол|34}} {{З поля|67}} |- | ||'''14'''|| [[Пол Ламбэрт]] |- | ||'''15''' || [[Юрген Колер]] |- | ||'''16'''|| [[Мартын Крээ]] |- | ||'''17'''|| [[Ёрг Гайнрых]] |- | ||'''19'''|| [[Паўлу Соўза]] {{ЖК|23}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''12'''|| [[Вольфганг дэ Бээр]] |- | ||'''8'''|| [[Міхаэль Цорк]] {{На поле|89}} |- | ||'''11'''|| [[Гайка Гэрліх]] {{На поле|67}} |- | ||'''18'''|| [[Лярс Рыкен]] {{На поле|70}} {{Гол|71}} {{ЖК|71}} |- | ||'''23'''|| [[Рэнэ Трэчак]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Отмар Гіцфэльд]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Анджэлё Пэруццы]] (капітан) |- | ||'''2'''|| [[Чыра Фэрара]] |- | ||'''4'''|| [[Паолё Мантэра]] |- | ||'''5'''|| [[Сэрджа Парыні]] {{ЖК|19}} {{З поля|46}} |- | ||'''7'''|| [[Анджэлё Ды Лівіё]] |- | ||'''9'''|| [[Ален Бокшыч]] {{З поля|87}} |- | ||'''13'''|| [[Марк Юліяна]] {{ЖК|90}} |- | ||'''14'''|| [[Дыд’е Дэшам]] |- | ||'''15'''|| [[Крыстыян Віеры]] {{З поля|71}} |- | ||'''18'''|| [[Уладзімер Югавіч]] |- | ||'''21'''|| [[Зынэдын Зыдан]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''12'''|| [[Мікелянджэлё Рампульля]] |- | ||'''10'''|| [[Алесандра Дэль П’ера]] {{На поле|46}} {{Гол|65}} |- | ||'''16'''|| [[Ніколя Амаруза]] {{На поле|71}} |- | ||'''20''' || [[Алесіё Такінардзі]] {{На поле|87}} |- | ||'''22'''|| [[Джанлюка Пэсота]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Марчэльлё Ліпі]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec199697.html#cc European Cup 1996-97 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20051103062200/http://www.uefa.com/competitions/UCL/history/Season=1996/intro.html Official Champions League Final] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:1997 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] jzz84ytg41t3gzk0ulsunka0ovcugbr Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2000 году 0 94903 2692463 1997648 2026-09-25T10:07:38Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692463 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2000 году''' праходзіў у [[Парыж]]ы на стадыёне «[[Стад дэ Франс]]», дзе сустракаліся «[[Рэал Мадрыд]]» і «[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]]». Упершыню ў гісторыі кубка з 1953 году ў фінале сустрэліся клюбы з адной краіны. == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 24 траўня 2009 |час = 20:45 ([[UTC+2]]) |стадыён = [[Стад дэ Франс]], [[Парыж]] |гледачы = 78 759 |судзьдзя = [[Стэфана Браскі]] ([[Італія]]) |каманда1 = [[Рэал Мадрыд]] |лік = 3:0 |каманда2 = [[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |галы1 = [[Фэрнанда Мар’ентэс|Мар’ентэс]], 39’<br />[[Стыў Макманаман|Макманаман]], 67’<br />[[Рауль Гансалес|Рауль]], 75’ |галы2 = |пратакол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1999/matches/round=1290/match=64833/index.html#/iv/match/64833/lineups Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''27'''|| [[Ікер Касыльяс]] |- | ||'''2'''|| [[Мічэль Сальгада]] {{ЖК|37}} {{З поля|85}} |- | ||'''3'''|| [[Рабэрту Карлус]] {{ЖК|59}} |- | ||'''6'''|| [[Фэрнанда Рэдонда]] (капітан) |- | ||'''7'''|| [[Рауль Гансалес|Рауль]] {{Гол|75}} |- | ||'''8'''|| [[Стыў Макманаман]] {{Гол|67}} |- | ||'''9'''|| [[Фэрнанда Мар’ентэс]] {{Гол|39}} {{З поля|72}} |- | ||'''12'''|| [[Іван Кампа]] |- | ||'''15'''|| [[Іван Эльгера]] |- | ||'''18'''|| [[Айтор Каранка]] |- | ||'''19'''|| [[Нікаля Анэлька]] {{З поля|80}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''1'''|| [[Бода Ільгнэр]] |- | ||'''4'''|| [[Фэрнанда Ера]] {{На поле|85}} |- | ||'''5'''|| [[Мануэль Санчыс]] {{На поле|80}} |- | ||'''11'''|| [[Савію Барталіні|Савію]] {{На поле|72}} |- | ||'''20''' || [[Элвір Баліч]] |- | ||'''21'''|| [[Жэрэмі Нжытап|Жэрэмі]] |- | ||'''22'''|| [[Крыстыян Карамбё]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Вісэнтэ дэль Боске]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1''' || [[Сант’яга Каньісарэс]] {{ЖК|63}} |- | ||'''2'''|| [[Маўрысіё Пэльегрына]] {{ЖК|90+2}} |- | ||'''5'''|| [[Міраслаў Джукіч]] |- | ||'''6''' || [[Гаіска Мэндыета]] (капітан) |- | ||'''7'''|| [[Кляўдыё Лёпэс]] |- | ||'''8'''|| [[Хавіер Фарынос]] {{ЖК|82}} |- | ||'''10'''|| [[Мігель Анхэль Ангулё]] |- | ||'''14'''|| [[Хэрард Лёпэс|Хэрард]] |- | ||'''18'''|| [[Кілі Гансалес]] |- | ||'''20'''|| [[Жасьлен Англяма]] |- | ||'''31'''|| [[Хэрарда Гарсія Леон|Хэрарда]] {{ЖК|38}} {{З поля|69}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''13'''|| [[Хорхэ Бартуаль]] |- | ||'''3'''|| [[Ёахім Б’ёрклюнд]] |- | ||'''9'''|| [[Оскар Гарсія|Оскар]] |- | ||'''11'''|| [[Адрыян Іліе]] {{На поле|69}} |- | ||'''17'''|| [[Хуан Санчэс]] |- | ||'''21'''|| [[Люіс Мільля]] |- | ||'''23'''|| [[Давід Альбэльда]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Эктар Купэр]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec199900.html#cc European Cup 1999-00 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20100126185531/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1999/intro.html UEFA Champions League 1999/2000 season] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:2000 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 9erz989nn5vdhq8hm3f58uq7llfc3d7 Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2001 году 0 94905 2692464 2208485 2026-09-25T10:07:39Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692464 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2001 году''' праходзіў у [[Мілян]]е на стадыёне «[[Сан-Сыра]]», дзе сустракаліся «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]» і «[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]]». == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 23 траўня 2001 |час = 20:45 ([[UTC+2]]) |стадыён = [[Сан-Сыра]], [[Мілян]] |гледачы = 79 000 |судзьдзя = [[Дык Ёль]] ([[Нідэрлянды]]) |каманда1 = [[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]] |лік = 1:1 |каманда2 = [[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |галы1 = [[Штэфан Эфэнбэрг|Эфэнбэрг]], 50’ ([[пэнальці (футбол)|пэн]].) |галы2 = [[Гаіска Мэндыета|Мэндыета]], 3’ ([[пэнальці (футбол)|пэн]].) |лік па пэнальці = 5:4 |пэнальці1 = [[Паўлу Сэржыю]] {{Пэнміма}}<br />[[Хасан Саліхаміджыч|Саліхаміджыч]] {{Пэнгол}}<br />[[Аляксандар Цыклер|Цыклер]] {{Пэнгол}}<br />[[Патрык Андэрсан|Андэрсан]] {{Пэнміма}}<br />[[Штэфан Эфэнбэрг|Эфэнбэрг]] {{Пэнгол}}<br />[[Біксант Лізаразю|Лізаразю]] {{Пэнгол}}<br />[[Томас Лінке|Лінке]] {{Пэнгол}} |пэнальці2 = {{Пэнгол}} [[Гаіска Мэндыета|Мэндыета]]<br />{{Пэнгол}} [[Джон Кар’ю|Кар’ю]]<br />{{Пэнміма}} [[Златка Захавіч|Захавіч]]<br />{{Пэнміма}} [[Амэдэо Карбоні|Карбоні]]<br />{{Пэнгол}} [[Рубэн Бараха|Бараха]]<br />{{Пэнгол}} [[Кілі Гансалес]]<br />{{Пэнміма}} [[Маўрысіё Пэльегрына|Пэльегрына]] |пратакол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2000/matches/round=1531/match=67752/index.html#/iv/match/67752/lineups Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Олівэр Кан]] |- | ||'''2'''|| [[Вілі Саньёль]] {{З поля|46}} |- | ||'''3'''|| [[Біксант Лізаразю]] |- | ||'''4'''|| [[Самуэль Куфур]] |- | ||'''5'''|| [[Патрык Андэрсан]] {{ЖК|38}} |- | ||'''7'''|| [[Мэхмэт Шоль]] {{З поля|108}} |- | ||'''9'''|| [[Джаванэ Элбэр]] {{З поля|100}} |- | ||'''11'''|| [[Штэфан Эфэнбэрг]] (капітан) {{Гол|50}} |- | ||'''20'''|| [[Хасан Саліхаміджыч]] |- | ||'''23'''|| [[Оўэн Гаргрыўз]] |- | ||'''25'''|| [[Томас Лінке]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''22'''|| [[Бэрнд Дрээр]] |- | ||'''10'''|| [[Чырыяка Сфорца]] |- | ||'''13'''|| [[Паўлу Сэржыю]] {{На поле|108}} |- | ||'''18'''|| [[Міхаэль Тарнат]] |- | ||'''19'''|| [[Карстэн Янкер]] {{На поле|46}} |- | ||'''21'''|| [[Аляксандар Цыклер]] {{На поле|100}} |- | ||'''24''' || [[Роке Санта Крус]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Отмар Гіцфэльд]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1''' || [[Сант’яга Каньісарэс]] {{ЖК|120}} |- | ||'''20'''|| [[Жасьлен Англяма]] |- | ||'''12'''|| [[Рабэрта Аяля]] {{З поля|90}} |- | ||'''2'''|| [[Маўрысіё Пэльегрына]] |- | ||'''15'''|| [[Амэдэо Карбоні]] {{ЖК|26}} |- | ||'''19'''|| [[Рубэн Бараха]] |- | ||'''6''' || [[Гаіска Мэндыета]] (капітан) {{Гол|3}} |- | ||'''18'''|| [[Кілі Гансалес]] {{ЖК|117}} |- | ||'''35'''|| [[Паблё Аймар]] {{З поля|46}} |- | ||'''17'''|| [[Хуан Санчэс]] {{З поля|66}} |- | ||'''7'''|| [[Джон Кар’ю]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''25'''|| [[Андрэс Паляп]] |- | ||'''5'''|| [[Міраслаў Джукіч]] {{На поле|90}} |- | ||'''34'''|| [[Фабію Аўрэлію]] |- | ||'''4'''|| [[Дыд’е Дэшам]] |- | ||'''8'''|| [[Златка Захавіч]] {{На поле|66}} |- | ||'''14'''|| [[Вісэнтэ Радрыгес|Вісэнтэ]] |- | ||'''23'''|| [[Давід Альбэльда]] {{На поле|46}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Эктар Купэр]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec200001.html#cc European Cup 2000-01 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20100126185531/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1999/intro.html UEFA Champions League 1999/2000 season] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:2001 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] pemtu56nkobg9tlie85a7xbjl2cpo6p Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2003 году 0 94911 2692465 1965295 2026-09-25T10:07:41Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692465 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2001 году''' праходзіў у [[Манчэстэр]]ы на стадыёне «[[Олд Трафард]]», дзе сустракаліся «[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]» і «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]». == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 28 траўня 2003 |час = 19:45 ([[UTC+3]]) |стадыён = [[Олд Трафард]], [[Манчэстэр]] |гледачы = 62 315 |судзьдзя = [[Маркус Мэрк]] ([[Нямеччына]]) |каманда1 = [[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |лік = 0:0 |каманда2 = [[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |галы1 = |галы2 = |лік па пэнальці = 2:3 |пэнальці1 = [[Давід Трэзэге|Трэзэге]] {{Пэнміма}}<br />[[Алесандра Бірындэльлі|Бірындэльлі]] {{Пэнгол}}<br />[[Марсэлё Саляета|Саляета]] {{Пэнміма}}<br />[[Паолё Мантэра|Мантэра]] {{Пэнміма}}<br />[[Алесандра Дэль П’ера|Дэль П’ера]] {{Пэнгол}} |пэнальці2 = {{Пэнгол}} [[Сэржыю Клаўдыю дус Сантус|Сэржыньню]]<br />{{Пэнміма}} [[Клярэнс Зээдорф|Зээдорф]]<br />{{Пэнміма}} [[Каха Каладзэ|Каладзэ]]<br />{{Пэнгол}} [[Алесандра Нэста|Нэста]]<br />{{Пэнгол}} [[Андрэй Шаўчэнка|Шаўчэнка]] |пратакол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2002/matches/round=1640/match=1045288/index.html#/iv/match/1045288/lineups Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Джанлюіджы Буфон]] |- | ||'''2'''|| [[Чыра Фэрара]] |- | ||'''3'''|| [[Алесіё Такінардзі]] {{ЖК|69}} |- | ||'''4'''|| [[Паолё Мантэра]] |- | ||'''5'''|| [[Ігар Тудар]] {{З поля|42}} |- | ||'''10'''|| [[Алесандра Дэль П’ера]] (капітан) {{ЖК|111}} |- | ||'''16'''|| [[Маўра Камаранэзі]] {{З поля|46}} |- | ||'''17'''|| [[Давід Трэзэге]] |- | ||'''19'''|| [[Джанлюка Дзамброта]] |- | ||'''21'''|| [[Ліліян Турам]] |- | ||'''26'''|| [[Эдгар Давідс]] {{З поля|65}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''12'''|| [[Антоніё Кімэнці]] |- | ||'''7'''|| [[Джанлюка Пэсота]] |- | ||'''8'''|| [[Антоніё Контэ]] {{На поле|46}} |- | ||'''13'''|| [[Марк Юліяна]] |- | ||'''15'''|| [[Алесандра Бірындэльлі]] {{На поле|42}} |- | ||'''24'''|| [[Марка Дзі Ваё]] |- | ||'''25''' || [[Марсэлё Саляета]] {{На поле|65}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Марчэльлё Ліпі]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''12''' || [[Дыда]] |- | ||'''3'''|| [[Паолё Мальдыні]] (капітан) |- | ||'''4'''|| [[Каха Каладзэ]] |- | ||'''7'''|| [[Андрэй Шаўчэнка]] |- | ||'''8'''|| [[Джэнара Гатуза]] |- | ||'''9'''|| [[Філіпа Індзагі]] |- | ||'''10'''|| [[Руй Кошта]] {{З поля|87}} |- | ||'''13'''|| [[Алесандра Нэста]] |- | ||'''19'''|| [[Алесандра Кастакурта]] {{ЖК|18}} {{З поля|66}} |- | ||'''20'''|| [[Клярэнс Зээдорф]] |- | ||'''21''' || [[Андрэа Пірлё]] {{З поля|71}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''18'''|| [[Крыстыян Аб’яці]] |- | ||'''11'''|| [[Рывалду]] |- | ||'''23'''|| [[Масыма Амбразыні]] {{На поле|87}} |- | ||'''24'''|| [[Мартын Ляўрсэн]] |- | ||'''25'''|| [[Рокі Жуніяр]] {{На поле|66}} |- | ||'''27'''|| [[Сэржыю Клаўдыю дус Сантус|Сэржыньню]] {{На поле|71}} |- | ||'''32'''|| [[Крыстыян Брокі]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Карлё Анчэлёцьці]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.rsssf.com/ec/ec200203.html#cc European Cup 2002-03 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20100124192453/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2002/round=1640/match=1045288/index.html UEFA 2003 Champions League Final Page] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:2003 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 8rq3jirt5l0iqrq8rdt1w3qlqbsob0b Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2004 году 0 94912 2692466 1964664 2026-09-25T10:07:42Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692466 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2001 году''' праходзіў у [[Гельзэнкірхэн]]е на стадыёне «[[АўфШальке Арэна]]», дзе сустракаліся «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]» і «[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]». == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 26 траўня 2004 |час = 20:45 ([[UTC+2]]) |каманда1 = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]] |лік = 0:3 |каманда2 = [[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |галы1 = |галы2 = [[Карлас Албэрту дэ Жэзус|Карлас Албэрту]], 39’<br />[[Дэку]], 71’<br />[[Дзьмітры Аленічаў|Аленічаў]], 75’ |стадыён = [[АўфШальке Арэна]], [[Гельзэнкірхэн]] |гледачы = 53 053 |судзьдзя = [[Кім Мільтан Нільсэн]] ([[Данія]]) |пратакол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2003/matches/round=1716/match=1065206/index.html#/iv/match/1065206/lineups Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''30'''|| [[Флявіё Рома]] |- | ||'''3'''|| [[Патрыс Эўра]] |- | ||'''4'''|| [[Уга Ібара]] |- | ||'''7'''|| [[Люкас Бэрнардзі]] |- | ||'''8'''|| [[Людавік Жулі]] (капітан) {{З поля|23}} |- | ||'''10'''|| [[Фэрнанда Мар’ентэс]] |- | ||'''14'''|| [[Эдуар Сысэ]] {{З поля|64}} |- | ||'''15'''|| [[Акіс Зыкас]] |- | ||'''27'''|| [[Жульен Радрыгес]] |- | ||'''32'''|| [[Гаэль Жывэ]] {{З поля|72}} |- | ||'''25'''|| [[Жэром Ратэн]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''29'''|| [[Тоні Сыльва]] |- | ||'''6'''|| [[Яраслаў Плашыл]] |- | ||'''9'''|| [[Дада Пршо]] {{На поле|23}} |- | ||'''18'''|| [[Шабані Нанда]] {{На поле|64}} |- | ||'''19'''|| [[Сэбастыен Скілячы]] {{На поле|72}} |- | ||'''24''' || [[Эманюэль Адэбаёр]] |- | ||'''35'''|| [[Гасан Эль Факіры]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Дыд’е Дэшам]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''99''' || [[Вітар Баія]] |- | ||'''2'''|| [[Жоржы Кошта]] (капітан) {{ЖК|77}} |- | ||'''4'''|| [[Рыкарду Карвалью]] |- | ||'''6'''|| [[Каштыньня]] |- | ||'''8'''|| [[Нуну Валентэ]] {{ЖК|29}} |- | ||'''10'''|| [[Дэку]] {{Гол|71}} {{З поля|85}} |- | ||'''11'''|| [[Дэрлей]] {{З поля|78}} |- | ||'''18'''|| [[Манішэ]] |- | ||'''19'''|| [[Карлас Албэрту дэ Жэзус|Карлас Албэрту]] {{Гол|39}} {{ЖК|40}} {{З поля|60}} |- | ||'''22'''|| [[Паўлу Фэрэйра]] |- | ||'''23''' || [[Пэдру Мэндыш]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''1'''|| [[Нуну Эспірыту Санту|Нуну]] |- | ||'''3'''|| [[Пэдру Эмануэл]] {{На поле|85}} |- | ||'''5'''|| [[Рыкарду Кошта]] |- | ||'''9'''|| [[Эдгарас Янкаўскас]] |- | ||'''15'''|| [[Дзьмітры Аленічаў]] {{На поле|60}} {{Гол|75}} |- | ||'''17'''|| [[Жузэ Базынгва]] |- | ||'''77'''|| [[Бэні Макарці]] {{На поле|78}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Жузэ Маўрыньню]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rsssf.com/ec/ec200304.html#cc European Cup 2003-04 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20100124190708/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2003/round=1716/match=1065206/index.html UEFA 2004 Champions League Final Page] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] [[Катэгорыя:2004 год у футболе]] h7zriut7d56041v1juma8odw9j3p64f Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2007 году 0 94922 2692467 1964157 2026-09-25T10:07:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692467 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2006 году''' праходзіў у [[Атэны|Атэнах]] на [[Алімпіёскі стадыён (Атэны)|Алімпійскім стадыёне]], дзе сустракаліся «[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]» і «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]». == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 23 траўня 2007 |час = 21:45 ([[UTC+3]]) |стадыён = [[Алімпіёскі стадыён (Атэны)|Алімпійскі стадыён]], [[Атэны]] |гледачы = 63 000 |судзьдзя = [[Гэрбэрт Фандэль]] ([[Ангельшчына]]) |каманда1 = [[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |лік = 2:1 |каманда2 = [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |галы1 = [[Філіпа Індзагі|Індзагі]], 45’, 82’ |галы2 = [[Дырк Кёйт|Кёйт]], 89’ |пратакол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2006/matches/round=2361/match=300099/postmatch/lineups/index.html Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Дыда]] |- | ||'''3'''|| [[Паолё Мальдыні]] (капітан) |- | ||'''8'''|| [[Джэнара Гатуза]] {{ЖК|40}} |- | ||'''9'''|| [[Філіпа Індзагі]] {{Гол|45}} {{Гол|82}} {{З поля|88}} |- | ||'''10'''|| [[Клярэнс Зээдорф]] {{З поля|90+2}} |- | ||'''13'''|| [[Алесандра Нэста]] |- | ||'''18'''|| [[Марэк Янкулаўскі]] {{ЖК|54}} {{З поля|80}} |- | ||'''21'''|| [[Андрэа Пірлё]] |- | ||'''22'''|| [[Кака]] |- | ||'''23'''|| [[Масыма Амбразыні]] |- | ||'''44'''|| [[Масыма Ода]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''16'''|| [[Жэлька Калач]] |- | ||'''2'''|| [[Кафу]] |- | ||'''4'''|| [[Каха Каладзэ]] {{На поле|80}} |- | ||'''11''' || [[Альбэрта Джылярдына]] {{На поле|88}} |- | ||'''19'''|| [[Джузэпэ Фавальлі]] {{На поле|90+2}} |- | ||'''27'''|| [[Сэржыю Клаўдыю дус Сантус|Сэржыньню]] |- | ||'''32'''|| [[Крыстыян Брокі]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Карлё Анчэлёцьці]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''25''' || [[Хасэ Рэйна]] |- | ||'''3'''|| [[Стыў Фінан]] {{З поля|88}} |- | ||'''5'''|| [[Даніель Агер]] |- | ||'''6'''|| [[Ён Арнэ Рыісэ]] |- | ||'''8'''|| [[Стывэн Джэрард]] (капітан) |- | ||'''14'''|| [[Шабі Алёнса]] |- | ||'''16'''|| [[Джэрмэйн Пэнант]] |- | ||'''18'''|| [[Дырк Кёйт]] {{Гол|89}} |- | ||'''20''' || [[Хавіер Маскерана]] {{ЖК|58}} {{З поля|78}} |- | ||'''23'''|| [[Джэймі Кэрагер]] {{ЖК|60}} |- | ||'''32'''|| [[Баўдэвэйн Зэндэн]] {{З поля|59}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''1'''|| [[Ежы Дудэк]] |- | ||'''2'''|| [[Альвара Арбэлёа]] {{На поле|88}} |- | ||'''4'''|| [[Самі Хююпія]] |- | ||'''7'''|| [[Гары К’юэл]] {{На поле|59}} |- | ||'''11'''|| [[Марк Гансалес]] |- | ||'''15'''|| [[Пітэр Краўч]] {{На поле|78}} |- | ||'''17'''|| [[Крэйг Бэламі]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Рафаэль Бэнітэс]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.rsssf.com/ec/ec200607.html#cc European Cup 2006-07 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20121104021619/http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2006/300099_fr.pdf UEFA Full Time Report] * [https://web.archive.org/web/20070829055428/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=2361/match=300099/report=st.html UEFA Full Time Statistics] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:2007 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] ftbdtuuqws9zw30lbv6mi4rrixqtiu3 Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2008 году 0 94923 2692468 2246665 2026-09-25T10:07:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692468 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2008 году''' праходзіў у [[Масква|Маскве]] на стадыёне «[[Лужнікі]]», дзе сустракаліся «[[Манчэстэр Юнайтэд]]» і «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]». == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 21 траўня 2008 |час = 22:45 ([[UTC+4]]) |стадыён = [[Лужнікі]], [[Масква]] |гледачы = 67 310 |судзьдзя = [[Любаш Міхэль]] ([[Славаччына]]) |каманда1 = [[Манчэстэр Юнайтэд]] |лік = 1:1 |каманда2 = [[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]], 26’ |галы2 = [[Фрэнк Лэмпард|Лэмпард]], 45’ |лік па пэнальці = 6:5 |пэнальці1 = [[Карляс Тэвэс|Тэвэс]] {{Пэнгол}}<br />[[Майкл Кэрык|Кэрык]] {{Пэнгол}}<br />[[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Пэнміма}}<br />[[Оўэн Гаргрыўз|Гаргрыўз]] {{Пэнгол}}<br />[[Нані]] {{Пэнгол}}<br />[[Андэрсан Луіс дэ Абрэў Алівэйра|Андэрсан]] {{Пэнгол}}<br />[[Раян Гігс|Гігс]] {{Пэнгол}} |пэнальці2 = {{Пэнгол}} [[Міхаэль Баляк|Баляк]]<br />{{Пэнгол}} [[Жуліяна Бэлецьці|Бэлецьці]]<br />{{Пэнгол}} [[Фрэнк Лэмпард|Лэмпард]]<br />{{Пэнгол}} [[Эшлі Коўл|Э. Коўл]]<br />{{Пэнміма}}[[Джон Тэры|Тэры]]<br />{{Пэнгол}} [[Салямон Калю|Калю]]<br />{{Пэнміма}} [[Нікаля Анэлька|Анэлька]] |пратакол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2008/matches/round=15109/match=301604/postmatch/lineups/index.html Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Эдвін ван дэр Сар]] |- | ||'''3'''|| [[Патрыс Эўра]] |- | ||'''4'''|| [[Оўэн Гаргрыўз]] |- | ||'''5'''|| [[Рыё Фэрдынанд]] (капітан) {{ЖК|43}} |- | ||'''6'''|| [[Ўэс Браўн]] {{З поля|120+5}} |- | ||'''7'''|| [[Крыштыяну Раналду]] {{Гол|26}} |- | ||'''10'''|| [[Ўэйн Руні]] {{З поля|101}} |- | ||'''15'''|| [[Неманья Відзіч]] {{ЖК|111}} |- | ||'''16'''|| [[Майкл Кэрык]] |- | ||'''18'''|| [[Пол Скоўлз]] {{ЖК|21}} {{З поля|87}} |- | ||'''32'''|| [[Карляс Тэвэс]] {{ЖК|116}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''29'''|| [[Томаш Кушчак]] |- | ||'''8'''|| [[Андэрсан Луіс дэ Абрэў Алівэйра|Андэрсан]] {{На поле|120+5}} |- | ||'''11'''|| [[Раян Гігс]] {{На поле|87}} |- | ||'''17'''|| [[Нані]] {{На поле|101}} |- | ||'''22'''|| [[Джон О’Шы]] |- | ||'''24''' || [[Дэрэн Флэтчэр]] |- | ||'''27'''|| [[Мікаэль Сыльвэстар]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Алекс Фэргюсан]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1''' || [[Пэтар Чэх]] |- | ||'''3'''|| [[Эшлі Коўл]] |- | ||'''4'''|| [[Клёд Макелеле]] {{ЖК|21}} {{З поля|120+4}} |- | ||'''5'''|| [[Майкл Эсьен]] {{ЖК|118}} |- | ||'''6'''|| [[Рыкарду Карвалью]] {{ЖК|45+2}} |- | ||'''8'''|| [[Фрэнк Лэмпард]] {{Гол|45}} |- | ||'''10'''|| [[Джо Коўл]] {{З поля|99}} |- | ||'''11'''|| [[Дыд’е Драгба]] {{выдалены|0|116}} |- | ||'''13''' || [[Міхаэль Баляк]] {{ЖК|116}} |- | ||'''15'''|| [[Фляран Малюда]] {{З поля|92}} |- | ||'''26'''|| [[Джон Тэры]] (капітан) |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''23'''|| [[Карлё Кудычыні]] |- | ||'''7'''|| [[Андрэй Шаўчэнка]] |- | ||'''12'''|| [[Джон Обі Мікел]] |- | ||'''21'''|| [[Салямон Калю]] {{На поле|92}} |- | ||'''33'''|| [[Алекс Радрыгу Дыяс да Коста|Алекс]] |- | ||'''35'''|| [[Жуліяна Бэлецьці]] {{На поле|120+4}} |- | ||'''39'''|| [[Нікаля Анэлька]] {{На поле|99}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Аўрам Грант]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.rsssf.com/ec/ec200708.html#cc European Cup 2007-08 from RSSSF] * [https://web.archive.org/web/20090326143253/http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2008/301604_fr.pdf UEFA Full Time Report] * [https://web.archive.org/web/20090430042901/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round%3D15109/match%3D301604/report%3Dst.html UEFA Full Time Statistics] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:2008 год у футболе]] [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] 4c8ouoh8vheuo9ngvudxy4xbi97a9g6 Урадлівы паўмесяц 0 95495 2692424 1770834 2026-09-25T08:42:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692424 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fertile Crescent map rus.png|thumb|right|300px|Урадлівы паўмесяц]] '''Урадлівы паўмесяц''' — умоўная назва рэгіёна на [[Блізкі Ўсход|Блізкім Усходзе]], у якім у зімовыя месяцы назіраецца павышаная колькасьць ападкаў. Тэрмін зьяўляецца перакладам {{мова-en|Fertile Crescent|скарочана}}, уведзенага ў навуковы абарот амэрыканскім археолягам Джэймсам Брэстэдам каля 1900. Рэгіён мае выгнутую форму. З поўдня абмежаваны Сырыйскай і паўночна-арабійскімі пустынямі, з паўднёвага захаду — [[Сынайскі паўвостраў|Сынайскай паўвыспай]], з захаду — [[Міжземнае мора|Міжземным морам]], з поўначы — хрыбтом Таўр і [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор’ем]], з усходу — гарамі [[Заграс]]. Урадлівы паўмесяц лічыцца першым з цэнтраў, дзе зарадзілася [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля]]. Тут зьявіліся самыя старажытныя гарадзкія культуры сьвету ([[Ерыхон]], [[Чатал-Хуюк]]). == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20010813081928/http://news.nationalgeographic.com/news/2001/05/0518_crescent.html Ancient Fertile Crescent Almost Gone]. National Geographic {{ref-en}} {{Накід:Геаграфія}} [[Катэгорыя:Урадлівы паўмесяц| ]] 0m29o4d5glxrwp2znuyz7rcaklmam6x Порту (футбольны клюб) 0 100873 2692351 2691032 2026-09-24T18:56:18Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692351 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Порту |Лягатып = FC Porto.svg |ПоўнаяНазва = Futebol Clube do Porto |Заснаваны = 28 верасьня 1893 |Горад = [[Порту]], [[Партугалія]] |Стадыён = [[Эштадыю ду Драган]] |Умяшчальнасьць = 50 033 |Прэзыдэнт = |Трэнэр = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Партугаліі|ПортуЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Партугаліі|ПортуСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Партугаліі|Порту}} |Прыналежнасьць = Партугальскія <!-- Форма/Хатнія колеры --> |узор левай рукі1 = _porto1819h |узор футболкі1 = _porto1819h |узор правай рукі1 = _porto1819h |узор шортаў1 = |узор шкарпэтак1 = _fcp1819h |левая рука1 = FFFFFF |футболка1 = 0E00F7 |правая рука1 = FFFFFF |шорты1 = 0E00F7 |шкарпэткі1 = FFFFFF <!-- Форма/Выязныя колеры --> |узор левай рукі2 = _porto1819a |узор футболкі2 = _porto1819a |узор правай рукі2 = _porto1819a |узор шортаў2 = |узор шкарпэтак2 = _fcp1819a |левая рука2 = BBBBBB |футболка2 = BBBBBB |правая рука2 = BBBBBB |шорты2 = BBBBBB |шкарпэткі2 = BBBBBB }} «'''Порту'''» ({{мова-pt|Porto}}) — партугальскі футбольны клюб з гораду [[Порту]]. 31-разовы [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|чэмпіён Партугаліі]], 20-разовы ўладальнік [[Кубак Партугаліі па футболе|Кубка Партугаліі]] й 25-разовы ўладальнік [[Супэркубак Партугаліі па футболе|Супэркубка Партугаліі]]. У 2023 годзе клюб здабыў перамогу ў [[Кубак футбольнай лігі Партугаліі|Кубку лігі Партугаліі]]. Двухразовы ўладальнік [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Кубка чэмпіёнаў]] (1987, 2004), уладальнік [[Ліга Эўропы УЭФА|Кубка УЭФА]] (2003), пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]] (2011). Клюб быў заснаваны 28 верасьня 1893 году<ref>Rab MacWilliam; Tom Macdonald (2001-10). [http://books.google.com/?id=ylcv8GkAzFEC The World Encyclopedia of Soccer: A Complete Guide to the Beautiful Game]. Lorenz Books. {{ISBN|978-0-7548-0828-2}}.</ref><ref>Keir Radnedge (2001). [http://books.google.com/?id=9tcZAQAAIAAJ The illustrated encyclopedia of soccer]. Universe Pub. {{ISBN|978-0-7893-0670-8}}.</ref><ref>Gustavo Poli; Lédio Carmona (2006). [http://books.google.com/?id=rG3WkuElytcC Almanaque do futebol]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{ISBN|978-85-7734-002-6}}.</ref>, зьяўляецца прадстаўніком «вялікай тройкі» футбольных клюбаў [[Партугалія|Партугаліі]] разам з «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфікай]]» і «[[Спортынг Лісабон|Спортынгам]]». Прыхільнікаў «Порту» часьцяком называюць «цмокамі». «Порту» зьяўляецца другім самым пасьпяховым партугальскім футбольным клюбам, маючы на сваім рахунку 67 нацыянальных тытулаў (27 разоў, зь якіх ёсьць перамога ў [[Прымэйра-Ліга|нацыянальным чэмпіянаце]]). Больш, паводле гэтага паказчыку, толькі ў «Бэнфікі». Акрамя таго, клюб мае рэкордную сэрыю зь пяці перамогаў запар у [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|чэмпіянаце Партугаліі]], якія клюб атрымліваў з 1995 па 1999 гады. «Порту» мае й значныя перамогі ў міжнародных спаборніцтвах. Гэтак клюб мае перамогі ў такіх турнірах, як [[Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў УЭФА 1986—1987 гадоў|Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў 1986—1987 гадоў]], [[Міжкантынэнтальны кубак 1987 году]], [[Супэркубак УЭФА 1987 году]], стаўшы такім чынам адным зь нешматлікіх клюбаў у сьвеце, якія маюць перамогі ў трох асноўных міжнародных турнірах адначасова й адзіным такім у Партугаліі, [[Кубак УЭФА 2002—2003 гадоў|Кубак УЭФА 2003 году]], [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2003—2004 гадоў]], [[Міжкантынэнтальны кубак 2004 году]], [[Ліга Эўропы УЭФА 2010—2011 гадоў]]. «Порту» быў адным з чальцоў-заснавальнікаў Прэмэйры-Лігі ў 1933 годзе, і, разам з «Бэнфікай» і «Спортынгам», ён ніколі не вылятаў зь першага дывізіёну партугальскага футболу. Таксама «Порту» быў адным з чальцоў-заснавальнікаў расфармаванай [[G-14]], а таксама зьяўляецца чальцом [[Эўрапейская асацыяцыя клюбаў|Эўрапейскай асацыяцыі клюбаў]]. == Гісторыя == === Раньнія гады === [[Файл:António Nicolau d'Almeida.jpg|міні|зьлева|Першы заснавальнік клюбу Антонію Нікалаў дзі Алмэйда.]] Клюб быў заснаваны 28 верасьня 1893 году Антонію Нікалаў дзі Алмэйда, мясцовы гандляром партвэйнам і заўзятым спартоўцам, які захапіўся футболам яшчэ падчас сваёй паездкі ў Ангельшчыну<ref name="uefa">[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50064/profile/index.html «FC Porto»]. UEFA.</ref>. Свае першыя матчы «Порту» праводзіў зь іншымі партугальскімі клюбамі, у тым ліку матч супраць клюбу зь Лісабону 2 сакавіка 1894 году. Гэты матч праходзіў пад патранажам караля Партугаліі [[Карлуш I|Карлуша I]] і каралевы [[Амэлія Арлеанская|Амэліі Арлеанскай]], якія прыбылі на гульню ў Порту й прэзэнтавалі трафэй пераможцу гульні<ref name="uefa"/><ref>[http://www.rsssf.com/tablesp/portold.html#carlos «Taça D. Carlos I 1894»]. RSSSF.</ref>. На мяжы стагодзьдзяў энтузіязм Алмэйды крыху саслабіўся празь ціск з боку сям’і, і «Порту» ўступіў у пэрыяд бязьдзейнасьці<ref name="uefa"/>. У 1906 годзе [[Жузэ Мантэйру да Кошта]] вярнуўся ў Порту пасьля заканчэньня вучобы ў Ангельшчыне. Як і Алмэйда, трынаццаць гадоў таму, ён таксама быў зачараваны ангельскай гульнёй, і разам зь некаторымі паплечнікамі, вырашыў ізноў адрадзіць футбол у горадзе. 2 жніўня 1906 году «Порту» быў адроджаны, а Мантэйру быў прызначаны ягоным прэзыдэнтам. Хоць футбол і стаў рухаючай сілай клюбу, але ў «Порту» пачалі квітнець і іншыя віды спорту, у тым ліку [[гімнастыка]], [[барацьба]], [[плаваньне]], [[цяжкая атлетыка|цяжкая]] й [[лёгкая атлетыка]]. Неўзабаве пасьля гэтага «Порту» ўзяў у арэнду сваю першую хатнюю пляцоўку й наняў францускага трэнэр [[Адольф Касэнь|Адольфа Касэня]]<ref>Pereira da Silva, Joaquim. 1 March 1926. «O Tripeiro». — С. 113.</ref>. 15 сьнежня 1907 году «Порту» правёў свой першы матч супраць замежнай каманды, якім стаўся гішпанскі клюб «[[Рэал Фартуна Віга|Рэал Фартуна]]». Празь месяц пасьля першай гульні быў арганізаваны матча у адказ, які прайшоў у Гішпаніі, і, стаў першым замежным матчах для клюбу. Праз чатыры гады «Порту» здабыў свой першы тытул, атрымаўшы перамогу ў Кубку Жузэ Мантэйру да Кошта, які быў створаны прэзыдэнтам клюбу<ref>[http://www.rsssf.com/tablesp/portregchamp.html#jmcosta «Taça José Monteiro da Costa»]. RSSSF.</ref>. У 1912 годзе «Порту» аб’яднаў свае намаганьні з клюбам «[[Лэйшойнш Матузыньюш|Лэйшойнш]]», дзякуючы чаму паўстала футбольнай асацыяцыя Порту, якая зарганізавала рэгіянальны чэмпіянат на наступны год. Свой першы сэзон «Порту» скончыў на другім месцы, пасьля «[[Баавішта Порту|Баавішты]]», але ў наступным сэзоне клюб дамогся перамогі ў чэмпіянаце. Да сканчэньня сэзону 1920—1921 гадоў «Порту» шэсьць разоў станавіўся чэмпіёнам рэгіёну. Сэзон 1921—1922 гадоў быў адзначаны стварэньнем першым агульнанацыянальным футбольным турнірам — гэтам званым чэмпіянатам Партугаліі ({{мова-pt|Campeonato de Portugal|скарочана}}), які сутнасьці зьяўляўся кубкавым турнірам. Новае спаборніцтва было зарганізавана [[Партугальская фэдэрацыя футболу|нацыянальнай фэдэрацыяй футболу]], а фармат базаваўся на алімпійскай сыстэме накаўт раўнду, у якіх прымалі ўдзел чэмпіёны розных партугальскіх рэгіёнаў<ref>[https://web.archive.org/web/20140715035454/http://www.fpf.pt/Institucional/Sobre-FPF/Hist%C3%B3ria «História»]. Portuguese Football Federation.</ref>. Пасьля таго, як «Порту» атрымаў перамогу ў чацьвёртым запар рэгіянальным чэмпіянаце, клюб дайшоў да фіналу чэмпіянату Партугаліі, дзе каманда з поўначы краіны атрымала перамогу над сталічным «[[Спортынг Лісабон|Спортынгам]]» і стаў першым пераможцам турніру. У той час зьяўляючыся дамінуючай рэгіянальнай сілай, клюб сутыкнуўся з моцнай канкурэнцыяй у нацыянальным чэмпіянаце, атрымаўшы перамогі толькі ў трох зь іх за шаснаццаць гадоў у 1925, 1932 і 1937 гадох. У 1933—1934 гадоў «Порту» было адмоўлена ва ўдзеле ў чэмпіянаце за адмову адпусьціць сваіх гульцоў на матч паміж рэгіянальнымі камандамі гарадоў Порту й Лісабону. [[Файл:F.C. Porto Museum 04.jpg|значак|Клюбная кашуля з музэю «Порту».]] У наступным сэзоне, [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1934—1935 гадоў|1934—1935 гадоў]], фэдэрацыя стварыла яшчэ адзін турнір [[Прымэйра-Ліга|Прымэйра-ліга]], дзеля таго, каб падвысіць канкурэнтназдольнасьць партугальскага футболу й павялічыць колькасьць гульняў паміж супернікамі. Як рэгіянальны чэмпіён, «Порту» кваліфікаваўся ў першы розыгрыш турніру, які праводзіўся ў два кола паміж васьмю клюбамі. «Цмокі» занялі першы радок, перамогшы у 10 матчах з 14 і стаўшы, такім чынам, першым чэмпіёнам Партугаліі. Дзякуючы посьпеху новага фармату Прымэйра-ліга стала афіцыйным галоўным спаборніцтвам краіны з [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1938—1939 гадоў|сэзону 1938—1939 гадоў]], а былы чэмпіянат Партугаліі, які праводзіўся паводле алімпійскай сыстэмы, быў ператвораны ў [[кубак Партугаліі па футболе|кубак Партугаліі]]. Пасьля перафарматаваньня «Порту» зноўку стаў чэмпіёнам краіны, а на наступны сэзон пасьпяхова абараніў свой тытул. Трэці сэзон, аднак, клюб скончыў на другім радку, прапусьціўшы наперад «Спортынг». У наступным «Порту» нават не трапляў у лік прызэраў чэмпіянату да [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1946—1947 гадоў|сэзону 1946—1947 гадоў]], калі «цмокі» занялі трэці радок. У 1948 годзе «Порту» перамог ангельскага чэмпіёна «[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]» зь лікам 3:2 у таварыскім матчы. У гонар гэтае перамогі паплечнікі клюб прзэнтавалі камадзе вялізны трафэй, які быў выраблены з срэбра й дрэва й важыў 250 кг. Трафэю далі імя «Кубак Арсэналу». Пасьля 16-гадовага пэрыяду бяз тытулаў «Порту» вярнуўся на вяршыню партугальскага футболу, стаўшы чэмпіёнам у [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1955—1956 гадоў|сэзоне 1955—1956 гадоў]], пераўзышоўшы «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіку]]» толькі паводле лепшых вынікаў у асабістых сутрэчах. Пазьней у тым жа сэзоне «Порту» здабыў свой першы кубак Партугаліі, зрабіўшы, такім чынам, залаты дубль. Як пераможца партугальскае лігі «Порту» дэбютаваў у наваствораным [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў]] 1956—1957 гадоў, аднак шлюх клюба па Эўропе быў нядоўгім. «Порту» ў папярэднім раўндзе двойчы трываў паразу ад гішпанскага чэмпіёна «[[Атлетык Більбао|Атлетыка]]» зь Більбао. Праз год «Порту» зноўку здабыў кубак Партугаліі, перамогшы ў фінале «Бэнфіку» зь лікам 1:0 у фінале. Гэтыя два клюбы сустрэліся ў фінале й на наступны год, але на гэты раз «Бэнфіка» была мацней за «цмокаў», пазбавіўшы паўночнікаў магчымасьці зрабіць залаты дубль, бо за тры месяцы да гэтага «Порту» стаў чэмпіёнам краіны. Неўзабаве пасьля гэтага клюб занурыўся ў яшчэ адзін цьмяны пэрыяд сваёй гісторыі, найвышэйшым пунктам якога стала перамога ў кубку Партугаліі 1968 году. На працягу гэтага часу, «Порту» дасягнуў найгоршага 9-е месца, якое калі-небудзь займаў. Гэта здарылася ў [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1969—1970 гадоў|сэзоне 1969—1970 гадоў]]. Але, у той час «Порту» шэсьць разоў займаў 2-е месца. У эўрапейскіх спаборніцтвах, клюб дэбютаваў у [[Кубак кірмашоў|Кубку кірмашоў]] і ў [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЭФА|Кубку ўладальнікаў кубкаў]], аднак далей чым да трэцяга раўнду клюб не даходзіў. Адзін з самых трагічных момантаў клюбу адбыўся 16 сьнежня 1973 году, калі падчас матчу чэмпіянату супраць сэтубальскай «[[Віторыя Сэтубал|Віторыі]]», 26-гадовы капітан [[Фэрнанду Паскуал Нэвіш|Паван]] паваліўся без прытомнасьці на поле й затыр памёр у шпіталі<ref>[https://web.archive.org/web/20140427012524/https://www.dn.pt/desporto/fc-porto/interior/fc-porto-setubal-a-jornada-13-e-dia-de-lembrar-pavao-1446236.html «FC Porto–Setúbal à jornada 13: é dia de lembrar Pavão»]. Diário de Notícias.</ref>. У наступным месяцы «Порту» падпісаў пэруанскага нападніка [[Тэафільлё Кубільяс]]а, які стаў адным з самых пасьпяховых гульцоў клюба, забіўшы 65 галоў у 108 гульнях. === Міжнародны ўздым === У 1976 годзе ў клюб вярнуўся [[Жузэ Марыя Пэдроту]], які да гэтага быў гульцом «Порту» й галоўным трэнэрам клюбу ў канцы 1960-х гадох. [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1976—1977 гадоў|Сэзон 1976—1977 гадоў]] клюб скончыў на трэцім радку, аднак на наступны сэзон стаў чэмпіёнам, паклаўшы канец чэмпіёнскаму сухменю за апошнія 19 гадоў, калі «цмокі» ў апошні раз станавіліся лепшымі ў краіне. На міжнародным узроўні «Порту» дасягнуў чвэрцьфіналу Кубка ўладальнікаў кубкаў 1977—1978 гадоў, на шляху перамогшы «[[Манчэстэр Юнайтэд]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20100503064813/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season%3D1977/intro.html «1977/78: Two out of three for Anderlecht»]. UEFA.</ref>. У наступным сэзоне адразу ў першым матчы першага раўнду Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў «Порту» трываў цяжкую паразу за грэцкага клюбу [[АЕК Атэны|АЕК]] зь лікам 6:1. Дрэннае сканчэньне сэзону й страты шанцаў у нацыянальнай лізе й кубку краіны выклікала канфлікт паміж галоўным трэнэрам і прэзыдэнтам клюбу [[Амэрыку дзі Са]], які скончыўся звальненьнем Пэдроту з пасады. У сьнежні 1981 году «Порту» перамог «Бэнфіку» ў першым розыгрышу [[Супэркубак Партугаліі па футболе|Супэркубка Партугаліі]]. [[Файл:Europa Cup I Ajax tegen Porto 0-0 spelmomenten, Bestanddeelnr 933-4453.jpg|значак|У матчы супраць нідэрляндзкага «[[Аякс Амстэрдам|Аякса]]».]] Пэдроту вярнуўся ў клюб у красавіку 1982 году, дзякуючы новаму прэзыдэнту клюба [[Жоржы Нуну Пінту дзі Кошта]]. За месяц да гэтага «Порту» вылецеў у чвэрцьфінале Кубка ўладальнікаў кубкаў, саступіўшы аднаму з будучых фіналістаў турніру<ref>[https://web.archive.org/web/20100503061957/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season%3D1981/intro.html «1981/82: Home sweet home for Barcelona»]. UEFA.</ref>. Але спатрэбілася толькі два гады, каб клюб, нарэшце, дасягнуў першага свайго фіналу міжнароднага спаборніцтва. 16 траўня 1984 году «Порту» сустрэўся зь «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтусам]]», за які гуляў [[Мішэль Плятыні]], у рамках фіналу Кубка ўладальнікаў кубкаў, але трываў паразу зь лікам 2:1<ref>[https://web.archive.org/web/20100503062002/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season%3D1983/intro.html «1983/84: Star-studded Juventus make their mark»]. UEFA.</ref>. Ужо без Пэдроту, які сышоў у адстаўку з-за хваробы, «Порту» здабыў кубак і Супэркубак, але заняў толькі другі радок у чэмпіянаце за сьпінай у «Бэнфікі». Ачоленыя [[Артур Жоржы|Артурам Жоржы]], «цмокі» сталі чэмпіёнамі краіны, а дамарослы нападнік [[Фэрнанду Гоміш]], стаў лепшым бамбардзірам ня толькі лігі, але й усё Эўропы ў другі раз. Першы раз прыпаў на 1983 год<ref>[https://web.archive.org/web/20190904215705/http://www.eusm.eu/item/goldenshoe_winners.htm «Golden Shoe»]. European Sports Media.</ref>. Абараніўшы чэмпіёнскі тытул на наступны год, «Порту» забясьпечыў сабе месца ў Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў на сэзон 1986—1987 гадоў. У першай гульні клюб атрымаў рэкордную для сабе перамогу, зь лікам 9:0 адолеўшы мальтыйскі «[[Рабат Аякс]]». Пасьля гэтага партугальскі клюб крок за крокам прайшоў да фіналу, перамогшы чэскі «[[Віткавіцы Острава|Віткавіцы]]», дацкі «[[Брэнбю Капэнгаген|Брэнбю]]» й кіеўскае «[[Дынама Кіеў|Дынама]]». Супернікам па фінале стала нямецкая «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]». Да 77 хвіліны матчу фінальнага паядынку «Порту» трываў паразу ад «Баварыі», аднак, у канцы матчу галы [[Раба Маджэр]]а й [[Жуары]], дапамаглі партугальцам сьвяткаваць гістарычную перамогу<ref>[https://web.archive.org/web/20111206181335/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1986/overview/index.html#198687+madjer+inspires+porto+triumph «1986/87: Madjer inspires Porto triumph»]. UEFA.</ref>. У наступным сэзоне каманнду ачоліў новы галоўны трэнэр [[Томіслаў Івіч]]. Пад ягоным кіраўніцтвам клюб здабыў [[Супэркубак УЭФА]], перамогшчы нідэрляндзкі «[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]», і [[Міжкантынэнтальны кубак]], перамогчы ўругвайскі «[[Пэньяроль Мантэвідэо|Пэньяроль]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20170331175728/http://www.uefa.com/uefasupercup/history/season=1987/index.html «1987: Sousa makes sure for Porto»]. UEFA.</ref>. У гэтым жа [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1987—1988 гадоў|сэзоне 1987—1988 гадоў]] клюб здабыў кубак Партугаліі й чарговую перамогу ў чэмпіянаце краіны з рэкорднай колькасьцю забітых галоў (88) і адлегласьцю ў пунктах ад срэбнага прызэра «Бэнфікі» (15). У адрозьненьні ад папярэдняга сэзону «Порту» не абараніў чэмпіёнскі тытул у [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1988—1889 гадоў|сэзоне 1988—1889 гадоў]], а многія лідэры, як то Маджэр і Гоміш, шмат часу адсутнічалі ў складзе з-за траўмаў. Празь пятнаццаць гадоў пасьля дэбюту Гоміш пакінуў клюб, дзе стаў лепшым бамбрадзірам клюбу ўсіх часоў, забіўшы 352 галы ў 455 матчах. Зноўку ачоленыя Артурам Жоржы, «цмокі» здабылі чэмпіёнскі тытул і дадалі яшчэ два трафэі, як то перамогі ў кубку й Супэркубку краіны ў 1991 годзе. === Бобі Робсан і Жузэ Маўрыньню === [[Файл:Bobby Robson Cropped.jpg|міні|зьлева|[[Бобі Робсан]] не аднойчы прыводзіў клюб да перамогі ў айчынным чэмпіянаце.]] У сярэдзіне [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1993—1994 гадоў|сэзону 1993—1994 гадоў]] «Порту» ачоліў ангелец [[Бобі Робсан]], які да гэтага быў звольнены зь лісабонскага «Спортынгу». Клюб здолеў толькі скараціць адставаньне ад чэмпіёна «Бэнфікі», але дасягнуў паўфіналу Лігі чэмпіёнаў, а таксама скончыў сэзон перамогай над «Спортынгам» у фінале кубка Партугаліі. У сваім першым поўным сэзоне Робсан здолеў перамагчы ў чэмпіянаце краіны [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1994—1995 гадоў|сэзону 1994—1995 гадоў]]. Праблемы з здароўем Робсана не дазволелі трэнэру ўдала кіраваць камандай на пачатку сэзону, але «Порту» ўсё ж абараніў чэмпіёнскі тытул. Нападнік [[Дамінгуш Пасыенсія]] стаў лепшым бамбардзірам клюбу ў другі раз запар і ўвогуле чэмпіянату. Пасьля сыходу Робсана ў «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёну]]», новым галоўным трэнэрам быў прызначаны [[Антонію Алівэйра]]. Пад ягоны кіраўніцтвам «Порту» атрымаў перамогу ў чэмпіянаце, кубку й Супэркубку. Другі клюб лігі «Бэнфіка» саступіў «цмокам» у чэмпіянаце 13 пунктаў. У Супэркубку «Порту» разграміў адвечанага суперніка «Бэнфіку» на іхнай стадыёне зь лікам 5:0. Траснфэр бразыльца [[Марыю Жардэл]]а дазволіў улюб з Порту правесьці выдатны сэзон у [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 1996—1997 гадоў|Лізе чэмпіёнаў 1996—1997 гадоў]]. «Порту» перамог «[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]» у Італіі й атрымаў перамогу ў сваёй групе нават без паразаў. Акрамя таго, Жардэл дапамог клюбу атрымаць трэцюю перамогу ў чэмпіянаце запар, стаўшы лепшым бамбардзірам турніру. Гэтае дасягненьне дазволіла паўтарыць посьпех «Спортынга» яшчэ ў 1950-х гадох. У нааступныя сэзоны [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1997—1998 гадоў|1997—1998]] і [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1998—1999 гадоў|1998—1999 гадоў]] «Порту» зноўку стаўся пераможцам чэмпіянату, усталяваўшы новы рэкорд паводле колькасьці чэмпіёнстваў запар, і ўвесь гэты час Жардэл станавіўся лепшым бамбардзірам лігі. У 1999 годзе Жардэл атрымаў «[[Залатая буца|Залатую буцу]]». «Порту» страціў шанец перамагчы ў шостым сэзоне лігі запар, пасьля таго як скончыў [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 1999—2000 гадоў|сэзон 1999—2000 гадоў]] на другім месцы, прапусьціўшы наперад «Спортынг», але атрымаў перамогу ў кубку Партугаліі ўжо ў дзясяты раз. Не зважачы на тое, што ў наступным годзе «цмокі» зноўку здабылі кубка краіны, да чэмпіёнства не хапіла ўсяго аднага кроку, што прывяло да адстаўкі [[Фэрнанду Сантуш]]а з пасады галоўнага трэнэра ў канцы сэзону. Новым трэнэрам быў прызначаны [[Актавію Машаду]], але адразу здолеў здабыць Супэркубка Партугаліі ў процістаяньні супраць «Баавішты». Аднак, гэта было адзіным дасягненьнем сэзону, які завершыўся для «Порту» толькі трэцім месцам — самым нізкім за апошнія 20 гадоў. Параза ў кубку краіны й чарговая паразу ў чэмпіянаце прывяла да звальненья Машаду, які ачольваў каманду ўсяго 36 гульняў. [[Файл:Mourinho CSKA Moscow 05042010 2.jpg|міні|Дзякуючы [[Жузэ Маўрыньню]] клюб здабыў [[Ліга Эўропы УЭФА|Кубак УЭФА]] й атрымаў перамогу ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]].]] Праз два дні, «Порту» склаў кантракт з трэнэрам «[[Уніян Лейрыя|Лейрыі]]», [[Жузэ Маўрыньню]], які раней працаваў у клюбе побач з Робсанам<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=15693.html «Mourinho ready for Porto challenge»]. UEFA.</ref>. У сваёй першай прамове Маўрыньню заявіў, што клюб атрымае перамогу ў чэмпіянаце ў наступным сэзоне. Ён выканаў сваё абяцаньне й правёў адзін з самых пасьпяховых сэзонаў клюбу за апошнія гады. Дзякуючы намаганьням такім гульцам, як то [[Дэку]], [[Рыкарду Карвалью|Рыкарду Карвальлю]] й [[Манішэ]], «Порту» меў па сканчэньні [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 2002—2003 гадоў|сэзону 2002—2003 гадоў]] перавагу ў 11 пунктаў над «Бэнфікай», якая фінішавала другой. Клюб здабыў Кубак УЭФА, перамогшы у драматычным фінале «[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]» у дадатковы час, такім чынам здыбыўшы ской другі эўрапейскі тытул<ref>[https://web.archive.org/web/20180614193452/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2002/overview/index.html#200203+mourinho+makes+mark «2002/03: Mourinho makes his mark»]. UEFA.</ref>. Акрамя таго, Маўрыньню забясьпечыў перамогу клюбу ў кубку краіны, адолеўшы свой былы клюб «Лейрыю». [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе 2003—2004 гадоў|Сэзон 2003—2004 гадоў]] пачаўся зь перамогі ў Супэркубку Партугаліі над «Лейрыяй». Аднак, празь некалькі тыдняў «Порту» ня здолеў атрымаць Супэркубка УЭФА, саступіўшы італьянскаму «Міляну» зь лікам 1:0<ref>[https://web.archive.org/web/20130707114438/http://www.uefa.com/uefasupercup/history/season=2003/index.html «2003: Shevchenko steals the show»]. UEFA.</ref>. Сыход нападніка [[Элдэр Паштыга|Элдэра Паштыгі]] кампенсаваўся падпісаньнем паўднёваафрыканскага гульца [[Бэні Макарці]], які забіў 20 галоў у чэмпіянаце, а «Порту» зноўку стаў чэмпіёнам краіны. У лізе чэмпіёнаў клюб, ачолены Маўрыньню, заняў другое месца ў сваёй групе, траваючы паразу толькі аднойчы мадрыдзкаму «[[Рэал Мадрыд|Рэалу]]». Клюб выйшаў у 1/8 фіналу, дзе сустрэўся з «Манчэстэр Юнайтэд». Дзякуючы голу 90-й хвіліне другога матчу на «[[Олд Трафард]]» «цмокі» прабіліся далей, дзе пасьлядоўна перамаглі «[[Алімпік Ліён|Ліён]]» і «[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэпартыва]]» й дасягнулі фіналу. Галоўны паядынак турніру скончыўся перамогай «Порту» зь лікам 3:0 у матчы супраць «[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]». === Апошнія гады === Пасьпяховыя выступы «Порту» на міжнароднай арэне ўзмацнілі рэпутацыю Маўрыньню й шэрагу ключавых гульцоў, як то Карвальлю, [[Паўлу Фэрэйра|Фэрэйра]] й Дэку, склаўшы лепшыя кантракты зь іншымі клюбамі<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=185219.html «Mourinho checks in at Chelsea»]. UEFA.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150925215444/http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/chelsea-sign-carvalho-from-porto-in-pound20m-deal-6164708.html «Chelsea sign Carvalho from Porto in £20m deal»]. The Independent.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/3782871.stm «Chelsea to sign Ferreira»]. BBC Sport.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/7482359.stm «Chelsea sign Barca playmaker Deco»]. BBC Sport.</ref>. Наступны сэзон быў нетыповы для клюбу, які ачольвалі пасьлядоўны тры галоўныя трэнэры, як то [[Люіджы Дэльнэры]], [[Віктар Фэрнандэс]] і [[Жузэ Каўсэйру]]. Пад кіраўніцтвам Фэрнандэса, «Порту» атрымаў перамогу ў Супэркубку Партугаліі й Міжкантынэнтальным кубку, але трываў паразу ў Супэркубку УЭФА ад «[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсіі]]». Атрымаўшы толькі 17 перамог у 34 матчах «Порту» заняў другі радок у чэмпіянаце, саступіўшы «Бэнфікі» толькі тры пункты. У гэты пэрыяд «Порту быў замяшаны ў карупцыйным скандале<ref>[https://www.theguardian.com/world/2004/dec/26/deniscampbell.theobserver «Portuguese football champions shaken by corruption charges»]. The Guardian.</ref>. У [[Прымэйра-Ліга 2005—2006 гадоў|сэзоне 2005—2006 гадоў]] нідэрляндзкі трэнэр [[Ка Адрыяансэ]] ачоліў каманду. Дзякуючы ягонай пераарганізацыі каманды, клюб ня толькі атрымаў перамогу ў чэмпіянаце краіны, але й дамогся перамогі ў кубку Партугаліі. Аднак, у Лізе чэмпіёнаў справы клюбу былі непасьпяховымі. Новы [[Прымэйра-Ліга 2006—2007 гадоў|сэзон 2006—2007 гадоў]] клюб пачаў з новым трэнэрам [[Жэзуалду Фэрэйра]]м, які далучыўся да клюбу з «Баавішты». «Порту» адразу здабыў Супэркубак Партугаліі. У чэмпіянаце перамога была здабыта толькі ў апошнім туры, «цмокі» пераўзышлі «Спортынг» толькі на адзін пункт, а «Бэнфіку» — на два. У наступным сэзоне клюб у трэці раз запар стаў чэмпіёнам краіны, а нападнік [[Лісандра Лёпэс]] стаў лепшым бамардзірам турніру. Ты ня менш, у фіналах кубка й Супэркубка краіны «Порту» саступіў «Спортынгу». У выніку разгляду справы аб матчах па змове ў партугальскім футболе, «Порту» быў пакараны стратай шасьці пунктаў, але гэта не паўплывала на канчатковую табліцу<ref>[https://web.archive.org/web/20170916081517/http://noticias.sapo.pt/lusa/artigo/5f4b0a43f4bc115e718378.html «Apito Final – FC Porto perde seis pontos, Pinto da Costa suspenso por dois anos, Boavista despromovido»]. SAPO Notícias.</ref>. У [[Прымэйра-Ліга 2008—2009 гадоў|сэзоне 2008—2009 гадоў]] «Порту» зноўку стаў чэмпіёнам краіны, а ў Лізе чэмпіёнаў клюб дасягнуў чвэрцьфіналу, дзе саступіў «Манчэстэр Юнайтэд». Пяты запар чэмпіёнскі тытул ня быў дасягнуты «цмокі» празь перамогу ў чэмпіянаце «Бэнфікі». Акрамя таго, кубак краіны 2010 году таксама быў атрыманы лісабонскім клюбам, што сталася чыньнікам звальненьня Фэрэйры. [[Файл:2011 UEFA Europa League Final - Opening ceremony.jpg|міні|зьлева|[[Фінал Лігі Эўропы УЭФА 2011 году|Фінальны матч]] Лігі Эўропы 2011 году, дзе «Порту» перамог «[[Брага (футбольны клюб)|Брагу]]» зь лікам 1:0.]] Увесну 2010 году клюб ачоліў былы памочніка Маўрыньню [[Андрэ Вілаш-Боаш]], які падрыхтаваў глебу для вельмі пасьпяховага [[Прымэйра-Ліга 2010—2011 гадоў|сэзону 2010—2011 гадоў]], які пачаўся перамогай у Супэркубку краіны над «Бэнфікай» зь лікам 2:0. Дзякуючы натхнёнай гульні лідэраў клюбу, як то [[Жуан Маўтыньню|Жуана Маўтыньню]], [[Сылвэштры Варэла]], [[Радамэль Фалькао Гарсія|Радамэля Фалькао]] й [[Жыванілду Халк|Жыванілду Халка]], «Порту» моцна правёў сэзон партугальскага першынства й забясьпечыў перамогу ў турніры за пяць тураў да сканчэньня чэмпіянату пасьля перамогі над «Бэнфікай» на сваім стадыёне. Акрамя таго, клюб на атрымаў ніводнай паразы за сэзон, атрымаўшы 16 перамог запар<ref>[http://desporto.publico.pt/noticia.aspx?id=1494186 «FC Porto invicto confirmou na Madeira o seu lugar na história do campeonato»]. Público.</ref>. Праз восем гадоў пасьля перамогі ў Кубку УЭФА 2003 году «Порту» зноўку дасягнуў фіналу лігі Эўропы (новая назва турніру), дзе сустракаўся з партугальскай «[[Брага (футбольны клюб)|Брагай]]». Дзякуючы адзінаму голу Фалькао, клюб атрымаў перамогу й турніры<ref>[https://www.theguardian.com/football/2011/may/18/porto-braga-europa-league-final-match-report «Falcao strikes to bring Europa League glory to Porto»]. The Guardian.</ref>, а Вілаш-Боаш стаў самым маладым трэнэрам, які дамогся перамогі ў турнірах арганізаваных УЭФА<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1645930.html «The rise of new Chelsea manager Villas-Boas»]. UEFA.</ref>. Праз чатыры дні «Порту» здабыў трэці запар кубак Партугаліі, перамогшы «[[Віторыя Гімарайнш|Віторыю]]» з Гімарайншу зь лікам 6:2. Пасьля таго як Вілаш-Боаш пакінуў клюбу дзеля таго, каб далучыцца да «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]», «Порту» ачоліў ягоны памочніка [[Вітор Пэрэйра]]. У трэці раз запар клюб распачаў новы сэзон зь перамогі ў Супэркубку Партугаліі, але затым трываў паразу ў Супэркубку УЭФА ад «Барсэлёны» зь лікам 2:0<ref>[https://web.archive.org/web/20120830184614/http://www.uefa.com/uefasupercup/history/season=2011/index.html «2011: Number four for Barcelona»]. UEFA.</ref>. Не зважаючы на тое, што клюб страціў добрага нападніка Фалькао, які перайшоў у мадрыдзкі «[[Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]», чэмпіёнскі тытул быў з посьпехам захаваны. Тым ня мешн, клюб выбыў з барацьбы за кубак краіны й Лігі чэмпіёнаў, а ў Лізе Эўропы «Порту» трываў паразу ад «[[Манчэстэр Сіці]]»<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2012/matches/round=2000273/match=2007436/postmatch/report/index.html#city+portos+defence «Slick City end Porto's UEFA Europa League defence»]. UEFA.</ref>. У 2013 годзе каманду ачоліў [[Паўлу Фансэка]], які да таго прывёў «[[Пасуш ды Фэрэйра (футбольны клюб)|Пасуш Фэрэйра]]» да трэцяга месца ў чэмпіянаце. Наступныя сэзоны прайшлі пад дамінаваньнем «Бэнфікі», але «Порту» за чатыры сэзоны стала ўваходзіў у тройку прызэраў. Тым ня менш, адразу пасьля прыходу Фансэка здабыў з клюбам чарговы Супэркубак краіны. У Лізе Эўропы клюб дасягнуў чвэрцьфіналу, але саступіў гішпанскай «[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільлі]]»<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2014/matches/round=2000472/match=2012675/postmatch/report/index.html#sevilla+surge+past+porto «Sevilla surge past Porto and into semis»]. UEFA.</ref>. Пасьля клюб ачольвалі [[Хулен Ляпэтэгі]], [[Жузэ Пэзэйру]] й [[Нуну Эшпірыту Санту]], аднак толькі [[Сэржыю Кансэйсан]] здолеў прывесьці клюб да перамогі ў чэмпіянаце ў [[Прымэйра-Ліга 2017—2018 гадоў|сэзоне 2017—2018 гадоў]], пасьля доўгага перапынку<ref>[https://www.publico.pt/2018/05/06/desporto/noticia/e-o-penta-vai-para-sergio-conceicao-1827321 «E o "penta" vai para Sérgio Conceição»]. Público.</ref>. == Стадыён == {{Асноўны артыкул|Эштадыю ду Драган}} [[Файл:Estadio dragao entrance.jpg|міні|зьлева|Галоўны ўваход на стадыён.]] Хатнія матчы клюб праводзіць на «[[Эштадыю ду Драган]]», які літаральна перакладаецца як стадыён цмокаў, у [[Порту]]. Стадыён быў пабудаваны ў 2003 годзе як замена старога клюбнага стадыёну, «[[Эштадыю даш Анташ]]», і як месца для правядзеньня матчаў [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|чэмпіянату Эўропы 2004 году]]. Стадыён мае ёмістасьць у 50 399 заўзятараў, а ўсе месцы зьяўляюцца сядзячымі. Назва стадыёну паходзіць ад прысутнасьці цмоку на гербе гораду Порту ў часы існаваньня манархіі. Сплянаваны стадыён быў архітэктарам Мануэлем Салгаду й пабудаваны забудоўшчыкам Grupo Amorim. Кошт аб’екта склаў амаль 98 млн эўра, зь якіх амаль 18,5 млн было ўтрымана з падаткаплацельшчыкаў. Каб падтрымліваць выдаткі, кожная трыбуна атрымала адну ці дзьве спонсарскія назвы. Гасьцявы сэктар на стадыёне месьціцца ў левым куце паўночнай трыбуны, у той час як прыхільнікі мясцовага клюбу месьцяцца на паўднёвай трыбуне. У недалёкім мінулым было завершана будаўніцтва мульці-спартовай арэны каля стадыёну, для іншых кантраляваных клюбам спартовых камандаў, як то каманды па [[гандбол]]е й [[баскетбол]]е, якія зьяўляюцца рэгулярнымі прэтэндэнтамі на нацыянальныя тытулы, а таксама каманда па [[хакей на роліках|хакеі на роліках]], якая зьяўляецца адной з найлепшых у гэтым відзе спорту ва ўсім сьвеце. === Музэй === Футбольны клюб «Порту» мае больш чым 20 кубкаў і трафэяў у экспазыцыі свайго музэю, які месьціцца ў межах стадыёну. Музэй яшчэ не адчынены для публічнага прагляду, аднак у недалёкай будучыні плянуецца ягонае адкрыцьцё. == Склад == : ''Актуальны на 19 верасьня 2026 году'' {{Склад}} {{Гулец1|4|Q61744153|Аб|}} {{Гулец1|5|Q16212492|Аб|}} {{Гулец1|7|Q124055329|Нап|}} {{Гулец1|8|Q123349034|ПА|}} {{Гулец1|9|Q116923606|Нап|}} {{Гулец1|10|Q99485150|ПА|}} {{Гулец1|11|Q54858384|Нап|}} {{Гулец1|12|Q67616315|Аб|}} {{Гулец1|13|Q20972416|ПА|}} {{Гулец1|14|Q5137255|Бр|}} {{Гулец1|15|Q108033782|ПА|}} {{Гулец1|16|Q19603924|ПА|}} {{Гулец1|17|Q66741038|Нап|}} {{Гулец1|18|Q58754676|Аб|}} {{Падзел складу}} {{Гулец1|19|Q15113616|Нап|}} {{Гулец1|20|Q130809237|Аб|}} {{Гулец1|21|Q116762661|Аб|}} {{Гулец1|22|Q104375627|ПА|}} {{Гулец1|24|Q21621085|Бр|}} {{Гулец1|29|Q33296979|Нап|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]}} {{Гулец1|33|Q124661440|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Тотэнгэм Готспур|Тотэнгэм]]}} {{Гулец1|37|Q130553755|Нап|}} {{Гулец1|42|Q18635274|ПА|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]}} {{Гулец1|52|Q118858754|Аб|}} {{Гулец1|57|Q134621146|Нап|}} {{Гулец1|74|Q56308263|Аб|}} {{Гулец1|77|Q131520969|Нап|}} {{Гулец1|99|Q26255578|Бр|капітан}} {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.fcporto.pt/ Афіцыйны сайт] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50064/profile/index.html Профіль клюбу на сайце UEFA] * [https://web.archive.org/web/20130801034521/http://www.lpfp.pt/liga_zon_sagres/pages/clube.aspx?epoca=20112012&clube=fc_porto Профіль клюбу на сайце Партугальскай лігі] {{Супэрліга чэмпіянату Партугаліі па футболе}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:Порту (футбольны клюб)| ]] 952uz42pagr8mwrxjm8nnw8q7pay4oj ПСВ Эйндговэн 0 102368 2692293 2691046 2026-09-24T15:50:09Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692293 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = ПСВ |Лягатып = Logo psv eindhoven.png |ПоўнаяНазва = Philips Sport Vereniging NV |Заснаваны = 31 жніўня 1913 |Горад = [[Эйндговэн]], [[Нідэрлянды]] |Стадыён = [[Філіпс (стадыён)|Філіпс]] |Умяшчальнасьць = 35 186 |Прэзыдэнт = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Нідэрляндаў|ПСВЭйндговЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Нідэрляндаў|ПСВЭйндговСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Нідэрляндаў|ПСВЭйндгов}} |Прыналежнасьць = Нідэрляндзкія <!-- Форма/Хатнія колеры --> |узор левай рукі1 = _psv1213h |узор футболкі1 = _red_stripes |узор правай рукі1 = _psv1213h |узор шортаў1 = _stripes_cut_white |узор шкарпэтак1 = |левая рука1 = FF0000 |футболка1 = FFFFFF |правая рука1 = FF0000 |шорты1 = 000000 |шкарпэткі1 = FFFFFF <!-- Форма/Выязныя колеры --> |узор левай рукі2 = _psv1112a |узор футболкі2 = _psv1112away |узор правай рукі2 = _psv1112a |узор шортаў2 = _psv1112a |узор шкарпэтак2 = |левая рука2 = 000000 |футболка2 = 000000 |правая рука2 = 000000 |шорты2 = FF0000 |шкарпэткі2 = 3399DD }} '''ПСВ''' ({{мова-nl|PSV}}; поўная назва: ''Philips Sport Vereniging'') — нідэрляндзкі футбольны клюб з гораду [[Эйндговэн]]. Заснаваны ў 1913 годзе. 27-разовы [[Чэмпіянат Нідэрляндаў па футболе|чэмпіён Нідэрляндаў]] і 11-разовы ўладальнік [[Кубак Нідэрляндаў па футболе|Кубка Нідэрляндаў]]. Уладальнік [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Кубка чэмпіёнаў]] (1988), уладальнік [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]] (1978). Клюб зьяўляецца адным з трох нідэрляндзкіх клюбаў, якія валодалі Эўрапейскім кубкам, побач з «[[Аякс Амстэрдам|Аяксам]]» і «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноордам]]». Перамогу ў Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў ПСВ атрымаў у 1988 годзе ў гульні супраць «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфікі]]», што зрабіла яго другім нідэрляндзкім клюбам, які дасягнуў [[Залаты хет-трык|Залатога хет-трыку]]. Клюб мае мянушку «буры» ({{мова-nl|boeren|скарочана}} — «фэрмэры») у сувязі зь іхным паходжаньнем, як правінцыйны клюб. Хатняй арэнай клюбу зьяўляецца стадыён «[[Філіпс (стадыён)|Філіпс]]», які месьціцца ў эйндговэнскім раёне Стрэйп. == Гісторыя == [[Файл:PSV Kampioenselftal 1929.jpg|міні|зьлева|Клюб у 1929 годзе.]] Пасьля таго, як [[Герард Філіпс|Герард]] і [[Антон Філіпс]]ы стварылі сваё прадпрыемства электронікі, 31 жніўня 1913 году быў створаны на базе завода футбольны клюб з нагоды стагодзьдзя паразы французаў у [[Напалеонаўскія войны|вайне з Напалеонам]]. Хатні стадыён, «[[Філіпс (стадыён)|Філіпс]]», які быў вядомы тады пад назовам «Philips Sportpark», быў пабудаваны ў часы стварэньня клюбу, хоць рамонты й паляпшэньне пляцоўкі праводзіліся на працягу многіх гадоў. З-за сваіх цесныя сувязяў з кампаніяй [[Phillips]], ПСВ носіць на футболцы назоў прадпрымства бесьперапынна з 1982 году, што зьяўляецца рэкордам для нідэрляндзкага футболу. У [[Чэмпіянат Нідэрляндаў па футболе 1962—1963 гадоў|сэзоне 1962—1963 гадоў]], адзначаючы клюбнае 50-годзьдзе, на пасаду галоўнага трэнэра быў прызначаны [[Брам Апэль]]. Першыя вынікі былі катастрафічнымі, то бок за стартавыя шэсьць гульняў клюб здолеў зарабіць толькі шэсьць пунктаў. Тым ня менш, у наступным вынікі значна палепшыліся, што прывяло да першага месца на час зімовага перапынку. Перамога над «[[Аякс Амстэрдам|Аяксам]]» зь лікам 5:2 у чэрвені азначала, што ПСВ здолеў зарабіць свой чарговы нацыянальны тытул, а [[П’ер Керкгофс]] узначаліў рэйтынг бамбардзіраў з 22 галамі<ref>[https://archive.today/20130624232739/http://www.stichting1913.nl/de-4e-landstitel-1963 «De 4e landstitel»]. Stichting 1913.</ref>. У наступным годзе ПСВ заняў толькі другое месца ў лізе, але істотна прасунуўся ў эўракубках, упершыню дасягнуўшы чвэрцьфіналу [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў]], дзе, аднак, быў выбіты швайцарскім «[[Цюрых (футбольны клюб)|Цюрыхам]]». Апэль заставаўся трэнэрам на працягу пяці гадоў, а пазьней быў зьменены на гэтае пасадзе Міланам Нікалічам і Вімам Блёкляндам<ref>[https://web.archive.org/web/20130609120927/http://www.ronaldzwiers.0catch.com/PSV/PSV.htm «PSV»]. Ronald Zwiers.</ref>. [[Вілі ван дэр Кёйлен]] быў падпісаны клюбам у 1964 годзе, а ў 1966 годзе, зарабіўшы 23 галы на свой рахунак у розыгрышу лігі, стаў найлепшым бамбардзірам лігі толькі ў 20 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20131217183500/http://www.stichting1913.nl/de-5e-landstitel-1975 «De 5e landstitel»]. Stichting 1913.</ref>. У наступныя гады клюб двойчы дасягаў фіналу кубка краіны й прасоўваўся да паўфіналу эўрапейскіх кубкаў, але на пачатак 1970-х гадоў галоўнымі сіламі ў Нідэрляндах былі «Аякс» і «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]». У сярэдзіне й канцы 1970-х гадоў ПСВ атрымаў неверагодны росквіт. У тыя часы за клюб гулялі такія гульцы, як Вілі ван дэр Кёйлен, браты ван дэ Керкгофы, [[Ян ван Бэвэрэн]], [[Ян Пуртфліт]], [[Гары Любсэ]] й [[Гуўб Стэвэнс]]. Разам зь імі клюб перамог у двух розыгрышах [[Кубак Нідэрляндаў па футболе|Кубка Нідэрляндаў]] і трох айчынных чэмпіянатах. ПСВ таксама перамог у розыгрышу [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]], перамогшы ў фінале 1978 году францускі клюб «[[Бастыя (футбольны клюб)|Бастыя]]» зь лікам 3:0 у матчы ў адказ, калі першы матч скончыўся нулявой нічыёй<ref>[https://web.archive.org/web/20100124002403/http://www.uefa.com/competitions/uefacup/history/season=1977/intro.html UEFA Cup final 1978]. uefa.com</ref>. У 1988 годзе, калі галоўным трэнэрам клюбу быў [[Гуўс Гідынк]], а за каманду выступалі такія гульцы як [[Рональд Куман]], [[Эрык Герэтс]], [[Сёрэн Лербі]] й [[Вім Кіфт]], ПСВ перамог у розыгрышу [[Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў|Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў]] у першы й пакуль адзіны раз у сваёй гісторыі, абыграўшы па пэнальці «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіку]]» пасьля асноўнага часу, які скончыўся ўнічыю 0:0<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/matches/season=2011/round=2000131/match=2007723/prematch/focus/index.html/ Interview with Berend Scholten]. UEFA.com</ref>. Вырашальны пэнальці адбіў галкіпэр эйндговэнскага клюбу [[Ганс ван Брокелен]]. Цікава, што ПСВ узяў трафэй, нягледзячы на тое, што ў апошніх пяці матчаў у турніры клюб ня зьведваў перамогаў, ПСВ пакрочыў у фінал згуляўшы ўнічыю ў абодвух матчах як з «[[Бардо (футбольны клюб)|Бардо]]», гэтак і з «[[Рэал Мадрыд|Рэалам]]», апынуўшыся мацней толькі паводле большай колькасьці галоў на чужым полі. == Стадыён == [[Файл:Philips Stadion.jpg|міні|250пкс|Стадыён «Філіпс»]] Хатняй арэнай клюбу зьяўляецца стадыён «[[Філіпс (стадыён)|Філіпс]]» у Эйндговэне. Стадыён быў пабудаваны ў 1913 годзе, і з часу заснаваньня клюб не пакідаў сваю арэну. Умяшчальнасьць стадыёну складае 35 тысячаў месцаў, аднак разглядаецца далейшае павелічэньне ёмістасьці стадыёну да 45 тысячаў. Улетку 2005 году савет дырэктараў клюбу прыняў рашэньне прыбраць высокія рашоткі вакол поля, замяніўшы іх 90-сантымэтровай агароджай, якая адлучае гледачоў ад газона. Пакараньне за несанкцыянаваны выхад на поле складае 15 тысячаў эўра й дзесяцігадовую забарону на наведваньне арэны. На стадыёне праводзіліся матчы [[Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў|Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў]], а таксама праводзіла свае міжнародныя хатнія сустрэчы [[Зборная Нідэрляндаў па футболе|зборная Нідэрляндаў]]. У 2000 годзе на стадыёне прайшлі тры матчы [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2000 году|чэмпіянату Эўропы]], а ў 2006 годзе на стадыёне прайшоў фінал [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]]. == Тытулы == * '''[[Чэмпіянат Нідэрляндаў па футболе|Чэмпіён Нідэрляндаў]]''': 27 ** 1929, 1935, 1951, 1963, 1975, 1976, 1978, 1986, 1987, 1988, ** 1989, 1991, 1992, 1997, 2000, 2001, 2003, 2005, 2006, 2007, ** 2008, 2015, 2016, 2018, 2024, 2025, 2026 * '''Уладальнік [[Кубак Нідэрляндаў па футболе|Кубка Нідэрляндаў]]''': 11 ** 1950, 1974, 1976, 1988, 1989, 1990, 1996, 2005, 2012, 2022, ** 2023 * '''Уладальнік [[Супэркубак Нідэрляндаў па футболе|Супэркубка Нідэрляндаў]]''': 15 ** 1992, 1996, 1997, 1998, 2000, 2001, 2003, 2008, 2012, 2015, ** 2016, 2021, 2022, 2023, 2025 * '''Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]''': 1 ** 1988 * '''Уладальнік [[Ліга Эўропы УЭФА|Кубка УЭФА]]''': 1 ** 1978 == Склад == : ''Актуальны на 19 верасьня 2026 году'' {{Склад}} {{Гулец1|1|Q3339778|Бр|}} {{Гулец1|2|Q42328360|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]}} {{Гулец1|3|Q114270349|Аб|}} {{Гулец1|4|Q27514541|Аб|}} {{Гулец1|5|Q161054|Нап|}} {{Гулец1|6|Q113173947|Аб|}} {{Гулец1|7|Q113472436|Нап|}} {{Гулец1|8|Q57456989|Аб|}} {{Гулец1|9|Q62597239|Нап|}} {{Гулец1|10|Q110463620|ПА|}} {{Гулец1|11|Q117381761|Нап|}} {{Гулец1|14|Q4708679|Нап|}} {{Гулец1|17|Q30185287|Аб|}} {{Гулец1|18|Q249198|Аб|}} {{Гулец1|19|Q108518721|Нап|}} {{Гулец1|20|Q26385193|ПА|}} {{Падзел складу}} {{Гулец1|21|Q99600149|ПА|}} {{Гулец1|22|Q28038574|ПА|капітан}} {{Гулец1|23|Q134087737|Нап|}} {{Гулец1|24|Q110969381|ПА|}} {{Гулец1|25|Q108077699|Аб|}} {{Гулец1|27|Q26821326|Нап|}} {{Гулец1|29|Q20972400|Нап|}} {{Гулец1|31|Q135811161|ПА|}} {{Гулец1|32|Q59914031|Бр|}} {{Гулец1|35|Q135394586|ПА|}} {{Гулец1|37|Q140823307|Нап|}} {{Гулец1|38|Q136673109|Аб|}} {{Гулец1|39|Q109096490|Аб|}} {{Гулец1|41|Q141108889|Бр|}} {{Гулец1|51|Q116052301|Бр|}} {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.psv.nl/ Афіцыйны сайт] * [http://www.supver-psv.nl/en_index.html Афіцыйны сайт заўзятараў] {{Эрэдывізія чэмпіянату Нідэрляндаў па футболе}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЭФА}} [[Катэгорыя:ПСВ Эйндговэн| ]] [[Катэгорыя:Эйндговэн]] l1r3imr2kkl4t0awyzm00knhdijdgz1 Чарлі Шын 0 104000 2692489 2256538 2026-09-25T11:47:20Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692489 wikitext text/x-wiki {{Кінэматаграфіст |Імя = Чарлі Шын |Імя (арыгінал) = Charlie Sheen |Фота = Charlie Sheen March 2009.JPG |Подпіс = Чарлі Шын у сакавіку 2009 |Імя пры нараджэньні = Ка́рлас І́рвін Эстэ́вес |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|3|9|1965|1}} |Месца нараджэньня = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |Прафэсія = [[актор]], сцэнарыст, [[прадусар|кінапрадусар]] |Гады актыўнасьці = 1984 — цяпер |Кірунак = |Узнагароды = [[Залаты глёбус]] (2002) |imdb_id = 0000221 |Сайт = }} '''Чарлі Шын''' ({{мова-en|Charlie Sheen}}, сапраўднае імя Ка́рлас І́рвін Эстэ́вес, {{мова-en|Carlos Irwin Estévez}}; нарадзіўся 3 верасьня 1965 году, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — амэрыканскі актор, сцэнарыст і прадусар, сын актора [[Мартын Шын|Мартына Шына]]. На пачатку кар’еры зьявіўся ў фільмах «[[Узвод (фільм)|Узвод]]», «[[Дух помсты (фільм)|Дух помсты]]» і «[[Ўол-стрыт (фільм)|Ўол-стрыт]]». На тэлебачаньні вядомы з роляў у сэрыялах «[[Сьпін-Сіці]]» і «[[Два з паловай чалавекі]]», у якім здымаўся з 2003 па 2011 год. У 2010 годзе Шын стаў высокааплочваемым тэлевізыйным акторам з прыбыткам $ 1,8 млн за эпізод сэрыялу<ref>[http://www.usatoday.com/life/television/news/2010-05-19-cbsupfront19_ST_N.htm?csp=hf CBS adds six new shows, hangs on to Charlie Sheen] USA TODAY, May 20, 2010 By Gary Levin</ref>. 7 сакавіка 2011 году Шын быў звольнены кампаніяй CBS і Warner Bros. Television з сэрыялу. == Асабістае жыцьцё == З 2002 па 2006 год быў жанаты на актрысе [[Дэніз Рычардc]]. У іх дьве дачкі: Сэм (нар. 9 сакавіка 2004 г.)<ref>Stephen M. Silverman (March 16, 2004). «[https://web.archive.org/web/20071001001417/http://www.people.com/people/article/0,26334,627858,00.html Sheen, Richards Welcome a Baby Girl]». [[People (часопіс)|People]]. Retrieved 2007-06-01.</ref> і Лола Роўз (нар. 1 чэрвеня 2005)<ref>Caryn Midler (June 2, 2005). «[https://web.archive.org/web/20070504084851/http://www.people.com/people/gallery/0,,1066791,00.html Denise Welcomes Baby Lola!]». [[People (часопіс)|People]]. Retrieved 2007-06-01.</ref>. З 2008 па 2011 год быў жанаты на актрысе [[Брук Мюлер]], у іх ёсьць сыны-блізьнюкі: Боб і Макс (нар. 14 сакавіка 2009)<ref>Wihlborg, Ulrica (May 30, 2008). «[https://web.archive.org/web/20080601025354/http://www.people.com/people/article/0,,20203278,00.html Charlie Sheen & Brooke Mueller Get Married]». [[People (часопіс)|People]]. Retrieved 2008-07-17.</ref><ref>Finn, Natalie (May 30, 2008). «[http://uk.eonline.com/uberblog/b140223_charlies_got_newlywed_sheen.html Charlie’s Got That Newlywed Sheen]». [[E!|E! Online]]. Retrieved 2008-07-17.</ref><ref>«[https://web.archive.org/web/20100822171918/http://www.etonline.com/news/2009/03/71806/index.html Charlie Sheen and His Wife Welcome Twins]». [[E!|E! Online]]. 15 сакавіка 2009</ref>. == Фільмаграфія == === Актор === * 2010 — [[Ўол-стрыт: Грошы не сьпяць]] — ''Бад Фокс'' * 2009 — [[Тэорыя вялікага выбуху (тэлесэрыял)|Тэорыя вялікага выбуху]] / ''The Big Bang Theory'' ([[камео]]) * 2006 — [[Вельмі страшнае кіно 4 (фільм)|Вельмі страшнае кіно 4]] / ''Scary Movie 4'' * 2005 — Асуджаныя сэрцы / ''3 & 3'' * 2004 — [[Вялікая кража (фільм)|Вялікая кража]] / ''The Big Bounce'' * 2003—2011 — [[Два з паловай чалавекі]] (тэлесэрыял)<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/08/end/ Чалі Шына выгналі з сэрыялу «Два з паловай чалавека»]</ref> * 2003 — [[Полі Шор памёр (фільм)|Полі Шор памёр]] / ''Pauly Shore is Dead'' * 2003 — [[Вельмі страшнае кіно 3 (фільм)|Вельмі страшнае кіно 3]] / ''Scary Movie 3'' * 2002 — Робячы Брэт Майклса / ''The Making of Bret Michaels'' * 2001 — ''Last Party 2000'' * 2001 — [[Спытайцее Сындзі]] / ''Good Advice'' * 2000 — Знакаміты / ''Famous'' ([[камео]]) * 2000 — [[Парнушка (фільм)|Парнушка]] / ''Rated X'' * 1999 — [[Быць Джонам Малкавічам (фільм)|Быць Джонам Малкавічам]] / ''Being John Malkovich'' ([[камео]]) * 1999 — [[Пяць тузоў (фільм)|Пяць тузоў]] / ''Five Aces'' * 1999 — [[Апэрацыя (фільм)|Апэрацыя]] / ''No Code of Conduct'' * 1998 — [[Лёгкія грошы (фільм, 1998)|Лёгкія грошы]] / ''Free Money'' * 1998 — Рэпартаж з камэры сьмяротнікаў / ''A Letter from Death Row'' ([[камео]]) * 1998 — Пір прастытуткі / ''Junket Whore'' * 1998 — [[Посьля сьмерці (фільм, 1998)|Посьля сьмерці]] / ''Postmortem'' * 1997 — [[Грошы вырашаюць усё (фільм)|Грошы вырашаюць усё]] / ''Money Talks'' * 1997 — [[Ценявая змова (фільм)|Ценявая змова]] / ''Shadow Conspiracy'' * 1997 — [[Закладнікі (фільм)|Закладнікі]] / ''Bad Day on the Block'' * 1996 — [[Прыбыцьцё (фільм)|Прыбыцьцё]] / ''The Arrival'' * 1996 — [[Усе сабакі трапляюць у Рай 2 (мультфільм)|Усе сабакі трапляюць у Рай 2]] / ''All Dogs Go to Heaven 2'' (агучваньне) * 1996 — ''Frame by Frame'' * 1996 — ''Loose Women'' ([[камео]]) * 1994 — [[Максымальнае паскарэньне (фільм, 1994)|Максымальнае паскарэньне]] / ''Terminal Velocity'' — Рычард Броўдзі (Дзіч) * 1994 — [[Вышэйшая ліга 2 (фільм)|Вышэйшая ліга 2]] / ''Major League II'' * 1994 — [[Пагоня (фільм, 1994)|Пагоня]] / ''The Chase'' * 1993 — [[Тры мушкецёры (фільм, 1993)|Тры мушкецёры]] / ''The Three Musketeers'' * 1993 — [[Гарачыя галовы! Частка 2 (фільм)|Гарачыя галовы! Частка 2]] / ''Hot Shots! Part Deux'' — ''Топпер Харли'' * 1993 — [[Заражаная зброя, частка 1 (фільм)|Заражаная зброя]] / ''National Lampoon’s Loaded Weapon 1'' — ''слуга'' * 1993 — [[Сьмяротнае падзеньне (фільм)|Сьмяротнае падзеньне]] / ''Deadfall'' ([[камео]]) * 1992 — [[У пагоні за ценьню]] / ''Beyond the Law (Fixing the Shadow)'' * 1991 — [[Гарачыя галовы (фільм)|Гарачыя галовы]] / ''Hot Shots!'' — ''Топпер Харли'' * 1990 — [[Новенькі (фільм)|Новенькі]] / ''The Rookie'' * 1990 — [[Мужчыны за работай (фільм)|Мужчыны за работай]] / ''Men at Work'' * 1990 — [[Марскія коцікі (фільм)|Каманда «Марскія коцікі»]] / ''Navy SEALs'' * 1990 — [[Гара мужнасьці (фільм)|Гара мужнасьці]] / ''Courage Mountain'' * 1990 — [[Муштра (фільм)|Дысбат]] / ''Cadence'' * 1990 — [[Адваротны сьлед (фільм)|Адваротны сьлед]] / ''Catchfire'' (камэо) * 1989 — [[Вышэйшая ліга (фільм)|Вышэйшая ліга]] / ''Major League'' * 1989 — [[Гісторыя двух сясьцёр (фільм)|Гісторыя двух сясьцёр]] / ''Tale of Two Sisters'' (расказчык) * 1988 — [[Васьмёрка выбывае з гульні (фільм)|Васьмёрка выбывае з гульні]] / ''Eight Men Out'' * 1988 — [[Маладыя стралкі (фільм)|Маладыя стралкі]] / ''Young Guns'' * 1988 — [[На аўторак не разьлічвай (фільм)|На аўторак не разьлічвай]] / ''Never on Tuesday'' ([[камео]]) * 1987 — [[Ўол-стрыт (фільм)|Ўол-стрыт]] / ''Wall Street'' — ''Бад Фокс'' * 1987 — [[Нэйтральная паласа (фільм)|Нэйтральная паласа]] / ''No Man’s Land'' * 1987 — [[Трое ў дарозе (фільм)|Трое ў дарозе]] / ''Three for the Road'' * 1986 — [[Уіздам (фільм)|Уіздам]] / ''Wisdom'' ([[камео]]) * 1986 — [[Узвод (фільм)|Узвод]] / ''Platoon'' * 1986 — [[Дух помсты (фільм)|Дух помсты]] / ''The Wraith'' * 1986 — [[Выходны дзень Фэрыса Б’юлера (фільм)|Выходны дзень Фэрыса Б’юлера]] / ''Ferris Bueller’s Day Off'' * 1986 — [[Лукас (фільм)|Лукас]] / ''Lucas'' * 1986 — [[Хлопцы па суседзцтву (фільм)|Хлопцы па суседзцтву]] / ''The Boys Next Door'' * 1985 — [[Зь цемры (фільм)|Зь цемры]] / ''Out of Darkness'' ([[камео]]) * 1985 — ''The Fourth Wise Man'' * 1984 — [[Сэрца Маўчыць (фільм)|Сэрца Маўчыць]] / ''Silence of the Heart'' * 1984 — [[Чырвоны золак]] / ''Red Dawn'' — ''Мэтт Эккерт'' * 1974 — [[Казьнь шэрагоўца Словіка]] / ''The Execution of Private Slovik'' === Сцэнарыст === * 1999 — [[Апэрацыя (фільм)|Апэрацыя]] / ''No Code of Conduct'' * 1989 — [[Гісторыя двух сясьцёр (фільм)|Гісторыя двух сясьцёр]] / ''Tale of Two Sisters'' === Прадусар === * 1999 — [[Апэрацыя (фільм)|Апэрацыя]] / ''No Code of Conduct'' * 1994 — [[Пагоня (фільм, 1994)|Пагоня]] / ''The Chase'' * 1989 — ''Comicitis'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * {{twitter|charliesheen|Charlie Sheen}} * [https://web.archive.org/web/20100211113456/http://www.cbs.com/primetime/two_and_a_half_men/bio/charlie_sheen/bio.php Charlie Sheen biography at CBS.com — Two and a Half Men] * [https://web.archive.org/web/20110228230353/http://www.life.com/image/first/in-gallery/55041/charlie-sheen-life-and-times#index/0 Charlie Sheen: Life and Times] — slideshow by ''[[Life magazine]]'' {{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую мужчынскую ролю на тэлівізіі — камэдыя альбо м’юзыкал}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шын, Чарлі}} [[Катэгорыя:Акторы ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Прадусары ЗША]] d57m8x7fynuh5kz8jb9cromido465hh Фэхэрвар Сэкешфэхэрвар 0 107567 2692431 2624966 2026-09-25T09:57:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692431 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Фэхэрвар |Лягатып = MOL Fehérvár FC.svg |ПоўнаяНазва = |Заснаваны = |Горад = [[Сэкешфэхэрвар]], [[Вугоршчына]] |Стадыён = [[Шоштаі]] |Умяшчальнасьць = 14 300 |Прэзыдэнт = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Вугоршчыны|ФэхэрварСэЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Вугоршчыны|ФэхэрварСэСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Вугоршчыны|ФэхэрварСэ}} |Сайт = http://www.vidi.hu/ |Прыналежнасьць = Вугорскія | pattern_la1 = _videoton1819h | pattern_b1 = _videoton1819h | pattern_ra1 = _videoton1819h | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_white | leftarm1 = D40421 | body1 = 0B0B61 | rightarm1 = D40421 | shorts1 = 0B0B61 | socks1 = 0B0B61 | pattern_la2 = _molvidi1819a | pattern_b2 = _molvidi1819a | pattern_ra2 = _molvidi1819a | pattern_sh2 = _adidasblue | pattern_so2 = _molvidi1819a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _molvidi1819t | pattern_b3 = _molvidi1819t | pattern_ra3 = _molvidi1819t | pattern_sh3 = _adidasblue | pattern_so3 = _molvidi1819t | leftarm3 = 81DAF5 | body3 = 81DAF5 | rightarm3 = 81DAF5 | shorts3 = 81DAF5 | socks3 = 81DAF5 }} «'''Фэхэрвар'''» ({{мова-hu|MOL Vidi}}) — вугорскі футбольны клюб з гораду [[Сэкешфэхэрвар]]у. Заснаваны ў 1941 годзе. Трохразовы [[Чэмпіянат Вугоршчыны па футболе|чэмпіён Вугоршчыны]] (2011, 2015, 2018), двухразовы ўладальнік [[Кубак Вугоршчыны па футболе|Кубка Вугоршчыны]] (2006, 2019), [[Кубак вугорскай лігі па футболе|Кубку вугорскай лігі]] (2012) і ўладальнік [[Супэркубак Вугоршчыны па футболе|Супэркубку Вугоршчыны]] (2011, 2012). «Фэхэрвар» найбольш вядомы ў эўрапейскім футболе дзякуючы выхаду ў фінал Кубка УЭФА 1985 году, калі каманду ўзначальваў Фэрэнц Ковач<ref>[https://web.archive.org/web/20140329223514/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1984/index.html «UEFA Cup 1984–85: Madrid awake from European slumber»]. UEFA.</ref>. Зусім нядаўна каманда ўдзельнічала ў групавым этапе [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы УЭФА]] ў [[Ліга Эўропы УЭФА 2012—2013 гадоў|сэзонах 2012—2013]] і [[Ліга Эўропы УЭФА 2018—2019 гадоў|2018–2019 гадоў]]. Традыцыйнымі колерамі клюбу ёсьць сіні і чырвоны. З 1967 году «Фэхэрвар» праводзіць свае хатнія матчы на стадыёне «[[Шоштаі]]». Падчас рэканструкцыі стадыёну ў пэрыяд з 2016 па 2018 гады клюб праводзіў свае хатнія матчы ў на стадыёне «[[Панча Арэна]]» ў [[Фэльчут|Фэлькуце]]. == Гісторыя == Клюб быў закладзены ў 1941 годзе пры вайсковым прамысловым заводзе. У першыя гады колеры клюбу абаранялі працаўнікі гэтага заводу. Каманда брала ўдзел у чэмпіянаце мэд’е [[Фэер (мэд’е)|Фэер]] у сэзоне 1942—1943 гадоў і неўзабаве здабыла ў ім перамогу. У 1948 годзе было пастаноўлена, што клюб будзе разьдзелены на тры асобныя каманды. Першая зь іх далучылася да трэцяга дывізіёну [[Чэмпіянат Вугоршчыны па футболе|чэмпіянату Вугоршчыны]], астатнія дзьве засталіся ў рэгіянальных лігах, пры гэтым адна зь іх заявілася ў чэмпіянат мэд’е Фэеру, а іншая — у той жа чэмпіянат, але ягоны другі дывізіён. Гэты мусіла палепшыць вынікі. У 1950 годзе працаўнікі клюбу, жадаючы палепшыць вынікі вырашылі стварыць уласную каманду. Урэшце, 3 студзеня 1956 году было пастаноўлена, што ўсе каманды мусілі аб’яднацца ў адзін. Першая мажлівасьць згуляць у [[Першы дывізіён чэмпіянату Вугоршчыны па футболе|найвышэйшай лізе]] Вугоршчыны выпала толькі празь некалькі гадоў. У [[Чэмпіянат Вугоршчыны па футболе 1961—1962 гадоў|сэзоне 1961—1962 гадоў]] каманда заняла трэцяе месца і ледзь не кваліфікавалася ў першы дывізіён. Толькі ў 1967 годзе клюб, ужо вядомы як «Вашаш», здолеў прабіцца да Нацыянальнага дывізіёну. 22 студзеня 1968 году клюб атрымаў новую назву «Відэатон» у выніку спонсарскага пагадненьня з вытворцам электрычных тавараў кампаніяй [[Videoton]]. Першы сезон у найвышэйшым дывізіёне быў ня вельмі пасьпяховым. Каманда выгуляла толькі ў 9 гульнях, атрымаўшы пры гэтым 18 паразаў. Фініш на 15 месцы вымагаў ад клюбу перайсьці ў дывізіён ніжэй. Не зважаючы на такі вынік, «Відэатон» здабыў перамогу ў другім дывізіёне, адразу вярнуўшыся да элітнага дывізіёну. У наступныя пяць гадоў каманда паляпшала свае вынікі, а ў [[Чэмпіянат Вугоршчыны па футболе 1975—1976 гадоў|сэзоне 1975—1976 гадоў]] скончыла чэмпіянат на другім радку. У 1982 годзе клюб дасягнуў фіналу [[Кубак Вугоршчыны па футболе|Кубка Вугоршчыны]], але саступіў «[[Уйпэшт Будапэшт|Уйпэшту]]» зь лікам 2:0. Пасьля некалькіх зьменаў найменьняў у 1990-х і 2000-х гадах назва «Відэатон» захоўвалася за клюбам да 2018 году. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.vidi.hu/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Сэкешфэхэрвар]] akje1szwiln5ez02z9yc44698blxzyb Сьпіс самых высокіх будынкаў Аўстраліі 0 110104 2692395 2330409 2026-09-25T04:11:50Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692395 wikitext text/x-wiki Гэта '''сьпіс 25 самых высокіх будынкаў Аўстраліі'''. Назіральныя вышкі, радыёмачты, дымавыя трубы і падобныя аб’екты ня ўключаныя. Вышыня азначае структурную вышыню, уключаючы архітэктурныя элемэнты, але не ўключаючы камунікацыйныя шпілі ці радыёантэны. == Найвышэйшыя будынкі Аўстраліі == [[Q1 Tower]] у [[Голд-Кост]] ([[Кўінзлэнд]]) на гэты момант зьяўляецца самым высокім будынкам у Аўстраліі з [[шпіль|шпілем]]. [[Вежа Эўрыка]] ў [[Мэльбурн]]у, штат [[Вікторыя (Аўстралія)|Вікторыя]] зьяўляецца самым высокім паводле паверхні даху. [[Файл:Q1 Building.jpg|міні|[[Q1 Tower]] — найвышэйшы будынак Аўстраліі]] [[Файл:Eureka Tower in South Bank.jpg|міні|[[Вежа Эўрыка]] — другі найвышэйшы будынак Аўстраліі]] [[Файл:Tallest buildings in australia.PNG|250пкс|міні|6 найвышэйшых будынкаў Аўстраліі]] {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" ! '''Нумар''' || '''Назва''' || '''Разьмяшчэньне''' || '''Вышыня (м)''' || '''Павярховасьць''' || '''Завершана будаўніцтва''' |- bgcolor="efefef" | 1 || [[Q1 Tower]] || [[Голд-Кост]] || align=center|323 || align=center|78 || align=center|2005 |- | 2 || [[Вежа Эўрыка]] || [[Мэльбурн]] || align=center|300 || align=center|91 || align=center|2006 |- bgcolor="efefef" | 3 || [[120 Collins Street]] || [[Мэльбурн]] || align=center|264 || align=center|52 || align=center|1991 |- | 4 || [[101 Collins Street]] || [[Мэльбурн]] ||align=center| 260 || align=center|50 || align=center|1991 |- bgcolor="efefef" | 5 || [[Bourke Place]] || [[Мэльбурн]] || align=center|254 || align=center|53 || align=center|1991 |- | 6 || [[Rialto Towers]] || [[Мэльбурн]] || align=center|251 || align=center|63 || align=center|1986 |- bgcolor="efefef" | 7 || [[Central Park (хмарачос)|Central Park]] || [[Пэрт (Аўстралія)|Пэрт]] || align=center|249 || align=center|52 || align=center|1992 |-bgcolor="efefef" | 8 || [[Melbourne Central Shopping Centre|The Tower at Melbourne Central]] || Мельбурн || align=center|246 || align=center|54 || align=center|1991 |- | 9 || [[Chifley Tower]] || [[Сыднэй]] || align=center|244 || align=center|53 || align=center|1992 |- bgcolor="efefef" | 10 || [[Citigroup Centre (Сыднэй)|Citigroup Centre]] || Сыднэй || align=center|243 || align=center|50 || align=center|2000 |- | 11 || [[Deutsche Bank Place]] || Сыднэй || align=center|240 || align=center|39 || align=center|2005 |- bgcolor="efefef" | 12 || [[World Tower]] || Сыднэй || align=center|230 || align=center|73 || align=center|2004 |- | 13 || [[MLC Centre]] ||Сыднэй || align=center|228 || align=center|60 || align=center|1977 |- bgcolor="efefef" | 14 || [[Governor Phillip Tower]] || Сыднэй || align=center|227 || align=center|54 || align=center|1993 |- | 15 || [[Latitude, будынак|Latitude]] || Сыднэй || align=center|222 || align=center|45 || align=center|2004 |- bgcolor="efefef" | 16 || [[Circle on Cavill]] Tower B || [[Голд-Кост]] || align=center|220 || align=center|70 || align=center|2007 |- | 17= || [[Telstra Corporate Centre]] || Мэльбурн || align=center|219 || align=center|47 || align=center|1992 |- bgcolor="efefef" | 17= || [[Aurora Place]] || Сыднэй || align=center|219 || align=center|41 || align=center|2001 |- | 19 || [[BankWest Tower]] || Пэрт || align=center|214 || align=center|50 || align=center|1988 |- bgcolor="efefef" | 20 || [[Aurora Tower, Brisbane|Aurora Tower]] || [[Брысбэйн]] || align=center|207 || align=center|69 || align=center|2006 |- | 21 || [[Freshwater Place]] || Мэльбурн || align=center|205 || align=center|63 || align=center|2005 |- bgcolor="efefef" | 22 || [[Riparian Plaza]] || Брысбэйн || align=center|200 || align=center|53 || align=center|2005 |- | 23 || [[Suncorp Place]] || Сыднэй || align=center|193 || align=center|42 || align=center|1982 |- bgcolor="efefef" | 24 || [[Дом Науру]] || Мэльбурн || align=center|190 || align=center|50 || align=center|1977 |- | 25 || [[AMP Centre]] || Сыднэй || align=center|188 || align=center|45 || align=center|1976 |- |} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.skyscrapercity.com SkyscraperCity] * [http://www.skyscraperpage.com/diagrams/?20842652 SkyscraperPage — Australia diagram] — graphic database of tall buildings * [https://web.archive.org/web/20070929225046/http://www.emporis.com/en/bu/sk/st/tp/co/?id=100012 Emporis — Australia’s tallest buildings] * [https://web.archive.org/web/20130612182351/http://www.emporis.com/statistics/tallest-residential Emporis — Official World’s 100 Tallest High-rise Buildings (Residential Use)] * [http://www.skyscraperpage.com/diagrams/?20832122 Skyscraper Page] * [https://web.archive.org/web/20091029210208/http://www.visionbrisbane.com.au/ Vision Brisbane Official Website] * [https://web.archive.org/web/20060902162515/http://www.soulgc.com.au/ Soul Official Website] [[Катэгорыя:Сьпісы]] [[Катэгорыя:Архітэктура Аўстраліі]] rdg8jesy5mun7watz44gefu8yuyjgp2 Міраслаў Лазоўскі 0 117509 2692233 2611104 2026-09-24T12:35:58Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692233 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{Цёзкі}} '''Мірасла́ў Лазо́ўскі''' (10 ліпеня 1973, [[Менск]], [[Беларуская ССР]] — 16 траўня 2023, [[Бахмут]], [[Украіна]]) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, адзін зь лідэраў «[[Белы легіён|Белага легіёну]]». == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Менск]]у. Маці паходзіць са [[Слуцак|Случчыны]], бацька — з роду Лазоўскіх зь вёскі [[Гаі (Магілёўская вобласьць)|Гаі]] на Магілёўшчыне. У 1995 годзе ўступіў у «[[Беларускае згуртаваньне вайскоўцаў]]», пасьля стаў адным з заснавальнікаў «[[Белы легіён|Белага легіёну]]». У 2006 годзе ўдзельнічаў у [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2006 году|прэзыдэнцкіх выбарах]] у складзе каманды [[Аляксандар Казулін|Аляксандра Казуліна]]. У сакавіку 2000 году быў першым асуджаным паводле артыкулу 167.10 КаАП Беларусі («дзейнасьць ад імя незарэгістраваных ці не перарэгістраваных палітычных партыяў, прафэсійных саюзаў ці іншых грамадзкіх аб’яднаньняў»). Затрымліваўся ў ліпені 2008 году па падазрэньні ў датычнасьці да [[Выбух у Менску 4 ліпеня 2008 году|выбуху 4 ліпеня на Дзень незалежнасьці]]. У 2017 годзе затрыманы па так званай «справе патрыётаў». Празь некалькі месяцаў вызвалены. У тым жа годзе 8 верасьня ажаніўся зь Сьвятланай<ref>{{Навіна|аўтар = |загаловак = Фігурант „справы патрыётаў“ Міраслаў Лазоўскі ажаніўся|спасылка = https://nina.nashaniva.com/?c=ar&i=198291|выдавец = Наша Ніна|дата публікацыі = 30 верасьня 2017|дата доступу = 26 траўня 2023|мова = |копія = |дата копіі = }}</ref>. === Кнігавыдавецкая дзейнасьць === Працаваў інжынэрам матэрыяльна-тэхнічнага забесьпячэньня, пасьля ў выдавецтве «Кнігазбор». Заснаваў супольна з гісторыкам Мікалаем Плавінскім кніжную сэрыю «Беларусь у войнах»<ref>[https://budzma.org/news/adbylasya-prezyentacyya-knih-z-syeryy-byelarus-u-voynakh-i-takaya-historyya.html?sphrase_id=770880 Адбылася прэзентацыя кніг з серый «Беларусь у войнах» і «Такая гісторыя»] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Budzma.org]], 25.02.2014</ref>. У сэрыі былі выдадзеныя кнігі<ref>[https://novychas.online/kultura/mikalaj_plavinski_uzbrajennie Мікалай Плавінскі. «Узбраенне беларускіх земляў Х-ХІІІ стагоддзяў»] — [[Новы час (газэта)| Новы час]], 12.03.2013</ref>: # Мікалай Плавінскі. Бітва на Нямізе 3 сакавіка 1067 года. Серыя «Беларусь у войнах». — Мінск: Медысонт, 2015 # Плавінскі М. А. Узбраенне беларускіх земляў Х-ХІІІ стагоддзяў. Мінск: Галіяфы, 2013 # Дзмітрый Матвейчык. Паўстанне 1863—1864 гадоў у Беларусі: Нарыс баявых дзеянняў. — Мінск: Медысонт, 2013 === Эміграцыя === Пасьля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|пратэстаў 2020 году]] зьехаў ва Ўкраіну, ваяваў у беларускім добраахвотніцкім аддзеле з [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскімі агрэсарамі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 траўня 2023| url = https://www.svaboda.org/a/32416780.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Сярод пяці загінулых пад Бахмутам беларускіх добраахвотнікаў быў Міраслаў Лазоўскі, заснавальнік „Белага легіёну“| фармат = | назва праекту = Беларусы на вайне| выдавец = [[Радыё „Свабода“]]| дата доступу = 26 траўня 2023 | мова = | камэнтар = }}</ref>. За адвагу ў баях быў узнагароджаны беларускім [[Мэдаль за баявыя заслугі|Мэдалём за баявыя заслугі]]<ref>[https://www.radabnr.org/%d0%bc%d1%96%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%bb%d0%b0%d1%9e-%d0%bb%d0%b0%d0%b7%d0%be%d1%9e%d1%81%d0%ba%d1%96/ Міраслаў Лазоўскі] — [[Рада БНР]], 27 траўня 2023 г.</ref>. Загінуў падчас [[Бітва за Бахмут|баёў пад Бахмутам]]. Быў пасьмяротна ўзнагароджаны [[Ордэн Жалезнага рыцара|Ордэнам Жалезнага рыцара]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/miraslau-lazouski-pasmjarotna-prynjaty-u-kavalery|title=Міраслаў Лазоўскі пасмяротна прыняты ў кавалеры Ордэну Жалезнага рыцара|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-06-25|language=be}}</ref>. == Узнагароды<ref name=inmem>[https://www.radabnr.org/in-memoriam-miraslau-lazouski-1973-2023/ In memoriam Міраслаў Лазоўскі (1973—2023)] — Рада БНР, афіцыйны сайт, 10.7.2023</ref> == === Беларусь === * [[Мэдаль за баявыя заслугі|Мэдаль Беларускай Народнай Рэспублікі за баявыя заслугі]] (09.03.2023, № 004) * [[Ордэн Жалезнага рыцара]] (з кавалерскім крыжом) ад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (25.06.2023), пасьмяротна * [[Гонар і годнасьць (мэдаль)|Мэдаль «Гонар і Годнасьць»]] Аб’яднанага пераходнага кабінэту Беларусі (09.06.2023, № 1), пасьмяротна === Украіна === * Заахвочвальная адзнака Галоўнага ўпраўленьня выведкі Міністэрства абароны Ўкраіны «За мужнасьць пры выкананьні спэцзаданьняў» (02.12.2022, № 2845) * Ордэн «За мужнасьць ІІІ ступені» (указ Прэзыэнта Ўкраіны ад 14.06.2023, № 387165), пасьмяротна == Памяць == У горадзе [[Роўна]] ў гонар Міраслава Лазоўскага названая вуліца<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/335362|title=Ва Украіне назвалі вуліцу ў гонар Міраслава Лазоўскага, які загінуў у Бахмуце|work=[[Наша Ніва]]|date=2024-02-01|language=be}}</ref>. 25 сакавіка 2024 г. У Нацыянальным музэі гісторыі Ўкраіны была адчыненая пэрсанальная экспазыцыя памяці Міраслава Лазоўскага<ref>[https://nmiu.org/posts/195?historyDay https://nmiu.org/novyny/2961-do-muzeiu-peredaly-rechi-myroslava-lazovskoho-zasnovnyka-biloruskoi-viiskovo-patriotychnoi-ornanizatsii-bilyi-lehion День Волі Білорусі] — [[Нацыянальны музэй гісторыі Ўкраіны]], афіцыйны сайт, 25.03.2024</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Сьпіс беларусаў, якія загінулі за Ўкраіну]] == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120509101223/http://telegraf.by/by/2011/12/persona-miroslav-lazovskii-nacionalizm-zdorovaya-ideologiya Персона. Міраслаў Лазоўскі: нацыяналізм — здаровая ідэалогія] Telegraf.by * [https://web.archive.org/web/20231206033840/https://naviny.belsat.eu/programs/yak-ryhtavatstsa-da-vajny-z-raseyaj/ Як рыхтавацца да вайны з Расеяй? Размова з У. Мацкевічам, Белсат, 2016 г.] * [https://www.youtube.com/watch?v=QKHeFbIAQzU «Ідэя Х». Міраслаў Лазоўскі] — Гутарка на «[[Эўрарадыё]]» * [https://www.youtube.com/watch?v=Yb3SCjIUTVc Міраслаў Лазоўскі пра Курапаты] — Відэа, 2019 г. * [https://nashaniva.com/131147 Найноўшая гісторыя Беларусі: як ствараўся «Белы легіён». Фоты, відэа.] — [[Наша Ніва]], 01.07.2014 * [https://www.youtube.com/watch?v=FuAQvFXDXKc «Генэрал Мыш»] — фільм Альянса Расьсьледавальнікаў Беларусі пра Міраслава Лазоўскім * [https://www.youtube.com/watch?v=rONKASzVXzM Міраслаў Лазоўскі — лёс героя]. Дакумэнтальны фільм рэж. Вольгі Воранавай, Беларусь, [[Белсат]], 2023 * [https://www.svaboda.org/a/32465521.html Добраахвотнік Урбановіч: «Апошняе, што пачуў ад Лазоўскага: „З Богам!“»] — [[Радыё Свабода]], 19.06.2023 * [https://www.svaboda.org/a/32810910.html «Мяне адзінага выцягнулі з-пад завалаў у Бахмуце». Аповед беларускага добраахвотніка «Нёмана»] — [[Зьміцер Панкавец]], [[Радыё Свабода]], 08.02.2024 * [https://www.svaboda.org/a/32438299.html Такі мог быць і ў дружыне Рагвалода, і ў крылатых гусарах Хадкевіча". Пра загінулага Міраслава Лазоўскага ўспамінае пабрацім «Дуб»] — [[Радыё Свабода]], 01.06.2023 * [https://nashaniva.com/317646 «Мы 20 гадоў рыхтавалі будучую эліту сілавых структур». Сяргей Бульба — пра Міраслава Лазоўскага і іх працу за кадрам] — [[Наша Ніва]], 26.05.2023 * [https://www.youtube.com/watch?v=z4eqyLHEptY Белы легіён і расійскія фашысты, капітуляцыя Лукашэнкі, на вайне называлі Генералам | ЛАЗОЎСКІ] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лазоўскі, Міраслаў}} [[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія вайскоўцы на расейска-ўкраінскай вайне]] [[Катэгорыя:Загінулі ў бітвах расейска-ўкраінскай вайны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Мэдалём БНР за баявыя заслугі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэну Жалезнага рыцара]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За мужнасьць»]] [[Катэгорыя:Полк імя Кастуся Каліноўскага]] mkqsskgr1dcbrq4e88apjy1oczzrgdh Сэрхіё Агуэра 0 118346 2692397 2625381 2026-09-25T04:46:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692397 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Сэрхіё Леанэль «Кун» Агуэра дэль Кастыльлё''' ({{мова-es|Sergio Leonel «Kun» Agüero del Castillo}}; {{Н}} 2 ліпеня 1988 году, [[Кільмэс]], [[Аргентына]]) — былы [[Аргентына|аргентынскі]] футбаліст, нападнік. Гулец [[Зборная Аргентыны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргентыны]]. Мянушку Кун атрымаў з-за любові да японскага пэрсанажу мультыплікацыйных фільмаў Кум-Куму. Мае пашпарт грамадзяніна Гішпаніі<ref>[http://www.championat.ru/football/news-671270.html Агуэро получил испанский паспорт]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. championat.ru</ref>. == Кар’ера == === Клюбная === Сэрхіё далучыўся да моладзевай сыстэмы «[[Індэпэнд’ентэ Авэльянэда|Індэпэнд’ентэ]]» ва ўзросьце дзевяці гадоў. Дэбютаваў за клюб у дарослым футболе ў 15 гадоў і 35 дзён, усталяваўшы гэтым самым рэкорд яке самы малады гулец у гісторыі лігі. Цягам некалькіх гадоў стаў асноўным гульцом клюбу. 30 траўня 2006 году Агуэра афіцыйна перайшоў у табар мадрыдзкага «[[Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]» за 23 млн эўра, пераўзышоўшы папярэдні трансфэрны рэкорд клюбу<ref>[https://web.archive.org/web/20121026124316/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=369484&cc=5739 Atlético agree fee for Independiente starlet]. ESPN Soccernet.</ref>. 28 ліпеня 2011 году «[[Манчэстэр Сіці]]» пацьвердзіў той факт, што Агуэра падпісаў пяцігадовы кантракт з клюбам<ref>[https://web.archive.org/web/20120214231426/http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2011/July/Sergio-Aguero-signs-for-Manchester-City Sergio Aguero joins Manchester City]. MCFC.co.uk</ref>. Трансфэр, як паведамлялася, быў ацэнены ў памеры 38 мільёнаў фунтаў<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-city/8669009/Sergio-Aguero-completes-35-million-transfer-to-Manchester-City.html Sergio Aguero completes £35 million transfer to Manchester City]. Daily Telegraph</ref><ref>[http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/manchester-city-move-felt-right-says-sergio-aguero-2328171.html Manchester City move 'felt right' says Sergio Aguero]. Independent</ref>. Сэрхіё дэбютаваў за клюб 15 жніўня ў гульні супраць «[[Сўонсі Сіці]]», якая скончылася перамогай манчэстэрцаў зь лікам 4:0. Агуэра выйшаў на замену на 59-й хвіліне забіў свой ​​першы гол за клюб пасьля дзевяці хвілінаў выхаду на пляцоўку. У 2012 годзе атрымаў прэмію найлепшага гульца клюбу паводле вынікаў галасаваньня заўзятараў каманды. === Міжнародная === 3 верасьня 2006 году Сэрхіё дэбютаваў за [[Зборная Аргентыны па футболе|нацыянальную зборную Аргентыны]], замяніўшы ў матчы супраць [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]] на 66-й хвіліне [[Карляс Тэвэс|Карляса Тэвэса]]. Сама гульня скончылася паразай аргентынцаў зь лікам 0:3. == Дасягненьні == '''«Атлетыка»''': * Уладальнік [[Кубак УЭФА Інтэртота|Кубка Інтэртота]]: 2007 * Уладальнік [[Ліга Эўропы УЭФА|Ліга Эўропы]]: 2010 * Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка Інтэртота]]: 2010 '''«Манчэстэр Сіці»''': * [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 2012, 2014, 2018, 2019, 2021 * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2019 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2014, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021 * Уладальнік [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубка Ангельшчыны]]: 2012, 2018, 2019 '''Аргентына''': * Уладальнік [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубка Амэрыкі]]: 2021 * Чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні 2008 году|Алімпійскіх гульняў]]: 2008 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110713144015/http://sergioaguero.com/ Афіцыйная старонка] * [https://web.archive.org/web/20110713144015/http://sergioaguero.com/ Фан-сайт] * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=44554 Профіль] на Soccerbase * [https://web.archive.org/web/20100131095207/http://www.uefa.com/competitions/ucl/players/player=1903543/index.html Профіль] на Uefa.com {{Навігацыйная група |назоў = Агуэра ў складзе [[Зборная Аргентыны па футболе|зборнай Аргентыны]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Аргентына}}; |Аргентына на ЧС-2010 |Аргентына на КА-2011 |Аргентына на ЧС-2014 |Аргентына на КА-2015 |Аргентына на КА-2016 |Аргентына на ЧС-2018 |Аргентына на КА-2019 |Аргентына на КА-2021 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Агуэра, Сэрхіё}} [[Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 году]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па футболе]] nffbgb90cub05qjm9o66d1ssmz8zvzm Францішак Раўх 0 119261 2692429 2189961 2026-09-25T09:48:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692429 wikitext text/x-wiki '''Францішак Раўх''' ({{мова-cs|František Rauch}}; [[4 лютага]] [[1910]], [[Пльзень]] — [[1995]]) — чэскі піяніст. == Біяграфія == Сын ўладальніка фартэпіяннай крамы, скончыў адначасова школу камэрцыі ў Пльзені і [[Праская кансэрваторыя|Праскую кансэрваторыю]], дзе сярод яго пэдагогаў быў [[Вітэзслаў Новак]], чыі творы ў далейшым склалі асноўную частку рэпэртуару Раўха. Затым займаўся адкрыцьцём філіі вядомай фабрыкі музычных інструмэнтаў [[August Förster]] у горадзе [[Іржыкаў]]. Толькі ў 23 годзе пачаў кар’еру прафэсійнага музыкі. Быў вядомы, перш за ўсё, як выканаўца [[Шапэн]]а, узначальваў чэхаславацкае шапэнаўскае таварыства. За выкананьне твораў [[Робэрт Шуман|Робэрта Шумана]] быў узнагароджаны [[Прэмія Роэрта Шумана|Прэміяй Робэрта Шумана]] ([[1979]]). Запісаў каля 60 дыскаў. З [[1939]] года выкладаў у Праскай кансэрваторыі, сярод яго вучняў, у прыватнасьці, быў [[Пётар Эбэн]]. == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.radio.cz/es/articulo/88963 Eva Manethová. Frantisek Rauch formó una pléyade de extraordinarios intérpretes] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-es}} * [https://web.archive.org/web/20090719074053/http://www.chopinsociety.org/chopin/my-chopin-frantisek-rauch František Rauch. My Chopin] {{ref-en}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Раўх, Францішак}} {{Ізаляваны артыкул|сіраціна1}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе]] [[Катэгорыя:Чэскія піяністы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1995 годзе]] 57h70a86euitmziqfivak0ueu10c7oo Неманья Відзіч 0 119523 2692269 2626495 2026-09-24T14:20:21Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692269 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Неманья Відзіч''' ({{мова-sr|Немања Видић}}; {{Н}} 21 кастрычніка 1981 году, [[Ужыцэ]], [[Сацыялістычная Фэдэратыўная Рэспубліка Югаславія|Югаславія]]) — [[Сэрбія|сэрбскі]] футбаліст, абаронца. Былы гулец [[Зборная Сэрбіі па футболе|нацыянальнай зборнай Сэрбіі]]. Перш за ўсё вядомы паводле выступам за ангельскі «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», капітанам якога зьяўляўся. == Біяграфія == Неманья Відзіч нарадзіўся ў сям’і Драгалюба, былога працоўніка меднай фабрыкі, і Зоры, якая працавала ў банку. Ён пачаў займацца футболам у веку 7 гадоў. Разам са сваім старэйшым братам Душанам Неманья трэніраваўся ў мясцовым клюбе «[[Адзінства Ужыцэ|Адзінства]]». Відзіч хутка прагрэсаваў, і ўжо ўва ўзросьце 12 гадоў перайшоў у іншы клюб, «[[Слабада Ужыцэ|Слабада]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20081030074838/http://www.uefa.com/competitions/UCL/Players/Player=41382/index.html Nemanja Vidić profile]. UEFA.com.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090207005030/http://arhiva.glas-javnosti.co.yu/arhiva/2006/01/31-02/srpski/S05123001.shtml Rođen za Mančester. Glas javnosti].</ref>. Таленавітага гульца запрыкмецілі скаўты «[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвены Зьвезды]]», якая запрасіла абаронцу да сябе. Незадоўга да свайго 15 году нараджэньня, Відзіч падпісаў моладзевы кантракт з «Црвенай Зьвездай». З 2000 году ён пачаў выступаць на прафэсійным узроўні, правёўшы сэзон 2000—2001 гадоў у арэндзе ў клюбе «[[Спартак Субаціца|Спартак]]» з [[Субаціца|Субаціцы]]. Ужо ў наступным сэзоне ён вярнуўся ў «Црвену Зьвезду», у якой хутка заваяваў месца ў аснове і пачаў рэгулярна выступаць у чэмпіянаце Югаславіі. У сэзоне 2001—2002 гадоў Відзіч стаў уладальнікам [[Кубак Югаславіі па футболе|Кубка Югаславіі]]<ref>[http://www.rsssf.com/tablesj/joegcup02.html Yugoslavia Cup 2001/02. Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]. RSSSF.com</ref>, а празь некаторы час быў абраны капітанам клюбу. У ліпені 2004 году Відзіч перайшоў у клюб [[Расейская Прэм’ер-ліга|расейскай Прэм’ер-лігі]] «[[Спартак Масква (футбольны клюб)|Спартак]]». Сума трансфэру не выкрывалася, аднак, паводле некаторых крыніцаў, Відзіч стаў самым дарагім абаронцам у гісторыі РФПЛ на той момант<ref>[https://web.archive.org/web/20080917155144/http://www.uefa.com/competitions/intertotocup/news/kind=1/newsid=205923.html Spartak swoop for Vidic]. UEFA.com</ref>. Пасьля 1,5 сэзонаў у маскоўскім «Спартаку» Відзіч перайшоў у клюб ангельскай [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-лігі]] «[[Манчэстэр Юнайтэд]]». «Юнайтэд» выяўляў цікавасьць да таленавітага сэрбскага абаронцы яшчэ зь лета 2003 году<ref>Nada Grkinic. [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/2961426.stm Vidic boosts Man Utd hope]. BBC Sport.</ref>, але трансфэр адбыўся толькі праз два з паловай гады, 5 студзеня 2006 году. Сума дамовы, як паведамляецца, склала каля 7 млн ​​фунтаў<ref>Oliver Kay. [https://web.archive.org/web/20051230021942/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,277-1961092,00.html United clear to sign Vidic but mystery surrounds fee]. Times Online.</ref>. У [[Прэм’ер-Ліга 2006—2007 гадоў|сэзоне 2006—2007 гадоў]] Відзіч трывала заваяваў месца ў аснове каманды, сфармаваўшы ў цэнтры абароны магутны зьвяз з [[Рыё Фэрдынанд|Рыё Фэрдынандам]], які стаў у далейшым адной з наймацнейшых у ангельскім футболе<ref>Paul Fletcher. [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6610085.stm How Man Utd ousted Chelsea]. BBC Sport</ref>. Свой першы гол за «Юнайтэд» Відзіч забіў 14 кастрычніка 2006 году ў матчы супраць «[[Ўіган Атлетык|Ўіган Атлетыку]]», які «чырвоныя д’яблы» выйгралі зь лікам 3:1<ref>Jonathan Stevenson. [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/5415996.stm Wigan 1-3 Man Utd]. BBC Sport.</ref>. [[4 лістапада]] Відзіч зноўку адзначыўся голам, на гэты раз у браму «[[Портсмут (футбольны клюб)|Портсмуту]]». 8 лістапада 2007 году Неманья падпісаў новы кантракт з клюбам, падоўжыўшы яго на два гады, да 2012 году<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/7084935.stm Vidic signs new Man Utd contract]. BBC Sport.</ref>. У лютым 2011 году Відзіч стаў капітанам каманды, пасьля таго як [[Гэры Нэвіл]] скончыў сваю кар’еру. У [[Прэм’ер-Ліга 2010—2011 гадоў|сэзоне 2010—2011 гадоў]] абаронца быў абраны лепшым гульцом Прэм’ер-лігі. У сьнежні 2011 году ў матчы супраць «[[Базэль (футбольны клюб)|Базэлю]]» Відзіч атрымаў разрыў зьвязак калена і выбыў на паўгады<ref>[http://www.championat.com/football/news-1017753-fergjuson-podtverdil-chto-vidich-vybyl-do-konca-sezona.html Фергюсон подтвердил, что Видич выбыл до конца сезона]. championat.com</ref>. Гулец вярнуўся на поле ў жніўні 2012 году, але затым зноў выбыў на 2 месяцы праз апэрацыі на мэніску калена правай нагі. === «Інтэрнацыянале» === 5 сакавіка 2014 году «[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэр]]» абвесьціў пра тое, што Відзіч з [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе 2014—2015 гадоў|сэзону 2014—2015 гадоў]] будзе выступаць за італьянскі клюб, пасьля таго як у ліпені 2014 году скончыцца кантракт зь «Юнайтэд»<ref>[https://web.archive.org/web/20140810110200/http://www.inter.it/it/news/65042 Nemanja Vidic, capitano del Manchester United, all'Inter dalla prossima stagione]. Inter.it</ref>. == Асабістае жыцьцё == 17 ліпеня 2006 году Відзіч ажаніўся на Ганьне Іванавіч, студэнтцы факультэта эканомікі [[Бялградзкі ўнівэрсытэт|Бялградзкага ўнівэрсытэта]] (ня блытаць з аднайменнай сэрбскай тэнісісткай). У пары нарадзіўся сын, Лука<ref>[http://www.guardian.co.uk/football/2006/nov/26/sport.comment1 Amy Lawrence. Profile: Nemanja Vidic. The Observer]. guardian.co.uk</ref>. 27 траўня 2009 году ў пары нарадзіўся другі сын, Стэфан. Акрамя таго яны маюць трэцяга сына, якога клічуць Пэтарам. == Дасягненьні == '''Црвена Зьвезда''': * [[Чэмпіянат Сэрбіі і Чарнагорыі па футболе|Чэмпіён Сэрбіі і Чарнагорыі]]: 2004 * Уладальнік [[Кубак Югаславіі па футболе|Кубка Югаславіі]]: 2002 * Уладальнік [[Кубак Сэрбіі і Чарнагорыі па футболе|Кубка Сэрбіі і Чарнагорыі]]: 2004 '''Манчэстэр Юнайтэд''': * [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]] (5): 2007, 2008, 2009, 2011, 2013 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі Ангельшчыны]] (3): 2006, 2009, 2010 * Уладальнік [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубка Ангельшчыны]] (5): 2007, 2008, 2010, 2011, 2013 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2008 * Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|Клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2008 == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090709102633/http://www.nemanjavidic.com/modules/news/ Афіцыйны сайт] * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Nemanja-Vidic.aspx Профіль на сайце «Манчэстэр Юнайтэд»] * [https://web.archive.org/web/20101220135246/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=26738 Статыстыка] на Soccerbase * [https://web.archive.org/web/20081030074838/http://www.uefa.com/competitions/UCL/Players/Player=41382/index.html Профіль] на сайце УЭФА {{Сэрбія на ЧС-2010}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Відзіч, Неманьня}} [[Катэгорыя:Сэрбскія футбалісты]] fdeck5xec54ysfgxk6nsc6syw7tqjih Хуан Мата 0 119873 2692473 2636214 2026-09-25T10:43:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692473 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Хуан Мануэль Мата Гарсія''' ({{мова-es|Juan Manuel Mata García}}; {{Н}} 28 красавіка 1988 году, [[Бургас (Гішпанія)|Бургас]], [[Гішпанія]]) — [[Гішпанія|гішпанскі]] футбаліст, атакуючы паўабронца аўстралійскага клюбу «[[Мэльбурн Віктары]]» і колішні гулец [[Зборная Гішпаніі па футболе|нацыянальнай зборнай Гішпаніі]]. Чэмпіён сьвету 2010 і чэмпіён Эўропы 2012 гадоў. Гуляе на пазыцыі ўінгера ці атакуючага паўабаронцы<ref>[http://www.chelseafc.com/page/PlayerProfileDetail/0,,10268~40729,00.html «Mata Profile - Chelsea»]. Chelsea FC official website.</ref>. Мата пачаў сваю футбольную кар’еру ў клюбе «[[Рэал Авіеда]]», дзе правёўшы тры гады далучыўся да «[[Рэал Мадрыд]]». Далей ён прайшоў празь юніёрскія каманды й пасьпяхова скончыў моладзевую акадэмію клюбу. У сакавіку 2007 году ён падпісаў кантракт з «[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсіяй]]» і правёў вялікую частку сваёй кар’еры ў гэтым клюбе, правёўшы ў ім 174 гульні, перад тым як быў падпісаны ангельскім клюбам «Чэлсі» ў жніўні 2011 году. Сума трансфэру склала £23,5 млн. 27 жніўня 2011 году Мата дэбютаваў і забіў гол за «Чэлсі» ў гульні супраць каманды «[[Норыдж Сіці]]», дзе ён выйшаў на замену. У 2014 году стаў гульцом «[[Манчэстэр Юнайтэд]]». == Клюбная кар’ера == Мата пачаў сваю футбольную кар’еру ў клюбе «[[Рэал Авіеда]]», дзе правёўшы тры гады далучыўся да моладзевай акадэміі «[[Рэал Мадрыд]]». Далей ён прайшоў празь юніёрскія каманды й пасьпяхова скончыў моладзевую акадэмію клюбу. === «Валенсія» === [[Файл:Juan Mata taronja.jpg|міні|120пкс|зьлева|У складзе «Валенсіі»]] У сакавіку 2007 году Хуан падпісаў кантракт з «[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсіяй]]», дзе дзякуючы траўмам асноўных гульцоў клюбу дэбютаваў за каманду. 20 сакавіка 2008 году Хуан двойчы забіў у браму «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёны]]» падчас кубкавага матчу, што дапамагло «кажанам» выйсьці ў фінал, дзе ў матчы супраць «[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]» Мата адкрыў лік галам валенсійскага клюбу. Падчас першага сэзону футбаліст быў абраны заўзятарамі клюбу як найлепшы малады гулец. Пачатак новага сэзону Мата зноўку адзначыўся голам, на гэты раз у браму мадрыдзкага «Рэалу», у першым матчы на [[Супэркубак Гішпаніі па футболе|Супэркубак краіны]], аднак у выніку перамогу атрымалі гульцы сталічнага калектыву. Гэтак жа цудоўна складваліся справы маладога гульца й у чэмпіянаце, у матчы адкрыцьця супраць «[[Мальёрка Пальма|Мальёркі]]» Мата забіў першы з трох галоў сваёй каманды, дзе «Валенсія» атрымала перамогу зь лікам 3:0<ref>[http://soccernet.espn.go.com/report?id=253096&cc=5739 Valencia 3–0 Mallorca]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPN Soccernet.</ref>. Таксама Хуан адзначыўся ў матчы супраць «[[Асасуна Памплёна|Асасуны]]», забіўшы адзіны гол у матчы зь перадачы [[Давід Вільля|Давіда Вільлі]]<ref>[http://soccernet.espn.go.com/report?id=252834&cc=5739 Valencia 1–0 Osasuna]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPN Soccernet.</ref>. Гэтак жа эфэктыўна Мата дзейнічаў і ў дачыненьні да партнэраў, гэтак 25 верасьня 2008 году Хуан аддаў дзьве галявыя перадачы ў пераможнай зь лікам 0:2 выязной гульні супраць «[[Маляга (футбольны клюб)|Малягі]]»<ref>[http://soccernet.espn.go.com/report?id=252768&cc=5739 Málaga 0–2 Valencia]{{Недаступная спасылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPN Soccernet.</ref>. Праз тры дні пасьля гэтага ён дапамог клюбу атрымаць перамогу над «[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэпартыва]]», забіўшы адзін гол і аддаўшы тры галявыя перадачы, зрабіўшы такім чынам галоўны ўнёсак у хатнюю перамогу «кажанаў» зь лікам 4:2<ref>[https://web.archive.org/web/20181218203638/https://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=754244.html Villa goals ensure Valencia victory]. UEFA</ref>. Свой першы паўнавартасны сэзон футбаліст скончыў з паказчыкам у 11 забітых мячоў і 13 перадачаў, саступіўшы па агульным паказчыку ў лізе толькі [[Чаві]] з «Барсэлёны». У наступных двух сэзонах Мата быў неад’емнай часткай стартавага складу клюбу й да гульца пачалі выказваць цікавасьць шэраг клюбаў ангельскай [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-лігі]]. === «Чэлсі» === [[Файл:Mata returning to Chelsea's half.jpg|міні|220пкс|Падчас выступаў за «Чэлсі» ў 2012 годзе]] 21 жніўня 2011 году «Валенсія» абвесьціла пра сваю дамову з «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]» на пераход гульца за 23,5 млн фунтаў стэрлінгаў пры ўмове пасьпяховага праходжаньня гішпанцам мэдычнага абсьледваньня<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/14600979.stm Valencia agree to sell Juan Mata to Chelsea]. BBC Sport.</ref><ref>[http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~2427778,00.html Mata Deal Agreed]. ChelseaFC.com.</ref>. 24 жніўня Мата падпісаў пяцігадовы кантракт зь лёнданскім клюбам. Гульцом быў абраны 10 нумар, які ён выкарыстоўваў у «Валенсіі», да гэтага ім у «Чэлсі» карыстаўся ізраільскі гулец [[Ёсі Бэнаюн]], які пагадзіўся аддаць нумар свайму новаму партнэру. Мата дэбютаваў за лёнданцаў у гульні супраць «[[Норыдж Сіці]]» 27 жніўня 2011 году, выйшаўшы на 68 хвіліне на замену [[Фляран Малюда|Флярану Малюда]], і забіў трэці гол клюбу на 11 хвіліне пасьля выхаду на пляцоўку, гульня скончылася перамогаў «Чэлсі» зь лікам 3:1<ref>[http://soccernet.espn.go.com/report?id=317983&cc=5901 Ten Canaries downed after Ruddy dismissal]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPN Soccernet.</ref>. На наступную гульню 10 верасьня супраць «[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнда]]» Хуан выйшаў у складзе першых адзінаццаці, але быў заменены [[Фэрнанда Торэс|Фэрнанда Торэсам]] на 74 хвіліне, пры гэтым гішпанец згуляў выключную ролю ў перамозе сталічным футбалістаў дзякуючы сваім актыўным дзеяньням па стварэньню нападаў на браму суперніка<ref>[http://www.bbc.com/sport/0/football/14773097 Sunderland 1-2 Chelsea]. BBC Sport.</ref>. Хуан адразу стаў лідэрам каманды, адным з асноўных дырыгентаў нападаў «сініх», стала набіраючы асыстэнцкія пункты й забіваючы мячы. 6 сьнежня ў рамках [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]] «Чэлсі» сустракаўся з былым клюбам Хуана — «Валенсіяй». У гэтай гульні Мата аддаў дзьве галявыя перадачы на [[Дыд’е Драгба]]<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/8938689/Didier-Drogbas-double-keeps-Chelseas-Champions-League-dream-alive.html Didier Drogba's double keeps Chelsea's Champions League dream alive]. The Daily Telegraph</ref>, дзякуючы чаму ангельцы атрымалі перамогу зь лікам 3:0. Пасьля прызначэньня на пазыцыю часовага галоўнага трэнэра «Чэлсі» [[Рабэрта Ды Матэо]], Мата пачаў гуляць на пазыцыі цэнтральнага атакуючага паўабаронцы, менш часу праводзячы на звыклым для яго левым флянзе. 10 траўня Хуан быў абраны найлепшым гульцом клюбу з боку заўзятараў клюбу, дзякуючы сваёй выдатнай форме асабліва ў першай часткі<ref>[http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~2767955,00.html Mata the main man]. Chelsea FC.</ref>. 19 траўня «Чэлсі» з «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыяй]]» гулялі паміж сабой у фінале Лігі чэмпіёнаў, дзе Мата на 88 хвіліне з падачы кутняга дапамог Драгба зрабіць лік нічыйным і перавесьці гульню ў дадатковы час, які скончыўся нічым. Лёс трафэю ў выніку вызначыўся ў сэрыі пэнальці, аднак гішпанец свой шанец ня выкарыстаў, ня здолеўшы перайграць [[Мануэль Ноер|Мануэля Ноера]], аднак гэта ня стала перашкодай для «Чэлсі». Паводле вынікаў сэзону Мата стаў пераможцам Лігі чэмпіёнаў, уладальнікам [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]], а таксама заняў другое месца ў Прэм’ер-лізе паводле колькасьці асыстэнцкіх балаў зь іхнай колькасьцю ў 14 пунктаў, саступіўшы першы радок свайму суайчыньніку [[Давід Сыльва|Давіду Сыльве]]. [[Файл:Juan Mata & Jerome Boateng.jpg|міні|220пкс|зьлева|Хуан Мата зь мячом у фінале [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2011—2012 гадоў|Лігі чэмпіёнаў 2011—2012 гадоў]]]] Мата прапусьціў усю падрыхтоўку «Чэлсі» да новага сэзону, з-за ўдзелу ў [[Летнія Алімпійскія гульні 2012 году|Алімпійскіх гульнях]] у [[Лёндан]]е, але вярнуўся ў клюб да ўдзелу ў матчы на [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубак Ангельшчыны]], дзе выйшаў на замену на 74 хвіліне. Свой першы асыстэнцкі бал у сэзоне Хуан атрымаў 22 верасьня ў гульні супраць «[[Сток Сіці]]» ў Прэм’ер-лізе, а 25 верасьня забіў свой першы гол у кубкавым матчы ў браму «[[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз|Ўулвэргэмптана]]»<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/19632463 Chelsea 6–0 Wolves] BBC Sport.</ref>. А праз чатыры дні Мата забясьпечыў перамогу «сініх» у лёнданскім дэрбі супраць «[[Арсэнал Лёндан|Арсэналу]]» спачатку аддаўшы галявую перадачу на Торэса на 20 хвіліне, а потым забіўшы пераможны гол на 53 хвіліне матчу<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/19684245 Arsenal 1–2 Chelsea] BBC Sport.</ref>. Пасьля звальненьня Ды Матэо й прызначэньня [[Рафаэль Бэнітэс|Рафаэля Бэнітэса]] на пасаду галоўнага трэнэра Мата працягнуў набіраць выніковыя балы. 22 сьнежня 2012 году гулец падпісаў новы кантракт з клюбам да 2018 году<ref>[https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/juan-mata-new-contract-chelsea-1502569 Juan Mata new contract: Chelsea tie down Spanish star to a new five-year deal]. Mirror.</ref>. 3 сакавіка 2013 году Хуан Мата правёў свой 100 матч у футболцы «Чэлсі» ў гульні супраць «[[Ўэст Бромўіч Альбіён|Ўэст Бромўічу]]» на [[Стэмфард Брыдж (стадыён)|Стэмфард Брыдж]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140104154849/http://blogs.grada360.com/juanmata/2013/03/04/un-domingo-en-la-tierrina/ A family Sunday]. Grada360.</ref>. 15 траўня браў удзел у фінальным матчы [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]] супраць партугальскай «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфікі]]», дзе стаў асыстэнтам пераможнага голу [[Браніслаў Іванавіч|Браніслава Іванавіча]], а на наступны дзень зноўку быў абраны заўзятарамі найлепшым гульцом сэзону. Пасьля прыходу ў клюб [[Жузэ Маўрыньню]] Мата быў пазбаўлены статусу асноўнага гульца клюбу, стаўку партугальцам была зроблена на бразыльскага футбаліста [[Аскар дус Сантас|Аскара]]. Маўрыньню спасылаўся на тое, што Мата ня здольны ўдзельнічаць акрамя нападаў у абарончых дзеяньнях клюбу<ref>[http://www.insideworldsoccer.com/2013/09/jose-mourinho-oscar-better-than-juan-mata.html José Mourinho: Oscar better than Juan Mata… at the moment]. Inside World Soccer.</ref>. Такім чынам гулец пачаў менш атрымоўваць гульнявой практыкі, выходзячы на поле на замены ці ўвогуле праводзячы ўсю гульню на лаўцы рэзэрвовых. Больш таго становішча гульца ўскладнілася прыходам у клюб бразыльскага паўабаронцы [[Віліян Боржэс да Сылва|Віліяна]], і з-за такіх абставінаў зьявіліся шматлікія зацікаўленасьці з боку іншых клюбаў. Да канца 2014 году сваю цікавасьць да Маты выказалі «[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]», «[[Тотэнгэм Готспур|Тотэнгэм]]», «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]» і «[[Манчэстэр Юнайтэд]]». === «Манчэстэр Юнайтэд» === 25 студзеня 2014 году за некалькі дзён да закрыцьця трансфэрнага вакна Мата стаў гульцом «Манчэстэр Юнайтэд» за 37,1 млн фунтаў, кантракт паміж гульцом і новай камандай быў падпісаны да лета 2018 году<ref>[http://www.bbc.com/sport/0/football/25882972 Juan Mata: Manchester United sign Chelsea midfielder for £37.1m]. BBC Sport.</ref>. 28 студзеня гулец дэбютаваў у складзе новага клюбу ў хатняй гульні супраць «[[Кардыф Сіці]]» й атрымаў адзін асыстэнцкі пункт, што садзейнічала перамозе манкуніянцаў зь лікам 2:0<ref>[http://www.bbc.com/sport/0/football/25822391 Manchester United 2-0 Cardiff]. BBC.com</ref>. 1 лютага Мата зноўку адзначыўся асыстэнцкім балам, але на гэты раз клюб атрымаў паразу зь лікам 1:2. == Міжнародная кар’ера == [[Файл:Torres, Mata and Ramos Euro 2012 trophy 01.jpg|значак|Торэс, Мата і Рамас сьвяткуюць перамогу ў [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|чэмпіянаце Эўропы 2012 году]]]] Хуан выступаў юніёрскія й моладзевыя каманды Гішпаніі. 14 лістапада 2008 году [[Вісэнтэ дэль Боске]] выклікаў Мату да [[зборная Гішпаніі па футболе|нацыянальнай зборнай]] на таварыскую гульню супраць [[зборная Чылі па футболе|зборнай Чылі]], аднак на поле ён ня выйшаў. 28 сакавіка 2009 году ён, нарэшце, дэбютаваў у складзе зборнай у адборачным матчы да [[чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|чэмпіянату сьвету 2010 году]] ў сустрэчы супраць [[зборная Турэччыны па футболе|зборнай Турэччыны]], дзе гішпанцы трывалі перамогу зь лікам 1:0 у [[Мадрыд]]зе. Хуан выйшаў на замену Давіду Вільлі ў 63 хвіліне. У чэрвені 2009 году Дэль Боске ўключыў Мату на Кубак канфэдэрацыяў 2009 году, які стаў першым міжнародным турнірам у складзе зборнай для гульца. Ён выйшаў на поле на першых хвілінах у гульні супраць [[зборная Іраку па футболе|зборнай Іраку]] й выйшаў на замену ў паўфінальным матчы супраць [[зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]]. 9 верасьня 2009 году Мата забіў свой першы гол за зборную Гішпаніі, якая атрымала перамогу зь лікам 3:0 над [[зборная Эстоніі па футболе|зборнай Эстоніі]], і, такім чынам, забясьпечыла сабе месца ў Кубку сьвету ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвай Афрыцы]]. На чэмпіянаце сьвету Хуан меў ролю рэзэрвовага гульца, дзе зьявіўся толькі ў матчы супраць [[Зборная Гандурасу па футболе|зборнай Гандурасу]] на апошнія 20 хвілін, тым ня менш гулец стаў чэмпіёнам сьвету. У 2011 годзе Мата гуляў выключную ролю на моладзевым чэмпіянаце Эўропы, стаўшы пераможцам спаборніцтва разам са сваёй камандай. Мата браў удзел таксама ў [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|чэмпіянаце Эўропы 2012 году]], дзе выйшаў на замену ў фінальным матчы супраць [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] й забіў апошні гол у гульні, дзе пірэнэйскія гульцы былі мацней зь лікам 4:0. == Асабістае жыцьцё == Мата навучаўся ў політэхнічным унівэрсытэце Мадрыду на факультэце [[журналістыка|журналістыкі]]. У вольны ад футболу час любіць гуляць у [[настольны тэніс]]. == Дасягненьні == '''«Валенсія»''': * Уладальнік [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубак Гішпаніі]]: 2008 '''«Чэлсі»''': * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2012 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2012 * Пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: 2013 '''«Манчэстэр Юнайтэд»''': * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2016 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2017 * Уладальнік [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубка Ангельшчыны]]: 2016 * Пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: 2017 '''«Галатасарай»''': * [[Чэмпіянат Турэччыны па футболе|Чэмпіён Турэччыны]]: 2023 '''Гішпанія''': * [[Чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіён сьвету]]: 2010 * [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіён Эўропы]]: 2012 == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110828030049/http://www.juanmata10.com/ Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090906113323/http://www.valenciacf.com/contenidos/ElEquipo/Jugadores/Valencia/Mata.html?__locale=en Профіль на афіцыйным сайце «Валенсіі»] * [https://web.archive.org/web/20140118064259/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=267811/ Статыстыка] на сайце FIFA * [https://web.archive.org/web/20110317164254/http://en.uefa.com/teamsandplayers/players/player=104584/profile/index.html Статыстыка] на сайце UEFA * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j4157.html Профіль] на BDFutbol {{Навігацыйная група |назоў = Мата ў складзе [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Гішпанія}}; |Гішпанія на ЧС-2010 |Гішпанія на ЧЭ-2012 |Гішпанія на ЧС-2014 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мата, Хуан}} [[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году]] p79n8zkpbvb65vy4qzsk78uhz44bw29 Робэрт Левандоўскі 0 120848 2692380 2680773 2026-09-24T22:18:00Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692380 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ро́бэрт Левандо́ўскі''' ({{мова-pl|Robert Lewandowski}}; {{Н}} 21 жніўня 1988 году, [[Варшава]], [[Польшча]]) — польскі футбаліст, які выступае за клюб [[МЛС]] «[[Чыкага Файр]]» і [[Зборная Польшчы па футболе|нацыянальную зборную Польшчы]] на пазыцыі нападніка. Маючы на сваім рахунку больш за 70 мячоў за нацыянальную зборную, ёсьць найлепшым бамбардзірам за ейную гісторыю. Левандоўскага вылучае добрае абіраньне пазыцыі на поле, тэхніка і галявыя здольнасьці, дзякуючы чаму ён лічыцца адным з найлепшых нападнікаў усіх часоў, а таксама адным з самых пасьпяховых гульцоў у гісторыі [[Бундэсьліга|Бундэсьлігі]]. Ён гульнявую кар’еру вынікова цэліў у браму супернікаў больш за 600 разоў. Рэкордную колькасьць разоў абіраўся найлепшым футбалістам Польшчы. == Клюбная кар’ера == === Раньнія гады === Трэніраваўся ў моладзевай камандзе «[[Партызан Лешна|Партызан]]» з гораду [[Лешна (Польшча)|Лешна]], дзе працаваў ягоны бацька<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=Q0cCVl0VpS0 Kulisy Sportu — Robert Lewandowski pt.1/3]</ref>. Да 2004 году выступаў за варшаўскую «[[Варсовія Варшава|Варсовію]]». Пасьля выступаў за варшаўскія клюбы «Дэльта» і «Легія-2». Летам 2006 году перайшоў у «[[Зьніч Прушкаў|Зьніч]]» з гораду [[Прушкаў|Прушкава]]. У [[Чэмпіянат Польшчы па футболе 2007—2008 гадоў|сэзоне 2007—2008 гадоў]] стаў найлепшым бамбардзірам другой лігі чэмпіянату Польшчы, забіўшы 21 гол у 32 матчах<ref>[http://www.90minut.pl/wystepy.php?id=7835&id_sezon=71 Robert Lewandowski]. 90minut.pl</ref>. === «Лех» === У ліпені 2008 году падпісаў пяцігадовы кантракт з познанскім «[[Лех Познань|Лехам]]»<ref>[http://ekstraklasa.wp.pl/kat,32288,title,Lewandowski-zagra-w-Lechu,wid,10050844,wiadomosc.html?ticaid=194fc Lewandowski zagra w Lechu]</ref>. Клюб за яго заплаціў 1,5 млн [[злоты|польскіх злотых]]. У Экстраклясе дэбютаваў 8 жніўня 2008 году ў хатнім матчы супраць «[[ГКС Бэлхатаў|Бэлхатаў]]» (2:3)<ref>[http://www.90minut.pl/mecz.php?id_mecz=515860 Lech Poznań 2-3 GKS Bełchatów]. 90minut.pl</ref>, у гэтым матчы Левандоўскі забіў гол на 67 хвіліне. Робэрт Левандоўскі зьвярнуў на сябе ўвагу эўрапейскіх клюбаў, ім цікавіліся [[Масква|маскоўскі]] [[ЦСКА Масква (футбольны клюб)|ЦСКА]]<ref>[http://www.dynamomania.com/news/77411-levandovski-ne-pereydet-v-tsska Левандовский не перейдет в ЦСКА]. dynamomania.com</ref>, [[Ангельшчына|ангельскі]] «[[Ўэст Бромўіч Альбіён]]»<ref>[http://football.ua/england/news/55323.html Р.Левандовский не перейдет в ВБА]. football.ua</ref>, [[дортмунд]]зкая «[[Барусія Дортмунд|Барусія]]»<ref>[http://football.ua/germany/news/56569.html Р. Левандовский интересен Дортмунду]. football.ua</ref>, [[Нідэрлянды|галяндзкі]] «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]»<ref>[http://football.ua/netherlands/news/60695.html «Фейеноорд» хочет купить Левандовски. Не Мариуша]. football.ua</ref>, [[Санкт-Пецярбург|піцерскі]] «[[Зэніт Санкт-Пецярбург|Зэніт]]»<ref>[http://football.ua/russia/news/71053.html Р. Левандовский перейдет в «Зенит»?] football.ua</ref> і [[данецк]]і «[[Шахтар Данецк|Шахтар]]»<ref>[http://football.ua/ukraine/news/75117.html «Лех» отказал «Шахтёру»]. football.ua</ref>. Робэрт Левандоўскі стаў тварам папулярнай кампутарнай гульні [[FIFA 10]] у Польшчы разам з ангельцам [[Ўэйн Руні|Ўэйнам Руні]]. У сьнежні 2009 году польскае выданьне «Piłka Nożna» прызнала Робэрта Левандоўскага найлепшым гульцом чэмпіянату Польшчы<ref>[http://www.terrikon.dn.ua/posts/37926 Мариуш Левандовский — игрок года в Польше]. terrikon.dn.ua</ref>. === «Барусія» === [[Файл:Robert Lewandowski 2013 in Wilhelmshaven.jpeg|значак|зьлева|Левандоўскі ў матчы 2013 году, дзе абараняў жоўта-чорныя колеры «Барусіі».]] 19 траўня 2010 году стала вядома, што Робэрт прайшоў мэдычнае абсьледаваньне ў «Барусіі», а 11 чэрвеня таго ж году ён падпісаў чатырохгадовы кантракт зь нямецкім клюбам<ref>[https://web.archive.org/web/20180627212758/https://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga1/bundesliga-dortmund-macht-lewandowski-transfer-perfekt_aid_518537.html Dortmund macht Lewandowski-Transfer perfekt]. focus.de</ref>. Сума трансфэру лічыцца роўнай каля 4,5 млн эўра<ref>[https://web.archive.org/web/20120330155229/http://www.imscouting.com/global-news-article/Borussia-Dortmund-striker-Robert-Lewandowski-hits-double-as-Poland-beat-Ivory-Coast-/12139/ Borussia Dortmund striker Robert Lewandowski hits double as Poland beat Ivory Coast]. Global news</ref>. 19 верасьня ён забіў свой першы гол у [[Бундэсьліга|Бундэсьлізе]], у пераможным матчы супраць «[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн|Шальке-04]]», які скончыўся зь лікам 3:1<ref>[https://web.archive.org/web/20121109220519/http://soccernet.espn.go.com/match?id=297229 Schalke 04 1-3 Borussia Dortmund]. ESPN FC.</ref>. У [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2011—2012 гадоў|сэзоне 2011—2012 гадоў]], праз траўму [[Люкас Барыяс|Люкаса Барыяса]], Робэрт трапіў у асноўны склад клюбу да зімовага перапынку. Нападнік забіў два галы ў браму «[[Зандгаўзэн (футбольны клюб)|Зандгаўзэна]]», у матчы на [[кубак Нямеччыны па футболе|кубак Нямеччыны]] (3:0). 20 жніўня 2011 году Левандоўскі адкрыў лік сваім галам у новым сэзоне Бундэсьлігі ў матчы супраць «[[Нюрнбэрг (футбольны клюб)|Нюрнбэргу]]», «Барусія» атрымала перамогу зь лікам 2:0. У кастрычніку «Барусія» дасягнула 2 радку ў табліцы пасьля перамогі зь лікам 5:0 над «[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёльнам]]», а Левандоўскі тады адзначыўся дублем<ref>[https://web.archive.org/web/20131021063906/http://www.goal.com/en-us/match/60749/borussia-dortmund-vs-fc-k%C3%B6ln/report Borussia Dortmund 5–0 Koln: Five-star champions move second in Bundesliga table]. Goal.com.</ref>. 17 сьнежня перад зімовым перапынкам Левандоўскі двойчы адзначыўся і аддаў галявую перадачу [[Кевін Гроскройц|Кевіну Гроскройцу]] ў матчы супраць «[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбургу]]». У сувязі зь ягонай якасьцю гульні Робэрт быў названы найлепшым гульцом году ў Польшчы<ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/intligen/startseite/561944/artikel_lewandowski-ist-polens-bester.html Lewandowski ist Polens Bester]. Kicker.</ref>. Пасьля зімовага перапынку 22 студзеня 2012 году «Барусія» ўшчэнт разьбіла «[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]]» зь лікам 5:1, дасягнуўшы паводле пунктаў лідэра «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыю]]», Левандоўскі двойчы забіў і дадаў на свой рахунак галявую перадачу на суайчыньніка [[Якуб Блашчыкоўскі|Якуба Блашчыкоўскага]]. 11 красавіка польскі нападнік забіў адзін гол у гульні супраць «Баварыі» ў Дортмундзе<ref>[https://web.archive.org/web/20120621134711/http://www.guardian.co.uk/football/2012/apr/11/borussia-dortmund-bayern-munich-match-report Borussia Dortmund see off Bayern Munich to close on successive title]. The Guardian.</ref>. У заключнай гульні сэзону ў фінале кубка Нямеччыны Левандоўскі зарабіў хет-трык у матчы супраць усё той жа «Баварыю» (5:2). У новы сэзон Левандоўскі зьявіўся на пляцоўцы ў першым туры ў матчы супраць «[[Вэрдэр Брэмэн|Вэрдэру]]». Першы гол сэзону забіў 15 верасьня ў пераможным матчы супраць «[[Баер Левэркузэн|Баеру]]», які скончыўся зь лікам 3:0. Апасьля Робэрт усталяваў новы клюбны рэкорд, забіўчы пасьлядоўна ў 12 матчах лігі запар, апярэдзіўшы паводле гэтага паказчыку [[Фрыдгэльм Каніцка|Фрыдгэльма Каніцка]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160121212249/https://www.ruhrnachrichten.de/sport/bvb/19-Saisontreffer-BVB-Torjaeger-Lewandowski-ueberholt-Konietzka;art11635,1942266 BVB-Torjäger Lewandowski überholt Konietzka]. ruhrnachrichten.de.</ref>. 24 красавіка 2013 году Левандоўскі стаў першым гульцом, які забіваў чатыры галы ў паўфінале [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]], дасягнуўшы гэтага паказчыку ў матчы супраць гішпанскага «[[Рэал Мадрыд|Рэалу]]» (4:1)<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2013/matches/round=2000350/match=2009608/postmatch/report/index.html#four+goal+lewandowski+shines Four-goal Lewandowski leaves Madrid reeling]. UEFA.</ref>. 25 траўня ён браў удзел у фінал Лігі чэмпіёнаў, аднак «Барусія» трывала паразу зь лікам 2:1 ад «Баварыі». Свой першы гол у [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2013—2014 гадоў|сэзоне 2013—2014 гадоў]] Робэрт забіў 10 жніўня ў браму «[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбурга]]» ў першым матчы сэзону<ref>[http://www.bundesliga.com/en/liga/news/2013/0000264271.php Aubameyang hat-trick has Dortmund flying]. Bundesliga.</ref>. Увосень у Левандоўскага сапсаваліся адносіны з галоўным трэнэрам «Барусіі» [[Юрген Клёп|Юргенам Клёпам]], з-за жаданьня паляка перайсьці да табару супернікаў з «Баварыі», аднак нягледзячы на гэта Робэрт выходзіў на пляцоўку і забіваў мячы за дортмундзкі клюб. 1 лістапада ён аформіў свой адзіны хет-трык у сэзоне ў пераможным матчы супраць «[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарту]]» (6:1)<ref>[http://www.bundesliga.com/en/liga/news/2013/0000276334.php Lewandowski shines as Stuttgart hit for six]. Bundesliga.com.</ref>. 3 студзеня Робэрт заключыў кантракт з «Баварыяй», паводле якога свае выступы за клюб ён пачаў з наступнага сэзону. 25 лютага 2014 году Робэрт двойчы забіў у Лізе чэмпіёнаў мячы ў браму «[[Зэніт Санкт-Пецярбург|Зэніту]]», стаўшы, такім чынам, найлепшым бамбардзірам «Барусіі» ў эўракубках, перавысіўшы рэкорд у 16 галоў [[Стэфан Шапюіза|Стэфана Шапюіза]]<ref>[http://sport.wp.pl/kat,1752,title,Lewandowski-najlepszym-strzelcem-BVB-w-Europie,wid,16433212,wiadomosc.html?ticaid=112450 Lewandowski najlepszym strzelcem BVB w Europie!]. sport.wp.pl.</ref>. Сэзон Робэрт скончыў з паказчыкам 20 галоў у Бундэсьлізе, стаўшы найлепшым бамбардзірам нямецкага першынства. === «Баварыя» === [[Файл:CSKA-Bavaria (4).jpg|значак|У кашулі «Баварыі» падчас матчу [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]] супраць расейкага [[ЦСКА Масква (футбольны клюб)|ЦСКА]].]] Пра пераход польскага бамбардзіра стала вядома яшчэ ўвосень 2013 году. У студзені 2014 году Робэрт заключыў 5-гадовы кантракт зь мюнхэнскім клюбам. 9 ліпеня 2014 году ён быў прадстаўлены ў якасьці гульца «Баварыі», атрымаўшы кашулю з 9 нумарам, зь якой раней гуляў [[Марыё Манджукіч]], што сышоў у «[[Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]». Яшчэ ў канцы ліпеня і пачатку жніўня Робэрт пачаў забіваць за новы клюб у перадсэзонных матчах. 13 жніўня 2014 году Робэрт дэбютаваў за «Баварыю» ў матчы на [[Супэркубак Нямеччыны па футболе|Супэркубак Нямеччыны]] супраць сваіх былых партнэраў з «Барусіі», аднак дортмундцы былі мацней зь лікам 2:0<ref>[http://www.kicker.de/d-supercup-fb-1/2014/1/2396815/spielbericht_borussia-dortmund-17_bayern-muenchen-14.html Aubameyang köpft BVB zum Supercup-Sieg]. Kicker</ref>. 30 жніўня ў матчы другога туру супраць «[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн|Шальке-04]]» Левандоўскі ўпершыню адзначыўся за новы клюб у афіцыйных матчах, аднак гэта не дапамагло мюнхэнцам атрымаць перамогу<ref>[https://web.archive.org/web/20200217161652/http://www.espnfc.us/german-bundesliga/story/2012895/bayern-munich-denied-win-as-schalke-claim-1-1-draw-in-alonso-debut Bayern Munich denied win as Schalke claim 1–1 draw in Alonso debut]. ESPN</ref>. 21 кастрычніка Левандоўскі забіў свой першы гол у [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]] за мюнхэнскую «Баварыю» ў гасьцявой гульні супраць «[[Рома Рым|Ромы]]», дзе немцы сьвяткавалі перамогу зь лікам 7:1<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/29362752 «Roma 1–7 Bayern Munich»]. BBC Sport. </ref>. 1 лістапада ў супрацьстаяньні з «Барусіяй» гэтым разам у матчы нямецкай лігі Робэрт забіў гол, што дазволіла мюнхэнцам здабыць перамогу зь лікам 2:1 і падвысіць перавагу ў табліцы над бліжэйным супернікам на чатыры пункты. У сваім трэцім матчы сэзону супраць дортмундцаў 4 красавіка 2015 году Левандоўскі трапна пацэліў у браму на 36-й хвіліне, што дазволіла зноўку прыдбаць перамогу над канкурэнтам. 21 лютага 2015 году Левандоўскі забіў двойчы ў пераможным для «Баварыі» матчы ў гасьцёх супраць «[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Падэрборна-07]]» (6:0), і, такім чынам, ён давёў колькасьць галоў на сваім рахунку ў Бундэсьлізе да дзесяці<ref>[http://www.supersport.com/football/germany/news/150221/Lewan_helps_Bayern_crush_Paderborn «Lewan helps Bayern crush Paderborn»]. Supersport.</ref>. Футбаліст двойчы адзнычаўся ў першым тайме 21 красавіка, калі «Баварыя» перамагла «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]» з агульным лікам 7:4 і дасягнула паўфіналу Лігі чэмпіёнаў. Празь пяць дзён, пасьля таго як «[[Вольфсбург (футбольны клюб)|Вольфсбург]]» трываў паразу ад мёнхэнглядбаскай «[[Барусія Мёнхэнглядбах|Барусіі]]», «Баварыя» стала чэмпіёнам краіны<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/32475479 «Bayern Munich: Pep Guardiola’s side win club's 25th German title»]. BBC Sport.</ref>. Левандоўскі зноў забіў гол 28 красавіка, адкрыўшы лік у нічыйным матчы (1:1) ў паўфінале [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]] супраць «Барусіі» з Дортмунду, але ў дадатковы час сутыкнуўся ў паветры зь [[Мітчэл Лангерак|Мітчэлам Лангеракам]]<ref>[https://www.espn.com/soccer/bayern-munich/story/2423774/arjen-robben-hurt-in-bayerns-lossrobert-lewandowski-concu «Arjen Robben hurt in Bayern’s loss, Robert Lewandowski concussed»]. ESPN.</ref>. У выніку гульня скончылася выбыцьцём «Баварыі» паводле вынікаў сэрыі пэнальці (0:2), і, што незвычайна, аніводная з чатырох спробаў не была рэалізаваная мюнхэнскім бокам на іхным уласным стадыёне<ref>[https://www.dw.com/en/dortmund-beat-bayern-in-shoot-out-drama-to-make-german-cup-final/a-18416115 «Dortmund beat Bayern in shoot-out drama to make German Cup final»]. Deutsche Welle.</ref>. Не зважаючы на тое, што Левандоўскі працягваў гульню да ейнага сканчэньня, ён ня браў удзелу ў стрэлах з 11-мэтровай кропкі. Пазьней выявілася, што ў ранейшым сутыкненьні паляк атрымаў пералом сківіцы і носу, а таксама страсеньне мозгу, праз што ён выбыў з дружыны прыблізна на тыдзень<ref>[https://www.polsatsport.pl/wiadomosc/2015-04-29/rzecznik-bayernu-lewandowski-ma-zlamana-kosc-szczeki-nosa-i-wstrzasnienie-mozgu/ «Rzecznik Bayernu: Lewandowski ma złamaną kość szczęki, nosa i wstrząśnienie mózgu»]. Polsat Sport.</ref>. 12 траўня, гуляючы ў ахоўнай масцы, гулец дапамог свайму клюбу здабыць перамогу ў матчы ў адказ супраць «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёны]]», аднак агулам у двубоі лік склаў 3:5 на карысьць пірэнэйцаў. Забіўшы 17 галоў у 31 гульні, Левандоўскі стаў другім бамбардзірам сэзону Бундэсьлігі разам з таварышам [[Ар’ен Робэн|Ар’енам Робэнам]]<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Injured-Meier-is-Germanys-top-scorer/articleshow/47402785.cms «Injured Meier is Germany’s top-scorer»]. The Times of India.</ref>. [[Файл:Robert Lewandowski Training FC Bayern München-2.jpg|значак|зьлева|На трэнаваньні з «Баварыяй» у 2015 годзе.]] Свой другі сэзон Левандоўскі пачаў з матчу на [[Супэркубак Нямеччыны па футболе|Супэркубак Нямеччыны]], дзе быў заменены на 72-й хвіліне, а «Баварыя» трывала паразу ў сэрыі пэнальці. 14 жніўня, у стартавым матчы новага сэзону Бундэсьлігі, гулец забіў другі гол у пераможным матчы (5:0) супраць «[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбургу]]»<ref>[http://www.goal.com/en-gb/match/bayern-m%C3%BCnchen-vs-hamburger-sv/2054191?ICID=HP_HN_HP_RI_1_1 «Bayern Munich 5–0 Hamburg: Bavarians begin Bundesliga campaign in ominous fashion»]. Goal.</ref>. 22 верасьня 2015 году Левандоўскі ўсталяваў рэкорд Бундэсьлігі, зьявіўшыся на пляцоўцы з замены, калі «Баварыя» яшчэ саступала «Вольфсбургу» зь лікам 0:1, і забіўшы пяць галоў за 8 хвілін і 59 сэкунд. Ён быў узнагароджаны чатырма сэртыфікатамі [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]] за такі вынік<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/34979052 «Robert Lewandowski receives awards for five-goal feat»]. BBC Sport.</ref>. Праз чатыры дні ён двойчы пацэліў у браму ў матчы супраць «[[Майнц (футбольны клюб)|Майнцу]]» (0:3), і ягоны першы гол зь іх стаў 100-ы голам у Бундэсьлізе на 168-й гульні, што сталася рэкордам нямецкага першынства для замежнага футбаліста. Паляк таксама зарабіў 10 галоў на свой рахунак у пачатковых 7 матчах розыгрышу, то бок такі вынік раней здабываў у Нямеччыне толькі [[Герд Мюлер]]. 29 верасьня спартовец адзначыўся хет-трыкам у матчы Лігі чэмпіёнаў супраць харвацкага «[[Дынама Заграб|Дынама]]» (5:0), то бок забіўшы дзесяць галоў у трох гульнях за тыдзень. Празь пяць дзён ён дадаў яшчэ два трапныя стрэлы ў пераможным матчы супраць дортмундзкай «Барусіі», які скончыўся зь лікам 5:1. 11 студзеня гулец разьмесьціўся на чацьвертым месцы ў сьпісе прэтэндэнтаў на [[Залаты мяч]]<ref>[https://web.archive.org/web/20151021220908/http://www.fifa.com/ballon-dor/news/y=2015/m=10/news=men-s-football-shortlists-for-fifa-ballon-d-or-2015-revealed-2719188.html «Men’s Football shortlists for FIFA Ballon d’Or 2015 revealed»]. FIFA.</ref>. 19 сакавіка 2016 году Левандоўскі забіў адзіны гол у пераможным матчы (1:0) супраць «[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёльну]]», здабыўшы 25 пункт на рахунак сваіх галоў, што было ягоным новым асабістым рэкордам за часам нямецкага этапу кар’еры. У Лізе чэмпіёнаў клюб зноўку саступіў у паўфінале, і нават гол Левандоўскага ў матчы ў адказ не дапамог немцаў прасунуцца далей. 7 траўня гулец двойчы адзначыўся ў матчы супраць «[[Інгальштат-04 (футбольны клюб)|Інгальштату-04]]» (2:1) і здабыў клюбу, такім чынам, чарговае чэмпіёнства. Сэзон спартовец скончыў найлепшым барбардзірам Бундэсьлігі. Пры гэтым, маючы на рахунку 30 галоў, ён стаў першым замежнікам, якому скарылася такая лічба, і першым гульцом з [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе 1976—1977 гадоў|сэзону 1976—1977 гадоў]], які здолеў дасягнуць такой колькасьці трапных стрэлаў. Як па завядзёнцы новы сэзон у Бундэсьлізе нападнік зноў пачаў з галоў, тройчы патрапіўшы ў браму «[[Вэрдэр Брэмэн|Вэрдэра]]» (6:0). 13 сьнежня Левандоўскі склаў новую дамову з «Баварыяй», працягнуўшы знаходжаньне ў дружыне да 2021 году<ref>[https://fcbayern.com/en/news/2016/12/press-release-robert-lewandowski-extends-contract «Lewandowski extends stay at Bayern»]. FC Bayern Munich.</ref>. 11 сакавіка 2017 году Левандоўскі запісаў на свой рахунак 100 гол у кашулі «Баварыі» ў сваім 137-м матчы за клюб, двойчы забіўшы ў матчы супраць франкфурцкага «[[Айнтрахт Франкфурт|Айнтрахта]]» (3:0). Ён скончыў сэзон з 42 галамі у 47 матчах ува ўсіх турнірах<ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/d-supercup-fb-1/2016/1/3303617/spielbericht_borussia-dortmund-17_bayern-muenchen-14.html «Im zweiten Anlauf: Vidal beschert Bayern den ersten Titel»]. Kicker.</ref>. [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2017—2018 гадоў|Сэзон 2017—2018 гадоў]] пачаўся з таго, што «Баварыя» здабыла Супэркубак Нямеччыны ў сустрэчы з дортмундзкай «Барусіяй». Левандоўскі забіў першы гол баварцаў, але асноўны час матчу скончыўся зь лікам 2:2. Па дадатковым часе пераможцы не было выяўлена. Левандоўскі, зноў жа, забіў першы гол дружыны з сэрыі пэнальці, у якой «Баварыя» атрымала перамогу зь лікам 5:4<ref>[https://web.archive.org/web/20200806190635/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/borussia-dortmund-bayern-munich-supercup-line-ups-and-statistics-456360.jsp «Bayern Munich beat Dortmund on penalties to retain Supercup»]. Bundesliga.</ref>. 13 сьнежня, у матчы лігі супраць «Кёльну», Левандоўскі забіў адзіны гол у гульні, які дазволіў яму трапіць у дзясятку бамбардзіраў Бундэсьлігі ўсіх часоў<ref>[https://web.archive.org/web/20200806172802/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/robert-lewandowski-into-top-10-on-the-bundesliga-s-all-time-goalscoring-list-464867.jsp «Robert Lewandowski moves into the top 10 on the Bundesliga’s all-time goalscoring list»]. Bundesliga.</ref>. Празь некалькі месяцаў, у матчы 22 туру нападнік зноўку трапна пацэліў у браму суперніка, якім тым разам быў «[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн|Шальке-04]]», і паўтарыў рэкорд у 11 хатніх гульнях запар, у якіх адзначаўся голам. Такі рэкорд у свой час усталяваў тагачасны галоўны трэнэр «Баварыі» [[Юп Гайнкес]]<ref>[https://www.marca.com/en/football/international-football/2018/02/10/5a7f3d72e2704eee108b459f.html «Robert Lewandowski equals record of scoring in 11 successive home games»]. Marca.</ref>. Далей зьдзейсьніў хет-трык у матчы супраць «Гамбургу», які скончыўся зь лікам 6:0. У тым жа матчы ён змарнаваў пэнальці, упершыню ў кашулі «Баварыі»<ref>[https://www.skysports.com/football/news/11881/11285045/bundesliga-round-up-robert-lewandowskis-hat-trick-edges-bayern-munich-closer-to-the-title «Bundesliga round-up: Robert Lewandowski’s hat-trick edges Bayern Munich closer to the title»]. Sky sports.</ref>. 11 лютага 2018 году гулец быў абраны футбалістам Польшчы ўжо ў сёмы раз запар. 22 лютага ён звольніў свайго шматгадовага агента Цэзара Кучарскага і наняў вядомага спэцыяліста Піні Загаві. Паводле чутак, гэтая справа чынілася дзеля пераходу ўлетку да мадрыдзкага «[[Рэал Мадрыд|Рэалу]]»<ref>[https://global.espn.com/football/bayern-munich/story/3393508/robert-lewandowski-splits-from-agent-amid-real-madrid-links-sources «Robert Lewandowski splits from agent amid Real Madrid links — sources»]. ESPN.</ref>. 24 лютага 2018 году ён правёў свой 250-ы матч у Бундэсьлізе<ref>[https://fcbayern.com/en/news/2018/02/news-in-brief-240218 «Coman sustains capsular injury»]. FC Bayern Munich.</ref>. Сэзон Левандоўскі скончыў як найлепшы галеадор лігі, маючы на рахунку 29 трапных стрэлаў. 1 жніўня, пасьля летніх чутак, генэральны дырэктар «Баварыі» [[Карл-Гайнц Румэніге]] пацьвердзіў у інтэрвію, што Левандоўскі застанецца ў клюбе<ref>[http://www.skysports.com/football/news/11890/11456519/robert-lewandowski-is-not-for-sale-at-any-price-says-bayern-munich-chief-executive «Robert Lewandowski is not for sale at any price, says Bayern Munich chief executive»]. Sky Sports.</ref>. 12 жніўня Левандоўскі запісаў на свой рахунак першы ў гісторыі хет-трык у Супэркубку Нямеччыны, дзе зьнішчыў поруч з таварышамі франфурцкі «Айнтрахт» зь лікам 0:5. Такім чынам, «Баварыя» здабыла гэты тытул у рэкордны сёмы раз<ref>[https://www.dw.com/en/robert-lewandowski-hat-trick-leads-bayern-munich-to-super-cup-win/a-45054001 «Robert Lewandowski hat trick leads Bayern Munich to Super Cup win»]. Deutsche Welle.</ref>. Гулец да таго ж стаў галоўным бамбардзірам у гісторыі гэтага нямецкага кубку<ref>[https://web.archive.org/web/20180813175440/http://www.worldfootball.net/alltime_goalgetter/supercup/tore/1/ «All-time top goalscorers»]. World Football.</ref>. 27 лістапада паляк стаў трэцім гульцом пасьля [[Ліянэль Мэсі|Ліянэля Мэсі]] і [[Руўд ван Ністэльрой|Руўда ван Ністэльроя]], які забіў 50 галоў у розыгрышах Лігі чэмпіёнаў, двойчы пацэліўшы мяч у матчы супраць «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфікі]]» (5:1). На такі здабытак гульцу спатрэбілася ўсяго 77 матчаў<ref>[https://web.archive.org/web/20200806204424/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/lewandowski-3rd-fastest-to-50-champions-league-goals-after-messi-va-nistelrooy-517997.jsp «Robert Lewandowski becomes third-fastest player after Lionel Messi and Ruud van Nistelrooy to reach 50 UEFA Champions League goals»]. Bundesliga.</ref>. 9 лютага 2019 году Левандоўскі забіў гол у пераможным матчы супраць «Шальке-04» (3:1) і стаў першым гульцом, які здабыў 100 галоў на [[Альянц-Арэна|Альянц-Арэне]]. У сакавіку 2019 году нападнік пераўзышоў рэкорд [[Кляўдыё Пісара]] паводле колькасьці забітых галоў замежнікамі ў Бундэсьлізе. Двойчы папакутаваў ад бамбардзіра «Вольфсбург», прапусьціўшы ў выніку 6 мячоў<ref>[https://bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-wolfsburg-live-line-ups-stats-james-rodriguez-lewandowski-brooks-2804 «Bayern Munich thump Wolfsburg to go top on historic afternoon for Robert Lewandowski»]. Bundesliga.</ref>. Левандоўскі скончыў [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2018—2019 гадоў|сэзон 2018—2019 гадоў]] як найлепшы бамбардзір Бундэсьлігі ў чацьверты раз, здабыўшы гэтым разам 22 галы<ref>[https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-s-robert-lewandowski-claims-bundesliga-topscorer-prize-for-fourth-time-4597 «Bayern Munich’s Robert Lewandowski claims Bundesliga topscorer prize for fourth time»]. Bundesliga.</ref>. [[Файл:2019147200143 2019-05-27 Fussball 1.FC Kaiserslautern vs FC Bayern München - Sven - 1D X MK II - 2462 - B70I0762 (cropped) (cropped).jpg|значак|Робэрт Левандоўскі ў матчы за «Баварыю» ў 2019 годзе.]] 12 жніўня Левандоўскі забіў свой першы гол у сэзоне, калі «Баварыя» перамогла котбускі «[[Энэргі Котбус|Энэргі]]» зь лікам 3:1 у першым раўндзе нямецкага кубка. Праз чатыры дні ён забіў два мячы ў дэбютным матчы дружыны ў [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2019—2020 гадоў|сэзоне 2019—2020 гадоў]] супраць «[[Гэрта Бэрлін|Гэрты]]». Зважаючы на гэта, футбаліст усталяваў рэкорд Бундэсьлігі, адзначаючыся на адкрыцьці сэзону пяць гадоў запар<ref>[https://fcbayern.com/en/news/2019/08/lewandowski-sets-record «Lewandowski sets record»]. FC Bayern Munich.</ref>. Затым 24 жніўня ён здабыў хет-трык у гасьцявой сустрэчы з «Шальке-04», калі «чырвоныя» сьвяткавалі перамогу зь лікам 3:0<ref>[https://fcbayern.com/en/news/matchreports/2019/08/match-report-bundesliga-md2-fc-schalke-04-v-fc-bayern-240819 «Lewy the hero as Reds give Schalke the blues»]. FC Bayern Munich.</ref>. 29 жніўня Левандоўскі падоўжыў кантракт з «Баварыяй», падпісаўшыся з клюбам да 2023 году<ref>[https://fcbayern.com/en/news/2019/08/robert-lewandowski-extends-stay-at-fc-bayern-through-2023 «Robert Lewandowski extends stay at FC Bayern through 2023»]. FC Bayern Munich.</ref>. 18 верасьня паляк улучыў мяч у браму суперніка ў 200 раз у кашулі «Баварыі», адзначыўшыся у пераможным матчы Лігі чэмпіёнаў супраць сэрбскай «[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвены Зьвезды]]» зь лікам 3:0<ref>[https://fcbayern.com/en/news/2019/09/fc-bayern-send-signal-to-other-teams-champions-league-red-star-belgrade «FC Bayern send 'signal to other teams'»]. FC Bayern Munich.</ref>. У тым жа месяцы па сканчэньні шасьці матчаў гулец ужо меў на рахунку 10 галоў, што аніколі ня мела месца ў Бундэсьлізе. Гулец усьцяж трываў моцны тэмп і пацэльваў мячы ў розных розыгрышах, у якіх брала ўдзел ягоная каманда. 14 жніўня 2020 году ён паўдзельнічаў сваім голам у зьнішчэньні «Барсэлёны» ў чвэрцьфінале Лігі чэмпіёнаў зь лікам 8:2, які ладзіўся ў Партугаліі<ref>[https://www.skysports.com/football/barcelona-vs-bay-munich/426065 «Barcelona 2—8 Bayern Munich: Bayern decimate Barca to reach Champions League semi-finals»]. Sky Sports.</ref>. Гулец таксама адзначыўся ў матчы паўфіналу супраць «[[Алімпік Ліён|Ліёну]]». Ягоная эўрапейская галявая сэрыя скончылася, калі 23 жніўня ён ня здолеў пацэліць у фінальным матчы Лігі чэмпіёнаў супраць «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]». Тым ня менш, «Баварыя» перамагла францускі клюб (1:0), і, такім чынам, Левандоўскі ўпершыню здабыў тытул пераможцы гэтага турніру<ref>[https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698 «Bayern Munich beat Paris Saint-Germain to win Champions League»]. ESPN.</ref>. Паляк таксама стаў другім гульцом у гісторыі, які здабыў [[эўрапейскі трэбл]] і пры гэтым стаўся найлепшым бамбардзірам ува ўсіх трох турнірах, паўтараючы дасягненьне [[Ёган Кройф|Ёгана Кройфа]], які той зрабіў з «[[Аякс Амстэрдам|Аяксам]]» у сэзоне 1971—1972 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20211021052643/https://us.marca.com/claro/futbol/champions-league/2020/08/22/5f411a2b22601da0078b45e7.html «El récord de Cruyff que podría alcanzar Lewandowski de ganar la Champions»]. Marca.</ref>. [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2020—2021 гадоў|Сэзон 2020—2021 гадоў]] футбаліст пачаў зь перамог клюбу як у Супэркубку Эўропы, гэтак і Супэркубку Нямеччыны. 4 кастрычніка ён забіў усе чатыры мячы сваёй дружыны ў пераможным матчы супраць «Гэрты» (4:3)<ref>[https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-hertha-berlin-live-line-ups-stats-lewandowski-davies-cunha-13075 «Robert Lewandowski scores four as Bayern Munich edge Hertha Berlin»]. Bundesliga.</ref>. 24 кастрычніка ён здабыў хет-трык у матчы супраць «Айнтрахту», які скончыўся зь лікам 5:0. Гэтым нападнік учыніў сябе першым гульцом у Бундэсьлізе, які забіў дзесяць галоў у пяці матчах<ref>[https://www.goal.com/en-in/news/lewandowski-sets-new-bundesliga-goal-record-as-bayern-munich/luwxu4p2hur51iceo14k7a138 «Lewandowski sets new Bundesliga goal record as Bayern Munich thrash Eintracht Frankfurt»]. Goal.</ref>. 16 сьнежня галеадор адзначыўся ў матчы супраць «Вольфсбурга», стаўшы трэцім гульцом, які перасягнуў мяжу ў 250 галоў у Бундэсьлізе пасьля Герда Мюлера і [[Кляўс Фішэр|Кляўса Фішэра]]<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/55289392 «Bayern Munich 2–1 VfL Wolfsburg»]. BBC Sport.</ref>. У лютым 2021 году гулец здабыў з клюбам перамогу ў [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбным чэмпіянаце сьвету]], выгуляўшы ў мэксыканскага «[[Тыгрэс УАНЛ Мантэрэй|Тыгрэса УАНЛ]]». 6 сакавіка ён здабыў свой 12-ы хет-трык у Бундэсьлізе ў матчы супраць дортмундзкай «Барусіі» (4:2), а 20 сакавіка на ягоным рахунку зьвіўся ўжо 13 хет-трык калі «Баварыя» выгуляла ў «[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарта]]» (4:0)<ref>[https://fcbayern.com/en/news/2021/03/5-facts-on-lewandowskis-hat-trick-against-stuttgart «5 facts on Lewandowski’s hat-trick against Stuttgart»]. FC Bayern Munich.</ref>. Напрыканцы сакавіка гулец атрымаў траўму і быў вымушаны прапусьціць чвэрцьфінальныя матчы Лігі чэмпіёнаў, дзе «чырвоны» трывалі паразу паводле вынікаў двубою ад францускага ПСЖ. У красавіку нападнік вярнуўся да табару і адзначыўся ў матчы супраць «Майнцу» (2:1), які скончыўся паразай баварцаў. 8 траўня ён здабыў свой 14-ы хет-трык у нямецкім першынстве ў пераможным спатканьні зь мёнхэнглядбаскай «Барусіяй» (6:0)<ref>[https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-borussia-monchengladbach-live-line-ups-stats-lewandowski-sane-15728 «Robert Lewandowski closes in on history as Bayern Munich celebrate title by thrashing Borussia Mönchengladbach»]. Bundesliga.</ref>. 22 траўня ён парушыў рэкорд Герда Мюлера ў 40 галоў за сэзон, які той усталяваў у розыгрышы [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе 1971—1972 гадоў|1971—1972 гадоў]], адзначыўшыся на 90-й хвіліне матчу супраць «[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбургу]]» (5:2) у 41-й раз за сэзон<ref>[https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/robert-lewandowski-breaks-gerd-muller-40-goal-record-bayern-munich-15979 «Robert Lewandowski sets new 41-goal league record for Bayern Munich»]. Bundesliga.</ref>. Гэты матч быў апошнім у каляндары сэзону для «Баварыі». Дзякуючы гэтаму гульцу нарэшце скарылася «[[Залатая буца]]»<ref>[https://www.espn.com/soccer/bayern-munich-gerbayern_munich/story/4385575/bayern-munichs-robert-lewandowski-breaks-gerd-mullers-bundesliga-goals-record «Robert Lewandowski beats Cristiano Ronaldo, Lionel Messi to European Golden Shoe»]. ESPN.</ref>. Левандоўскі распачаў [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2021—2022 гадоў|сэзон 2021—2022 гадоў]] голам, які скончыў матч у нічыю зь мёнхэнглядбаскай «Барусіяй» (1:1), то бок ён стаў першым гульцом, які сем разоў запар забіў у матчы адкрыцьці сэзону Бундэсьлігі<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/58206961 «Borussia Monchengladbach 1-1 Bayern Munich: Robert Lewandowski scores again»]. BBC Sport.</ref>. 17 жніўня 2021 году ён таксама двойчы вынікова пацэліў і асыставаў [[Томас Мюлер|Томасу Мюлеру]] ў пераможным матчы супраць дортмундзкай «Барусіі», здабыўшы чарговы Супэркубак. Матчу папярэднічаў момант маўчаньня ў гонар Герда Мюлера, які сканаў быў днямі да таго<ref>[https://www.skysports.com/football/news/11899/12384159/borussia-dortmund-1-3-bayern-munich-robert-lewandowski-double-earns-german-super-cup «Borussia Dortmund 1-3 Bayern Munich: Robert Lewandowski double earns German Super Cup»]. Sky Sports.</ref>. 28 жніўня гулец зарабіў 15-ы хет-трык у Бундэсьлізе ў матчы супраць «Гэрты (5:0). У сярэдзіне сэзону польскі спартовец заняў другі радок, не атрымаўшы ўзнагароду Залаты мяч. Яны апярэдзіў Ліянэль Мэсі, але Левандоўскі быў узнагароджаны часопісам [[Франс-Футбал]]<ref>[https://www.theguardian.com/football/live/2021/nov/29/ballon-dor-2021-live-updates «Ballon d’Or 2021 — live updates!»]. The Guardian.</ref>. 17 сьнежня футбаліст усталяваў рэкорд Бундэсьлігі ў колькасьці галоў у каляндарным годзе, павялічыўшы сваю колькасьць трапных стрэлаў да 43<ref>[https://www.espn.com/soccer/report?gameId=608685 «Mueller scores in 400th game as Bayern crush Wolfsburg»]. ESPN.</ref>. 15 студзеня 2022 году Левандоўскі ўчыніў свой 16-ы хет-трык і забіў 300-ы гол у Бундэсьлізе ў матчы супраць «Кёльну» (4:0)<ref> [https://www.bbc.co.uk/sport/football/60008495 «Lewandowski scores 300th Bundesliga goal as Bayern rout Cologne»]. BBC Sport.</ref>. А ўжо 8 сакавіка паляк здабыў хет-трык у матчы Лігі чэмпіёнаў супраць зальцбурскага «[[Рэд Бул Зальцбург|Рэд Була]]». З моманту першага трапнага стрэла і апошняга прайшло толькі 11 хвілінаў. Левандоўскі скончыў сэзон нямецкае лігу з 35 галамі на рахунку, пяты раз запар стаўшы найлепшым бамбардзірам і сёмы раз агулам, што параўняла гульца з Гердам Мюлерам. Акрамя таго, ён здабыў другі раз эўрапейскую прэмію «Залатая буца»<ref>[https://www.neogol.com/clasificacion-bota-de-oro/ «Clasificación Bota de Oro 2022. ¡Actualizada!»]. Neo Gol.</ref>. 30 траўня 2022 году Левандоўскі заявіў пра сваё жаданьне сысьці з клюбу, бо ягоная гісторыя тут ужо надыйшла да сканчэньня<ref>[https://theathletic.com/news/robert-lewandowski-my-bayern-story-at-end/GTLY1OxvUrWo/ «Lewandowski admits Bayern story 'at end'»]. The Athletic.</ref>. === «Барсэлёна» === 19 ліпеня 2022 году Левандоўскі падпісаў угоду з клюбам Ля-Лігі «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёнай]]». Паводле ўмоваў кантракт разьлічаны на 4 гады, а клюб выдаткаваў на набыцьцё супэрнападніка 45 млн эўра, з магчымасьцю павелічэньня сумы да 50 млн эўра<ref>[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2683853/agreement-with-bayern-munich-for-the-transfer-of-robert-lewandowski «Agreement with Bayern Munich for the transfer of Robert Lewandowski»]. FC Barcelona.</ref>. Кантракт улучае пункт аб мінімальный сумы сплаты за выкуп гульца, якая была ўсталяваная ў памеры 500 млн эўра<ref>[https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4701830/robert-lewandowski-completes-barcelona-move-from-bayern-munich «Lewandowski completes Barca move from Bayern»]. ESPN.</ref>. [[Файл:Robert Lewandoski, jugador del FCBarcelona durant la gira de pretemporada a EUA. (05-08-2024) (cropped).jpg|значак|зьлева|Левандоўскі ў час перадсэзоннай падрыхтоўкі «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёны]]» ў ЗША ў 2024 годзе.]] 13 жніўня ён дэбютаваў за клюб у матчы Ля Лігі супраць «[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]]», які скончыўся ўнічыю 0:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.goal.com/en-in/news/barcelona-frustrated-rayo-vallecano-opening-night/bltcd5e7b01eea1ab09|загаловак=Barcelona frustrated by Rayo Vallecano as Lewandowski & Raphinha's La Liga debuts spoiled|дата публікацыі=13.08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220816104641/https://www.goal.com/en-in/news/barcelona-frustrated-rayo-vallecano-opening-night/bltcd5e7b01eea1ab09|дата копіі=16.08.2022}}</ref>. 21 жніўня ён правёў свае першыя галы, зрабіўшы дубль у матчы супраць «[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедаду]]», які скончыўся зь лікам 4:1<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.laprensa.hn/deportes/barcelona-real-sociedad-liga-espana-espanola-anoeta-xavi-lewandowski-MC9664259|загаловак=Lewandowski brilla con doblete en goleada del Barcelona ante la Real Sociedad|выдавецтва=La Prensa|копія=https://web.archive.org/web/20220821170957/https://www.laprensa.hn/deportes/barcelona-real-sociedad-liga-espana-espanola-anoeta-xavi-lewandowski-MC9664259|дата копіі=21.08.2022}}</ref>. Праз тыдзень футбаліст зноў адзначыўся двума галамі, але гэтым разам у браму «[[Рэал Вальядалід]]у»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.latimes.com/espanol/deportes/articulo/2022-08-29/lewandowski-repeats-doblete-y-el-barca-golea-4-0-a-valladolid|загаловак=Lewandowski repeats double and Barça thrashes Valladolid|выдавецтва=Los Angeles Times|дата публікацыі=30.08.2022}}</ref>. 7 верасьня, у сваім першым матчы ў якасьці гульца «Барсэлёны» ў Лізе чэмпіёнаў, ён аформіў хет-трык у сустрэчы супраць чэскай «[[Вікторыя Пльзень|Вікторыі]]» (5:1), стаўшы першым гульцом у гісторыі, які ўчыніў хет-трык у Лізе чэмпіёнаў за тры розныя клюбы<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/62825071|загаловак=Lewandowski hits hat-trick before Bayern return|копія=https://web.archive.org/web/20220908000856/https://www.bbc.com/sport/football/62825071|дата копіі=08.09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.soccernews.com/lewandowski-makes-champions-league-history-with-barcelona-hat-trick/342278/|загаловак=Lewandowski makes Champions League history with Barcelona hat-trick|копія=https://web.archive.org/web/20220907234342/https://www.soccernews.com/lewandowski-makes-champions-league-history-with-barcelona-hat-trick/342278/|дата копіі=07.09.2022}}</ref>. 16 студзеня 2023 году паляк улучыў другі гол у фінале Супэркубка Гішпаніі 2023 году, дзякуючы чаму «Барсэлёна» сьвяткавала перамогу над «[[Рэал Мадрыд|Рэалам]]» зь лікам 3:1, выйграўшы свой першы тытул з клюбам<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3023483/first-trophy-of-the-xavi-era|загаловак=First trophy of the Xavi era|выдавецтва=FC Barcelona|дата публікацыі=15.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230119013317/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3023483/first-trophy-of-the-xavi-era|дата копіі=19.01.2023}}</ref>. 14 траўня ён правёў два галы, калі «Барсэлёна» перамагла «[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]]» зь лікам 4:2 і забясьпечылася сабе чэмпіёнскі тытул<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/65590309|загаловак=Barcelona crowned La Liga champions after derby win|выдавец=BBC Sport|копія=https://web.archive.org/web/20230514210105/https://www.bbc.com/sport/football/65590309|дата копіі=14.05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Booth, Chuck|спасылка=https://www.cbssports.com/soccer/news/barcelona-clinch-la-liga-title-over-real-madrid-after-bashing-city-rival-espanyol-4-2/|загаловак=Barcelona clinch La Liga title over Real Madrid after bashing city rival Espanyol 4-2|выдавецтва=CBSSports.com|копія=https://web.archive.org/web/20230514213602/https://www.cbssports.com/soccer/news/barcelona-clinch-la-liga-title-over-real-madrid-after-bashing-city-rival-espanyol-4-2/|дата копіі=14.05.2023}}</ref>. Ён стаў першым гульцом «Барсэлёны», які забіў больш за 30 галоў ува ўсіх спаборніцтвах у сваім дэбютным сэзоне пасьля бразыльца [[Раналду]] ў [[Ля Ліга 1996—1997 гадоў|сэзоне 1996—1997 гадоў]]<ref>{{cite tweet|url=https://twitter.com/Squawka/status/1657846163754582022?lang=en|title=Robert Lewandowski is the first Barcelona player to score 30+ goals across all competitions in his debut season since Ronaldo in 1996/97.|user=Squawka|author=Squawka|number=1657846163754582022|date=14 May 2023|access-date=30 January 2024}}</ref>. 19 верасьня 2023 году Левандоўскі пацэліў гол у хатнім матчы Лігі чэмпіёнаў супраць «[[Антвэрпэн (футбольны клюб)|Антвэрпэну]]», давёўшы лік сваіх галоў у турнірах УЭФА да 100 і стаўшы толькі трэцім гульцом, які дасягнуў такой адзнакі пасьля [[Крыштыяну Раналду]] і [[Ліянэль Мэсі|Ліянэля Мэсі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3691389/fc-barcelona-5-0-royal-antwerp-brilliant-start|загаловак=FC Barcelona 5–0 Royal Antwerp: Brilliant start|выдавецтва=FC Barcelona|дата публікацыі=19.09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231002023026/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3691389/fc-barcelona-5-0-royal-antwerp-brilliant-start|дата копіі=02.10.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.goal.com/en/news/lewandowski-elite-club-barcelona-volley-ronaldo-messi/blt63ebb3a442cb9ada|загаловак=Barcelona striker Robert Lewandowski volleys home 100th European goal to join Lionel Messi and Cristiano Ronaldo in exclusive club|выдавецтва=GOAL|дата публікацыі=19.09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231002023129/https://www.goal.com/en/news/lewandowski-elite-club-barcelona-volley-ronaldo-messi/blt63ebb3a442cb9ada|дата копіі=02.10.2023}}</ref>. У веку 35 гадоў і 29 дзён ён таксама стаў самым узроставым гульцом, які адзначаўся голам за каманду ў Лізе чэмпіёнаў, перасягнуўшы папярэдні рэкорд [[Жэрар Піке|Жэрара Піке]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://iffhs.com/posts/3050|загаловак=IFFHS CONTINENTAL NEWS — UEFA CHAMPIONS LEAGUE|выдавецтва=iffhs.com|дата публікацыі=20.09.2023}}</ref>. 17 лютага 2024 году нападнік забясьпечыў «Барсэлёне» перамогу над «[[Сэльта Віга|Сэльтай]]» зь лікам 2:1, рэалізуючы пэнальці на 97-й хвіліне<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/68327478|загаловак=Celta Vigo 1-2 Barcelona: Robert Lewandowski scores late winner|выдавецтва=bbc.com|дата публікацыі=17.02.2024}}</ref>. Такім чынам, ён стаў самым пасьпяховым футбалістам паводле колькасьці праведзеных галоў (407) за апошняе дзесяцігодзьдзе ў пяці найбуйнейшых эўрапейскіх футбольных чэмпіянатах<ref>{{спасылка|спасылка=https://sportowefakty.wp.pl/pilka-nozna/1109515/tak-to-prawda-lewandowski-lepszy-od-messiego-i-ronaldo|загаловак=Kto strzelił najwięcej goli w ostatnich 10 latach? Sprawdźcie|выдавецтва=wp.pl|дата публікацыі=02.03.2024}}</ref>. 29 красавіка ён зрабіў свой першы хет-трык у Ля Лізе, дапамогшы сваёй камандзе атрымаць перамогу над «[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсіяй]]» зь лікам 4:2<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.barcablaugranes.com/2024/4/29/24144557/barcelona-valencia-la-liga-final-score-match-report-recap-reactions|загаловак=Barcelona vs Valencia, La Liga: Final Score 4-2, Robert Lewandowski scores decisive hat-trick as Barça complete hard-fought comeback at home|выдавецтва=barcablaugranes.com|дата публікацыі=29.04.2024}}</ref>. Другі хет-трык быў ім зроблены 6 кастрычніка ў матчы супраць «[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэсу]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/live/cvg37qre0zqt|загаловак=Lewandowski hat-trick restores Barca lead at top of La Liga|выдавецтва=bbc.com}}</ref>. У канцы лістапада 2024 году Левандоўскі ўвайшоў у гісторыю, зрабіўшы дубль у матчы «Барсэлёны» супраць «[[Брэст (футбольны клюб)|Брэсту]]», які скончыўся зь лікам 3:0 на карысьць каталёнцаў. Ягоны першы гол у гэтым матчы стаў ягоным 100-м у Лізе чэмпіёнаў, дзякуючы чаму польскі спартовец стаў толькі трэцім гульцом, які пераадолеў адзнаку ў 100 галоў у Лізе чэмпіёнаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c4g718jl2l5o|загаловак=How Lewandowski reached 100 Champions League goals|выдавецтва=bbc.com|дата публікацыі=26.11.2024}}</ref>. У траўні 2025 году спартовец улучыў свае 100-ы і 101-ы галы ў складзе «Барсэлёны» ў выязным пераможным матчы зь лікам 3:0 над басконскім «[[Атлетык Більбао|Атлетыкам]]» у апошнім туры сэзону<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.france24.com/en/live-news/20250525-lewandowski-passes-century-as-champions-barca-sign-off-in-style-at-athletic|загаловак=Lewandowski passes century as champions Barca sign off in style at Athletic|выдавецтва=France 24|дата публікацыі=25.05.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250527115922/https://www.france24.com/en/live-news/20250525-lewandowski-passes-century-as-champions-barca-sign-off-in-style-at-athletic|дата копіі=27.05.2025}}</ref>. Дзякуючы гэтаму ён далучыўся да невялікай групы гульцоў, якія загналі 100 галоў за тры розныя клюбы, і стаў толькі трэцім гульцом XXI стагодзьдзя, які зрабіў гэта пасьля Крыштыяну Раналду і [[Нэймар]]а<ref>{{спасылка|спасылка=https://onefootball.com/en/news/lewandowski-joins-cr7-and-neymar-in-post-2000-three-peat-club-41178172|загаловак=Lewandowski joins CR7 and Neymar in post-2000 'Three-peat' club|выдавецтва=OneFootball|дата публікацыі=06.08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250824102446/https://onefootball.com/en/news/lewandowski-joins-cr7-and-neymar-in-post-2000-three-peat-club-41178172|дата копіі=24.08.2025}}</ref>. 21 студзеня 2026 году нападнік пацэліў гол у пераможным матчы супраць праскай «[[Славія Прага|Славіі]]», стаўшы толькі чацьвертым гульцом, які загнаў за 15 сэзонаў запар у Лізе чэмпіёнаў пасьля Ліянэля Мэсі, [[Карым Бэнзэма|Карыма Бэнзэма]] і Крыштыяну Раналду<ref>{{навіна|спасылка=https://www.thestar.com/sports/soccer/lewandowski-scores-for-the-15th-consecutive-season-in-the-champions-league/article_774d5f08-a471-5c67-bdb7-fd52e2439d22.html|загаловак=Lewandowski scores for the 15th consecutive season in the Champions League|выдавец=The Toronto Star|дата публікацыі=21.01.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260714031318/https://www.thestar.com/sports/soccer/lewandowski-scores-for-the-15th-consecutive-season-in-the-champions-league/article_774d5f08-a471-5c67-bdb7-fd52e2439d22.html|дата копіі=14.07.2026}}</ref>. 7 лютага 2026 году, загнаўшы гол у матчы супраць «[[Мальёрка Пальма|Мальёркі]]», Левандоўскі стаў трэцім футбалістам у XXI стагодзьдзі пасьля Раналду і Мэсі, які пацэльваў ня менш за 10 галоў у пяці найлепшых лігах Эўропы на працягу 15 сэзонаў запар<ref>{{спасылка|аўтар=Bonn, Kyle|спасылка=https://sports.yahoo.com/articles/lewandowski-equals-goal-record-held-232348835.html|загаловак=Lewandowski equals goal record held only by Messi and Ronaldo as Barcelona extend La Liga lead|выдавецтва=Yahoo Sports|дата публікацыі=07.02.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260707161640/https://sports.yahoo.com/articles/lewandowski-equals-goal-record-held-232348835.html|дата копіі=07.07.2026}}</ref>. 18 сакавіка 2026 году паляк адзначыўся дублем у матчы супраць «[[Ньюкасл Юнайтэд]]», усталяваўшы новы рэкорд у тым, што засмучваў 41-га рознага суперніка ў турніры, перасягнуўшы папярэдні рэкорд Мэсі<ref>{{навіна|аўтар=Elgammal, Moataz|спасылка=https://www.goal.com/en/lists/robert-lewandowski-breaks-lionel-messi-champions-league-record-double-newcastle-demolition/blt9db9c699cb1aa909|загаловак=Robert Lewandowski breaks Lionel Messi's Champions League record with double in Newcastle demolition|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=18.03.2026}}</ref>. === «Чыкага Файр» === 29 чэрвеня 2026 году Левандоўскі падпісаў кантракт з клюбам [[МЛС]] «[[Чыкага Файр]]», разьлічаны да 2028 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.chicagofirefc.com/news/a-defining-moment-in-chicago-sports-chicago-fire-fc-acquires-global-football-icon-robert-lewandowski|загаловак=A Defining Moment in Chicago Sports: Chicago Fire FC Acquires Global Football Icon Robert Lewandowski|выдавецтва=Chicago Fire FC|дата публікацыі=29.06.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260629205420/https://www.chicagofirefc.com/news/a-defining-moment-in-chicago-sports-chicago-fire-fc-acquires-global-football-icon-robert-lewandowski|дата копіі=29.06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Kwiecinski, Chris|спасылка=https://www.fox32chicago.com/sports/why-iconic-polish-striker-robert-lewandowski-chose-chicago-fire|загаловак=Why iconic Polish striker Robert Lewandowski chose the Chicago Fire|выдавецтва=FOX 32 Chicago|дата публікацыі=07.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260722023553/https://www.fox32chicago.com/sports/why-iconic-polish-striker-robert-lewandowski-chose-chicago-fire|дата копіі=22.07.2026}}</ref>. Празь месяц, 22 ліпеня, ён дэбютаваў у матчы, які скончыўся паразаю зь лікам 3:2 на выездьзе супраць маямскага «[[Інтэр Маямі|Інтэру]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Kaufman, Michelle|спасылка=https://www.miamiherald.com/sports/mls/inter-miami/article316595044.html|загаловак=Inter Miami, without Messi, wins 3-2 as Lewandowski debuts for Chicago Fire|выдавецтва=Miami Herald|дата публікацыі=22.07.2026}}</ref>. == Кар’ера ў зборнай == [[Файл:Robert Lewandowski 2018, JAP-POL (cropped).jpg|значак|Левандоўскі ў кашулі [[Зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]].]] У [[Зборная Польшчы па футболе|нацыянальнай зборнай Польшчы]] дэбютаваў 10 верасьня 2008 году ў матчы супраць [[зборная Сан-Марына па футболе|зборнай Сан-Марына]] (2:0)<ref>[https://web.archive.org/web/20090405151255/http://www.pzpn.pl/mecz.php?id=4633 PZPN.PL — Oficjalny Serwis Polskiego Futbolu]. pzpn.pl</ref>, Левандоўскі выйшаў на 59 хвіліне замест [[Марэк Саганоўскі|Марэка Саганоўскага]], а на 67-й хвіліне адзначыўся забітым голам. Гулец стаў другім футбалістам у гісторыі Польшчы пасьля [[Уладзімеж Любанскі|Ўладзімежа Любанскага]], які адзначыўся голам у дэбюце за нацыянальнай зборнай у такім маладым веку. Любанскі гэта зрабіў у 16 год. На [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|Эўра-2012]] забіў першы гол турніра, але зборная Польшчы ня здолела прайсьці ў чвэрцьфінал. 26 сакавіка 2013 году Левандоўскі двойчы трапна пацэліў у браму зборнай Сан-Марына ў першым матчы (5:0), дзе быў капітанам дружыны<ref>[https://web.archive.org/web/20170925181341/http://www.uefa.com/worldcup/season=2014/matches/round=2000294/match=2008742/postmatch/report/index.html «Lewandowski-inspired Poland beat San Marino»]. UEFA.</ref>. Пазьней, ужо 6 верасьня ён выраўнаваў лік у матчы супраць [[Зборная Чарнагорыі па футболе|зборнай Чарнагорыі]], але Польшча ня здолела ў выніку прабіцца на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|чэмпіянат сьвету 2014 году]] ў Бразыліі<ref>[https://bleacherreport.com/articles/1812595-england-qualify-for-2014-world-cup-with-2-0-win-over-poland «England Qualify for 2014 World Cup with 2-0 Win over Poland»]. Bleacher Report.</ref>. 7 верасьня 2014 году, у першым матчы адбору да чэмпіянату Эўропы 2016 году, нападнік зарабіў свой першы хет-трык у колерах Польшчы, чатыры разы трапна ўлучыўшы мяч у браму [[Зборная Гібральтару па футболе|зборнай Гібральтару]] (7:0)<ref>[https://www.theguardian.com/football/2014/sep/07/poland-gibraltar-euro-2016--match-report «Poland’s Robert Lewandowski scores four in seven-goal rout of Gibraltar»]. The Guardian.</ref>. 13 чэрвеня 2015 году ён зьдзейсьніў чарговы хет-трык у матчы супраць [[Зборная Грузіі па футболе|зборнай Грузіі]] (4:0), прычым тры мячы забіў за чатыры хвіліні<ref>[http://www.nzz.ch/sport/drei-tore-von-lewandowski-bei-polens-40-1.18561613 «Drei Tore von Lewandowski bei Polens 4:0»]. Neue Zürcher Zeitung.</ref>. 8 кастрычніка гулец двойчы адзначыўся ў матчы супраць [[Зборная Шатляндыі па футболе|зборнай Шатляндыі]] (2:2). Праз тры дні дапамог дружыне дамагчыся перамогі ў матчы супраць [[Зборная Ірляндыі па футболе|зборнай Ірляндыі]] (2:1), што кваліфікавала зборную да ўдзелу ў турніры ў Францыі<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/season=2016/matches/round=2000446/match=2014050/postmatch/report/index.html «Lewandowski’s latest takes Poland to France»]. UEFA.</ref>. Левандоўскі скончыў кампанію з 13 галамі на рахунку, ачоліўшы сьпіс бамбардзіраў сумесна з паўночнаірляндцам [[Дэйвід Гілі|Дэйвідам Гілі]]<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/news/newsid=2292506.html «Lewandowski equals Healy’s scoring record»]. UEFA.</ref>. Тым ня менш, на чэмпіянаце Эўропы ўлетку 2016 году адзначыўся толькі аднойчы з гульні і двойчы з кропкі 11 мэтраў. Польша саступіла ў чвэрцьфінале [[Зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]]. 5 кастрычніка 2017 году Левандоўскі здабыў чарговы хет-трык у матчы супраць [[Зборная Армэніі па футболе|зборнай Армэніі]] (6:1), давёўшы лік сваіх галоў у складзе зборнай да 50, чым перасягнуў папярэдні рэкорд, усталяваны Ўладзімежам Любанскім<ref>[http://www.espnfc.com/poland/story/3221099/robert-lewandowski-becomes-polands-all-time-leading-scorer «Robert Lewandowski becomes Poland’s all-time leading scorer»]. ESPN.</ref>. 8 кастрычніка 2017 году Левандоўскі адзначыўся голам у матчы супраць зборнай Чарнагорыі (4:2). Нападнік скончыў кваліфікацыйную кампанію да [[чэмпіянат сьвету па футболе 2018 году|чэмпіянату сьвету 2018 году]] з 16 галамі на рахунку, то бок рэкордам для эўрапейскай кваліфікацыі чэмпіянату сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20210128050128/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/robert-lewandowski-sets-world-cup-qualifying-goal-record-ahead-of-ronaldo-461228.jsp «Bayern Munich’s Robert Lewandowski sets European scoring record for Poland»]. Bundesliga.</ref>. Тым ня менш, на самом турніры ў трох матчах групы супраць [[Зборная Сэнэгалу па футболе|зборных Сэнэгалу]], [[Зборная Калюмбіі па футболе|Калюмбіі]] і [[Зборная Японіі па футболе|Японіі]] паляк адзначыцца ня здолеў, а ягоная дружына заняла апошняе месца. Робэрт браў удзел у [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2020 году|чэмпіянаце Эўропы 2020 году]], але ягоныя трапныя стрэлы ў брамы [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] і [[Зборная Швэцыі па футболе|Швэцыі]] не дапамаглі дружыне пазьбегнуць апошняга меца ў групе. Як і заўжды, нападнік быў прыцягнуты ў склад зборнай на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянат сьвету 2022 году]] і [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2024 году|чэмпіянат Эўропы 2024 году]]. Не зважаючы на тое, што Левандоўскі адзначаўся галамі на гэтых турнірах, гэта не дапамагло польскай камандзе ў справе выхаду з групы. Левандоўскага не выклікалі ў зборную на два матчы супраць [[Зборная Малдовы па футболе|зборных Малдовы]] і [[Зборная Фінляндыі па футболе|Фінляндыі]] ў чэрвені 2025 году, спасылаючыся на зьнясіленьне па цяжкім клюбным сэзоне<ref>{{спасылка|аўтар=Kłyszejko, Jakub|спасылка=https://sport.tvp.pl/86918079/robert-lewandowski-nie-zagra-w-czerwcowych-meczach-reprezentacji-polski-z-moldawia-i-finlandia|загаловак=Robert Lewandowski nie zagra w czerwcowych meczach reprezentacji Polski z Mołdawią i Finlandią!|выдавецтва=TVP Sport|дата публікацыі=26.05.2025}}</ref>. 8 чэрвеня, на рашэньне галоўнага трэнэра [[Міхал Пробеж|Міхала Пробежа]] новым капітанам каманды быў прызначаны [[Пётар Зялінскі]], а Левандоўскі абвесьціў, што ня будзе бараніць колеры зборнай пакуль яе ачольвае Пробеж. Па паразе зборнай Польшчы ад футбалістаў зь Фінляндыі ў адборачным матчы чэмпіянату сьвету 2026 году Пробеж падаў у адстаўку<ref>{{спасылка|аўтар=Wieczorek, Bartosz|спасылка=https://sport.tvp.pl/87169259/robert-lewandowski-zrezygnowal-z-gry-w-reprezentacji-polski-podal-powod|загаловак=Robert Lewandowski zrezygnował z gry w reprezentacji Polski! Podał powód|выдавецтва=TVP Sport|дата публікацыі=08.06.2025}}</ref>. Па прызначэньні [[Ян Урбан|Яна Урбана]] галоўным трэнэрам зборнай 16 ліпеня 2025 году<ref>{{спасылка|аўтар=S.A, Telewizja Polska|спасылка=https://tvpworld.com/87868862/veteran-jan-urban-appointed-new-poland-football-manager|загаловак=Veteran Jan Urban appointed new Poland manager|выдавецтва=tvpworld.com}}</ref> зьявіліся паведамленьні аб вяртаньні нападніка ў зборную перад верасьнёўскімі матчамі супраць [[Зборная Нідэрляндаў па футболе|зборных Нідэрляндаў]] і Фінляндыі<ref>{{спасылка|аўтар=read, Vishal Bhawani·2 min|спасылка=https://sports.yahoo.com/article/robert-lewandowski-makes-national-team-120806564.html|загаловак=Robert Lewandowski makes national team call after new head coach appointment|выдавецтва=Yahoo Sports|дата публікацыі=18.07.2025}}</ref>. У жніўні 2025 года ён быў выкліканы на матчы ды адноўлены ў якасьці капітана<ref>{{спасылка|спасылка=https://eurosport.tvn24.pl/pilka-nozna/eliminacje-ms-europa/2026/robert-lewandowski-ponownie-kapitanem-reprezentacji-polski.-selekcjoner-jan-urban-przekazal-decyzje_sto23216013/story.shtml|загаловак=Robert Lewandowski ponownie kapitanem reprezentacji Polski. Selekcjoner Jan Urban przekazał decyzję|выдавецтва=eurosport.tvn24.pl|дата публікацыі=29.08.2025}}</ref>. == Дасягненьні == '''«Лех»''': * [[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Чэмпіён Польшчы]]: 2010 * Уладальнік [[Кубак Польшчы па футболе|Кубка Польшчы]]: 2009 * Уладальнік [[Супэркубак Польшчы па футболе|Супэркубка Польшчы]]: 2009 '''«Барусія»''': * [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|Чэмпіён Нямеччыны]]: 2011, 2012 * Уладальнік [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]]: 2012 * Уладальнік [[Супэркубак Нямеччыны па футболе|Супэркубка Нямеччыны]]: 2013 '''«Баварыя»''': * [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|Чэмпіён Нямеччыны]]: 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022 * Уладальнік [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]]: 2016, 2019, 2020 * Уладальнік [[Супэркубак Нямеччыны па футболе|Супэркубка Нямеччыны]]: 2016, 2017, 2018, 2020, 2021 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2020 * Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка УЭФА]]: 2020 * Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2020 '''«Барсэлёна»''': * [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе|Чэмпіён Гішпаніі]]: 2023, 2025, 2026 * Уладальнік [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубка Гішпаніі]]: 2025 * Уладальнік [[Супэркубак Гішпаніі па футболе|Супэркубка Гішпаніі]]: 2023, 2025, 2026 == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * [http://www.bvb.de/?%81%9D%5C%1B%E7%F4%9D%2Ao%EE%8D%9B Профіль на афіцыйным сайце «Барусіі» Дортмунд] * [https://web.archive.org/web/20120426172209/http://www.transfermarkt.co.uk/en/robert-lewandowski/leistungsdaten-detail/spieler_38253.html Статыстыка ў Бундэсьлізе] * [http://www.sports.ru/tags/5899346.html Профіль] на Sports.ru {{Навігацыйная група |назоў = Левандоўскі ў складзе [[Зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Польшча}}; |Польшча на ЧЭ-2012 |Польшча на ЧЭ-2016 |Польшча на ЧС-2018 |Польшча на ЧЭ-2020 |Польшча на ЧС-2022 |Польшча на ЧЭ-2024 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Левандоўскі, Робэрт}} [[Катэгорыя:Польскія футбалісты]] hnv2i2qaxoqpe5oo3k3y64i2a30mrfn Пэдра Радрыгес Ледэсма 0 125039 2692360 2624582 2026-09-24T20:19:45Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692360 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Пэ́дра Радры́гес Ледэ́сма''' ({{мова-es|Pedro Rodríguez Ledesma}}; {{Н}} 28 ліпеня 1987 году, [[Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ]], [[Гішпанія]]) — [[Гішпанія|гішпанскі]] футбаліст, нападнік італьянскага клюбу «[[Ляцыё Рым|Ляцыё]]» й [[Зборная Гішпаніі па футболе|нацыянальнай зборнай Гішпаніі]]. == Біяграфія == Пачаў сваю кар’еру ў камандзе аднаго зь ніжэйшых гішпанскіх дывізіёнаў «Сан-Ісыдра» на родных [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]] у [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе 2003—2004 гадоў|сэзоне 2003—2004 гадоў]], адзначыўшыся гульнямі як за юнацкі, гэтак і за асноўны склад. Адтуль перабраўся ў юніёрскую каманду «Барсэлёны», за розныя юніёрскія й моладзевыя каманды «сіне-гранатавых» адыграў тры сэзоны. Першы матч за асноўны склад «Барсэлёны» правёў 11 верасьня 2007 году ў фінале [[Кубак Каталёніі па футболе|Кубка Каталёніі]], дзе ягоная каманда саступіла «[[Хімнастык Тарагона|Хімнастыку]]» з [[Тарагона|Тарагоны]] зь лікам 1:2. 12 студзеня 2008 году Пэдра дэбютаваў у першай камандзе, правёўшы адну хвіліну пераможнага матчу супраць «[[Рэал Мурсія|Мурсіі]]» (4:0). == Зборная == У 2010 годзе трапіў у заяўку [[зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі па футболе]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|чэмпіянат сьвету 2010 году]] ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], дзе стаў чэмпіёнам сьвету. У 2012 годзе разам са зборнай стаў [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|чэмпіёнам Эўропы]]. Свой першы хет-трык Пэдра забіў 12 кастрычніка 2012 году ў матчы на менскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Менск)|Дынама]]» супраць зборнай Беларусі (0:4)<ref>[https://web.archive.org/web/20121015021707/http://www.uefa.com/worldcup/news/newsid=1876802.html Plaudits take back seat for Spain striker Pedro]. UEFA.com</ref>. == Дасягненьні == '''«Барсэлёна»''': * [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе|Чэмпіён Гішпаніі]]: 2009, 2010, 2011, 2013, 2015 * Уладальнік [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубка Гішпаніі]]: 2009, 2012, 2015 * Уладальнік [[Супэркубак Гішпаніі па футболе|Супэркубка Гішпаніі]]: 2009, 2010, 2011, 2013 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2009, 2011, 2015 * Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка УЭФА]]: 2009, 2011, 2015 * Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2009, 2011 '''«Чэлсі»''': * [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 2017 * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2018 * Пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: 2019 '''Гішпанія''': * [[Чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіён сьвету]]: 2010 * [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіён Эўропы]]: 2012 == Сям’я == Старэйшы брат Пэдра [[Кірыян Радрыгес Ледэсма]] выступае ў цяперашні час у адным з клюбаў гішпанскіх ніжэйшых дывізіёнаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_08-09/plantilla/jugadors/pedro.html Профіль на афіцыйным сайце «Барсэлёны»] {{Навігацыйная група |назоў = Пэдра ў складзе [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Гішпанія}}; |Гішпанія на ЧС-2010 |Гішпанія на ЧЭ-2012 |Гішпанія на ЧС-2014 |Гішпанія на ЧЭ-2016 }} [[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Эўропы па футболе]] 49k63t3gr9fvojec0r9014v70h5aisg Фінал Лігі Эўропы УЭФА 2012 году 0 125858 2692458 2646838 2026-09-25T10:07:30Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692458 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч [[Ліга Эўропы УЭФА 2011—2012 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2012 году]]''' праходзіў у [[Бухарэст|Бухарэсьце]] на стадыёне «[[Нацыянальны стадыён (Бухарэст)|Нацыянальны]]», дзе сустракаліся гішпанскія клюбы «[[Атлетык Більбао]]» й «[[Атлетыка Мадрыд]]». Гэта быў 41-ы фінал у гісторыі [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]] й 3-і як фінал Лігі Эўропы УЭФА. Футбольны матч праўшоў 9 траўня 2012 году. Пераможца Лігі Эўропы згуляе зь пераможцам [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2011—2012 гадоў|Лігі чэмпіёнаў]] у гульні за [[Супэркубак УЭФА]] ў жніўні 2012 году, а таксама згуляе ў паўфінале [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]] па футболе. == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 9 траўня 2012 |час = 21:45 ([[UTC+3]]) |стадыён = «[[Нацыянальны стадыён (Бухарэст)|Нацыянальны]]», [[Бухарэст]] |гледачы = 52 347 |судзьдзя = [[Вольфганг Штарк]] ([[Нямеччына]]) |каманда1 = [[Атлетыка Мадрыд]] |лік = 3:0 |каманда2 = [[Атлетык Більбао]] |галы1 = [[Радамэль Фалькао Гарсія|Фалькао]], 7’, 34’<br />[[Дыегу Рыбас да Куньня|Дыегу]], 85’ |галы2 = |пратакол = [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2012/matches/round=2000277/match=2007480/index.html Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''13'''|| [[Тыбо Куртуа]] |- | ||'''2'''|| [[Дыега Гадын]] |- | ||'''4'''|| [[Марыё Суарэс]] |- | ||'''6'''|| [[Філіпэ Луіс Касьмірскі|Філіпэ Луіс]] |- | ||'''7'''|| [[Адрыян Лёпэс Альварэс|Адрыян Лёпэс]] {{З поля|88}} |- | ||'''9'''|| [[Радамэль Фалькао Гарсія|Радамэль Фалькао]] {{Гол|7}} {{ЖК|26}} {{Гол|34}} |- | ||'''11''' || [[Арда Туран]] {{З поля|90+3}} |- | ||'''14'''|| [[Габрыель Фэрнандэс Арэнас|Габі]] (капітан) |- | ||'''20'''|| [[Хуанфран Торэс|Хуанфран]] |- | ||'''22'''|| [[Дыегу Рыбас да Куньня|Дыегу]] {{Гол|85}} {{З поля|90}} |- | ||'''23'''|| [[Жуан Міранда]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''25'''|| [[Сэрхіё Асэнха]] |- | ||'''3'''|| [[Антоніё Лёпэс Герэра|Антоніё Лёпэс]] |- | ||'''8'''|| [[Эдуарда Сальвіё]] {{На поле|88}} |- | ||'''12'''|| [[Паўлу Асунсан]] |- | ||'''18'''|| [[Альвара Дамінгес]] {{На поле|90+3}} |- | ||'''19'''|| [[Коке Рэсурэксьён|Коке]] {{На поле|90}} |- | ||'''41'''|| [[Пэдра Мартын]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Дыега Сымэонэ]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Горка Іраісас]] |- | ||'''3'''|| [[Ён Аўртэнэчэ]] {{З поля|46}} |- | ||'''5'''|| [[Фэрнанда Амарэб’ета]] {{ЖК|64}} |- | ||'''8'''|| [[Андэр Ітураспэ]] {{З поля|46}} |- | ||'''9'''|| [[Фэрнанда Льярэнтэ]] |- | ||'''10'''|| [[Оскар дэ Маркас]] |- | ||'''14'''|| [[Маркель Сусаэта]] {{ЖК|90+1}} |- | ||'''15'''|| [[Андоні Іраоля]] (капітан) |- | ||'''19'''|| [[Ікер Муньяін]] |- | ||'''21'''|| [[Андэр Эрэра]] {{ЖК|22}} {{З поля|63}} |- | ||'''24'''|| [[Хаві Мартынэс]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''13'''|| [[Рауль Фэрнандэс-Кавада Матэас|Рауль]] |- | ||'''2'''|| [[Гаіска Такера]] {{На поле|63}} |- | ||'''6'''|| [[Мікель Сан Хасэ]] |- | ||'''11'''|| [[Ігар Габілёнда]] |- | ||'''17'''|| [[Іньіга Пэрэс]] {{На поле|46}} {{ЖК|75}} |- | ||'''23'''|| [[Борха Экіса]] |- | ||'''28''' || [[Ібай Гомэс]] {{На поле|46}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Марсэлё Біельса]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170701151101/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2012/final/index.html Фінал Лігі Эўропы УЭФА 2012 году] // UEFA.com * [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/index.html Афіцыйны сайт] {{Ліга Эўропы УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2011—2012 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга Эўропы УЭФА]] [[Катэгорыя:2012 год у футболе]] ar90h8s1qi35mi3f4nj50zerbfcer9a Фазы Месяца 0 127868 2692425 2580887 2026-09-25T09:10:26Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692425 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|міні|Фазы Месяца]] [[Файл:Expedition 24 Crescent Moon.jpg|міні|Паўмесяц над Зямлёй]] '''Фа́зы Ме́сяца''' — пэрыядычна зьмяняныя станы асьвятленьня [[Месяц (спадарожнік)|Месяц]]а [[Сонца]]м. == Прырода фазаў == Зьмяненьне фазы Месяца абумоўленая зьменамі ва ўмовах асьвятленьня Сонцам цёмнага шару [[Месяц (спадарожнік)|Месяца]] падчас яго руху па арбіце. Са зьмяненьнем узаемнага разьмяшчэньня Зямлі, Месяца і Сонца [[Тэрмінатар (астраномія)|тэрмінатар]] (мяжа паміж асьветленай і неасьветленай часткамі дыску Месяца) перасоўваецца, што й выклікае зьмяненьне абрысаў бачнай часткі Месяца. == Зьмяненьні бачнай формы Месяца == Паколькі Месяц — сфэрычнае цела, пры яго частковым асьвятленьні збоку ўзьнікае «серп». Асьветлены бок месяца заўсёды паказвае ў бок Сонца, нават калі яно схаванае за [[гарызонт]]ам. Працягласьць тэрмінаў поўнага зьмяненьня фазаў Месяца (так званы [[сынадычны месяц]]) нясталая праз эліптычнасьць месяцовай арбіты, і вар’іруецца ад 29,25 да 29,83 [[Сонечны дзень|зямнога сонечнага дню]]. Сярэдні сынадычны месяц складае {{nobr|{{formatnum:29.5305882}} дню}} ({{nobr|29 дзён 12 гадзін 44 хвіліны 2,82 сэкунды}})<ref>[https://web.archive.org/web/20110516134214/http://facstaff.gpc.edu/~pgore/astronomy/astr101/moonphas.htm Phases of the Moon]</ref>. У фазах Месяца, блізкіх да ветаху (у пачатку першае чвэрці і ў канцы апошняе чвэрці), падчас вельмі вузкага сярпа, неасьветленая частка ўтварае так званае [[папялістае сьвятло Месяца]] — бачнае сьвячэньне неасьветленай простым сонечным сьвятлом паверхні характэрнага папялістага колеру. <small>'''Сыстэма Зямля-Месяц-Сонца'''</small><br /> [[Файл:Mond Grafik.svg]]<br /> <small>Месяц па сваім шляху вакол Зямлі асьвятляецца Сонцам, ён сам ня сьвеціцца.</small><br /> <small>'''Пасьлядоўнае зьмяненьне бачнага Месяца на небе'''</small><br /> [[Файл:Mond Phasen.svg|300пкс]] Месяц праходзіць наступныя фазы асьвятленьня<ref>[http://by-mova.livejournal.com/970626.html Абмеркаваньне фазаў Месяца ў by-mova]</ref>: # [[Ветах]] (ці ''вятох'') — стан, калі Месяц ня бачны; першая [[Квадры месяца|квадра]]. # Раньні маладзік — першае зьяўленьне Месяца на небе пасьля ветаху ў выглядзе вузкага сярпа. # [[Маладзік]] — стан, калі асьветленая «правая» палова Месяца; другая квадра. # Позьні маладзік — пераходны стан паміж маладзіком і поўняй, большая частка Месяца асьветленая. # [[Поўня]] (ці ''поўнік'', ''падпоўня'') — стан, калі асьветлены ўвесь Месяц цалкам; трэцяя квадра. # Раньні сход — пераходны стан паміж поўняй і сходам, асьветленая частка Месяца пачынае зьмяншацца. # [[Сход]] (ці схадок) — стан, калі асьветленая «левая» палова месяца # Позьні сход — стан перад ветахам у выглядзе вузкага сярпа. Заўвага: «правая» і «левая» паловы мае сэнс вылучаць толькі ў [[Паўночнае паўшар’е|паўночным паўшар’і]], бо зблізу экватару Месяц бачны у «ляжачым» стане, а для [[Паўднёвае паўшар’е|паўднёвага паўшар’я]] наагул усё будзе наадварот: пры маладзіку будзе асьветленая «левая» палова, а падчас сходу — «правая». == Дадатковыя зьвесткі == У сьнежні 2009 году шэраг СМІ<ref name="tt">[http://business.timesonline.co.uk/tol/business/markets/article6965684.ece Market chaos — it’s down to the lunatic fringe]{{Недаступная спасылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // The Times, 23.12.2009.{{ref-en}}</ref> паведаміў, што група аналітыкаў інвэстыцыйнага банку «Macquarie Securities» (Аўстралія) на аснове ўласнага дасьледаваньня прыйшла да выснове аб уплыве месяцовых фазаў на дынаміку індэксаў сусьветных фінансавых рынкаў<ref>[https://web.archive.org/web/20100830024259/http://www.rb.ru/topstory/economics/2009/12/23/175015.html Ваганні на фінансавых рынках залежаць ад фазы Месяца]</ref>. Таксама прадстаўнікі брытанскай паліцыі заявілі аб сувязі месяцовых фазаў з узроўнем гвалту<ref>[https://web.archive.org/web/20120517074427/http://crimepsychblog.com/?p=1624 Паліцыя ў брытанскім Брайтане мае намер узмацняць вулічныя патрулі падчас поўняў і ў дні выплаты заробкаў]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.rodurago.de/en/index.php?site=details&link=calendar Сеціўны месяцовы каляндар]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160329165347/https://itunes.apple.com/en/app/jcpoker/id445359146 Разьлік фазаў Месяца на iPhone/iPod/iPad] [[Катэгорыя:Месяц]] [[Катэгорыя:Астранамічныя зьявы]] 5twa3mdbfn99xaxuch80tvd8wj8pf4q Угу Віяна 0 128378 2692413 2625726 2026-09-25T07:25:00Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692413 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''У́гу Міге́л Фэрэ́йра Го́міш Вія́на''' ({{мова-pt|Hugo Miguel Ferreira Gomes Viana}}; {{Н}} 15 студзеня 1983 году, [[Барсэлуш]], [[Партугалія]]) — [[Партугалія|партугальскі]] футбаліст, паўабаронца [[зборная Партугаліі па футболе|нацыянальнай зборнай Партугаліі]]. Вядомы за гульні ў складзе «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфікі]]», «[[Брага (футбольны клюб)|Брагі]]» й «[[Спортынг Лісабон|Спортынгу]]». Добра вядомы сваімі здольнасьцямі да выкананьня стандартаў і пасоў. Пачаўшы сваю спартовую кар’еру Угу ў дзевятнаццаць гадоў накіраваўся за мяжу, спачатку ў [[Ангельшчына|Ангельшчыну]], а потым у [[Гішпанія|Гішпанію]], перш чым спыніцца на партугальскім клюбе «[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]». == Кар’ера == === Раньнія гады === Угу Віяна пачаў сваю кар’еру ў клюбе «[[Спортынг Лісабон|Спортынг]]» ([[Лісабон]]). Пасьля таго, як ён атрымаў тытул найлепшага маладога футбаліста году ў Эўропе ў 2002 годзе, ён быў набыты ангельскім клюбам «[[Ньюкасл Юнайтэд]]» за 12 млн эўра<ref>[http://www.uefa.com/footballeurope/news/kind=2/newsid=26854.html Newcastle close in on Viana] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. uefa.com</ref>, за які адгуляў два сэзоны, але гэтак і ня стаў лідэрам каманды, а затым і зусім перастаў трапляць у склад, пасьля чаго вярнуўся на правах арэнды ў «Спортынг»<ref>[https://web.archive.org/web/20090620185017/http://www.uefa.com/competitions/uefacup/news/kind=1/newsid=208959.html Hugo Viana heads home]. uefa.com</ref>, а затым быў арандаваны «[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсіяй]]», які вырашыў выкупіць трансфэр Віяны за 2,250 млн эўра<ref>[https://web.archive.org/web/20081205043004/http://www.nufc.premiumtv.co.uk/page/NewsDetail/0%2C%2C10278~800578%2C00.html It’s off Hugo as Viana joins Valencia]. nufc.premiumtv.co.uk</ref>. У [[Ля Ліга 2006—2007 гадоў|сэзоне 2006—2007 гадоў]] Угу прыйшлося вытрымліваць канкурэнцыю за месца ў складзе ад [[Рубэн Бараха|Рубэна Барахі]] й [[Давід Альбэльда|Давіда Альбэльды]], якую ён прайграў і быў арандаваны клюбам «[[Асасуна Памплёна|Асасуна]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20070716020237/http://www.championat.ru/football/news-51001.html Угу Виана перешёл в «Осасуну» на правах аренды]. championat.ru</ref>, але там ён атрымаў сур’ёзную траўму, якая не дазволіла яму трэніравацца на працягу чатырох месяцаў, а пасьля Віяну прыйшлося вытрымаць працяглы пэрыяд аднаўленьня. У [[Ля Ліга 2008—2009 гадоў|сэзоне 2008—2009 гадоў]] Віяна на поле ў чэмпіянаце не выходзіў, абмежаваўшыся трыма матчамі на [[Кубак УЭФА]] й [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубак Гішпаніі]]. === «Брага» === 31 ліпеня 2009 году Віяна быў аддадзены ў арэнду клюбу «[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]» на адзін сэзон, тым самым вярнуўшыся ў [[Партугалія|Партугалію]] праз тры гады пасьля выступленьняў за лісабонскі клюб<ref>[https://web.archive.org/web/20090803185042/http://www.scbraga.pt/noticias.php?id=2209 Hugo Viana é reforço por uma temporada]. Афіцыйны сайт ФК «Спортынг» Брага</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/football/blog/2012/may/24/hugo-viano-portugal-purists-realists «Hugo Viana's Portugal recall reignites debate of purists v realists»]. The Guardian.</ref>. == Міжнародная кар’ера == У [[Зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]] Віяна дэбютаваў 14 лістапада 2001 году ў матчы супраць [[зборная Анголы па футболе|зборнай Анголы]], якая скончылася перамогай партугальцаў зь лікам 5:1. == Дасягненьні == '''«Спортынг»''': * [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|Чэмпіён Партугаліі]]: 2002 * Уладальнік [[Кубак Партугаліі па футболе|Кубка Партугаліі]]: 2002 '''«Брага»''': * Уладальнік [[Кубак партугальскае лігі па футболе|Кубка партугальскае лігі]]: 2013 '''«Аль-Ахлі»''': * [[Чэмпіянат ААЭ па футболе|Чэмпіён ААЭ]]: 2014 * Уладальнік [[Супэркубак ААЭ па футболе|Супэркубка ААЭ]]: 2013 * Уладальнік [[Кубак лігі ААЭ па футболе|Кубка лігі ААЭ]]: 2014 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20111005211959/http://www.valenciacf.com/contenidos/ElEquipo/Jugadores/Valencia/Hugo_Viana.html?__locale=en Профіль на афіцыйным сайце ФК «Валенсіі»] * [https://web.archive.org/web/20120219175128/http://www.portugoal.net/index.php/player-profiles/126-players-v-z/160-player-profile-hugo-viana Профіль] на сайце PortuGOA * [http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=5432 Статыстыка] на сайце National Football Teams {{Навігацыйная група |назоў = Віяна ў складзе [[Зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Партугалія}}; |Партугалія на ЧС-2006 |Партугалія на ЧЭ-2012 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Віяна, Угу}} [[Катэгорыя:Партугальскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Партугальскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 году]] dqpeet5ryv3xxtgfge4dfudci3tcndi Міраслаў Клёзэ 0 128573 2692232 2623183 2026-09-24T12:34:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692232 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Міраслаў Ёзэф Клёзэ''' ({{мова-de|Miroslav Josef Klose}}; {{Н}} 9 чэрвеня 1978 году, [[Аполе]], [[Польшча]]) — [[Нямеччына|нямецкі]] футбаліст польскага паходжаньня, нападнік. У 2001—2014 гадах выступаў за [[зборная Нямеччыны па футболе|нацыянальную зборную Нямеччыны]]. Найлепшы бамбардзір у гісторыі [[Чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіянатаў сьвету]] з 16-цю забітымі мячамі. Зьяўляецца другім у сьпісе найлепшых бамбардзіраў у гісторыі [[Зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыне]] пасьля Герда Мюлера. Чэмпіён сьвету 2014 году. == Кар’ера == === Раньнія гады === Кар’еру пачаў у клюбе пятага дывізіёну «[[Гомбург (футбольны клюб)|Гомбургу]]» й у свой першы сэзон забіў адзінаццаць гадоў, чым зацікавіў скаўтаў «[[Кайзэрсьляўтэрн (футбольны клюб)|Кайзэрсьляўтэрну]]». Спачатку Клёзэ гуляў у другой камандзе клюбу, але потым галоўны трэнэр клюбу [[Ота Рэгагель]] заўважыў маладога нападніка й неўзабаве стаў прыцягваць яго да гульняў асноўнага складу. 15 красавіка 2000 году Міраслаў дэбютаваў у складзе клюбу, выйшаўшы на поле на 75 хвіліне хатняга матчу супраць «[[Айнтрахт Франкфурт-на-Майне|Айнтрахту]]», які скончыўся перамогай зь лікам 1:0<ref>[https://www.webcitation.org/65SNQNwkR?url=http://www.dfb.de/index.php?id=320892 Bundesliga Archive 1999/2000 Round 30 1. FC Kaiserslautern — Eintracht Frankfurt 1:0 (0:0)]. Deutscher Fußball-Bund e.V</ref>. === «Вэрдэр» === [[Файл:Miroslav Klose 5dec2006.jpg|міні|180пкс|зьлева|У футболцы брэмэнскага «[[Вэрдэр Брэмэн|Вэрдэру]]»]] 2 сакавіка 2004 году Міраслаў падпісаў чатырохгадовы кантракт з [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|чэмпіёнам Нямеччыны]] клюбам «[[Вэрдэр Брэмэн|Вэрдэр]]»<ref name="Klose seals move to leaders Bremen">[https://web.archive.org/web/20121024210724/http://edition.cnn.com/2004/SPORT/football/03/02/bremen.klose.reut/ Klose seals move to leaders Bremen]. CNN.com</ref><ref>[http://www.spiegel.de/sport/fussball/0,1518,288746,00.html Wechsel perfekt: Klose erhält Vertrag bis 2008 in Bremen]. Spiegel Online</ref>, які праяўляў цікавасьць да гульца на працягу ўсяго сэзону з-за неабходнасьці знайсьці замену сыхоўшага ў «[[Шальке 04 Гэльзэнкірхэн|Шальке-04]]» [[Аілтан]]у<ref>[http://www.profootball.com.ua/2003/12/02/miroslav_kloze_nuzhen_vsem.html Мирослав Клозе нужен всем. И «Вердеру» тоже]{{Недаступная спасылка|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Про футбол</ref>. Кошт трансфэра склаў 5 млн эўра, заробак гульца — 2,5 млн эўра ў год<ref name="Klose seals move to leaders Bremen"/>. Дэбют Міраслава ў новым клюбе адбыўся 6 жніўня ў матчы супраць «Шальке-04», які скончыўся перамогай зь лікам 1:0<ref>[http://www.fussballdaten.de/bundesliga/2005/1/bremen-schalke/ Chaotischer Auftakt in Bremen]. fussballdaten.de</ref>. === «Баварыя» === 26 чэрвеня 2007 году прэзыдэнт мюнхэнскай «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыі]]» [[Карл-Гайнц Румэніге]] абвесьціў аб дасягненьні дамоўленасьці з «Вэрдэрам» па пераходзе Клёзэ. Міраслаў падпісаў з клюбам чатырохгадовы кантракт, абыйдучыся «Баварыі» ў 15 мільёнаў эўра. У барацьбе за нападніка мюнхэнскі клюб апярэдзіў такіх эўрапейскіх грандаў, як гішпанская «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]» й італьянскі «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]». === «Ляцыё» === Улетку 2011 году ў Клёзэ скончыўся кантракт з «Баварыяй». Нападнік і клюб ня здолелі дамовіцца па ўмовах новага кантракта, і ў чэрвені 2011 году гулец пакінуў клюб. Міраслаў падпісаў двухгадовы кантракт з рымскім клюбам «[[Ляцыё Рым|Ляцыё]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20110706173413/http://www.uefa.com/memberassociations/association%3Dita/news/newsid%3D1640785.html Klose leaves Bayern for Lazio]. UEFA.com.</ref>. == Міжнародная кар’ера == З узьлётам кар’еры гулец прыцягнуў увагу прадстаўнікоў адразу двух нацыянальных зборных. У пачатку 2001 году Клёзэ атрымаў запрашэньне выступаць за [[Зборная Польшчы па футболе|нацыянальную зборную Польшчы]]<ref>[http://www.sports.ru/tags/1044592.html?type=dossier Информация о Мирославе Клозе]. sports.ru</ref>: ейны галоўны трэнэр [[Ежы Энгель]] прыехаў у Нямеччыну адмыслова для таго, каб угаварыць маладога нападніка абараняць колеры ягонай каманды. Аднак Клёзэ наадрэз адмовіўся, заявіўшы аб намеры чакаць выкліку ад [[Рудзі Фэлер]]а. Запрашэньне ў склад нямецкай зборнай не прымусіла сябе чакаць: дэбют Клёзэ ў ейным складзе адбыўся ўжо 24 траўня 2001 году ў [[Левэркузэн]]е ў матчы адборачнага турніру чэмпіянату сьвету супраць [[зборная Альбаніі па футболе|зборнай Альбаніі]]. Выйшаўшы на замену, форвард прынёс сваёй камандзе перамогу, забіўшы галавой за дзьве хвіліны да канца гульні (2:1). == Дасягненьні == === Клюбныя === '''Вэрдэр''' * Уладальнік [[Кубак нямецкай лігі па футболе|Кубка нямецкай лігі]]: 2006 '''Баварыя''' * [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|Чэмпіён Нямеччыны]] (2): 2008, 2010 * Уладальнік [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]] (2): 2008, 2010 * Уладальнік [[Кубак нямецкай лігі па футболе|Кубка нямецкай лігі]]: 2007 * Уладальнік [[Супэркубак Нямеччыны па футболе|Супэркубка Нямеччыны]]: 2010 '''Ляцыё''' * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2013 === Міжнародныя === '''Нямеччына''' * [[чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіён сьвету]]: 2014 * Срэбраны прызэр [[чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянату сьвету]]: 2002 * Бронзавы прызэр [[чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянату сьвету]] (2): 2006, 2010 * Срэбраны прызэр [[чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіянату Эўропы]]: 2008 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.miroslav-klose.de/ Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20120614105210/http://www.sslazio.it/i-tesserati/i-tesserati-20112012/miroslaw-josef-klose.html Профіль на афіцыйным сайце «Ляцыё»] * [https://web.archive.org/web/20081222194358/http://www.transfermarkt.de/de/spieler/10/klosemiroslav/profil.html Профіль] на сайце transfermarkt.de * [http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/2011-12/23709/vereinsspieler_miroslav-klose.html Профіль] на сайце kicker.de {{Навігацыйная група |назоў = Клёзэ ў складзе [[Зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыны]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Нямеччына}}; |Нямеччына на ЧС-2002 |Нямеччына на ЧЭ-2004 |Нямеччына на ЧС-2006 |Нямеччына на ЧЭ-2008 |Нямеччына на ЧС-2010 |Нямеччына на ЧЭ-2012 |Нямеччына на ЧС-2014 }} {{Найлепшыя бамбардзіры чэмпіянатаў сьвету па футболе}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Клёзэ, Міраслаў}} [[Катэгорыя:Нямецкія футбалісты]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе]] fux9zwok78bvs4z7oou3343oj5f25mz Паганскія гаворкі з Нараву 0 133679 2692236 2471733 2026-09-24T12:46:59Z ~2026-49022-05 99993 2692236 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычны рукапіс перакладу на польскую мову словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова прыналежыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў падчас вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля пасёлку [[Новы Двор]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле словаў ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, прадаставіў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Пасьля вывучэньня тэксту летувіскі лінгвіст [[Зіґмас Зінкявічус]] схіліўся да думкі, што рукапіс уяўляе сабой словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Навуковец выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (прысутнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' і інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. == Апісаньне == Слоўнік зьмяшчае 215 словаў і зьяўляецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. [[Лінгвістыка|Лінгвіст]] Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) і інш. Прысутнічаюць характэрныя для заходніх балтаў фанэтычныя асаблівасьці, напрыклад š, ž > s, z; пераход балцкага <sup>*</sup>e у і і інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супадзеньня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.suduva.com/virdainas/ Судоўскі слоўнік]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] frlmx3olf4pahfmybsfqr2qjd7zhjoe 2692249 2692236 2026-09-24T13:28:04Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2692249 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля вёскі [[Новы Двор|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова ''taud'' з значэньнем ''lud'' (людзі), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref>; увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] 4cne91wo4edw8pdu4at4yqx9wkseeeg 2692250 2692249 2026-09-24T13:29:15Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Знаходка */ 2692250 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова ''taud'' з значэньнем ''lud'' (людзі), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref>; увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] iascqda2pl10gqq5jnitreihd82jacr 2692251 2692250 2026-09-24T13:30:00Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Крыніцы */ 2692251 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова ''taud'' з значэньнем ''lud'' (людзі), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref>; увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. == Крыніцы == {{Зноскі|2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] j1jmk4kggfosusvsw01ywg4uy5khxio 2692259 2692251 2026-09-24T14:04:52Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2692259 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. Асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі з боку самога Зінава — гэта тое, што гіпатэтычны фальсіфыкатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова ''taud'' з значэньнем ''lud'' (людзі), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref>; увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць жыд. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няба [[Гебраізм|гебраізм]]ы, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] e65a7xbug13hs8af6u0151eg3vowa8p 2692260 2692259 2026-09-24T14:05:47Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2692260 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова ''taud'' з значэньнем ''lud'' (людзі), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref>; увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць жыд. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няба [[Гебраізм|гебраізм]]ы, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] p80tosuq6qsj0nurgo0zn9cbnlrhz4w 2692261 2692260 2026-09-24T14:11:15Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2692261 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] þeudo<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць жыд. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няба [[Гебраізм|гебраізм]]ы, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] 0d22398sqlmslofe2zmzhuxm6s5pkuy 2692262 2692261 2026-09-24T14:12:03Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Зьмест */ 2692262 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] þeudo<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няба [[Гебраізм|гебраізм]]ы, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] 3ce7nndjxk1q1fzs84jrminncqk4ble 2692263 2692262 2026-09-24T14:12:30Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2692263 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] þeudo<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] d49k4f813pij1mgbbbdhafmmjnzifqy 2692264 2692263 2026-09-24T14:13:17Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Зьмест */ 2692264 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] fjxvcy12yt47wi4nlns54cltz01bwer 2692265 2692264 2026-09-24T14:13:40Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Зьмест */ 2692265 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] 82j94anxs4ootoni7ev6k4gendj6vhl 2692266 2692265 2026-09-24T14:14:17Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Вывучэньне рукапісу */ 2692266 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Зіґмас Зінкявічус. | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] 4vqho0pjw13uz5akkw5d2ebdk0goaq8 2692267 2692266 2026-09-24T14:16:04Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Літаратура */ 2692267 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] d5qy33d2s0g8r3yofsdkaczg3deqa6j 2692273 2692267 2026-09-24T14:31:14Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2692273 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Увогуле, зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] 6grx1vs5dwzt1ab1jqmxkaaac8zirg6 2692274 2692273 2026-09-24T14:33:21Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Зьмест */ 2692274 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] hd16l773ayxw5t7saykquc5qm6fqb7x 2692275 2692274 2026-09-24T14:34:46Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Вывучэньне рукапісу */ 2692275 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Pagan dialects from Narew]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] nidki3w38pur0gl05v1o76ewb31vqff 2692276 2692275 2026-09-24T14:38:28Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Вонкавыя спасылкі */ 2692276 wikitext text/x-wiki '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычна існы рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] f94vdylj8c36kinv3eowudc9lo125pf 2692295 2692276 2026-09-24T15:59:53Z ~2026-51574-39 100288 2692295 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай сапраўды, а на гіпатэтычна існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] 6i4q2kti670ngazuufhcgmgxzwg8y7x 2692296 2692295 2026-09-24T16:01:10Z ~2026-51574-39 100288 2692296 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] c5tgnc2mg2vfi5n4m523gcrbyq8363m 2692298 2692296 2026-09-24T16:06:59Z ~2026-51574-39 100288 2692298 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] jcj4pchx804cjrzl4bqxv8mmduzqqe0 2692299 2692298 2026-09-24T16:08:23Z ~2026-51574-39 100288 /* Зьмест */ 2692299 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слоўва ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] cy6nrrwr7vjlkzrkcrbjbvxdxo50s0j 2692302 2692299 2026-09-24T16:13:13Z ~2026-51574-39 100288 /* Зьмест */ 2692302 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] fmfz4q8iszaizgajprl9mieof0nk3nf 2692304 2692302 2026-09-24T16:15:23Z ~2026-51574-39 100288 2692304 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з Нараву»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}) — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] noe0nkekgrn2foybzqh8obi31cahmvm 2692308 2692304 2026-09-24T16:28:43Z ~2026-51574-39 100288 2692308 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за яго вывучэньне з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] dp4q2phxh8kzgvl4qvw6q80y9zrskiz 2692309 2692308 2026-09-24T16:29:55Z ~2026-51574-39 100288 2692309 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыцы (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] rwf1s743znk61fiua8qubfkc728gbz7 2692310 2692309 2026-09-24T16:30:25Z ~2026-51574-39 100288 2692310 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = Зіґмас Зінкявічус.| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] ljttmad6m06ot670t46k3m7adz4quj7 2692311 2692310 2026-09-24T16:32:56Z ~2026-51574-39 100288 2692311 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] jot0jhba0kjv7x6myzv2df46u06qtkt 2692313 2692311 2026-09-24T16:35:50Z ~2026-51574-39 100288 /* Зьмест */ 2692313 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>), у тым ліку «Tautarikis» (Tauta-rikis) для [[Тэўдырых|Тэўдырыха I]] ([[Тэўда (імя)|Тэўды]]-[[Рык|рых]])]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] nt8jnbn90etgsvf6r6ooj4l8ktudd4s 2692314 2692313 2026-09-24T16:36:29Z ~2026-51574-39 100288 /* Зьмест */ 2692314 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року ў паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>), у тым ліку «Tautarikis» (Tauta-rikis) для [[Тэўдырых|Тэўдырыха]] ([[Тэўда (імя)|Тэўды]]-[[Рык|рых]])]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] isi75jk1s382g152wzc2huoz2dqbaz6 2692315 2692314 2026-09-24T16:39:04Z ~2026-51574-39 100288 2692315 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйну Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>), у тым ліку «Tautarikis» (Tauta-rikis) для [[Тэўдырых|Тэўдырыха]] ([[Тэўда (імя)|Тэўды]]-[[Рык|рых]])]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] 1ny8ev3mns3d33myem0to0nyki4yz7z 2692316 2692315 2026-09-24T16:40:33Z ~2026-51574-39 100288 /* Апісаньне */ 2692316 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйне Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>), у тым ліку «Tautarikis» (Tauta-rikis) для [[Тэўдырых|Тэўдырыха]] ([[Тэўда (імя)|Тэўды]]-[[Рык|рых]])]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> ([[Гоцкая мова|гоцкае]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] gqzasav3q1bzc8rq9rywvrc3hqfm8c0 2692318 2692316 2026-09-24T16:42:17Z ~2026-51574-39 100288 /* Зьмест */ 2692318 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Знаходка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйне Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>), у тым ліку «Tautarikis» (Tauta-rikis) для [[Тэўдырых|Тэўдырыха]] ([[Тэўда (імя)|Тэўды]]-[[Рык|рых]])]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> (ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] n5lmjx10zcny3s1ugnhx53uqm3ng5p0 2692319 2692318 2026-09-24T16:46:37Z ~2026-51574-39 100288 /* Знаходка */ 2692319 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Гісторыя знаходкі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне рукапісу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйне Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>), у тым ліку «Tautarikis» (Tauta-rikis) для [[Тэўдырых|Тэўдырыха]] ([[Тэўда (імя)|Тэўды]]-[[Рык|рых]])]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> (ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] a5u3fpst52chf9susc550ndiey4l3ln 2692321 2692319 2026-09-24T16:46:58Z ~2026-51574-39 100288 /* Вывучэньне рукапісу */ 2692321 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Тым часам навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Гісторыя знаходкі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне зьместу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйне Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>), у тым ліку «Tautarikis» (Tauta-rikis) для [[Тэўдырых|Тэўдырыха]] ([[Тэўда (імя)|Тэўды]]-[[Рык|рых]])]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> (ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] susghqmp7k1ndyenvpkwkndsf817prb 2692335 2692321 2026-09-24T17:31:01Z ~2026-51574-39 100288 2692335 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу тэксту. Ён жа канстатуе, што навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Гісторыя знаходкі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне зьместу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйне Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>), у тым ліку «Tautarikis» (Tauta-rikis) для [[Тэўдырых|Тэўдырыха]] ([[Тэўда (імя)|Тэўды]]-[[Рык|рых]])]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> (ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] mt20mdc21irrim79oawn0saurj879ve 2692411 2692335 2026-09-25T07:18:01Z ~2026-51750-03 100297 2692411 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vistula river map.png|значак|Рака [[Нараў]] (на поўдзень ад [[Беласток]]у) у вадазборы [[Вісла|Віслы]]]] '''«Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нараву]]»''' ({{Мова-pl|Pogańske gwary z Narewu|скарочана}}), абвешчаныя «''[[Яцьвягі|Яцьвяскім]] слоўнічкам''» — гіпатэтычны рукапіс перакладу на [[Польская мова|польскую мову]] словаў «мясцовага дыялекту», нібы знойдзены грамадзянінам [[СССР]] Вячаславам Зінавым у 1978 року на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у паўночнай частцы [[Белавеская пушча|Белавескае пушчы]]. Пазьней у асяродзьдзі афіцыйнай савецкай лінгвістыкі (дзе ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ўсяляк [[прапаганда]]валася [[Балтыстыка|балтыстыка]], у выніку чаго [[Летувіская мова|летувіскамоўны]] [[Віленскі ўнівэрсытэт]] стаў ''«раем для [[балты]]йскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>) зьявілася сьцьверджаньне, што невядомая мова належыць да [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]. Разам з тым, не захавалася ані самога арыгінальнага рукапісу, ані ягоных здымкаў (хоць гісторыя зь ім мела месца ўжо ў часе шырокага бытаваньня фатаграфічнай тэхнікі). [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Паводле французскага лінгвіста [[Даніэль Пэты|Даніэля Пэты]], каб разьвеяць падазрэньні ў тым, што слоўнік ёсьць сучаснай падробкай, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсьці і апытаць самога капіявальніка, а таксама сабраць максымум зьвестак пра матэрыяльную перадачу (перапісваньне) тэксту арыгінальнага рукапісу. Ён жа канстатуе, што навукоўцы неахвотна браліся за вывучэньне матэрыялу з прычыны праблемнай гісторыі рукапісу<ref>Petit D. William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian // Acta Linguistica Lithuanica. Т. LXXII, 2015. P. 267.</ref>. == Гісторыя знаходкі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік.jpg|значак|Здымак першай старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Як сьцьвярджаецца, у 1978 року малады [[берасьце]]йскі аматар-калекцыянэр Вячаслаў Зінаў у часе вандроўкі па [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] трапіў на [[хутар]] ля даўняга мястэчка [[Новы Двор (Сьвіслацкі раён)|Новага Двара]] (на захад ад вёсак [[Роўбіцк]]у і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніцы]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёну]]). Тут ён нібы купіў у жыхара хутара [[малітоўнік]] на [[Лаціна|лаціне]], у канцы якога было ўплецена некалькі рукапісных аркушаў пад назвай «Pogańske gwary z Narewu». Зацікавіўшыся, ён перапісаў увесь зьмест рукапісу ў сшытак і спрабаваў высьветліць, зь якой мовы зьдзейсьнены пераклад на польскую, аднак беспасьпяхова. [[Файл:Польска-"яцвяжскі" слоўнік, ч. 2.jpg|значак|Здымак другой старонкі запісаў, зробленых Зінавым]] Кніга з арыгінальнымі аркушамі нібы была страчаная ў час службы Вячаслава ў войску. Паводле ягоных бацькоў, яны выкінулі яе ў сьметніцу разам зь іншымі прадметамі з сынавае калекцыі. Вячаслаў Зінаў, адслужыўшы, падаў свой сшытак зь перапісанымі словамі ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. == Вывучэньне зьместу == [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Складзеная Зінкявічусам<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref> тэндэнцыйная (без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», арэал якой на поўдні аўтар пашырае як раз да Нараву]] Па вывучэньні тэксту летувіскі мовазнаўца [[Зіґмас Зінкявічус]] (якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь летувіскім нацыяналізмам<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>) абвясьціў, што схіляецца да думкі, што рукапіс зьмяшчае словы нейкае [[Балтыйскія мовы|балтыйскае мовы]] зь перакладам іх на [[Польская мова|польскую]]. Зінкявічус выказаў думку, што складальнік слоўніку быў каталіком (словы запісаныя ў лацінскім малітоўніку і ахарактарызаваныя як «паганскія гаворкі»<ref name="zigmas5">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 5}}</ref>), верагодна мясцовым (наяўнасьць беларускіх элемэнтаў у польскай частцы: ''bieły'' замест ''biały'', ''buśieł'' замест ''bocian'', ''lisa'' замест ''lis'', ''zmija'' замест ''gadzina'' ды інш.<ref name="zigmas5" />). Рукапіс складаўся з 6 або 7 аркушаў у канцы кнігі, назву якое высьветліць няма магчымасьці. Частка літараў у слоўніку выцьвелі, і з гэтае прычыны Вячаслаў Зінаў перапісаў яго ў свой сшытак максымальна дакладна, у некаторых выпадках замяняючы літару ''ʃ'' на ''s'' у вядомых яму словах польскай мовы<ref name="zigmas45">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 4—5}}</ref>. На цяперашні час асноўны аргумэнт супраць сьвядомай фальсыфікацыі слоўніка з боку самога Зінава — гэта тое, што «гіпатэтычны фальсыфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолягам»<ref>Witczak K. T. «The Pagan dialects from Narew» in the light of Yatvingian onomastic remnants // Baltic from an Indo-European perspective. 2015. P. 43—44.</ref>. == Апісаньне == Гіпатэтычны слоўнік зьмяшчае 215 словаў і абвяшчаецца адзіным пісьмовым помнікам балтыйскае гаворкі ў басэйне [[Нараў|Нараву]]<ref name="zigmas5" />. Летувіскі мовазнаўца Зіґмас Зінкявічус апублікаваў яго поўны зьмест у 1984 року ў шторочніку «Балто-славянские исследования». Ён ня здолеў прыйсьці да канчатковае высновы наконт таго, якая менавіта мова зафіксаваная слоўнікам, вылучыўшы тры вэрсіі: * мова найбольш аддаленага племені старажытных яцьвягаў — [[Паляксане|паляксанаў]]. На карысьць гэтае вэрсіі сьведчыць наяўнасьць адрознай ад іншых балтыйскіх моваў лексыкі, напрыклад: ''Pjarku'' (Пярун), ''tuołi'' (чорт), ''dumo'' (цёмна), ''kit'' (хто), ''wiroʃ'' (спадар), ''guti'' (крыжакі), ''drygi'' (маскалі) да інш. Наяўнасьць характэрных для заходніх балтаў фанэтычных асаблівасьцяў, напрыклад š, ž > s, z; пераход балтыйскага <sup>*</sup>e у і ды інш. Акрамя таго, сам слоўнік названы «паганскім», у той час як летувісы ўжо вызнавалі хрысьціянства<ref name="zigmas2829">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 28—29}}</ref>; * [[летувіская мова]] зь вялікім мясцовым яцьвяскім уплывам. Шмат прыкладаў супаданьня зь летувіскімі словамі (bałtaʃ — báltas, daug — daũg, eʃ — jìs, ii — ǰ, ʃenʃ — sȅnas) і як зь летувіскімі, так і латыскімі (daiņa — dainà/daiɳa, deuʃ — diȅvas/dìevs, letʃ — lietùs/liêtus, man — mán/man, patʃ — páts/pats, tik — tìk/tik)<ref name="zigmas29">{{Артыкул| аўтар = [[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]]| загаловак = Польско-ятвяжский словарик?| спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf| мова = ru| выданьне = Балто-славянские исследования 1983| месца = Москва| выдавецтва = Наука| год = 1984| том = 4| старонкі = 29}}</ref>; * Абедзьве мовы, як [[Яцьвяская мова|яцьвяская]], так і летувіская, якія тады маглі суіснаваць у басэйне Нараву. Ускосна на гэта можа паказваць множны лік у назове слоўніку: gwary, a ня gwara<ref name="zigmas29" />. == Зьмест == [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>), у тым ліку «Tautarikis» (Tauta-rikis) для [[Тэўдырых|Тэўдырыха]] ([[Тэўда (імя)|Тэўды]]-[[Рык|рых]])]] Слоўнік зьмяшчае слова «''taud''» з польскім адпаведнікам «''lud''» ('людзі, народ'), тым часам адзіны выдадзены ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref> (ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, [[Германскія мовы|германскага]] [[Тэўда (імя)|þeudo]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>); увогуле, пра няведаньне [[летувісы|летувісамі]] слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref>. Зьдзіўленьне дасьледнікаў выклікаў той факт, што ў слоўніку ёсьць толькі тры відавочныя [[палянізм]]ы, але прытым налічваецца каля васямнаццаці [[Германізм|германізмаў]]. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» напраўду ёсьць элемэнтамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]у, а інфарматарам мог быць [[Габрэі|жыд]]. Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма [[гебраізм]]аў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага сьвятара<ref>Schmalstieg W. R. A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary // Res Balticae: часопіс. Nr. 9, 2003. P. 41—56.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы |2}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Зіґмас Зінкявічус|Зинкявичус З.]] | загаловак = Польско-ятвяжский словарик? | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1983(1984).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов, К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1983 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1984 | выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 3—29 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул | аўтар = Орёл В.Э., Хелимский Е.А. | загаловак = Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика | арыгінал = | спасылка = http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1985(1987).pdf | мова = ru | адказны = | аўтар выданьня = Редакционная коллегия: Вяч.Вс. Иванов (отв. редактор), К.П. Корсакас, В.П. Мажюлис, Л.Г. Невская, В.П. Нерознак, М.К. Рудзите, Т.М. Судник (отв. секретарь), А.Е. Супрун, В.Н. Топоров, О.Н. Трубачёв. | выданьне = Балто-славянские исследования 1985 | тып = ежегодник | месца = Москва | выдавецтва = Наука | год = 1987 | выпуск = | том = 6 | нумар = | старонкі = 121—134 | isbn = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Pagan_dialects_from_Narew Пералік словаў з сшытка Зінава]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Яцьвягі|Слоўнік]] [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Берасьцейскай вобласьці]] me8iiwd7mp4mrf4ixo0fld10mkbx1zi Рауф Аліеў 0 134664 2692379 2631424 2026-09-24T22:12:25Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692379 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Рау́ф Алі́еў''' ({{мова-az|Rauf Əliyev}}; {{Н}} 12 лютага 1989 году, [[Фізулі (горад)|Фізулі]], [[Азэрбайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азэрбайджанская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — колішні азэрбайджанскі футбаліст [[Зборная Азэрбайджану па футболе|нацыянальнай зборнай Азэрбайджану]]. Гуляў на пазыцыі нападніка. == Кар’ера == У футбол пачаў гуляць ва ўзросьце 10 гадоў у спартовай школе «[[Нэфтчы Баку|Нэфтчы]]» ў [[Баку]]. Першы трэнэр — Раміз Саадат. З 2006 па 2013 год абараняў колеры каманды «[[Карабах Агдам|Карабах]]»<ref>[http://pfl.az/content.php?lang=az&page=16&nid=387 «Qarabağ» (Ağdam) — «İnter» (Bakı) 1:1 — 03.05.2009]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Дасягненьні == '''«Карабах»''': * Уладальнік [[Кубак Азэрбайджану па футболе|Кубка Азэрбайджану]]: 2009 '''«Габала»''': * Уладальнік [[Кубак Азэрбайджану па футболе|Кубка Азэрбайджану]]: 2019 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.qarabagh.com/1987/?name=viewpers&pid=107&cat=3&lang=1 Профіль на афіцыйным сайце «Карабах Агдам»]{{Ref-az}} * [http://www.soccerway.com/players/rauf-aliyev/84411/ Профіль на Soccerway.com]{{Ref-en}} * [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2012/clubs/player=250031496/profile/index.html Профіль на Uefa.com] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-en}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=38853 Профіль на National-football-teams.com]{{Ref-en}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Аліеў, Рауф}} [[Катэгорыя:Азэрбайджанскія футбалісты]] 1vip7n5z71z05f29awgdb0rpgxusox4 Сальма Гаек 0 139023 2692388 2389510 2026-09-24T23:50:52Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692388 wikitext text/x-wiki {{Кінэматаграфіст |Імя = Сальма Гаек |Імя (арыгінал) = Salma Hayek |Фота = Salma Hayek Deauville 2012.jpg |Подпіс = Сальма Гаек у 2012 годзе |Імя пры нараджэньні = |Дата нараджэньня = {{Нарадзілася|2|9|1966|1}} |Месца нараджэньня = [[Коацакаалькас]], [[Мэксыка]] |Прафэсія = [[актор]]ка, [[сьпявачка]], [[кінарэжысэр]], [[кінапрадусар]] |Гады актыўнасьці = 1988 — цяпер |Кірунак = |Узнагароды = |imdb_id = 0000161 |Сайт = }} '''Сальма Вальгарма Гаек Хімэнэс-Піно''' ({{мова-es|Salma Valgarma Hayek Jiménez-Pinault}}; нарадзілася 2 верасьня 1966 году<ref>[https://web.archive.org/web/20140906194529/http://msnbc.msn.com/id/14457208/ «Today in history: September 2»] MSNBC</ref> году, [[Коацакаалькас]], [[Мэксыка]]) — мэксыканска-амэрыканская [[акторка]], [[кінарэжысэр|рэжысэр]] і [[кінапрадусар|прадусар]]. Яна пачала сваю кар’еру ў [[Мэксыка|Мэксыцы]], сыграўшы галоўныя ролі ў тэленавэле «[[Тэрэза (тэленавэла)|Тэрэза]]» й фільме «[[Алея цудаў (фільм)|Алея цудаў]]», за якую была намінаваная на прэмію «[[Арыель (кінапрэмія)|Арыель]]». У 1991 годзе Гаек пераехала ў [[Галівуд]] і стала вядомай дзякуючы ролям у галівудзкіх фільмах, як то «[[Роспачны (фільм)|Роспачны]]» (1995), «[[Догма (фільм)|Догма]]» (1999), і «[[Дзікі, дзікі Захад]]» (1999). Хаек зьнялася ў больш як 30 фільмах. Яна ёсьць першай мэксыканкай, якая была намінавана на прэмію «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» за найлепшую жаночую ролю ў 2002 годзе. Другая пасьля [[Фэрнанда Мантэнэгра]] з трох лацінаамэрыканскіх акторак у гісторыі, якая была намінавана на гэтую ўзнагароду, трэцяй зьяўляецца [[Каталін Сандына Марэна]]. Сальма мае гішпанска-[[лібан]]скае паходжаньне<ref>[https://web.archive.org/web/20130126233509/http://www.helloonline.com/profiles/salma-hayek/ Salma Hayek]. Hello! Daily News</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.imdb.com/name/nm0000161/ Сальма Гаек] на Internet Movie Database * [http://www.people.com/people/salma_hayek Сальма Гаек] на People.com {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гаек, Сальма}} [[Катэгорыя:Мэксыканскія акторкі]] [[Катэгорыя:Акторкі ЗША]] [[Катэгорыя:Мэксыканскія рэжысэры]] [[Катэгорыя:Рэжысэры ЗША]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Дзённай прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «TVyNovelas»]] pnqd2uys75qek0utr6dpj1wh8lqfzmp Хавіер Савіёля 0 141450 2692470 2625573 2026-09-25T10:12:52Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692470 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Хавіер Пэдра Савіёля Фэрнандэс''' ({{мова-es|Javier Pedro Saviola Fernandez}}; {{Н}} 11 сьнежня 1981 году, [[Буэнас-Айрэс]], [[Аргентына]]) — [[Аргентына|аргентынскі]] футбаліст, нападнік. У 2000—2007 гадах гулец [[зборная Аргентыны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргентыны]]. Маючы гішпанскае паходжаньне ў 2004 годзе атрымаў грамадзянства гэтай краіны. Хавіер уваходзіць у сьпіс «125 найлепшых футбалістаў сьвету» (вядомага як «[[ФІФА 100]]»), складзенага [[Пэле]] ў 2004 годзе па просьбе [[ФІФА]] да стагодзьдзя гэтай арганізацыі. == Кар’ера == === Клюбная === Хавіер дэбютаваў у складзе «[[Рывэр Плэйт Буэнас-Айрэс|Рывэр Плэйт]]» ва ўзросьце 16 гадоў і амаль адразу стаўся адным з выдатных бамбардзіраў клюбу. У 2001 годзе, у веку 19 гадоў, Савіёля зьехаў за мяжу, каб гуляць у клюбе «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]». Ягоны трансфэр абышоўся гішпанцам у 15 млн фунтаў стэрлінгаў<ref>[https://web.archive.org/web/20121016141837/http://www.skysports.com/football/player/0,19754,11835_225655,00.html Профіль Хавіера Савіёлы] на сайце Sky Sports</ref>. Неўзабаве пасьля чаго, у 2004 годзе, Хавіер атрымаў гішпанскае грамадзянства. Пад кіраўніцтвам трэнэра [[Карлес Рэшак|Карлеса Рэшака]] Савіёля забіў 17 галоў у сваім першым сэзоне, стаўшы чацьвертым бамбардзірам [[Ля Ліга|Ля Лігі]]. Другі год Савіёлы ў клюбе пачаўся ня гэтак добра, бо аргентынец за паўсэзону меў толькі два галы на сваім рахунку. Калі [[Люі ван Гааль|ван Гааль]] быў звольнены, а [[Радамір Анціч]] стаў новым галоўным трэнэрам «Барсэлёны», Савіёля забіў яшчэ 11 гадоў да сканчэньня сэзону. 10 ліпеня 2007 году «[[Рэал Мадрыд|Рэал]]» склаў кантракт з Хавіерам на тры гады, пасьля таго як дзеяньне кантракту з «Барсэлёнай» скончылася<ref>[https://web.archive.org/web/20170905153043/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=552710.html Saviola to sign off at Barça]. UEFA.com</ref>. 26 чэрвеня 2009 году «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]» й «Рэал» дамовіліся аб пераходзе аргентынца ў партугальскі клюб, сума дамовы склала 5 млн эўра. У апошнія гадзіны трэнсфэрнага акна 2012 году Савіёля ўзгадніў пераход да «[[Маляга (футбольны клюб)|Малягу]]»<ref>[http://www.vavel.com/es/futbol/malaga/183996-saviola-tratare-de-aportar-lo-maximo-al-equipo.html Saviola: "Trataré de aportar lo máximo al equipo"]. Vavel.</ref>, такім чынам вярнуўшыся ў [[Ля Ліга|Ля Лігу]]. 25 ліпеня 2013 году Савіёла падпісаў двухгадовы кантракт з грэцкім чэмпіёнам «[[Алімпіякос Пірэй|Алімпіякосам]]»<ref>[http://www1.skysports.com/football/news/12691/8839191/transfer-news-javier-saviola-completes-switch-to-olympiacos Javier Saviola completes switch to Olympiacos] Sky Sports</ref>. 1 верасьня 2014 году стала вядома, што сваю кар’еру Савіёля працягне ў італьянскім клюбе «Вэрона»<ref>[http://www.championat.com/football/news-1917110-saviola-stal-igrokom-verony.html Савиола стал игроком «Вероны» ]. championat.com</ref>. === Міжнародная === У 2001 годзе дэбютаваў у афіцыйных матчах у складзе [[Зборная Аргентыны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргентыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120917124935/http://www.malagacf.com/en/malaga/squad/isco/1/440 Профіль на афіцыйным сайце ФК «Маляга»] * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j1213.html Профіль] на BDFutbol * [https://archive.today/20130114063827/http://www.footballzz.co.uk/player/saviola/current/profile/0/default/773/?search=1 Профіль] на Zerozero * [http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=299 Статыстыка] на National Football Teams * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/isco/profil/spieler_85288.html Профіль] на сайце transfermarkt.co.uk {{Навігацыйная група |назоў = Савіёля ў складзе [[Зборная Аргентыны па футболе|зборнай Аргентыны]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Аргентына}}; |Аргентына на КА-2004 |Аргентына на ЧС-2006 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Савіёля, Хавіер}} [[Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 году]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2004 году]] 4a7v2sjuhlfuuhtudyteue8ydi6e19o Сэрхіё Гарсія дэ ля Фуэнтэ 0 141464 2692398 2624505 2026-09-25T04:46:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692398 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Сэрхіё Гарсія дэ ля Фуэнтэ''' ({{мова-es|Sergio García de la Fuente}}; {{Н}} 9 чэрвеня 1983 году, [[Барсэлёна]], [[Гішпанія]]) — былы [[Гішпанія|гішпанскі]] футбаліст, нападнік. == Кар’ера == === Клюбная === Гуляў за юнацкія каманды «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёны]]», затым правёў два сэзоны за фарм-клюб, у якім вызначыўся высокай выніковасьцю, 34 галы ў 59 матчах трэцяга гішпанскага дывізыёну. За асноўную каманду «Барсэлёны» правёў усяго 4 матчы ў [[Ля Ліга 2003—2004 гадоў|сэзоне 2003—2004 гадоў]] пасьля чаго сышоў з клюбу. У [[Ля Ліга 2004—2005 гадоў|сэзоне 2004—2005 гадоў]] выступаў за аўтсайдэра Ля Лігі «[[Левантэ Валенсія|Левантэ]]», дзе зьяўляўся гульцом асноўнага складу. З 2005 году гуляў за клюб «[[Рэал Сарагоса|Сарагоса]]», выходзячы ў стартавым складзе або на замену. У [[Ля Ліга 2007—2008 гадоў|сэзоне 2007—2008 гадоў]] адгуляў усе 38 матчаў, але арагонскі клюб не ўтрымаўся ў [[Ля Ліга|Ля Лізе]]. У пачатку [[Ля Ліга 2008—2009 гадоў|сэзону 2008—2009 гадоў]] хадзілі чуткі аб зацікаўленасьці Гарсіі шэрагам ангельскіх клюбаў, як то «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]», «[[Тотэнгэм Готспур]]», «[[Ўэст Гэм Юнайтэд]]» і «[[Сток Сіці]]». 1 верасьня 2008 году ў апошнія хвіліны трансфэрнага акна, пасьля бесьперапынных чуткаў, Гарсія падпісаў кантракт з «[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтысам]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20121023232529/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=745274.html Betis build with Sergio García]. UEFA.com</ref><ref>[http://www.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/betis/es/desarrollo/1160906.html Sergio García: "Poco a poco se puede estar más arriba"]. Marca</ref>, які заплаціў за гульца каля 10 млн эўра. Свой першы гол забіў за свой новы клюб 27 верасьня ў хатнім матчы супраць «[[Рэал Мадрыд]]»<ref>[http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/252800?cc=5739 Real Betis 1–2 Real Madrid]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPN Soccernet</ref>. === Міжнародная === Выступаў за розныя юнацкія й моладзевыя зборныя Гішпаніі, у складзе якіх дасягнуў шэрагу посьпехаў. За [[зборная Гішпаніі па футболе|асноўную зборную]] правёў два матчы, зь іх адзін — на пераможным для гішпанцаў [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2008 году|чэмпіянаце Эўропы 2008 году]] супраць [[зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]]. == Дасягненьні == '''«Аль-Раян»''': * [[Чэмпіянат Катару па футболе|Чэмпіён Катару]]: 2016 '''Гішпанія''' * [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіён Эўропы]]: 2008 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20131103172214/http://www.rcdespanyol.com/ingles/index.php?modulo=jugador&jugador=4786&Amenu=jugador Профіль на афіцыйным сайце ФК «Эспанёл»] * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j2490.html Профіль] на BDFutbol * [http://www.bdfutbol.com/en/p/j2490.html?cat=SEL Статыстыка] на National Football Teams * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/sergio-garcia/profil/spieler_7922.html Профіль] на сайце Transfermarkt {{Гішпанія на ЧЭ-2008}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гарсія, Сэрхіё}} [[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]] pldm444lklmdlzdn2ag2kwanat9k19o Т’ягу Сылва 0 142621 2692410 2681121 2026-09-25T07:17:20Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692410 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Т’я́гу Эмілія́ну да Сы́лва''' ({{мова-pt|Thiago Emiliano da Silva}}; {{Н}} 22 верасьня 1984 году, [[Рыю-дэ-Жанэйру]], [[Бразылія]]) — [[Бразылія|бразыльскі]] футбаліст, абаронца клюбу «[[Флумінэнсі Рыю-дэ-Жанэйру|Флумінэнсі]]» і [[Зборная Бразыліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразыліі]]. == Кар’ера == === Раньнія гады === Першай дарослай камандай Т’ягу Сылвы быў «[[Жувэнтудэ Кашыяс-ду-Сул|Жувэнтудэ]]», неўзабаве ён прыцягнуў увагу эўрапейскіх клюбаў і адправіўся спачатку ў «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]», а затым у 2005 годзе ў маскоўскае «[[Дынама Масква (футбольны клюб)|Дынама]]», якое тады актыўна закупляла партугальскіх і бразыльскіх легіянэраў<ref>[https://web.archive.org/web/20090323001910/http://www.uefa.com/footballeurope/news/kind%3D2/newsid%3D272249.html Derlei leads Dinamo influx]. UEFA</ref>. Т’ягу знаходзіўся толькі ў арэндзе, тэрмін якой скончыўся ў 2007 годзе, тады як кантракт з «дынамаўцамі» ў футбаліста дзейнічаў яшчэ да канца 2008 году. У [[Расея|Расеі]] Т’ягу сур’ёзна захварэў на [[сухоты]]. У 2006 годзе абаронца вярнуўся на радзіму, дзе выступаў за «[[Флумінэнсі Рыю-дэ-Жанэйру|Флумінэнсі]]». Ён стаў адным зь лідэраў каманды, якая здолела дайсьці да фіналу [[Кубак Лібэртадорэс|Кубку Лібэртадорэс]] у 2008 годзе. === «Мілян» === У сьнежні 2008 году Т’ягу далучыўся да «[[Мілян (футбольны клюб)|Міляну]]» за 10 мільёнаў эўра<ref>[http://www.corriere.it/sport/08_dicembre_12/thiago_silva_milan_Colombo_4086770a-c81f-11dd-a869-00144f02aabc.shtml Thiago Silva è del Milan È lui l'erede di Maldini]. Corriere della Sera</ref>. Дэбютаваў за клюб у таварыскай гульні супраць «[[Гановэр-96 (футбольны клюб)|Гановэру-96]]»<ref>[http://www.acmilan.com/NewsDetail.aspx?idNews=78976 Sheva… 2 Times Pippo]. AC Milan</ref>. Афіцыйны дэбют адбыўся ў матчы супраць «[[Сіена (футбольны клюб)|Сіены]]» на старце [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе 2009—2010 гадоў|сэзону 2009—2010 гадоў]]<ref>[http://www.goal.com/en/news/86/italy/2009/08/22/1455564/siena-1-2-milan-pato-bags-brace-as-rossoneri-make-positive Siena 1–2 Milan: Pato Bags Brace As Rossoneri Make Positive Start]{{Недаступная спасылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Goal.com</ref>. У цэлым правёў сэзон на высокім узроўні, практычна не дапускаючы памылак, і зрэдку атрымліваючы траўмы. Улетку 2010 году гульцом зацікавіўся мадрыдзкі «[[Рэал Мадрыд|Рэал]]», але «Мілян» адмовіў гішпанцам у продажы. 18 траўня 2011 году гулец падоўжыў кантракт зь «Мілянам» тэрмінам да 30 чэрвеня 2016 году<ref>[http://www.acmilan.com/it/news/show/134059 Thiago 2016!] AC Milan</ref>. === «Пары Сэн-Жэрмэн» === 14 ліпеня 2012 году гулец падпісаў кантракт з францускім клюбам «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]» тэрмінам на 5 гадоў<ref>[http://www.acmilan.com/it/news/breaking_news_show/28483 AC Milan comunicato ufficiale]. AC Milan</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120716222650/http://www.psg.fr/fr/Actus/003001/Article/58524/Bienvenue-Thiago-Silva Thiago Silva au Paris Saint-Germain]. PSG.fr</ref>. Паводле дамовы гадавая заробная плата гульца склала 12 мільёнаў эўра. У першым сэзоне выступаў за францускі клюб каманда сталася чэмпіёнам Францыі. == Міжнародныя выступы == Т’ягу Сылва быў абраны [[Карлас Дунга|Дунгам]] да Алімпіяды 2008 году ў склад алімпійскай [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]]. Ён быў адным з двух гульцоў старэйшых за 23-гадовы ўзрост, іншым футбалістам стаў [[Раналдыньню]]. Да Алімпіяды Сылва правёў два таварыскіх матчы ў складзе зборнай, супраць [[зборная Сынгапуру па футболе|зборнай Сынгапуру]] й [[зборная Віетнаму па футболе|Віетнаму]]. == Дасягненьні == '''«Флумінэнсі»''': * Уладальнік [[Кубак Бразыліі па футболе|Кубка Бразыліі]]: 2007 '''«Мілян»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2011 * Уладальнік [[Супэркубак Італіі па футболе|Супэркуба Італіі]]: 2011 '''«Пары Сэн-Жэрмэн»''': * [[Чэмпіянат Францыі па футболе|Чэмпіён Францыі]]: 2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019, 2020 * Уладальнік [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]]: 2015, 2016, 2017, 2018, 2020 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Францыі|Кубка францускае лігі]]: 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2020 * Уладальнік [[Супэркубак Францыі па футболе|Супэркубка Францыі]]: 2013, 2015, 2017, 2018, 2019 '''«Чэлсі»''': * Пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: 2021 * Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка УЭФА]]: 2021 * Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2021 '''«Порту»''': * [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|Чэмпіён Партугаліі]]: 2026 '''Бразылія''': * Уладальнік [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубка Амэрыкі]]: 2019 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20111201011735/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=289964/ Профіль] на FIFA * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} * [http://www.national-football-teams.com/player/17897.html Статыстыка] на National Football Teams * [https://web.archive.org/web/20080609020640/http://www.zerozero.pt/pt/jogador.php?id=5481&search=1 Статыстыка] на zerozero {{Навігацыйная група |назоў = Сылва ў складзе [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Бразылія}}; |Бразылія на ЧС-2010 |Бразылія на КА-2011 |Бразылія на ЧС-2014 |Бразылія на КА-2015 |Бразылія на ЧС-2018 |Бразылія на КА-2019 |Бразылія на КА-2021 |Бразылія на ЧС-2022 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сылва, Т’ягу}} [[Катэгорыя:Бразыльскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Бразыльскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2012 году]] 4mb1avy1i79v1ygoh5mh7985gc88uer Пераклады Бібліі на армянскую мову 0 144069 2692340 2396051 2026-09-24T18:00:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692340 wikitext text/x-wiki '''Перакла́ды Бі́бліі на армя́нскую мо́ву''' — пераклады [[Біблія|Бібліі]], выкананыя ў розныя гістарычныя пэрыяды рознымі аўтарамі з мэтаю перакладу на [[армянская мова|армянскую мову]]. == Гісторыя == Пераклад Бібліі на армянскую мову цесна зьвязаны з армянскім асьветнікам, [[тэалёгія|тэолягам]] і пісьменьнікам [[Мясроп Маштоц|Мясропам Маштоцам]]. Гэты пераклад, які лічыцца першым помнікам армянскае літаратуры, быў выкананы напачатку [[5 стагодзьдзе|V стагодзьдзя]]. Блізу 411 году пераклад Бібліі быў створаны армянскім гісторыкам Маўсэсам Харэнацы, гэты пераклад быў выкананы з сырыйскага тэксту. Гэтая праца лічылася ня вельмі дасканалай, таму неўзабаве пасьля гэтага Ян Эгегіяцкі{{Удакладніць}} ды Язэп Багінскі{{Удакладніць}} адправіліся ў Эдэсу для перакладу Сьвятога Пісаньня. Яны адправіліся ў Канстантынопаль і прывезьлі з сабою аўтэнтычныя копіі [[грэцкая мова|грэцкага]] тэксту. З дапамогаю іншых копіяў, атрыманых з Александрыі, Біблія была йзноў перакладзеная з грэцкае мовы ў адпаведнасьці з тэкстамі [[Сэптуагінта|Сэптуагінты]] ды {{Артыкул у іншым разьдзеле|Арыген|Арыгенавай|en|Origen}} {{Артыкул у іншым разьдзеле|Гексапла|Гексаплы|en|Hexapla}}. Гэтая вэрсія перакладу была скончаная ў 434 годзе, за нашым часам яна выкарыстоўваецца ў Армянскай Царкве. Першы сказ на армянскай мове, запісаны Сьв. Мэсропам пасьля вынаходжаньня ім літараў, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кніга прытчаў Саламонавых|Кніга прытчаў Саламонавых|en|Book of Proverbs}}: {{Цытата|{{мова-hy|ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ|Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ}}<br> ''Čanačʿel zimastutʿiwn ew zxrat, imanal zbans hančaroy.''<br> «Спазнаць мудрасьць ды настаўленьне; успрымаць словы разуменьня.»|[[Кніга прытчаў Саламонавых]], 1:2.}} Існуе дзьве шырокаўжываныя вэрсіі перакладу Бібліі на армянскую мову. Адна ў заходнеармянскай вэрсіі (выкарыстоўваецца ў асноўным [[армяне|армянамі]] ў дыяспары), іншая — ва ўсходнеармянскай вэрсіі (у асноўным выкарыстоўваецца ў [[Армэнія|Армэніі]] ды [[Іран]]е). == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.armenianchurchlibrary.com/files/easternarmenianbible/index.html Armenian Church Library Online! Sermons and Teachings as mp3 and pdf downloads] * [https://web.archive.org/web/20180411113029/https://itunes.apple.com/us/app/ararat-armenian-bible/id541427953?mt=8 Ararat: Armenian Bible — Армянская Библия for iPhone, iPod touch, and iPad on the iTunes App Store] * [http://armenianbible.org/ Armenian Bible] {{Накід:Біблія}} [[Катэгорыя:Пераклады Бібліі на армянскую мову| ]] dbkfkoxmblnxwn0quflev312mt5znak Стыў Айзэрман 0 144735 2692393 2188830 2026-09-25T02:33:21Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692393 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Стыў Айзэрман |Выява = Steve Yzerman (Michigan Hall).jpg |Назва_выявы = |Памер_выявы = 220пкс |Пазыцыя = [[нападнік (хакей з шайбай)|нападнік]] |Рост = 180 см |Вага = 82 кг |Кідок = |Клюб = |Былыя клюбы = [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] |Выступаў = |Пачатак кар’еры = 1983 |Сканчэньне кар’еры = 2006 |Зборная = [[зборная Канады па хакеі з шайбай|Канада]] |Грамадзянства = [[Канада]] |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|9|5|1965|1}} |Месца нараджэньня = [[Крэнбрук]], [[Канада]] |Драфт НХЛ = 4 абраны |Год драфту = 1983 |Клюб драфту = [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] |Заля славы = |Старонка = }} '''Сты́вэн Грэ́гары «Стыў» А́йзэрман''' ({{мова-en|Stephen Gregory «Steve» Yzerman}}; нарадзіўся [[9 траўня]] [[1965]] году, [[Крэнбрук]], [[Брытанская Калумбія]], [[Канада]]) — былы прафэсійны канадзкі хакеіст, нападнік, у цяперашні час — генэральны мэнэджар клюбу «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]». У [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лізе]] гуляў з [[1983]] да [[2006]] году, усю кар’еру правёўшы толькі ў адным клюбе — «[[Дэтройт Рэд Ўінгс]]». [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002 году|Алімпійскі чэмпіён 2002 году]] ў складзе [[зборная Канады па хакеі з шайбай|зборнай Канады]]. З «чырвонымі крыламі» Айзэрман тройчы атрымліваў перамогу ў [[Кубак Стэнлі|Кубку Стэнлі]] ([[1997]], [[1998]], [[2002]]). У 21 год, перад [[НХЛ 1986—1987 гадоў|сэзонам 1986—1987 гадоў]], яго абралі капітанам каманды, якім ён заставаўся да канца сваёй кар’еры. Айзэрману належыць рэкорд па самым працяглым знаходжаньні на пасадзе капітана каманды НХЛ. У [[НХЛ 1988—1989 гадоў|сэзоне 1988—1989 гадоў]] Стывэн атрымаў за сэзон 155 пунктаў (65 галоў, 90 перадачаў), больш за гэты паказчык у лізе мелі толькі [[Ўэйн Грэцкі]] й [[Марыё Лем’ё]]. За часы сваёй кар’еры Айзэрман атрымліваў некалькі прызоў НХЛ, як то [[Узнагарода Тэда Ліндсэя|Ўзнагароду Тэда Ліндсэя]] ў [[1989]] годзе, [[Трафэй Кона Смайта]] ў [[1998]] годзе, як самаму каштоўнаму гульцу плэй-оф, [[Трафэй Фрэнка Джэй Сэлкі]] ў [[2000]] годзе, як лепшаму форварду абарончага пляну, і [[Трафэй Біла Мастэртона]] ў [[2003]] годзе. Таксама Стыў 9 разоў удзельнічаў у матчы ўсіх зорак НХЛ. [[3 ліпеня]] [[2006]] году Айзэрман абвесьціў пра сыход з спорту<ref>[http://lenta.ru/news/2006/07/04/yzerman/ Капитан «Детройта» Стив Айзерман объявил о завершении карьеры]. Lenta.ru</ref>, завяршыўшы кар’еру на шостай пазыцыі ў сьпісе лепшых бамбардзіраў НХЛ за ўсю ейную гісторыю<ref>[http://hockeydb.com/ihdb/records/minor_record.php3 All-Time Records. NHL. Points]. Hockey DB</ref>. [[25 верасьня]] таго ж году яго прызначалі віцэ-прэзыдэнтам каманды «Дэтройт Рэд Ўінгс»<ref>[https://web.archive.org/web/20070927213301/http://nhl.ru/news_content.cfm?IdNews=30609 Бурку указали на дверь, а Айзерману — на кресло]. NHL.ru</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.steviey.net/ Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20130819102926/http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8452578 Профіль] на сайце NHL.com * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=5844 Статыстыка] на сайце The Internet Hockey Database {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Айзэрман, Стыў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Крэнбруку]] [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дэтройт Рэд Ўінгс»]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Стэнлі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі трафэю Кона Смайта]] [[Катэгорыя:Уладальнікі трафэю Фрэнка Джэй Сэлкі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі ўзнагароды Тэда Лінсдэя]] [[Катэгорыя:Уладальнікі трафэю Біла Мастэртона]] exu4mx1vammdnuxohxk8l24zznb8knd Пруская мова 0 148504 2692300 2671090 2026-09-24T16:09:51Z ~2026-51574-39 100288 /* Асноўная характарыстыка */ 2692300 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Пруская мова |Назва мовы ў арыгінале = Prūsiskan<ref name="Palmaitis">Palmaitis M. L. ''Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction''. — Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education, 2007. P. 353. {{ISBN|978-9-986-41855-9}}.</ref> або Prūsiska Bila (гіпатэтычна) |Краіны ўжываньня = [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] (сучасн.) |Рэгіён = [[Прусія (рэгіён)|Прусія]] |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы]] * [[Балта-славянскія мовы]] ** [[Балтыйскія мовы]] *** [[Заходнебалтыйскія мовы]] **** '''Пруская мова''' |Афіцыйная мова ў = — |Дапаможная мова ў = — |Рэгулюецца = — |Код па ISO 639-1 = — |Код па ISO 639-2(B) = — |Код па ISO 639-2(T) = prg |Код па SIL = |Выява = The epigram of Basel - oldest known inscription in Prussian language and Baltic language in general, middle of 14th c.jpg |Подпіс да выявы = }} '''Пру́ская мо́ва''' (часам называецца ''старажытнапрускай'', {{мова-de|Altpreußische Sprache|скарочана}}, {{мова-en|Old Prussian|скарочана}} у мэтах адрозьненьня ад прускіх гаворак [[нямецкая мова|нямецкае мовы]]) — мёртвая [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалтыйская]] мова [[балтыйскія мовы|балтыйскае групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] моўнай сям’і, на якой размаўляў народ [[прусы (народ)|прусы]]. Тэрыторыя пашырэньня знаходзілася на паўночным усходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкае вобласьці]] сучаснай [[Расея|Расеі]]. Захавалася невялікая колькасьць пісьмовых помнікаў мовы, датаваных XIV—XVI стагодзьдзямі. Шматлікія зь іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскае і нямецкае моваў. Пэўнае ўяўленьне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія [[запазычаньні]] і [[Субстрат (мовазнаўства)|субстратныя]] элемэнты ў суседніх мовах: [[нямецкая мова|нямецкай]], [[польская мова|польскай]], [[летувіская мова|летувіскай]], [[беларуская мова|беларускай]]. == Гісторыя == Апрача ўласна гістарычнага рэгіёну [[Прусія (рэгіён)|Прусія]], на ўсход ад ракі [[Вісла|Віслы]], мова магла быць таксама пашыранай на ўсходзе гістарычнага рэгіёну [[Усходняе Памор'е (рэгіён)|Ўсходняе Памор’е]], разам з тым, на думку некаторых дасьледнікаў, тэрыторыя пашырэньня носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы [[Падляшша]] і [[Палесьсе]]. Мяркуецца, што па войнах XIII—XV стст., якія адбываліся ў гэтым рэгіёне, арэал прускае мовы распаўся на некалькі невялікіх тэрыторыяў. Ад пачатку XVII ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сьведчаньні пра сьмерць «апошняга старога, які жыў на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і ведаў прускую» ў 1677 годзе), на пачатак XVIII ст. нашчадкі прусаў поўнасьцю перайшлі на [[ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў 1709—1711 гадох<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20070926162334/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf Donelaitis Source, Lithuania]</ref>. У [[лексыка|лексыцы]] нямецкага маўленьня нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элемэнты прускага [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]]у (напрыклад, ''kurp'' — «абутак», як мяркуецца, ад прускага ''kurpi''; тым часам у выданьні 1611 году [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі|Хронікі Эўрапейскай Сарматыі]] паведамлялася, што «''…як [[русіны|русь]], і [[Ліцьвіны|літва]] абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}). У дадатак да нямецкіх каляністаў, падчас [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з [[Каралеўства Польскае|Польшчы]]<ref>{{Кніга|аўтар = Wickham Steed, et al.|частка = |загаловак = A Short History of Austria-Hungary and Poland|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc09/htm/iv.iii.vii.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Christianity in Poland| фармат = | назва праекту = Ccel.org| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Шатляндыя|Шатляндыі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.electricscotland.com/history/prussia/part3-3.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Scots in Eastern and Western Prussia, Part III — Documents (3)| фармат = | назва праекту = electricscotland.com| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай [[Прусія|Прусіі]]. == Пісьмовыя сьведчаньні == [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Прускі катэхізіс, дзе на думку [[Павал Урбан|Паўла Урбана]] і [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], «прускай» называецца [[летувіская мова|жамойцкая (летувіская) мова]]<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>]] Да беспасярэдніх сьведчаньняў прускае мовы прымяркоўваюць тапонімы Прусіі (першае дасьледаваньне зрабіў [[Георг Геруліс]]), уласныя імёны<ref name = "Trautmann">[[Райнгольд Траўтман|Reinhold Trautmann]], ''[https://wayback.archive-it.org/all/20060220021331/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf Die altpreußischen Personennamen]'' (''The Old Prussian Personal-names''). ''Vandenhoeck und Ruprecht'', Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.</ref> (аднак многія зь іх, падобна [[Імёны ліцьвінаў|імёнам ліцьвінаў]], маюць поўныя [[Германскія мовы|германскія]] адпаведнікі), асобныя словы ў гістарычных дакумэнтах, дыялектызмы ў нямецкай, летувіскай і беларускай мовах. Разам з гэтымі зьвесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадох Базэльскі фрагмэнт (XIV ст., па 1369 годзе), які лічыцца найбольш старажытным балтыйскім тэкстам. Гэты тэкст ёсьць жартаўлівай эпіграмай, складзенай, відаць, прускім студэнтам [[Карлаў унівэрсытэт|Карлаўскага ўнівэрсытэту]]. <poem> ''Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse'' ''Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.'' </poem> {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! пруская ! беларуская |- |''Kails'' || Вітаю |- |''rekyse, rikīs'' || спадар |- |''Tho ne aw'' || ты не такі |- |''labonache'' || добры |- |''thewelyse'' || сябра, таварыш |- |''eg''|| калі |- |''koyte'' || жадаеш (жадаеце) |- |''poyte'' || піць |- |''Nykoyte'' || не жадаеш (не жадаеце) |- |''peningā''|| грошы |- |''dōiti'' || даваць |} Звычайна тэкст трактуюць наступным чынам: «Вітаю, спадар! Ты нядобры таварыш, калі хочаш піць, а грошай даваць не жадаеш». Сярод некаторых іншых пісьмовых сьведчаньняў адзначаюцца слоўнік з 100 словаў, складзены ў 1517—1526 гадох Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік XIV ст. (памэзанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізмаў (XVI ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ступень правільнасьці адлюстраваньня прускага маўленьня ў гэтых катэхізмах. == Асноўная характарыстыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] === Фанэтыка === Для фанэтыкі прускае мовы былі характэрнымі супрацьпастаўленьне [[галосны]]х паводле даўжыні або кароткасьці, адносна простая сыстэма [[зычны]]х, вольны націск, супрацьпастаўленьне інтанацыяў, паляталізацыя і лябіялізацыя зычных, зьмяшэньне шыпячых і сьвісьцячых, дыфтангізацыя доўгіх галосных, захаваньне ''di'', ''ti'' (перайшлі ў шыпячыя ў латыскай і летувіскай), але пераход ''si'' у шыпячы; зьмена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў зьвязаная з успрыманьнем мовы немцамі). === Марфалёгія === Некаторыя сьведчаньні (у прыватнасьці, [[катэхізіс]]ы) дазваляюць мець падставы для рэканструкцыі граматыкі прускае мовы. У прускай мове засьведчаная наяўнасьць склонаў, аднак не існуе дакладнага меркаваньня пра іх колькасьць. У найменшай ступені ў прускай мове налічваюцца чатыры склоны: [[назоўны склон|назоўны]], [[родны склон|родны]], [[давальны склон|давальны]] і [[вінавальны склон|вінавальны]]. Маюцца сьляды [[клічны склон|клічнага склону]] (напрыклад, фраза ''O Deiwe Rikijs'' — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаваньне праіндаэўрапейскага канчатку клічнага склону *''-e''. Адзначаецца наяўнасьць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ўласна прускае, а не калькаванае нямецкае, паходжаньне гэтай зьявы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны пэрфэкт зь дзеясловам ''быць'', чатыры накланеньні, залог. У прускай мове адзначаўся лексыкалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка ''po-''), аднак ён зьяўляецца слаба задакумэнтаваным. У некаторых дачыненьнях пруская мова дэманструе блізкасьць да славянскіх моваў (у прыватнасьці, агульныя структурныя рысы ў марфалёгіі). === Сынтаксіс і лексыка === Не захавалася дакладных зьвестак пра [[сынтаксіс]] у прускай мове, што зьвязана з дакладным адпавяданьнем парадку словаў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу. Паводле папулярнага меркаваньня, пруская мова лічыцца даволі блізкай да іншых заходнебалтыйскіх моваў (на цяперашні момант усе [[мёртвая мова|мёртвыя]]), у меншай ступені — да ўсходнебалтыйскіх ([[летувіская мова|летувіская]], [[латыская мова|латыская]]). Мова мае запазычаньні [[славянскія мовы|славянскага]], [[германскія мовы|германскага]] (напрыклад, з [[гоцкая мова|гоцкае мовы]]), а таксама [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага]] паходжаньня<ref name="britannica.com">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages/74885/Loanwords-in-Baltic| копія = | дата копіі = | загаловак = Baltic languages| фармат = | назва праекту = Encyclopædia Britannica| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Разам з тым, грунтуючыся на архіўных матэрыялах, нямецкі гісторык XVII ст. [[Хрыстаф Гарткнох]] давёў, што мова старажытных прусаў была славянізаванай, збліжанай з мовамі [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], [[палякі|палякаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>. == Спробы гіпатэтычнай рэканструкцыі == На цяперашні час у [[Летува|Летуве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] і некаторых іншых краінах існуюць некалькі экспэрымэнтальных супольнасьцяў, якія ставяць мэту гіпатэтычнай рэканструкцыі прускае мовы. Блізу 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцьці ў мажлівай ступені. Сярод пэрсаналіяў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Лэтас Палмаціс, лідэр руху і аўтар тэматычнага сайту<ref>{{Спасылка | аўтар = Letas Palmaitis| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Таксама актыўна дзее рух «[[Пруская супольнасьць Летувы]]», «''створаны на аснове крыві й духу, з дакладным веданьнем і разуменьнем таго, што велізарная колькасьць прусаў прыйшла да сваіх балтыйскіх братоў у Летуву, Латвію й Беларусь, каб выратавацца ад генацыдных крыжовых паходаў, чумы, ґерманізацыі й русіфікацыі''»<ref>[https://www.prusai.org/about-by.html]</ref>. Гэтую супольнасьць стварыў Мантас Мазіляўскас. == Глядзіце таксама == * [[Малая Летува]] * [[Прускія летувісы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Berneker E. Die preussische Sprache. — Strassburg, 1896. * Biolik M. Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1993. * Biolik M. Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1996. * Biolik M. Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel. — Stuttgart, 1989. * Blažienė G. Die baltischen Ortsnamen in Samland. — Stuttgart, 2000. * Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. — Berlin-Leipzig, 1922. * Gerullis G. Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger. — Göttingen, 1927. * Kilian L. Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch. — Bonn, 1980. * Przybytek R. Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. — Stuttgart, 1993. * Przybytek R. Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens. — Stuttgart, 1993. * Trautmann R. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. — Göttingen, 1910. * Trautmann R. Die altpreussischen Personnennamen. — Göttingen, 1925. * Vater J. S. Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus. — Braunschweig, 1821 / Wiesbaden, 1966. * Vater J. S. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe. — Berlin, 1809. * Old Prussian Written Monuments. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center. — Kaunas, 2007. * Schmalstieg W. R. An Old Prussian Grammar. — University Park and London, 1974. * Schmalstieg W. R. Studies in Old Prussian. — University Park and London, 1976. * Lexicon Borvssicvm vetvs. Concordantia et lexicon inversum / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni.. — Kaunas, 2007. * Nesselmann G. H. F. Thesaurus linguae Prussicae. — Berlin, 1873. * Endzelīns J. Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp. * Kaukienė A. Prūsų kalba. — Klaipėda, 2002. * Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. — Vilnius, t. I—IV, 1988—1997. * Mažiulis V. Prūsų kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 2004. * Mažiulis V. Prūsų kalbos paminklai. — Vilnius, t. I 1966, t. II 1981. * Топоров В. Прусский язык: Словарь, A — L. — Москва, 1975—1990. == Вонкавыя спасылкі == {{Інкубатар|prg|прускай}} * [http://www.kortlandt.nl/editions/ Frederik Kortlandt: Electronic text editions]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120204202555/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html Marija Gimbutas — The Balts — Chapter 1]{{ref-en}} * [http://www.languages-study.com/preussisch.html Изучение прусского языка в Интернете]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110930095734/http://poshka.bizland.com/prussian/reconstructions.htm Prussian Language Reconstructions]{{ref-en}} {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Прусіі]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] qzcpkpo3cmc2o7yhfrhzoshyugzc2e6 2692324 2692300 2026-09-24T16:59:58Z ~2026-51574-39 100288 2692324 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Пруская мова |Назва мовы ў арыгінале = Prūsiskan<ref name="Palmaitis">Palmaitis M. L. ''Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction''. — Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education, 2007. P. 353. {{ISBN|978-9-986-41855-9}}.</ref> або Prūsiska Bila (гіпатэтычна) |Краіны ўжываньня = [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] (сучасн.) |Рэгіён = [[Прусія (рэгіён)|Прусія]] |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы]] * [[Балта-славянскія мовы]] ** [[Балтыйскія мовы]] *** [[Заходнебалтыйскія мовы]] **** '''Пруская мова''' |Афіцыйная мова ў = — |Дапаможная мова ў = — |Рэгулюецца = — |Код па ISO 639-1 = — |Код па ISO 639-2(B) = — |Код па ISO 639-2(T) = prg |Код па SIL = |Выява = |Подпіс да выявы = }} '''Пру́ская мо́ва''' (часам называецца ''старажытнапрускай'', {{мова-de|Altpreußische Sprache|скарочана}}, {{мова-en|Old Prussian|скарочана}} у мэтах адрозьненьня ад прускіх гаворак [[нямецкая мова|нямецкае мовы]]) — мёртвая [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалтыйская]] мова [[балтыйскія мовы|балтыйскае групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] моўнай сям’і, на якой размаўляў народ [[прусы (народ)|прусы]]. Тэрыторыя пашырэньня знаходзілася на паўночным усходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкае вобласьці]] сучаснай [[Расея|Расеі]]. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] Захавалася невялікая колькасьць пісьмовых помнікаў мовы, датаваных XIV—XVI стагодзьдзямі. Шматлікія зь іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскае і нямецкае моваў. Пэўнае ўяўленьне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія [[запазычаньні]] і [[Субстрат (мовазнаўства)|субстратныя]] элемэнты ў суседніх мовах: [[нямецкая мова|нямецкай]], [[польская мова|польскай]], [[летувіская мова|летувіскай]], [[беларуская мова|беларускай]]. == Гісторыя == [[Файл:The epigram of Basel - oldest known inscription in Prussian language and Baltic language in general, middle of 14th c.jpg|значак|Эпіграма на балтыйскай мове, складзеная па 1369 годзе меркавана выхадцам з [[Прусія|Прусіі]]]] Апрача ўласна гістарычнага рэгіёну [[Прусія (рэгіён)|Прусія]], на ўсход ад ракі [[Вісла|Віслы]], мова магла быць таксама пашыранай на ўсходзе гістарычнага рэгіёну [[Усходняе Памор'е (рэгіён)|Ўсходняе Памор’е]], разам з тым, на думку некаторых дасьледнікаў, тэрыторыя пашырэньня носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы [[Падляшша]] і [[Палесьсе]]. Мяркуецца, што па войнах XIII—XV стст., якія адбываліся ў гэтым рэгіёне, арэал прускае мовы распаўся на некалькі невялікіх тэрыторыяў. Ад пачатку XVII ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сьведчаньні пра сьмерць «апошняга старога, які жыў на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і ведаў прускую» ў 1677 годзе), на пачатак XVIII ст. нашчадкі прусаў поўнасьцю перайшлі на [[ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў 1709—1711 гадох<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20070926162334/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf Donelaitis Source, Lithuania]</ref>. У [[лексыка|лексыцы]] нямецкага маўленьня нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элемэнты прускага [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]]у (напрыклад, ''kurp'' — «абутак», як мяркуецца, ад прускага ''kurpi''; тым часам у выданьні 1611 году [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі|Хронікі Эўрапейскай Сарматыі]] паведамлялася, што «''…як [[русіны|русь]], і [[Ліцьвіны|літва]] абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}). У дадатак да нямецкіх каляністаў, падчас [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з [[Каралеўства Польскае|Польшчы]]<ref>{{Кніга|аўтар = Wickham Steed, et al.|частка = |загаловак = A Short History of Austria-Hungary and Poland|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc09/htm/iv.iii.vii.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Christianity in Poland| фармат = | назва праекту = Ccel.org| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Шатляндыя|Шатляндыі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.electricscotland.com/history/prussia/part3-3.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Scots in Eastern and Western Prussia, Part III — Documents (3)| фармат = | назва праекту = electricscotland.com| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай [[Прусія|Прусіі]]. == Пісьмовыя сьведчаньні == [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Прускі катэхізіс, дзе на думку [[Павал Урбан|Паўла Урбана]] і [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], «прускай» называецца [[летувіская мова|жамойцкая (летувіская) мова]]<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>]] Да беспасярэдніх сьведчаньняў прускае мовы прымяркоўваюць тапонімы Прусіі (першае дасьледаваньне зрабіў [[Георг Геруліс]]), уласныя імёны<ref name = "Trautmann">[[Райнгольд Траўтман|Reinhold Trautmann]], ''[https://wayback.archive-it.org/all/20060220021331/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf Die altpreußischen Personennamen]'' (''The Old Prussian Personal-names''). ''Vandenhoeck und Ruprecht'', Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.</ref> (аднак многія зь іх, падобна [[Імёны ліцьвінаў|імёнам ліцьвінаў]], маюць поўныя [[Германскія мовы|германскія]] адпаведнікі), асобныя словы ў гістарычных дакумэнтах, дыялектызмы ў нямецкай, летувіскай і беларускай мовах. Разам з гэтымі зьвесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадох Базэльскі фрагмэнт (XIV ст., па 1369 годзе), які лічыцца найбольш старажытным балтыйскім тэкстам. Гэты тэкст ёсьць жартаўлівай эпіграмай, складзенай, відаць, прускім студэнтам [[Карлаў унівэрсытэт|Карлаўскага ўнівэрсытэту]]. <poem> ''Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse'' ''Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.'' </poem> {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! пруская ! беларуская |- |''Kails'' || Вітаю |- |''rekyse, rikīs'' || спадар |- |''Tho ne aw'' || ты не такі |- |''labonache'' || добры |- |''thewelyse'' || сябра, таварыш |- |''eg''|| калі |- |''koyte'' || жадаеш (жадаеце) |- |''poyte'' || піць |- |''Nykoyte'' || не жадаеш (не жадаеце) |- |''peningā''|| грошы |- |''dōiti'' || даваць |} Звычайна тэкст трактуюць наступным чынам: «Вітаю, спадар! Ты нядобры таварыш, калі хочаш піць, а грошай даваць не жадаеш». Сярод некаторых іншых пісьмовых сьведчаньняў адзначаюцца слоўнік з 100 словаў, складзены ў 1517—1526 гадох Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік XIV ст. (памэзанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізмаў (XVI ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ступень правільнасьці адлюстраваньня прускага маўленьня ў гэтых катэхізмах. == Асноўная характарыстыка == === Фанэтыка === Для фанэтыкі прускае мовы былі характэрнымі супрацьпастаўленьне [[галосны]]х паводле даўжыні або кароткасьці, адносна простая сыстэма [[зычны]]х, вольны націск, супрацьпастаўленьне інтанацыяў, паляталізацыя і лябіялізацыя зычных, зьмяшэньне шыпячых і сьвісьцячых, дыфтангізацыя доўгіх галосных, захаваньне ''di'', ''ti'' (перайшлі ў шыпячыя ў латыскай і летувіскай), але пераход ''si'' у шыпячы; зьмена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў зьвязаная з успрыманьнем мовы немцамі). === Марфалёгія === Некаторыя сьведчаньні (у прыватнасьці, [[катэхізіс]]ы) дазваляюць мець падставы для рэканструкцыі граматыкі прускае мовы. У прускай мове засьведчаная наяўнасьць склонаў, аднак не існуе дакладнага меркаваньня пра іх колькасьць. У найменшай ступені ў прускай мове налічваюцца чатыры склоны: [[назоўны склон|назоўны]], [[родны склон|родны]], [[давальны склон|давальны]] і [[вінавальны склон|вінавальны]]. Маюцца сьляды [[клічны склон|клічнага склону]] (напрыклад, фраза ''O Deiwe Rikijs'' — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаваньне праіндаэўрапейскага канчатку клічнага склону *''-e''. Адзначаецца наяўнасьць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ўласна прускае, а не калькаванае нямецкае, паходжаньне гэтай зьявы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны пэрфэкт зь дзеясловам ''быць'', чатыры накланеньні, залог. У прускай мове адзначаўся лексыкалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка ''po-''), аднак ён зьяўляецца слаба задакумэнтаваным. У некаторых дачыненьнях пруская мова дэманструе блізкасьць да славянскіх моваў (у прыватнасьці, агульныя структурныя рысы ў марфалёгіі). === Сынтаксіс і лексыка === Не захавалася дакладных зьвестак пра [[сынтаксіс]] у прускай мове, што зьвязана з дакладным адпавяданьнем парадку словаў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу. Паводле папулярнага меркаваньня, пруская мова лічыцца даволі блізкай да іншых заходнебалтыйскіх моваў (на цяперашні момант усе [[мёртвая мова|мёртвыя]]), у меншай ступені — да ўсходнебалтыйскіх ([[летувіская мова|летувіская]], [[латыская мова|латыская]]). Мова мае запазычаньні [[славянскія мовы|славянскага]], [[германскія мовы|германскага]] (напрыклад, з [[гоцкая мова|гоцкае мовы]]), а таксама [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага]] паходжаньня<ref name="britannica.com">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages/74885/Loanwords-in-Baltic| копія = | дата копіі = | загаловак = Baltic languages| фармат = | назва праекту = Encyclopædia Britannica| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Разам з тым, грунтуючыся на архіўных матэрыялах, нямецкі гісторык XVII ст. [[Хрыстаф Гарткнох]] давёў, што мова старажытных прусаў была славянізаванай, збліжанай з мовамі [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], [[палякі|палякаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>. == Спробы гіпатэтычнай рэканструкцыі == На цяперашні час у [[Летува|Летуве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] і некаторых іншых краінах існуюць некалькі экспэрымэнтальных супольнасьцяў, якія ставяць мэту гіпатэтычнай рэканструкцыі прускае мовы. Блізу 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцьці ў мажлівай ступені. Сярод пэрсаналіяў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Лэтас Палмаціс, лідэр руху і аўтар тэматычнага сайту<ref>{{Спасылка | аўтар = Letas Palmaitis| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Таксама актыўна дзее рух «[[Пруская супольнасьць Летувы]]», «''створаны на аснове крыві й духу, з дакладным веданьнем і разуменьнем таго, што велізарная колькасьць прусаў прыйшла да сваіх балтыйскіх братоў у Летуву, Латвію й Беларусь, каб выратавацца ад генацыдных крыжовых паходаў, чумы, ґерманізацыі й русіфікацыі''»<ref>[https://www.prusai.org/about-by.html]</ref>. Гэтую супольнасьць стварыў Мантас Мазіляўскас. == Глядзіце таксама == * [[Малая Летува]] * [[Прускія летувісы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Berneker E. Die preussische Sprache. — Strassburg, 1896. * Biolik M. Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1993. * Biolik M. Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1996. * Biolik M. Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel. — Stuttgart, 1989. * Blažienė G. Die baltischen Ortsnamen in Samland. — Stuttgart, 2000. * Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. — Berlin-Leipzig, 1922. * Gerullis G. Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger. — Göttingen, 1927. * Kilian L. Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch. — Bonn, 1980. * Przybytek R. Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. — Stuttgart, 1993. * Przybytek R. Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens. — Stuttgart, 1993. * Trautmann R. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. — Göttingen, 1910. * Trautmann R. Die altpreussischen Personnennamen. — Göttingen, 1925. * Vater J. S. Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus. — Braunschweig, 1821 / Wiesbaden, 1966. * Vater J. S. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe. — Berlin, 1809. * Old Prussian Written Monuments. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center. — Kaunas, 2007. * Schmalstieg W. R. An Old Prussian Grammar. — University Park and London, 1974. * Schmalstieg W. R. Studies in Old Prussian. — University Park and London, 1976. * Lexicon Borvssicvm vetvs. Concordantia et lexicon inversum / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni.. — Kaunas, 2007. * Nesselmann G. H. F. Thesaurus linguae Prussicae. — Berlin, 1873. * Endzelīns J. Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp. * Kaukienė A. Prūsų kalba. — Klaipėda, 2002. * Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. — Vilnius, t. I—IV, 1988—1997. * Mažiulis V. Prūsų kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 2004. * Mažiulis V. Prūsų kalbos paminklai. — Vilnius, t. I 1966, t. II 1981. * Топоров В. Прусский язык: Словарь, A — L. — Москва, 1975—1990. == Вонкавыя спасылкі == {{Інкубатар|prg|прускай}} * [http://www.kortlandt.nl/editions/ Frederik Kortlandt: Electronic text editions]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120204202555/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html Marija Gimbutas — The Balts — Chapter 1]{{ref-en}} * [http://www.languages-study.com/preussisch.html Изучение прусского языка в Интернете]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110930095734/http://poshka.bizland.com/prussian/reconstructions.htm Prussian Language Reconstructions]{{ref-en}} {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Прусіі]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] grck0g388vpej0rq9fcjnmhb5jrle9s 2692325 2692324 2026-09-24T17:02:34Z ~2026-51574-39 100288 /* Гісторыя */ 2692325 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Пруская мова |Назва мовы ў арыгінале = Prūsiskan<ref name="Palmaitis">Palmaitis M. L. ''Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction''. — Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education, 2007. P. 353. {{ISBN|978-9-986-41855-9}}.</ref> або Prūsiska Bila (гіпатэтычна) |Краіны ўжываньня = [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] (сучасн.) |Рэгіён = [[Прусія (рэгіён)|Прусія]] |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы]] * [[Балта-славянскія мовы]] ** [[Балтыйскія мовы]] *** [[Заходнебалтыйскія мовы]] **** '''Пруская мова''' |Афіцыйная мова ў = — |Дапаможная мова ў = — |Рэгулюецца = — |Код па ISO 639-1 = — |Код па ISO 639-2(B) = — |Код па ISO 639-2(T) = prg |Код па SIL = |Выява = |Подпіс да выявы = }} '''Пру́ская мо́ва''' (часам называецца ''старажытнапрускай'', {{мова-de|Altpreußische Sprache|скарочана}}, {{мова-en|Old Prussian|скарочана}} у мэтах адрозьненьня ад прускіх гаворак [[нямецкая мова|нямецкае мовы]]) — мёртвая [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалтыйская]] мова [[балтыйскія мовы|балтыйскае групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] моўнай сям’і, на якой размаўляў народ [[прусы (народ)|прусы]]. Тэрыторыя пашырэньня знаходзілася на паўночным усходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкае вобласьці]] сучаснай [[Расея|Расеі]]. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] Захавалася невялікая колькасьць пісьмовых помнікаў мовы, датаваных XIV—XVI стагодзьдзямі. Шматлікія зь іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскае і нямецкае моваў. Пэўнае ўяўленьне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія [[запазычаньні]] і [[Субстрат (мовазнаўства)|субстратныя]] элемэнты ў суседніх мовах: [[нямецкая мова|нямецкай]], [[польская мова|польскай]], [[летувіская мова|летувіскай]], [[беларуская мова|беларускай]]. == Гісторыя == [[Файл:The epigram of Basel - oldest known inscription in Prussian language and Baltic language in general, middle of 14th c.jpg|значак|Жартаўлівая эпіграма на балтыйскай мове, складзеная па 1369 годзе меркавана выхадцам з [[Прусія|Прусіі]]]] Апрача ўласна гістарычнага рэгіёну [[Прусія (рэгіён)|Прусія]], на ўсход ад ракі [[Вісла|Віслы]], мова магла быць таксама пашыранай на ўсходзе гістарычнага рэгіёну [[Усходняе Памор'е (рэгіён)|Ўсходняе Памор’е]], разам з тым, на думку некаторых дасьледнікаў, тэрыторыя пашырэньня носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы [[Падляшша]] і [[Палесьсе]]. Мяркуецца, што па войнах XIII—XV стст., якія адбываліся ў гэтым рэгіёне, арэал прускае мовы распаўся на некалькі невялікіх тэрыторыяў. Ад пачатку XVII ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сьведчаньні пра сьмерць «апошняга старога, які жыў на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і ведаў прускую» ў 1677 годзе), на пачатак XVIII ст. нашчадкі прусаў поўнасьцю перайшлі на [[ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў 1709—1711 гадох<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20070926162334/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf Donelaitis Source, Lithuania]</ref>. У [[лексыка|лексыцы]] нямецкага маўленьня нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элемэнты прускага [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]]у (напрыклад, ''kurp'' — «абутак», як мяркуецца, ад прускага ''kurpi''; тым часам у выданьні 1611 году [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі|Хронікі Эўрапейскай Сарматыі]] паведамлялася, што «''…як [[русіны|русь]], і [[Ліцьвіны|літва]] абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}). У дадатак да нямецкіх каляністаў, падчас [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з [[Каралеўства Польскае|Польшчы]]<ref>{{Кніга|аўтар = Wickham Steed, et al.|частка = |загаловак = A Short History of Austria-Hungary and Poland|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc09/htm/iv.iii.vii.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Christianity in Poland| фармат = | назва праекту = Ccel.org| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Шатляндыя|Шатляндыі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.electricscotland.com/history/prussia/part3-3.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Scots in Eastern and Western Prussia, Part III — Documents (3)| фармат = | назва праекту = electricscotland.com| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай [[Прусія|Прусіі]]. == Пісьмовыя сьведчаньні == [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Прускі катэхізіс, дзе на думку [[Павал Урбан|Паўла Урбана]] і [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], «прускай» называецца [[летувіская мова|жамойцкая (летувіская) мова]]<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>]] Да беспасярэдніх сьведчаньняў прускае мовы прымяркоўваюць тапонімы Прусіі (першае дасьледаваньне зрабіў [[Георг Геруліс]]), уласныя імёны<ref name = "Trautmann">[[Райнгольд Траўтман|Reinhold Trautmann]], ''[https://wayback.archive-it.org/all/20060220021331/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf Die altpreußischen Personennamen]'' (''The Old Prussian Personal-names''). ''Vandenhoeck und Ruprecht'', Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.</ref> (аднак многія зь іх, падобна [[Імёны ліцьвінаў|імёнам ліцьвінаў]], маюць поўныя [[Германскія мовы|германскія]] адпаведнікі), асобныя словы ў гістарычных дакумэнтах, дыялектызмы ў нямецкай, летувіскай і беларускай мовах. Разам з гэтымі зьвесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадох Базэльскі фрагмэнт (XIV ст., па 1369 годзе), які лічыцца найбольш старажытным балтыйскім тэкстам. Гэты тэкст ёсьць жартаўлівай эпіграмай, складзенай, відаць, прускім студэнтам [[Карлаў унівэрсытэт|Карлаўскага ўнівэрсытэту]]. <poem> ''Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse'' ''Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.'' </poem> {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! пруская ! беларуская |- |''Kails'' || Вітаю |- |''rekyse, rikīs'' || спадар |- |''Tho ne aw'' || ты не такі |- |''labonache'' || добры |- |''thewelyse'' || сябра, таварыш |- |''eg''|| калі |- |''koyte'' || жадаеш (жадаеце) |- |''poyte'' || піць |- |''Nykoyte'' || не жадаеш (не жадаеце) |- |''peningā''|| грошы |- |''dōiti'' || даваць |} Звычайна тэкст трактуюць наступным чынам: «Вітаю, спадар! Ты нядобры таварыш, калі хочаш піць, а грошай даваць не жадаеш». Сярод некаторых іншых пісьмовых сьведчаньняў адзначаюцца слоўнік з 100 словаў, складзены ў 1517—1526 гадох Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік XIV ст. (памэзанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізмаў (XVI ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ступень правільнасьці адлюстраваньня прускага маўленьня ў гэтых катэхізмах. == Асноўная характарыстыка == === Фанэтыка === Для фанэтыкі прускае мовы былі характэрнымі супрацьпастаўленьне [[галосны]]х паводле даўжыні або кароткасьці, адносна простая сыстэма [[зычны]]х, вольны націск, супрацьпастаўленьне інтанацыяў, паляталізацыя і лябіялізацыя зычных, зьмяшэньне шыпячых і сьвісьцячых, дыфтангізацыя доўгіх галосных, захаваньне ''di'', ''ti'' (перайшлі ў шыпячыя ў латыскай і летувіскай), але пераход ''si'' у шыпячы; зьмена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў зьвязаная з успрыманьнем мовы немцамі). === Марфалёгія === Некаторыя сьведчаньні (у прыватнасьці, [[катэхізіс]]ы) дазваляюць мець падставы для рэканструкцыі граматыкі прускае мовы. У прускай мове засьведчаная наяўнасьць склонаў, аднак не існуе дакладнага меркаваньня пра іх колькасьць. У найменшай ступені ў прускай мове налічваюцца чатыры склоны: [[назоўны склон|назоўны]], [[родны склон|родны]], [[давальны склон|давальны]] і [[вінавальны склон|вінавальны]]. Маюцца сьляды [[клічны склон|клічнага склону]] (напрыклад, фраза ''O Deiwe Rikijs'' — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаваньне праіндаэўрапейскага канчатку клічнага склону *''-e''. Адзначаецца наяўнасьць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ўласна прускае, а не калькаванае нямецкае, паходжаньне гэтай зьявы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны пэрфэкт зь дзеясловам ''быць'', чатыры накланеньні, залог. У прускай мове адзначаўся лексыкалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка ''po-''), аднак ён зьяўляецца слаба задакумэнтаваным. У некаторых дачыненьнях пруская мова дэманструе блізкасьць да славянскіх моваў (у прыватнасьці, агульныя структурныя рысы ў марфалёгіі). === Сынтаксіс і лексыка === Не захавалася дакладных зьвестак пра [[сынтаксіс]] у прускай мове, што зьвязана з дакладным адпавяданьнем парадку словаў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу. Паводле папулярнага меркаваньня, пруская мова лічыцца даволі блізкай да іншых заходнебалтыйскіх моваў (на цяперашні момант усе [[мёртвая мова|мёртвыя]]), у меншай ступені — да ўсходнебалтыйскіх ([[летувіская мова|летувіская]], [[латыская мова|латыская]]). Мова мае запазычаньні [[славянскія мовы|славянскага]], [[германскія мовы|германскага]] (напрыклад, з [[гоцкая мова|гоцкае мовы]]), а таксама [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага]] паходжаньня<ref name="britannica.com">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages/74885/Loanwords-in-Baltic| копія = | дата копіі = | загаловак = Baltic languages| фармат = | назва праекту = Encyclopædia Britannica| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Разам з тым, грунтуючыся на архіўных матэрыялах, нямецкі гісторык XVII ст. [[Хрыстаф Гарткнох]] давёў, што мова старажытных прусаў была славянізаванай, збліжанай з мовамі [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], [[палякі|палякаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>. == Спробы гіпатэтычнай рэканструкцыі == На цяперашні час у [[Летува|Летуве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] і некаторых іншых краінах існуюць некалькі экспэрымэнтальных супольнасьцяў, якія ставяць мэту гіпатэтычнай рэканструкцыі прускае мовы. Блізу 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцьці ў мажлівай ступені. Сярод пэрсаналіяў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Лэтас Палмаціс, лідэр руху і аўтар тэматычнага сайту<ref>{{Спасылка | аўтар = Letas Palmaitis| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Таксама актыўна дзее рух «[[Пруская супольнасьць Летувы]]», «''створаны на аснове крыві й духу, з дакладным веданьнем і разуменьнем таго, што велізарная колькасьць прусаў прыйшла да сваіх балтыйскіх братоў у Летуву, Латвію й Беларусь, каб выратавацца ад генацыдных крыжовых паходаў, чумы, ґерманізацыі й русіфікацыі''»<ref>[https://www.prusai.org/about-by.html]</ref>. Гэтую супольнасьць стварыў Мантас Мазіляўскас. == Глядзіце таксама == * [[Малая Летува]] * [[Прускія летувісы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Berneker E. Die preussische Sprache. — Strassburg, 1896. * Biolik M. Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1993. * Biolik M. Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1996. * Biolik M. Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel. — Stuttgart, 1989. * Blažienė G. Die baltischen Ortsnamen in Samland. — Stuttgart, 2000. * Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. — Berlin-Leipzig, 1922. * Gerullis G. Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger. — Göttingen, 1927. * Kilian L. Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch. — Bonn, 1980. * Przybytek R. Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. — Stuttgart, 1993. * Przybytek R. Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens. — Stuttgart, 1993. * Trautmann R. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. — Göttingen, 1910. * Trautmann R. Die altpreussischen Personnennamen. — Göttingen, 1925. * Vater J. S. Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus. — Braunschweig, 1821 / Wiesbaden, 1966. * Vater J. S. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe. — Berlin, 1809. * Old Prussian Written Monuments. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center. — Kaunas, 2007. * Schmalstieg W. R. An Old Prussian Grammar. — University Park and London, 1974. * Schmalstieg W. R. Studies in Old Prussian. — University Park and London, 1976. * Lexicon Borvssicvm vetvs. Concordantia et lexicon inversum / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni.. — Kaunas, 2007. * Nesselmann G. H. F. Thesaurus linguae Prussicae. — Berlin, 1873. * Endzelīns J. Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp. * Kaukienė A. Prūsų kalba. — Klaipėda, 2002. * Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. — Vilnius, t. I—IV, 1988—1997. * Mažiulis V. Prūsų kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 2004. * Mažiulis V. Prūsų kalbos paminklai. — Vilnius, t. I 1966, t. II 1981. * Топоров В. Прусский язык: Словарь, A — L. — Москва, 1975—1990. == Вонкавыя спасылкі == {{Інкубатар|prg|прускай}} * [http://www.kortlandt.nl/editions/ Frederik Kortlandt: Electronic text editions]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120204202555/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html Marija Gimbutas — The Balts — Chapter 1]{{ref-en}} * [http://www.languages-study.com/preussisch.html Изучение прусского языка в Интернете]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110930095734/http://poshka.bizland.com/prussian/reconstructions.htm Prussian Language Reconstructions]{{ref-en}} {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Прусіі]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] koa344ffmrvmwblnp3zi956lhxuaeas 2692326 2692325 2026-09-24T17:04:48Z ~2026-51574-39 100288 2692326 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Пруская мова |Назва мовы ў арыгінале = Prūsiskan<ref name="Palmaitis">Palmaitis M. L. ''Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction''. — Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education, 2007. P. 353. {{ISBN|978-9-986-41855-9}}.</ref> або Prūsiska Bila (гіпатэтычна) |Краіны ўжываньня = [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] (сучасн.) |Рэгіён = [[Прусія (рэгіён)|Прусія]] |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы]] * [[Балта-славянскія мовы]] ** [[Балтыйскія мовы]] *** [[Заходнебалтыйскія мовы]] **** '''Пруская мова''' |Афіцыйная мова ў = — |Дапаможная мова ў = — |Рэгулюецца = — |Код па ISO 639-1 = — |Код па ISO 639-2(B) = — |Код па ISO 639-2(T) = prg |Код па SIL = |Выява = |Подпіс да выявы = }} '''Пру́ская мо́ва''' (часам называецца ''старажытнапрускай'', {{мова-de|Altpreußische Sprache|скарочана}}, {{мова-en|Old Prussian|скарочана}} у мэтах адрозьненьня ад прускіх гаворак [[нямецкая мова|нямецкае мовы]]) — мёртвая [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалтыйская]] мова [[балтыйскія мовы|балтыйскае групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] моўнай сям’і, на якой размаўлялі ў частцы [[Прусія|Прусіі]]. Меркаваная тэрыторыя пашырэньня знаходзілася на паўночным усходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкае вобласьці]] сучаснай [[Расея|Расеі]]. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] Захавалася невялікая колькасьць пісьмовых помнікаў мовы, датаваных XIV—XVI стагодзьдзямі. Шматлікія зь іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскае і нямецкае моваў. Пэўнае ўяўленьне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія [[запазычаньні]] і [[Субстрат (мовазнаўства)|субстратныя]] элемэнты ў суседніх мовах: [[нямецкая мова|нямецкай]], [[польская мова|польскай]], [[летувіская мова|летувіскай]], [[беларуская мова|беларускай]]. == Гісторыя == [[Файл:The epigram of Basel - oldest known inscription in Prussian language and Baltic language in general, middle of 14th c.jpg|значак|Жартаўлівая эпіграма на балтыйскай мове, складзеная па 1369 годзе меркавана выхадцам з [[Прусія|Прусіі]]]] Апрача ўласна [[Прусія|Прусія]], на ўсход ад ракі [[Вісла|Віслы]], мова магла быць таксама пашыранай на ўсходзе гістарычнага [[Усходняе Памор'е (рэгіён)|Ўсходняга Памор’я]], разам з тым, на думку некаторых дасьледнікаў, тэрыторыя пашырэньня носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы [[Падляшша]] і [[Палесьсе]]. Мяркуецца, што па войнах XIII—XV стст., якія адбываліся ў гэтым рэгіёне, арэал прускае мовы распаўся на некалькі невялікіх тэрыторыяў. Ад пачатку XVII ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сьведчаньні пра сьмерць «апошняга старога, які жыў на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і ведаў прускую» ў 1677 годзе), на пачатак XVIII ст. нашчадкі прусаў поўнасьцю перайшлі на [[ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў 1709—1711 гадох<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20070926162334/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf Donelaitis Source, Lithuania]</ref>. У [[лексыка|лексыцы]] нямецкага маўленьня нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элемэнты прускага [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]]у (напрыклад, ''kurp'' — «абутак», як мяркуецца, ад прускага ''kurpi''; тым часам у выданьні 1611 году [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі|Хронікі Эўрапейскай Сарматыі]] паведамлялася, што «''…як [[русіны|русь]], і [[Ліцьвіны|літва]] абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}). У дадатак да нямецкіх каляністаў, падчас [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з [[Каралеўства Польскае|Польшчы]]<ref>{{Кніга|аўтар = Wickham Steed, et al.|частка = |загаловак = A Short History of Austria-Hungary and Poland|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc09/htm/iv.iii.vii.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Christianity in Poland| фармат = | назва праекту = Ccel.org| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Шатляндыя|Шатляндыі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.electricscotland.com/history/prussia/part3-3.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Scots in Eastern and Western Prussia, Part III — Documents (3)| фармат = | назва праекту = electricscotland.com| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай [[Прусія|Прусіі]]. == Пісьмовыя сьведчаньні == [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Прускі катэхізіс, дзе на думку [[Павал Урбан|Паўла Урбана]] і [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], «прускай» называецца [[летувіская мова|жамойцкая (летувіская) мова]]<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>]] Да беспасярэдніх сьведчаньняў прускае мовы прымяркоўваюць тапонімы Прусіі (першае дасьледаваньне зрабіў [[Георг Геруліс]]), уласныя імёны<ref name = "Trautmann">[[Райнгольд Траўтман|Reinhold Trautmann]], ''[https://wayback.archive-it.org/all/20060220021331/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf Die altpreußischen Personennamen]'' (''The Old Prussian Personal-names''). ''Vandenhoeck und Ruprecht'', Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.</ref> (аднак многія зь іх, падобна [[Імёны ліцьвінаў|імёнам ліцьвінаў]], маюць поўныя [[Германскія мовы|германскія]] адпаведнікі), асобныя словы ў гістарычных дакумэнтах, дыялектызмы ў нямецкай, летувіскай і беларускай мовах. Разам з гэтымі зьвесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадох Базэльскі фрагмэнт (XIV ст., па 1369 годзе), які лічыцца найбольш старажытным балтыйскім тэкстам. Гэты тэкст ёсьць жартаўлівай эпіграмай, складзенай, відаць, прускім студэнтам [[Карлаў унівэрсытэт|Карлаўскага ўнівэрсытэту]]. <poem> ''Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse'' ''Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.'' </poem> {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! пруская ! беларуская |- |''Kails'' || Вітаю |- |''rekyse, rikīs'' || спадар |- |''Tho ne aw'' || ты не такі |- |''labonache'' || добры |- |''thewelyse'' || сябра, таварыш |- |''eg''|| калі |- |''koyte'' || жадаеш (жадаеце) |- |''poyte'' || піць |- |''Nykoyte'' || не жадаеш (не жадаеце) |- |''peningā''|| грошы |- |''dōiti'' || даваць |} Звычайна тэкст трактуюць наступным чынам: «Вітаю, спадар! Ты нядобры таварыш, калі хочаш піць, а грошай даваць не жадаеш». Сярод некаторых іншых пісьмовых сьведчаньняў адзначаюцца слоўнік з 100 словаў, складзены ў 1517—1526 гадох Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік XIV ст. (памэзанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізмаў (XVI ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ступень правільнасьці адлюстраваньня прускага маўленьня ў гэтых катэхізмах. == Асноўная характарыстыка == === Фанэтыка === Для фанэтыкі прускае мовы былі характэрнымі супрацьпастаўленьне [[галосны]]х паводле даўжыні або кароткасьці, адносна простая сыстэма [[зычны]]х, вольны націск, супрацьпастаўленьне інтанацыяў, паляталізацыя і лябіялізацыя зычных, зьмяшэньне шыпячых і сьвісьцячых, дыфтангізацыя доўгіх галосных, захаваньне ''di'', ''ti'' (перайшлі ў шыпячыя ў латыскай і летувіскай), але пераход ''si'' у шыпячы; зьмена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў зьвязаная з успрыманьнем мовы немцамі). === Марфалёгія === Некаторыя сьведчаньні (у прыватнасьці, [[катэхізіс]]ы) дазваляюць мець падставы для рэканструкцыі граматыкі прускае мовы. У прускай мове засьведчаная наяўнасьць склонаў, аднак не існуе дакладнага меркаваньня пра іх колькасьць. У найменшай ступені ў прускай мове налічваюцца чатыры склоны: [[назоўны склон|назоўны]], [[родны склон|родны]], [[давальны склон|давальны]] і [[вінавальны склон|вінавальны]]. Маюцца сьляды [[клічны склон|клічнага склону]] (напрыклад, фраза ''O Deiwe Rikijs'' — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаваньне праіндаэўрапейскага канчатку клічнага склону *''-e''. Адзначаецца наяўнасьць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ўласна прускае, а не калькаванае нямецкае, паходжаньне гэтай зьявы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны пэрфэкт зь дзеясловам ''быць'', чатыры накланеньні, залог. У прускай мове адзначаўся лексыкалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка ''po-''), аднак ён зьяўляецца слаба задакумэнтаваным. У некаторых дачыненьнях пруская мова дэманструе блізкасьць да славянскіх моваў (у прыватнасьці, агульныя структурныя рысы ў марфалёгіі). === Сынтаксіс і лексыка === Не захавалася дакладных зьвестак пра [[сынтаксіс]] у прускай мове, што зьвязана з дакладным адпавяданьнем парадку словаў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу. Паводле папулярнага меркаваньня, пруская мова лічыцца даволі блізкай да іншых заходнебалтыйскіх моваў (на цяперашні момант усе [[мёртвая мова|мёртвыя]]), у меншай ступені — да ўсходнебалтыйскіх ([[летувіская мова|летувіская]], [[латыская мова|латыская]]). Мова мае запазычаньні [[славянскія мовы|славянскага]], [[германскія мовы|германскага]] (напрыклад, з [[гоцкая мова|гоцкае мовы]]), а таксама [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага]] паходжаньня<ref name="britannica.com">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages/74885/Loanwords-in-Baltic| копія = | дата копіі = | загаловак = Baltic languages| фармат = | назва праекту = Encyclopædia Britannica| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Разам з тым, грунтуючыся на архіўных матэрыялах, нямецкі гісторык XVII ст. [[Хрыстаф Гарткнох]] давёў, што мова старажытных прусаў была славянізаванай, збліжанай з мовамі [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], [[палякі|палякаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>. == Спробы гіпатэтычнай рэканструкцыі == На цяперашні час у [[Летува|Летуве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] і некаторых іншых краінах існуюць некалькі экспэрымэнтальных супольнасьцяў, якія ставяць мэту гіпатэтычнай рэканструкцыі прускае мовы. Блізу 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцьці ў мажлівай ступені. Сярод пэрсаналіяў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Лэтас Палмаціс, лідэр руху і аўтар тэматычнага сайту<ref>{{Спасылка | аўтар = Letas Palmaitis| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Таксама актыўна дзее рух «[[Пруская супольнасьць Летувы]]», «''створаны на аснове крыві й духу, з дакладным веданьнем і разуменьнем таго, што велізарная колькасьць прусаў прыйшла да сваіх балтыйскіх братоў у Летуву, Латвію й Беларусь, каб выратавацца ад генацыдных крыжовых паходаў, чумы, ґерманізацыі й русіфікацыі''»<ref>[https://www.prusai.org/about-by.html]</ref>. Гэтую супольнасьць стварыў Мантас Мазіляўскас. == Глядзіце таксама == * [[Малая Летува]] * [[Прускія летувісы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Berneker E. Die preussische Sprache. — Strassburg, 1896. * Biolik M. Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1993. * Biolik M. Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1996. * Biolik M. Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel. — Stuttgart, 1989. * Blažienė G. Die baltischen Ortsnamen in Samland. — Stuttgart, 2000. * Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. — Berlin-Leipzig, 1922. * Gerullis G. Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger. — Göttingen, 1927. * Kilian L. Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch. — Bonn, 1980. * Przybytek R. Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. — Stuttgart, 1993. * Przybytek R. Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens. — Stuttgart, 1993. * Trautmann R. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. — Göttingen, 1910. * Trautmann R. Die altpreussischen Personnennamen. — Göttingen, 1925. * Vater J. S. Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus. — Braunschweig, 1821 / Wiesbaden, 1966. * Vater J. S. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe. — Berlin, 1809. * Old Prussian Written Monuments. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center. — Kaunas, 2007. * Schmalstieg W. R. An Old Prussian Grammar. — University Park and London, 1974. * Schmalstieg W. R. Studies in Old Prussian. — University Park and London, 1976. * Lexicon Borvssicvm vetvs. Concordantia et lexicon inversum / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni.. — Kaunas, 2007. * Nesselmann G. H. F. Thesaurus linguae Prussicae. — Berlin, 1873. * Endzelīns J. Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp. * Kaukienė A. Prūsų kalba. — Klaipėda, 2002. * Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. — Vilnius, t. I—IV, 1988—1997. * Mažiulis V. Prūsų kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 2004. * Mažiulis V. Prūsų kalbos paminklai. — Vilnius, t. I 1966, t. II 1981. * Топоров В. Прусский язык: Словарь, A — L. — Москва, 1975—1990. == Вонкавыя спасылкі == {{Інкубатар|prg|прускай}} * [http://www.kortlandt.nl/editions/ Frederik Kortlandt: Electronic text editions]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120204202555/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html Marija Gimbutas — The Balts — Chapter 1]{{ref-en}} * [http://www.languages-study.com/preussisch.html Изучение прусского языка в Интернете]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110930095734/http://poshka.bizland.com/prussian/reconstructions.htm Prussian Language Reconstructions]{{ref-en}} {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Прусіі]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] dao0upiw5424biougiwerztx4anhc1o 2692328 2692326 2026-09-24T17:06:22Z ~2026-51574-39 100288 /* Гісторыя */ 2692328 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Пруская мова |Назва мовы ў арыгінале = Prūsiskan<ref name="Palmaitis">Palmaitis M. L. ''Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction''. — Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education, 2007. P. 353. {{ISBN|978-9-986-41855-9}}.</ref> або Prūsiska Bila (гіпатэтычна) |Краіны ўжываньня = [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] (сучасн.) |Рэгіён = [[Прусія (рэгіён)|Прусія]] |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы]] * [[Балта-славянскія мовы]] ** [[Балтыйскія мовы]] *** [[Заходнебалтыйскія мовы]] **** '''Пруская мова''' |Афіцыйная мова ў = — |Дапаможная мова ў = — |Рэгулюецца = — |Код па ISO 639-1 = — |Код па ISO 639-2(B) = — |Код па ISO 639-2(T) = prg |Код па SIL = |Выява = |Подпіс да выявы = }} '''Пру́ская мо́ва''' (часам называецца ''старажытнапрускай'', {{мова-de|Altpreußische Sprache|скарочана}}, {{мова-en|Old Prussian|скарочана}} у мэтах адрозьненьня ад прускіх гаворак [[нямецкая мова|нямецкае мовы]]) — мёртвая [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалтыйская]] мова [[балтыйскія мовы|балтыйскае групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] моўнай сям’і, на якой размаўлялі ў частцы [[Прусія|Прусіі]]. Меркаваная тэрыторыя пашырэньня знаходзілася на паўночным усходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкае вобласьці]] сучаснай [[Расея|Расеі]]. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] Захавалася невялікая колькасьць пісьмовых помнікаў мовы, датаваных XIV—XVI стагодзьдзямі. Шматлікія зь іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскае і нямецкае моваў. Пэўнае ўяўленьне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія [[запазычаньні]] і [[Субстрат (мовазнаўства)|субстратныя]] элемэнты ў суседніх мовах: [[нямецкая мова|нямецкай]], [[польская мова|польскай]], [[летувіская мова|летувіскай]], [[беларуская мова|беларускай]]. == Гісторыя == [[Файл:The epigram of Basel - oldest known inscription in Prussian language and Baltic language in general, middle of 14th c.jpg|значак|Жартаўлівая эпіграма на балтыйскай мове, складзеная па 1369 годзе меркавана выхадцам з [[Прусія|Прусіі]]]] Гіпатэтычна сьцьвярджаецца, што апрача ўласна ўсходняй [[Прусія|Прусія]], на ўсход ад ракі [[Вісла|Віслы]], мова магла быць таксама пашыранай на ўсходзе [[Памор'е|Памор’я]]. А на думку некаторых аўтараў, тэрыторыя пашырэньня носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы [[Падляшша]] і [[Палесьсе]]. Мяркуецца, што па войнах XIII—XV стст., якія адбываліся ў гэтым рэгіёне, арэал прускае мовы распаўся на некалькі невялікіх тэрыторыяў. Ад пачатку XVII ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сьведчаньні пра сьмерць «апошняга старога, які жыў на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і ведаў прускую» ў 1677 годзе), на пачатак XVIII ст. нашчадкі прусаў поўнасьцю перайшлі на [[ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў 1709—1711 гадох<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20070926162334/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf Donelaitis Source, Lithuania]</ref>. У [[лексыка|лексыцы]] нямецкага маўленьня нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элемэнты прускага [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]]у (напрыклад, ''kurp'' — «абутак», як мяркуецца, ад прускага ''kurpi''; тым часам у выданьні 1611 году [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі|Хронікі Эўрапейскай Сарматыі]] паведамлялася, што «''…як [[русіны|русь]], і [[Ліцьвіны|літва]] абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}). У дадатак да нямецкіх каляністаў, падчас [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з [[Каралеўства Польскае|Польшчы]]<ref>{{Кніга|аўтар = Wickham Steed, et al.|частка = |загаловак = A Short History of Austria-Hungary and Poland|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc09/htm/iv.iii.vii.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Christianity in Poland| фармат = | назва праекту = Ccel.org| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Шатляндыя|Шатляндыі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.electricscotland.com/history/prussia/part3-3.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Scots in Eastern and Western Prussia, Part III — Documents (3)| фармат = | назва праекту = electricscotland.com| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай [[Прусія|Прусіі]]. == Пісьмовыя сьведчаньні == [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Прускі катэхізіс, дзе на думку [[Павал Урбан|Паўла Урбана]] і [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], «прускай» называецца [[летувіская мова|жамойцкая (летувіская) мова]]<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>]] Да беспасярэдніх сьведчаньняў прускае мовы прымяркоўваюць тапонімы Прусіі (першае дасьледаваньне зрабіў [[Георг Геруліс]]), уласныя імёны<ref name = "Trautmann">[[Райнгольд Траўтман|Reinhold Trautmann]], ''[https://wayback.archive-it.org/all/20060220021331/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf Die altpreußischen Personennamen]'' (''The Old Prussian Personal-names''). ''Vandenhoeck und Ruprecht'', Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.</ref> (аднак многія зь іх, падобна [[Імёны ліцьвінаў|імёнам ліцьвінаў]], маюць поўныя [[Германскія мовы|германскія]] адпаведнікі), асобныя словы ў гістарычных дакумэнтах, дыялектызмы ў нямецкай, летувіскай і беларускай мовах. Разам з гэтымі зьвесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадох Базэльскі фрагмэнт (XIV ст., па 1369 годзе), які лічыцца найбольш старажытным балтыйскім тэкстам. Гэты тэкст ёсьць жартаўлівай эпіграмай, складзенай, відаць, прускім студэнтам [[Карлаў унівэрсытэт|Карлаўскага ўнівэрсытэту]]. <poem> ''Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse'' ''Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.'' </poem> {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! пруская ! беларуская |- |''Kails'' || Вітаю |- |''rekyse, rikīs'' || спадар |- |''Tho ne aw'' || ты не такі |- |''labonache'' || добры |- |''thewelyse'' || сябра, таварыш |- |''eg''|| калі |- |''koyte'' || жадаеш (жадаеце) |- |''poyte'' || піць |- |''Nykoyte'' || не жадаеш (не жадаеце) |- |''peningā''|| грошы |- |''dōiti'' || даваць |} Звычайна тэкст трактуюць наступным чынам: «Вітаю, спадар! Ты нядобры таварыш, калі хочаш піць, а грошай даваць не жадаеш». Сярод некаторых іншых пісьмовых сьведчаньняў адзначаюцца слоўнік з 100 словаў, складзены ў 1517—1526 гадох Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік XIV ст. (памэзанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізмаў (XVI ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ступень правільнасьці адлюстраваньня прускага маўленьня ў гэтых катэхізмах. == Асноўная характарыстыка == === Фанэтыка === Для фанэтыкі прускае мовы былі характэрнымі супрацьпастаўленьне [[галосны]]х паводле даўжыні або кароткасьці, адносна простая сыстэма [[зычны]]х, вольны націск, супрацьпастаўленьне інтанацыяў, паляталізацыя і лябіялізацыя зычных, зьмяшэньне шыпячых і сьвісьцячых, дыфтангізацыя доўгіх галосных, захаваньне ''di'', ''ti'' (перайшлі ў шыпячыя ў латыскай і летувіскай), але пераход ''si'' у шыпячы; зьмена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў зьвязаная з успрыманьнем мовы немцамі). === Марфалёгія === Некаторыя сьведчаньні (у прыватнасьці, [[катэхізіс]]ы) дазваляюць мець падставы для рэканструкцыі граматыкі прускае мовы. У прускай мове засьведчаная наяўнасьць склонаў, аднак не існуе дакладнага меркаваньня пра іх колькасьць. У найменшай ступені ў прускай мове налічваюцца чатыры склоны: [[назоўны склон|назоўны]], [[родны склон|родны]], [[давальны склон|давальны]] і [[вінавальны склон|вінавальны]]. Маюцца сьляды [[клічны склон|клічнага склону]] (напрыклад, фраза ''O Deiwe Rikijs'' — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаваньне праіндаэўрапейскага канчатку клічнага склону *''-e''. Адзначаецца наяўнасьць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ўласна прускае, а не калькаванае нямецкае, паходжаньне гэтай зьявы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны пэрфэкт зь дзеясловам ''быць'', чатыры накланеньні, залог. У прускай мове адзначаўся лексыкалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка ''po-''), аднак ён зьяўляецца слаба задакумэнтаваным. У некаторых дачыненьнях пруская мова дэманструе блізкасьць да славянскіх моваў (у прыватнасьці, агульныя структурныя рысы ў марфалёгіі). === Сынтаксіс і лексыка === Не захавалася дакладных зьвестак пра [[сынтаксіс]] у прускай мове, што зьвязана з дакладным адпавяданьнем парадку словаў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу. Паводле папулярнага меркаваньня, пруская мова лічыцца даволі блізкай да іншых заходнебалтыйскіх моваў (на цяперашні момант усе [[мёртвая мова|мёртвыя]]), у меншай ступені — да ўсходнебалтыйскіх ([[летувіская мова|летувіская]], [[латыская мова|латыская]]). Мова мае запазычаньні [[славянскія мовы|славянскага]], [[германскія мовы|германскага]] (напрыклад, з [[гоцкая мова|гоцкае мовы]]), а таксама [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага]] паходжаньня<ref name="britannica.com">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages/74885/Loanwords-in-Baltic| копія = | дата копіі = | загаловак = Baltic languages| фармат = | назва праекту = Encyclopædia Britannica| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Разам з тым, грунтуючыся на архіўных матэрыялах, нямецкі гісторык XVII ст. [[Хрыстаф Гарткнох]] давёў, што мова старажытных прусаў была славянізаванай, збліжанай з мовамі [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], [[палякі|палякаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>. == Спробы гіпатэтычнай рэканструкцыі == На цяперашні час у [[Летува|Летуве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] і некаторых іншых краінах існуюць некалькі экспэрымэнтальных супольнасьцяў, якія ставяць мэту гіпатэтычнай рэканструкцыі прускае мовы. Блізу 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцьці ў мажлівай ступені. Сярод пэрсаналіяў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Лэтас Палмаціс, лідэр руху і аўтар тэматычнага сайту<ref>{{Спасылка | аўтар = Letas Palmaitis| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Таксама актыўна дзее рух «[[Пруская супольнасьць Летувы]]», «''створаны на аснове крыві й духу, з дакладным веданьнем і разуменьнем таго, што велізарная колькасьць прусаў прыйшла да сваіх балтыйскіх братоў у Летуву, Латвію й Беларусь, каб выратавацца ад генацыдных крыжовых паходаў, чумы, ґерманізацыі й русіфікацыі''»<ref>[https://www.prusai.org/about-by.html]</ref>. Гэтую супольнасьць стварыў Мантас Мазіляўскас. == Глядзіце таксама == * [[Малая Летува]] * [[Прускія летувісы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Berneker E. Die preussische Sprache. — Strassburg, 1896. * Biolik M. Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1993. * Biolik M. Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1996. * Biolik M. Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel. — Stuttgart, 1989. * Blažienė G. Die baltischen Ortsnamen in Samland. — Stuttgart, 2000. * Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. — Berlin-Leipzig, 1922. * Gerullis G. Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger. — Göttingen, 1927. * Kilian L. Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch. — Bonn, 1980. * Przybytek R. Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. — Stuttgart, 1993. * Przybytek R. Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens. — Stuttgart, 1993. * Trautmann R. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. — Göttingen, 1910. * Trautmann R. Die altpreussischen Personnennamen. — Göttingen, 1925. * Vater J. S. Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus. — Braunschweig, 1821 / Wiesbaden, 1966. * Vater J. S. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe. — Berlin, 1809. * Old Prussian Written Monuments. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center. — Kaunas, 2007. * Schmalstieg W. R. An Old Prussian Grammar. — University Park and London, 1974. * Schmalstieg W. R. Studies in Old Prussian. — University Park and London, 1976. * Lexicon Borvssicvm vetvs. Concordantia et lexicon inversum / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni.. — Kaunas, 2007. * Nesselmann G. H. F. Thesaurus linguae Prussicae. — Berlin, 1873. * Endzelīns J. Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp. * Kaukienė A. Prūsų kalba. — Klaipėda, 2002. * Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. — Vilnius, t. I—IV, 1988—1997. * Mažiulis V. Prūsų kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 2004. * Mažiulis V. Prūsų kalbos paminklai. — Vilnius, t. I 1966, t. II 1981. * Топоров В. Прусский язык: Словарь, A — L. — Москва, 1975—1990. == Вонкавыя спасылкі == {{Інкубатар|prg|прускай}} * [http://www.kortlandt.nl/editions/ Frederik Kortlandt: Electronic text editions]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120204202555/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html Marija Gimbutas — The Balts — Chapter 1]{{ref-en}} * [http://www.languages-study.com/preussisch.html Изучение прусского языка в Интернете]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110930095734/http://poshka.bizland.com/prussian/reconstructions.htm Prussian Language Reconstructions]{{ref-en}} {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Прусіі]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] 8apb0m1hafyhmeo3bqiwmv8cj5ti0tk 2692329 2692328 2026-09-24T17:06:36Z ~2026-51574-39 100288 /* Гісторыя */ 2692329 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Пруская мова |Назва мовы ў арыгінале = Prūsiskan<ref name="Palmaitis">Palmaitis M. L. ''Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction''. — Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education, 2007. P. 353. {{ISBN|978-9-986-41855-9}}.</ref> або Prūsiska Bila (гіпатэтычна) |Краіны ўжываньня = [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] (сучасн.) |Рэгіён = [[Прусія (рэгіён)|Прусія]] |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы]] * [[Балта-славянскія мовы]] ** [[Балтыйскія мовы]] *** [[Заходнебалтыйскія мовы]] **** '''Пруская мова''' |Афіцыйная мова ў = — |Дапаможная мова ў = — |Рэгулюецца = — |Код па ISO 639-1 = — |Код па ISO 639-2(B) = — |Код па ISO 639-2(T) = prg |Код па SIL = |Выява = |Подпіс да выявы = }} '''Пру́ская мо́ва''' (часам называецца ''старажытнапрускай'', {{мова-de|Altpreußische Sprache|скарочана}}, {{мова-en|Old Prussian|скарочана}} у мэтах адрозьненьня ад прускіх гаворак [[нямецкая мова|нямецкае мовы]]) — мёртвая [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалтыйская]] мова [[балтыйскія мовы|балтыйскае групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] моўнай сям’і, на якой размаўлялі ў частцы [[Прусія|Прусіі]]. Меркаваная тэрыторыя пашырэньня знаходзілася на паўночным усходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкае вобласьці]] сучаснай [[Расея|Расеі]]. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] Захавалася невялікая колькасьць пісьмовых помнікаў мовы, датаваных XIV—XVI стагодзьдзямі. Шматлікія зь іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскае і нямецкае моваў. Пэўнае ўяўленьне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія [[запазычаньні]] і [[Субстрат (мовазнаўства)|субстратныя]] элемэнты ў суседніх мовах: [[нямецкая мова|нямецкай]], [[польская мова|польскай]], [[летувіская мова|летувіскай]], [[беларуская мова|беларускай]]. == Гісторыя == [[Файл:The epigram of Basel - oldest known inscription in Prussian language and Baltic language in general, middle of 14th c.jpg|значак|Жартаўлівая эпіграма на балтыйскай мове, складзеная па 1369 годзе меркавана выхадцам з [[Прусія|Прусіі]]]] Гіпатэтычна сьцьвярджаецца, што апрача ўласна ўсходняй [[Прусія|Прусіі]], на ўсход ад ракі [[Вісла|Віслы]], мова магла быць таксама пашыранай на крайнім усходзе [[Памор'е|Памор’я]]. А на думку некаторых аўтараў, тэрыторыя пашырэньня носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы [[Падляшша]] і [[Палесьсе]]. Мяркуецца, што па войнах XIII—XV стст., якія адбываліся ў гэтым рэгіёне, арэал прускае мовы распаўся на некалькі невялікіх тэрыторыяў. Ад пачатку XVII ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сьведчаньні пра сьмерць «апошняга старога, які жыў на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і ведаў прускую» ў 1677 годзе), на пачатак XVIII ст. нашчадкі прусаў поўнасьцю перайшлі на [[ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў 1709—1711 гадох<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20070926162334/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf Donelaitis Source, Lithuania]</ref>. У [[лексыка|лексыцы]] нямецкага маўленьня нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элемэнты прускага [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]]у (напрыклад, ''kurp'' — «абутак», як мяркуецца, ад прускага ''kurpi''; тым часам у выданьні 1611 году [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі|Хронікі Эўрапейскай Сарматыі]] паведамлялася, што «''…як [[русіны|русь]], і [[Ліцьвіны|літва]] абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}). У дадатак да нямецкіх каляністаў, падчас [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з [[Каралеўства Польскае|Польшчы]]<ref>{{Кніга|аўтар = Wickham Steed, et al.|частка = |загаловак = A Short History of Austria-Hungary and Poland|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc09/htm/iv.iii.vii.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Christianity in Poland| фармат = | назва праекту = Ccel.org| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Шатляндыя|Шатляндыі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.electricscotland.com/history/prussia/part3-3.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Scots in Eastern and Western Prussia, Part III — Documents (3)| фармат = | назва праекту = electricscotland.com| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай [[Прусія|Прусіі]]. == Пісьмовыя сьведчаньні == [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Прускі катэхізіс, дзе на думку [[Павал Урбан|Паўла Урбана]] і [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], «прускай» называецца [[летувіская мова|жамойцкая (летувіская) мова]]<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>]] Да беспасярэдніх сьведчаньняў прускае мовы прымяркоўваюць тапонімы Прусіі (першае дасьледаваньне зрабіў [[Георг Геруліс]]), уласныя імёны<ref name = "Trautmann">[[Райнгольд Траўтман|Reinhold Trautmann]], ''[https://wayback.archive-it.org/all/20060220021331/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf Die altpreußischen Personennamen]'' (''The Old Prussian Personal-names''). ''Vandenhoeck und Ruprecht'', Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.</ref> (аднак многія зь іх, падобна [[Імёны ліцьвінаў|імёнам ліцьвінаў]], маюць поўныя [[Германскія мовы|германскія]] адпаведнікі), асобныя словы ў гістарычных дакумэнтах, дыялектызмы ў нямецкай, летувіскай і беларускай мовах. Разам з гэтымі зьвесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадох Базэльскі фрагмэнт (XIV ст., па 1369 годзе), які лічыцца найбольш старажытным балтыйскім тэкстам. Гэты тэкст ёсьць жартаўлівай эпіграмай, складзенай, відаць, прускім студэнтам [[Карлаў унівэрсытэт|Карлаўскага ўнівэрсытэту]]. <poem> ''Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse'' ''Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.'' </poem> {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! пруская ! беларуская |- |''Kails'' || Вітаю |- |''rekyse, rikīs'' || спадар |- |''Tho ne aw'' || ты не такі |- |''labonache'' || добры |- |''thewelyse'' || сябра, таварыш |- |''eg''|| калі |- |''koyte'' || жадаеш (жадаеце) |- |''poyte'' || піць |- |''Nykoyte'' || не жадаеш (не жадаеце) |- |''peningā''|| грошы |- |''dōiti'' || даваць |} Звычайна тэкст трактуюць наступным чынам: «Вітаю, спадар! Ты нядобры таварыш, калі хочаш піць, а грошай даваць не жадаеш». Сярод некаторых іншых пісьмовых сьведчаньняў адзначаюцца слоўнік з 100 словаў, складзены ў 1517—1526 гадох Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік XIV ст. (памэзанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізмаў (XVI ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ступень правільнасьці адлюстраваньня прускага маўленьня ў гэтых катэхізмах. == Асноўная характарыстыка == === Фанэтыка === Для фанэтыкі прускае мовы былі характэрнымі супрацьпастаўленьне [[галосны]]х паводле даўжыні або кароткасьці, адносна простая сыстэма [[зычны]]х, вольны націск, супрацьпастаўленьне інтанацыяў, паляталізацыя і лябіялізацыя зычных, зьмяшэньне шыпячых і сьвісьцячых, дыфтангізацыя доўгіх галосных, захаваньне ''di'', ''ti'' (перайшлі ў шыпячыя ў латыскай і летувіскай), але пераход ''si'' у шыпячы; зьмена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў зьвязаная з успрыманьнем мовы немцамі). === Марфалёгія === Некаторыя сьведчаньні (у прыватнасьці, [[катэхізіс]]ы) дазваляюць мець падставы для рэканструкцыі граматыкі прускае мовы. У прускай мове засьведчаная наяўнасьць склонаў, аднак не існуе дакладнага меркаваньня пра іх колькасьць. У найменшай ступені ў прускай мове налічваюцца чатыры склоны: [[назоўны склон|назоўны]], [[родны склон|родны]], [[давальны склон|давальны]] і [[вінавальны склон|вінавальны]]. Маюцца сьляды [[клічны склон|клічнага склону]] (напрыклад, фраза ''O Deiwe Rikijs'' — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаваньне праіндаэўрапейскага канчатку клічнага склону *''-e''. Адзначаецца наяўнасьць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ўласна прускае, а не калькаванае нямецкае, паходжаньне гэтай зьявы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны пэрфэкт зь дзеясловам ''быць'', чатыры накланеньні, залог. У прускай мове адзначаўся лексыкалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка ''po-''), аднак ён зьяўляецца слаба задакумэнтаваным. У некаторых дачыненьнях пруская мова дэманструе блізкасьць да славянскіх моваў (у прыватнасьці, агульныя структурныя рысы ў марфалёгіі). === Сынтаксіс і лексыка === Не захавалася дакладных зьвестак пра [[сынтаксіс]] у прускай мове, што зьвязана з дакладным адпавяданьнем парадку словаў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу. Паводле папулярнага меркаваньня, пруская мова лічыцца даволі блізкай да іншых заходнебалтыйскіх моваў (на цяперашні момант усе [[мёртвая мова|мёртвыя]]), у меншай ступені — да ўсходнебалтыйскіх ([[летувіская мова|летувіская]], [[латыская мова|латыская]]). Мова мае запазычаньні [[славянскія мовы|славянскага]], [[германскія мовы|германскага]] (напрыклад, з [[гоцкая мова|гоцкае мовы]]), а таксама [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага]] паходжаньня<ref name="britannica.com">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages/74885/Loanwords-in-Baltic| копія = | дата копіі = | загаловак = Baltic languages| фармат = | назва праекту = Encyclopædia Britannica| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Разам з тым, грунтуючыся на архіўных матэрыялах, нямецкі гісторык XVII ст. [[Хрыстаф Гарткнох]] давёў, што мова старажытных прусаў была славянізаванай, збліжанай з мовамі [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], [[палякі|палякаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>. == Спробы гіпатэтычнай рэканструкцыі == На цяперашні час у [[Летува|Летуве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] і некаторых іншых краінах існуюць некалькі экспэрымэнтальных супольнасьцяў, якія ставяць мэту гіпатэтычнай рэканструкцыі прускае мовы. Блізу 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцьці ў мажлівай ступені. Сярод пэрсаналіяў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Лэтас Палмаціс, лідэр руху і аўтар тэматычнага сайту<ref>{{Спасылка | аўтар = Letas Palmaitis| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Таксама актыўна дзее рух «[[Пруская супольнасьць Летувы]]», «''створаны на аснове крыві й духу, з дакладным веданьнем і разуменьнем таго, што велізарная колькасьць прусаў прыйшла да сваіх балтыйскіх братоў у Летуву, Латвію й Беларусь, каб выратавацца ад генацыдных крыжовых паходаў, чумы, ґерманізацыі й русіфікацыі''»<ref>[https://www.prusai.org/about-by.html]</ref>. Гэтую супольнасьць стварыў Мантас Мазіляўскас. == Глядзіце таксама == * [[Малая Летува]] * [[Прускія летувісы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Berneker E. Die preussische Sprache. — Strassburg, 1896. * Biolik M. Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1993. * Biolik M. Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1996. * Biolik M. Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel. — Stuttgart, 1989. * Blažienė G. Die baltischen Ortsnamen in Samland. — Stuttgart, 2000. * Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. — Berlin-Leipzig, 1922. * Gerullis G. Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger. — Göttingen, 1927. * Kilian L. Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch. — Bonn, 1980. * Przybytek R. Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. — Stuttgart, 1993. * Przybytek R. Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens. — Stuttgart, 1993. * Trautmann R. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. — Göttingen, 1910. * Trautmann R. Die altpreussischen Personnennamen. — Göttingen, 1925. * Vater J. S. Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus. — Braunschweig, 1821 / Wiesbaden, 1966. * Vater J. S. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe. — Berlin, 1809. * Old Prussian Written Monuments. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center. — Kaunas, 2007. * Schmalstieg W. R. An Old Prussian Grammar. — University Park and London, 1974. * Schmalstieg W. R. Studies in Old Prussian. — University Park and London, 1976. * Lexicon Borvssicvm vetvs. Concordantia et lexicon inversum / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni.. — Kaunas, 2007. * Nesselmann G. H. F. Thesaurus linguae Prussicae. — Berlin, 1873. * Endzelīns J. Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp. * Kaukienė A. Prūsų kalba. — Klaipėda, 2002. * Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. — Vilnius, t. I—IV, 1988—1997. * Mažiulis V. Prūsų kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 2004. * Mažiulis V. Prūsų kalbos paminklai. — Vilnius, t. I 1966, t. II 1981. * Топоров В. Прусский язык: Словарь, A — L. — Москва, 1975—1990. == Вонкавыя спасылкі == {{Інкубатар|prg|прускай}} * [http://www.kortlandt.nl/editions/ Frederik Kortlandt: Electronic text editions]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120204202555/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html Marija Gimbutas — The Balts — Chapter 1]{{ref-en}} * [http://www.languages-study.com/preussisch.html Изучение прусского языка в Интернете]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110930095734/http://poshka.bizland.com/prussian/reconstructions.htm Prussian Language Reconstructions]{{ref-en}} {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Прусіі]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] 31inx1342deb8l2vm71nqwqqb87e393 2692330 2692329 2026-09-24T17:07:33Z ~2026-51574-39 100288 2692330 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Пруская мова |Назва мовы ў арыгінале = Prūsiskan<ref name="Palmaitis">Palmaitis M. L. ''Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction''. — Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education, 2007. P. 353. {{ISBN|978-9-986-41855-9}}.</ref> або Prūsiska Bila (гіпатэтычна) |Краіны ўжываньня = [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] (сучасн.) |Рэгіён = [[Прусія (рэгіён)|Прусія]] |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы]] * [[Балта-славянскія мовы]] ** [[Балтыйскія мовы]] *** [[Заходнебалтыйскія мовы]] **** '''Пруская мова''' |Афіцыйная мова ў = — |Дапаможная мова ў = — |Рэгулюецца = — |Код па ISO 639-1 = — |Код па ISO 639-2(B) = — |Код па ISO 639-2(T) = prg |Код па SIL = |Выява = |Подпіс да выявы = }} '''Пру́ская мо́ва''' (часам называецца ''старажытнапрускай'', {{мова-de|Altpreußische Sprache|скарочана}}, {{мова-en|Old Prussian|скарочана}} у мэтах адрозьненьня ад прускіх гаворак [[нямецкая мова|нямецкае мовы]]) — мёртвая [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалтыйская]] мова [[балтыйскія мовы|балтыйскае групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] моўнай сям’і, на якой размаўлялі ўва ўсходняй частцы [[Прусія|Прусіі]]. Меркаваная тэрыторыя пашырэньня знаходзілася на паўночным усходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкае вобласьці]] сучаснай [[Расея|Расеі]]. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] Захавалася невялікая колькасьць пісьмовых помнікаў мовы, датаваных XIV—XVI стагодзьдзямі. Шматлікія зь іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскае і нямецкае моваў. Пэўнае ўяўленьне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія [[запазычаньні]] і [[Субстрат (мовазнаўства)|субстратныя]] элемэнты ў суседніх мовах: [[нямецкая мова|нямецкай]], [[польская мова|польскай]], [[летувіская мова|летувіскай]], [[беларуская мова|беларускай]]. == Гісторыя == [[Файл:The epigram of Basel - oldest known inscription in Prussian language and Baltic language in general, middle of 14th c.jpg|значак|Жартаўлівая эпіграма на балтыйскай мове, складзеная па 1369 годзе меркавана выхадцам з [[Прусія|Прусіі]]]] Гіпатэтычна сьцьвярджаецца, што апрача ўласна ўсходняй [[Прусія|Прусіі]], на ўсход ад ракі [[Вісла|Віслы]], мова магла быць таксама пашыранай на крайнім усходзе [[Памор'е|Памор’я]]. А на думку некаторых аўтараў, тэрыторыя пашырэньня носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы [[Падляшша]] і [[Палесьсе]]. Мяркуецца, што па войнах XIII—XV стст., якія адбываліся ў гэтым рэгіёне, арэал прускае мовы распаўся на некалькі невялікіх тэрыторыяў. Ад пачатку XVII ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сьведчаньні пра сьмерць «апошняга старога, які жыў на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і ведаў прускую» ў 1677 годзе), на пачатак XVIII ст. нашчадкі прусаў поўнасьцю перайшлі на [[ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў 1709—1711 гадох<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20070926162334/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf Donelaitis Source, Lithuania]</ref>. У [[лексыка|лексыцы]] нямецкага маўленьня нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элемэнты прускага [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]]у (напрыклад, ''kurp'' — «абутак», як мяркуецца, ад прускага ''kurpi''; тым часам у выданьні 1611 году [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі|Хронікі Эўрапейскай Сарматыі]] паведамлялася, што «''…як [[русіны|русь]], і [[Ліцьвіны|літва]] абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}). У дадатак да нямецкіх каляністаў, падчас [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з [[Каралеўства Польскае|Польшчы]]<ref>{{Кніга|аўтар = Wickham Steed, et al.|частка = |загаловак = A Short History of Austria-Hungary and Poland|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc09/htm/iv.iii.vii.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Christianity in Poland| фармат = | назва праекту = Ccel.org| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Шатляндыя|Шатляндыі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.electricscotland.com/history/prussia/part3-3.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Scots in Eastern and Western Prussia, Part III — Documents (3)| фармат = | назва праекту = electricscotland.com| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай [[Прусія|Прусіі]]. == Пісьмовыя сьведчаньні == [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Прускі катэхізіс, дзе на думку [[Павал Урбан|Паўла Урбана]] і [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], «прускай» называецца [[летувіская мова|жамойцкая (летувіская) мова]]<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>]] Да беспасярэдніх сьведчаньняў прускае мовы прымяркоўваюць тапонімы Прусіі (першае дасьледаваньне зрабіў [[Георг Геруліс]]), уласныя імёны<ref name = "Trautmann">[[Райнгольд Траўтман|Reinhold Trautmann]], ''[https://wayback.archive-it.org/all/20060220021331/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf Die altpreußischen Personennamen]'' (''The Old Prussian Personal-names''). ''Vandenhoeck und Ruprecht'', Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.</ref> (аднак многія зь іх, падобна [[Імёны ліцьвінаў|імёнам ліцьвінаў]], маюць поўныя [[Германскія мовы|германскія]] адпаведнікі), асобныя словы ў гістарычных дакумэнтах, дыялектызмы ў нямецкай, летувіскай і беларускай мовах. Разам з гэтымі зьвесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадох Базэльскі фрагмэнт (XIV ст., па 1369 годзе), які лічыцца найбольш старажытным балтыйскім тэкстам. Гэты тэкст ёсьць жартаўлівай эпіграмай, складзенай, відаць, прускім студэнтам [[Карлаў унівэрсытэт|Карлаўскага ўнівэрсытэту]]. <poem> ''Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse'' ''Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.'' </poem> {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! пруская ! беларуская |- |''Kails'' || Вітаю |- |''rekyse, rikīs'' || спадар |- |''Tho ne aw'' || ты не такі |- |''labonache'' || добры |- |''thewelyse'' || сябра, таварыш |- |''eg''|| калі |- |''koyte'' || жадаеш (жадаеце) |- |''poyte'' || піць |- |''Nykoyte'' || не жадаеш (не жадаеце) |- |''peningā''|| грошы |- |''dōiti'' || даваць |} Звычайна тэкст трактуюць наступным чынам: «Вітаю, спадар! Ты нядобры таварыш, калі хочаш піць, а грошай даваць не жадаеш». Сярод некаторых іншых пісьмовых сьведчаньняў адзначаюцца слоўнік з 100 словаў, складзены ў 1517—1526 гадох Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік XIV ст. (памэзанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізмаў (XVI ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ступень правільнасьці адлюстраваньня прускага маўленьня ў гэтых катэхізмах. == Асноўная характарыстыка == === Фанэтыка === Для фанэтыкі прускае мовы былі характэрнымі супрацьпастаўленьне [[галосны]]х паводле даўжыні або кароткасьці, адносна простая сыстэма [[зычны]]х, вольны націск, супрацьпастаўленьне інтанацыяў, паляталізацыя і лябіялізацыя зычных, зьмяшэньне шыпячых і сьвісьцячых, дыфтангізацыя доўгіх галосных, захаваньне ''di'', ''ti'' (перайшлі ў шыпячыя ў латыскай і летувіскай), але пераход ''si'' у шыпячы; зьмена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў зьвязаная з успрыманьнем мовы немцамі). === Марфалёгія === Некаторыя сьведчаньні (у прыватнасьці, [[катэхізіс]]ы) дазваляюць мець падставы для рэканструкцыі граматыкі прускае мовы. У прускай мове засьведчаная наяўнасьць склонаў, аднак не існуе дакладнага меркаваньня пра іх колькасьць. У найменшай ступені ў прускай мове налічваюцца чатыры склоны: [[назоўны склон|назоўны]], [[родны склон|родны]], [[давальны склон|давальны]] і [[вінавальны склон|вінавальны]]. Маюцца сьляды [[клічны склон|клічнага склону]] (напрыклад, фраза ''O Deiwe Rikijs'' — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаваньне праіндаэўрапейскага канчатку клічнага склону *''-e''. Адзначаецца наяўнасьць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ўласна прускае, а не калькаванае нямецкае, паходжаньне гэтай зьявы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны пэрфэкт зь дзеясловам ''быць'', чатыры накланеньні, залог. У прускай мове адзначаўся лексыкалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка ''po-''), аднак ён зьяўляецца слаба задакумэнтаваным. У некаторых дачыненьнях пруская мова дэманструе блізкасьць да славянскіх моваў (у прыватнасьці, агульныя структурныя рысы ў марфалёгіі). === Сынтаксіс і лексыка === Не захавалася дакладных зьвестак пра [[сынтаксіс]] у прускай мове, што зьвязана з дакладным адпавяданьнем парадку словаў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу. Паводле папулярнага меркаваньня, пруская мова лічыцца даволі блізкай да іншых заходнебалтыйскіх моваў (на цяперашні момант усе [[мёртвая мова|мёртвыя]]), у меншай ступені — да ўсходнебалтыйскіх ([[летувіская мова|летувіская]], [[латыская мова|латыская]]). Мова мае запазычаньні [[славянскія мовы|славянскага]], [[германскія мовы|германскага]] (напрыклад, з [[гоцкая мова|гоцкае мовы]]), а таксама [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага]] паходжаньня<ref name="britannica.com">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages/74885/Loanwords-in-Baltic| копія = | дата копіі = | загаловак = Baltic languages| фармат = | назва праекту = Encyclopædia Britannica| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Разам з тым, грунтуючыся на архіўных матэрыялах, нямецкі гісторык XVII ст. [[Хрыстаф Гарткнох]] давёў, што мова старажытных прусаў была славянізаванай, збліжанай з мовамі [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], [[палякі|палякаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>. == Спробы гіпатэтычнай рэканструкцыі == На цяперашні час у [[Летува|Летуве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] і некаторых іншых краінах існуюць некалькі экспэрымэнтальных супольнасьцяў, якія ставяць мэту гіпатэтычнай рэканструкцыі прускае мовы. Блізу 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцьці ў мажлівай ступені. Сярод пэрсаналіяў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Лэтас Палмаціс, лідэр руху і аўтар тэматычнага сайту<ref>{{Спасылка | аўтар = Letas Palmaitis| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Таксама актыўна дзее рух «[[Пруская супольнасьць Летувы]]», «''створаны на аснове крыві й духу, з дакладным веданьнем і разуменьнем таго, што велізарная колькасьць прусаў прыйшла да сваіх балтыйскіх братоў у Летуву, Латвію й Беларусь, каб выратавацца ад генацыдных крыжовых паходаў, чумы, ґерманізацыі й русіфікацыі''»<ref>[https://www.prusai.org/about-by.html]</ref>. Гэтую супольнасьць стварыў Мантас Мазіляўскас. == Глядзіце таксама == * [[Малая Летува]] * [[Прускія летувісы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Berneker E. Die preussische Sprache. — Strassburg, 1896. * Biolik M. Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1993. * Biolik M. Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1996. * Biolik M. Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel. — Stuttgart, 1989. * Blažienė G. Die baltischen Ortsnamen in Samland. — Stuttgart, 2000. * Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. — Berlin-Leipzig, 1922. * Gerullis G. Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger. — Göttingen, 1927. * Kilian L. Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch. — Bonn, 1980. * Przybytek R. Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. — Stuttgart, 1993. * Przybytek R. Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens. — Stuttgart, 1993. * Trautmann R. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. — Göttingen, 1910. * Trautmann R. Die altpreussischen Personnennamen. — Göttingen, 1925. * Vater J. S. Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus. — Braunschweig, 1821 / Wiesbaden, 1966. * Vater J. S. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe. — Berlin, 1809. * Old Prussian Written Monuments. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center. — Kaunas, 2007. * Schmalstieg W. R. An Old Prussian Grammar. — University Park and London, 1974. * Schmalstieg W. R. Studies in Old Prussian. — University Park and London, 1976. * Lexicon Borvssicvm vetvs. Concordantia et lexicon inversum / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni.. — Kaunas, 2007. * Nesselmann G. H. F. Thesaurus linguae Prussicae. — Berlin, 1873. * Endzelīns J. Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp. * Kaukienė A. Prūsų kalba. — Klaipėda, 2002. * Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. — Vilnius, t. I—IV, 1988—1997. * Mažiulis V. Prūsų kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 2004. * Mažiulis V. Prūsų kalbos paminklai. — Vilnius, t. I 1966, t. II 1981. * Топоров В. Прусский язык: Словарь, A — L. — Москва, 1975—1990. == Вонкавыя спасылкі == {{Інкубатар|prg|прускай}} * [http://www.kortlandt.nl/editions/ Frederik Kortlandt: Electronic text editions]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120204202555/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html Marija Gimbutas — The Balts — Chapter 1]{{ref-en}} * [http://www.languages-study.com/preussisch.html Изучение прусского языка в Интернете]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110930095734/http://poshka.bizland.com/prussian/reconstructions.htm Prussian Language Reconstructions]{{ref-en}} {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Прусіі]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] q8hgh260xoc986nkmg55so2u8c9g4sn 2692331 2692330 2026-09-24T17:10:06Z ~2026-51574-39 100288 2692331 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Пруская мова |Назва мовы ў арыгінале = Prūsiskan<ref name="Palmaitis">Palmaitis M. L. ''Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction''. — Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education, 2007. P. 353. {{ISBN|978-9-986-41855-9}}.</ref> або Prūsiska Bila (гіпатэтычна) |Краіны ўжываньня = [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] (сучасн.) |Рэгіён = [[Прусія (рэгіён)|Прусія]] |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы]] * [[Балта-славянскія мовы]] ** [[Балтыйскія мовы]] *** [[Заходнебалтыйскія мовы]] **** '''Пруская мова''' |Афіцыйная мова ў = — |Дапаможная мова ў = — |Рэгулюецца = — |Код па ISO 639-1 = — |Код па ISO 639-2(B) = — |Код па ISO 639-2(T) = prg |Код па SIL = |Выява = |Подпіс да выявы = }} '''Пру́ская мо́ва''' (часам называецца ''старажытнапрускай'', {{мова-de|Altpreußische Sprache|скарочана}}, {{мова-en|Old Prussian|скарочана}} у мэтах адрозьненьня ад прускіх гаворак [[нямецкая мова|нямецкае мовы]]) — мёртвая [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалтыйская]] мова [[балтыйскія мовы|балтыйскае групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] моўнай сям’і, на якой размаўлялі на ўсходзе [[Прусія|Прусіі]], пры мяжы з прыналежнай да [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] [[Жамойць|Жамойцю]]. Меркаваная тэрыторыя пашырэньня знаходзілася на паўночным усходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкае вобласьці]] сучаснай [[Расея|Расеі]]. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым балтам — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] Захавалася невялікая колькасьць пісьмовых помнікаў мовы, датаваных XIV—XVI стагодзьдзямі. Шматлікія зь іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскае і нямецкае моваў. Пэўнае ўяўленьне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія [[запазычаньні]] і [[Субстрат (мовазнаўства)|субстратныя]] элемэнты ў суседніх мовах: [[нямецкая мова|нямецкай]], [[польская мова|польскай]], [[летувіская мова|летувіскай]], [[беларуская мова|беларускай]]. == Гісторыя == [[Файл:The epigram of Basel - oldest known inscription in Prussian language and Baltic language in general, middle of 14th c.jpg|значак|Жартаўлівая эпіграма на балтыйскай мове, складзеная па 1369 годзе меркавана выхадцам з [[Прусія|Прусіі]]]] Гіпатэтычна сьцьвярджаецца, што апрача ўласна ўсходняй [[Прусія|Прусіі]], на ўсход ад ракі [[Вісла|Віслы]], мова магла быць таксама пашыранай на крайнім усходзе [[Памор'е|Памор’я]]. А на думку некаторых аўтараў, тэрыторыя пашырэньня носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы [[Падляшша]] і [[Палесьсе]]. Мяркуецца, што па войнах XIII—XV стст., якія адбываліся ў гэтым рэгіёне, арэал прускае мовы распаўся на некалькі невялікіх тэрыторыяў. Ад пачатку XVII ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сьведчаньні пра сьмерць «апошняга старога, які жыў на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і ведаў прускую» ў 1677 годзе), на пачатак XVIII ст. нашчадкі прусаў поўнасьцю перайшлі на [[ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў 1709—1711 гадох<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20070926162334/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf Donelaitis Source, Lithuania]</ref>. У [[лексыка|лексыцы]] нямецкага маўленьня нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элемэнты прускага [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]]у (напрыклад, ''kurp'' — «абутак», як мяркуецца, ад прускага ''kurpi''; тым часам у выданьні 1611 году [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі|Хронікі Эўрапейскай Сарматыі]] паведамлялася, што «''…як [[русіны|русь]], і [[Ліцьвіны|літва]] абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}). У дадатак да нямецкіх каляністаў, падчас [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з [[Каралеўства Польскае|Польшчы]]<ref>{{Кніга|аўтар = Wickham Steed, et al.|частка = |загаловак = A Short History of Austria-Hungary and Poland|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc09/htm/iv.iii.vii.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Christianity in Poland| фармат = | назва праекту = Ccel.org| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Шатляндыя|Шатляндыі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.electricscotland.com/history/prussia/part3-3.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Scots in Eastern and Western Prussia, Part III — Documents (3)| фармат = | назва праекту = electricscotland.com| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай [[Прусія|Прусіі]]. == Пісьмовыя сьведчаньні == [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Прускі катэхізіс, дзе на думку [[Павал Урбан|Паўла Урбана]] і [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], «прускай» называецца [[летувіская мова|жамойцкая (летувіская) мова]]<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>]] Да беспасярэдніх сьведчаньняў прускае мовы прымяркоўваюць тапонімы Прусіі (першае дасьледаваньне зрабіў [[Георг Геруліс]]), уласныя імёны<ref name = "Trautmann">[[Райнгольд Траўтман|Reinhold Trautmann]], ''[https://wayback.archive-it.org/all/20060220021331/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf Die altpreußischen Personennamen]'' (''The Old Prussian Personal-names''). ''Vandenhoeck und Ruprecht'', Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.</ref> (аднак многія зь іх, падобна [[Імёны ліцьвінаў|імёнам ліцьвінаў]], маюць поўныя [[Германскія мовы|германскія]] адпаведнікі), асобныя словы ў гістарычных дакумэнтах, дыялектызмы ў нямецкай, летувіскай і беларускай мовах. Разам з гэтымі зьвесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадох Базэльскі фрагмэнт (XIV ст., па 1369 годзе), які лічыцца найбольш старажытным балтыйскім тэкстам. Гэты тэкст ёсьць жартаўлівай эпіграмай, складзенай, відаць, прускім студэнтам [[Карлаў унівэрсытэт|Карлаўскага ўнівэрсытэту]]. <poem> ''Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse'' ''Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.'' </poem> {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! пруская ! беларуская |- |''Kails'' || Вітаю |- |''rekyse, rikīs'' || спадар |- |''Tho ne aw'' || ты не такі |- |''labonache'' || добры |- |''thewelyse'' || сябра, таварыш |- |''eg''|| калі |- |''koyte'' || жадаеш (жадаеце) |- |''poyte'' || піць |- |''Nykoyte'' || не жадаеш (не жадаеце) |- |''peningā''|| грошы |- |''dōiti'' || даваць |} Звычайна тэкст трактуюць наступным чынам: «Вітаю, спадар! Ты нядобры таварыш, калі хочаш піць, а грошай даваць не жадаеш». Сярод некаторых іншых пісьмовых сьведчаньняў адзначаюцца слоўнік з 100 словаў, складзены ў 1517—1526 гадох Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік XIV ст. (памэзанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізмаў (XVI ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ступень правільнасьці адлюстраваньня прускага маўленьня ў гэтых катэхізмах. == Асноўная характарыстыка == === Фанэтыка === Для фанэтыкі прускае мовы былі характэрнымі супрацьпастаўленьне [[галосны]]х паводле даўжыні або кароткасьці, адносна простая сыстэма [[зычны]]х, вольны націск, супрацьпастаўленьне інтанацыяў, паляталізацыя і лябіялізацыя зычных, зьмяшэньне шыпячых і сьвісьцячых, дыфтангізацыя доўгіх галосных, захаваньне ''di'', ''ti'' (перайшлі ў шыпячыя ў латыскай і летувіскай), але пераход ''si'' у шыпячы; зьмена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў зьвязаная з успрыманьнем мовы немцамі). === Марфалёгія === Некаторыя сьведчаньні (у прыватнасьці, [[катэхізіс]]ы) дазваляюць мець падставы для рэканструкцыі граматыкі прускае мовы. У прускай мове засьведчаная наяўнасьць склонаў, аднак не існуе дакладнага меркаваньня пра іх колькасьць. У найменшай ступені ў прускай мове налічваюцца чатыры склоны: [[назоўны склон|назоўны]], [[родны склон|родны]], [[давальны склон|давальны]] і [[вінавальны склон|вінавальны]]. Маюцца сьляды [[клічны склон|клічнага склону]] (напрыклад, фраза ''O Deiwe Rikijs'' — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаваньне праіндаэўрапейскага канчатку клічнага склону *''-e''. Адзначаецца наяўнасьць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ўласна прускае, а не калькаванае нямецкае, паходжаньне гэтай зьявы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны пэрфэкт зь дзеясловам ''быць'', чатыры накланеньні, залог. У прускай мове адзначаўся лексыкалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка ''po-''), аднак ён зьяўляецца слаба задакумэнтаваным. У некаторых дачыненьнях пруская мова дэманструе блізкасьць да славянскіх моваў (у прыватнасьці, агульныя структурныя рысы ў марфалёгіі). === Сынтаксіс і лексыка === Не захавалася дакладных зьвестак пра [[сынтаксіс]] у прускай мове, што зьвязана з дакладным адпавяданьнем парадку словаў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу. Паводле папулярнага меркаваньня, пруская мова лічыцца даволі блізкай да іншых заходнебалтыйскіх моваў (на цяперашні момант усе [[мёртвая мова|мёртвыя]]), у меншай ступені — да ўсходнебалтыйскіх ([[летувіская мова|летувіская]], [[латыская мова|латыская]]). Мова мае запазычаньні [[славянскія мовы|славянскага]], [[германскія мовы|германскага]] (напрыклад, з [[гоцкая мова|гоцкае мовы]]), а таксама [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага]] паходжаньня<ref name="britannica.com">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages/74885/Loanwords-in-Baltic| копія = | дата копіі = | загаловак = Baltic languages| фармат = | назва праекту = Encyclopædia Britannica| выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Разам з тым, грунтуючыся на архіўных матэрыялах, нямецкі гісторык XVII ст. [[Хрыстаф Гарткнох]] давёў, што мова старажытных прусаў была славянізаванай, збліжанай з мовамі [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], [[палякі|палякаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>. == Спробы гіпатэтычнай рэканструкцыі == На цяперашні час у [[Летува|Летуве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]] і некаторых іншых краінах існуюць некалькі экспэрымэнтальных супольнасьцяў, якія ставяць мэту гіпатэтычнай рэканструкцыі прускае мовы. Блізу 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцьці ў мажлівай ступені. Сярод пэрсаналіяў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Лэтас Палмаціс, лідэр руху і аўтар тэматычнага сайту<ref>{{Спасылка | аўтар = Letas Palmaitis| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 12 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Таксама актыўна дзее рух «[[Пруская супольнасьць Летувы]]», «''створаны на аснове крыві й духу, з дакладным веданьнем і разуменьнем таго, што велізарная колькасьць прусаў прыйшла да сваіх балтыйскіх братоў у Летуву, Латвію й Беларусь, каб выратавацца ад генацыдных крыжовых паходаў, чумы, ґерманізацыі й русіфікацыі''»<ref>[https://www.prusai.org/about-by.html]</ref>. Гэтую супольнасьць стварыў Мантас Мазіляўскас. == Глядзіце таксама == * [[Малая Летува]] * [[Прускія летувісы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Berneker E. Die preussische Sprache. — Strassburg, 1896. * Biolik M. Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1993. * Biolik M. Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1996. * Biolik M. Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel. — Stuttgart, 1989. * Blažienė G. Die baltischen Ortsnamen in Samland. — Stuttgart, 2000. * Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. — Berlin-Leipzig, 1922. * Gerullis G. Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger. — Göttingen, 1927. * Kilian L. Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch. — Bonn, 1980. * Przybytek R. Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. — Stuttgart, 1993. * Przybytek R. Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens. — Stuttgart, 1993. * Trautmann R. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. — Göttingen, 1910. * Trautmann R. Die altpreussischen Personnennamen. — Göttingen, 1925. * Vater J. S. Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus. — Braunschweig, 1821 / Wiesbaden, 1966. * Vater J. S. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe. — Berlin, 1809. * Old Prussian Written Monuments. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center. — Kaunas, 2007. * Schmalstieg W. R. An Old Prussian Grammar. — University Park and London, 1974. * Schmalstieg W. R. Studies in Old Prussian. — University Park and London, 1976. * Lexicon Borvssicvm vetvs. Concordantia et lexicon inversum / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni.. — Kaunas, 2007. * Nesselmann G. H. F. Thesaurus linguae Prussicae. — Berlin, 1873. * Endzelīns J. Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp. * Kaukienė A. Prūsų kalba. — Klaipėda, 2002. * Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. — Vilnius, t. I—IV, 1988—1997. * Mažiulis V. Prūsų kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 2004. * Mažiulis V. Prūsų kalbos paminklai. — Vilnius, t. I 1966, t. II 1981. * Топоров В. Прусский язык: Словарь, A — L. — Москва, 1975—1990. == Вонкавыя спасылкі == {{Інкубатар|prg|прускай}} * [http://www.kortlandt.nl/editions/ Frederik Kortlandt: Electronic text editions]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120204202555/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html Marija Gimbutas — The Balts — Chapter 1]{{ref-en}} * [http://www.languages-study.com/preussisch.html Изучение прусского языка в Интернете]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110930095734/http://poshka.bizland.com/prussian/reconstructions.htm Prussian Language Reconstructions]{{ref-en}} {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Прусіі]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] acmya0pxvj16amsn9ylzowaw0slku9h Кашалін 0 149785 2692347 2400954 2026-09-24T18:33:55Z ~2026-51528-86 100291 Горад - па-беларуску, места - па-польску 2692347 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Кашалін |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Кашаліну |Назва на мове краіны = Koszalin |Код мовы назвы краіны = pl |Краіна = Польшча |Герб = POL Koszalin COA.svg |Сьцяг = POL Koszalin flag.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = XI ст. |Першыя згадкі = |Статус з = 1266 |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Ваяводзтва |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Заходнепаморскае ваяводзтва|Заходнепаморскае]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 83.2 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 32 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 109307 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 30.06.2013 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Koszalin noc 2005-02.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 11 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 16 |Даўгата хвілінаў = 11 |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = Польшча |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = Category:Koszalin |Сайт = [http://www.koszalin.pl/ www.koszalin.pl] |Колер = {{Колер|Польшча}} }} '''Кашалін''' ({{мова-pl|Koszalin}}) — горад [[Заходнепаморскае ваяводзтва|Заходнепаморскага ваяводзтва]], [[Польшча]]. == Вонкавыя спасылкі == * Population. Size and Structure by Territorial Division. As of June 30, 2013 — Główny Urząd Statystyczny (GUS) [http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/L_ludnosc_stan_struktura_30-06-2013.pdf PDF] {{Накід:Польшча}} {{Месты Заходнепаморскага ваяводзтва}} [[Катэгорыя:Гарады Заходнепаморскага ваяводзтва]] dz2lcukiag731cdv7ghgeowvybkn9jy 2692350 2692347 2026-09-24T18:46:08Z ~2026-51574-39 100288 [[Вікіпэдыя:Сынанімічныя словы]]. А ўвогуле, горад — гэта старажытнае, умацаванае гароднямі места 2692350 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Кашалін |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Кашаліну |Назва на мове краіны = Koszalin |Код мовы назвы краіны = pl |Краіна = Польшча |Герб = POL Koszalin COA.svg |Сьцяг = POL Koszalin flag.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = XI ст. |Першыя згадкі = |Статус з = 1266 |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Ваяводзтва |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Заходнепаморскае ваяводзтва|Заходнепаморскае]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 83.2 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 32 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 109307 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 30.06.2013 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Koszalin noc 2005-02.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 11 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 16 |Даўгата хвілінаў = 11 |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = Польшча |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = Category:Koszalin |Сайт = [http://www.koszalin.pl/ www.koszalin.pl] |Колер = {{Колер|Польшча}} }} '''Кашалін''' ({{мова-pl|Koszalin}}) — места [[Заходнепаморскае ваяводзтва|Заходнепаморскага ваяводзтва]], [[Польшча]]. == Вонкавыя спасылкі == * Population. Size and Structure by Territorial Division. As of June 30, 2013 — Główny Urząd Statystyczny (GUS) [http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/L_ludnosc_stan_struktura_30-06-2013.pdf PDF] {{Накід:Польшча}} {{Месты Заходнепаморскага ваяводзтва}} [[Катэгорыя:Гарады Заходнепаморскага ваяводзтва]] 9o8pp9db6ngh0v85e35fup5etvrtuqa Паўль Клеэ 0 150409 2692338 2187382 2026-09-24T17:47:15Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692338 wikitext text/x-wiki {{Мастак |Імя = Паўль Клеэ |Партрэт = Paul Klee 1911.jpg |Памер = 200пкс |Апісаньне = Фатаздымак 1911 году |Імя пры нараджэньні = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|18|12|1879}} |Месца нараджэньня = [[Мюнхэнбухзээ-бай-Бэрн]], [[Швайцарыя]] |Дата сьмерці = {{Памёр|29|6|1940|гадоў=60}} |Месца сьмерці = [[Муральта]], [[Швайцарыя]] |Нацыянальнасьць = немец, швайцарац |Грамадзянства = |Заняткі = жывапіс |Вучоба = |Плынь = [[экспрэсіянізм]], [[сюррэалізм]] |Працы = |Узнагароды = |Commons = }} '''Паўль Клеэ''' ({{мова-de|Paul Klee}}; 18 сьнежня 1879, [[Мюнхэнбухзээ-бай-Бэрн]], [[Швайцарыя]] — 29 чэрвеня 1940, [[Муральта]], [[Швайцарыя]]) — нямецкі й швайцарскі мастак, графік, тэарэтык [[мастацтва]], адна з найбуйнейшых фігураў эўрапейскага авангарду. Пражыў больш за палову жыцьця ў [[Швайцарыя|Швайцарыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Wilhelm Hausenstein. [[Кайруан|Kairuan]] oder eine Geschichte vom Maler Klee und von der Kunst dieses Zeitalters. München, 1921 * Klee F. Paul Klee, his life and work in documents. New York: G. Braziller, 1962 * Kagan A. Paul Klee/art & music. Ithaca: Cornell UP, 1983 * Franciscono M. Paul Klee: his work and thought. Chicago: University of Chicago Press, 1991 * Ferrier J.L. Paul Klee. Paris: Terrail,1999 * Paul Klee: Leben und Werk/ Jürgen Glaesemer (Hrsg.). Stuttgart: Hatje Cantz, 2001. * Anger J. Paul Klee and the decorative in modern art. Cambridge; New York: Cambridge UP, 2004 * Porter Aichele K. Paul Klee, poet/painter. Rochester: Camden House, 2006 == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20091015220259/http://www.zpk.org/ww/fr/pub/web_root.cfm Сайт Цэнтру Клеэ ў Бэрне]{{ref-de}}{{ref-en}}{{ref-fr}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/klee_paul.html Працы ў музэях сьвету] * [http://www.artchive.com/artchive/K/klee.html Біяграфія, працы online]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070527190549/http://www.famousartistsgallery.com/gallery/klee.html Паўль Клеэ: Віртуальная галерэя]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Клеэ, Паўль}} [[Катэгорыя:Нямецкія мастакі і мастачкі]] [[Катэгорыя:Швайцарскія мастакі і мастачкі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Штутгарцкай вышэйшай школы музыкі і тэатру]] 3aswe93onmedia43ftlx7p624vgrjmq Вуліца Савецкая (Менск) 0 151569 2692245 2460568 2026-09-24T13:16:27Z XHCKidx 11053 2692245 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Вуліца Менску | назва = Вуліца Савецкая | былыя назвы = | год заснаваньня вуліцы = | статус = | фота =Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1933-36).jpg | подпіс =Вуліца ў 1930-х гадах. Удалечыні бачныя Чыгуначная царква і дом Сямёна Сушы | раён1 = | мікрараён = | мікрараён2 = | гістарычны раён = | даўжыня = 700 м | мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] | аўтобус = | тралейбус = | індэкс = | на мапе = | на мапе Google = | Commons = }} '''Ву́ліца Саве́цкая''' — часткова пешаходная вуліца ў гістарычным цэнтры [[Менск]]у. == Гісторыя == Цяперашняя Савецкая раней была часткай [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Захар'еўскай вуліцы]]. Правы бок вуліцы забудаваны ў 1875—1908 гадох. Левы — няцотны — канчаткова аформіўся ў 1976 годзе. == Разьмяшчэньне == Вуліца бярэ свой пачатак ад скрыжаваньня з [[вуліца Бабруйская (Менск)|вуліцай Бабруйскай]], праходзіць па [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|плошчы Незалежнасьці]] і упіраецца ў будынак [[гатэль «Менск»|гатэлю «Менск»]]. == Аб’екты на вуліцы == На Савецкай вуліцы размешчаны: [[Дом ураду (Менск)|Дом ураду]], [[Касьцёл сьвятых Сымона і Алены]], [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт]]. На Савецкай, 6 знаходзіцца Беларуская транспартная пракуратура, на Савецкай, 9 — [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] і [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Савецкая]] 13em3dl062yl4cky9emk2bn0992s55c 2692247 2692245 2026-09-24T13:20:59Z XHCKidx 11053 2692247 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Вуліца Менску | назва = Вуліца Савецкая | былыя назвы = | год заснаваньня вуліцы = | статус = | фота = Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1933-36).jpg | подпіс = Вуліца ў 1930-х гадах. Удалечыні бачныя Чыгуначная царква і дом Сямёна Сушы | раён1 = Маскоўскі | мікрараён = | мікрараён2 = | гістарычны раён = | даўжыня = 700 м | мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] | аўтобус = | тралейбус = | індэкс = | на мапе = | на мапе Google = | Commons = }} '''Ву́ліца Саве́цкая''' — часткова пешаходная вуліца ў гістарычным цэнтры [[Менск]]у. == Гісторыя == Цяперашняя Савецкая раней была часткай [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Захар'еўскай вуліцы]]. Правы бок вуліцы забудаваны ў 1875—1908 гадох. Левы — няцотны — канчаткова аформіўся ў 1976 годзе. == Разьмяшчэньне == Вуліца бярэ свой пачатак ад скрыжаваньня з [[вуліца Бабруйская (Менск)|вуліцай Бабруйскай]], праходзіць па [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|плошчы Незалежнасьці]] і упіраецца ў будынак [[гатэль «Менск»|гатэлю «Менск»]]. == Аб’екты на вуліцы == На Савецкай вуліцы размешчаны: [[Дом ураду (Менск)|Дом ураду]], [[Касьцёл сьвятых Сымона і Алены]], [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт]]. На Савецкай, 6 знаходзіцца Беларуская транспартная пракуратура, на Савецкай, 9 — [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] і [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Савецкая]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)]] sz95ljb6gfg3gutc846mf1rqeg4ao34 2692257 2692247 2026-09-24T13:57:03Z XHCKidx 11053 2692257 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Вуліца Менску | назва = Вуліца Савецкая | былыя назвы = | год заснаваньня вуліцы = | статус = | фота = Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1933-36).jpg | подпіс = Вуліца ў 1930-х гадах. Удалечыні бачныя Чыгуначная царква і дом Сямёна Сушы | раён1 = Маскоўскі | мікрараён = | мікрараён2 = | гістарычны раён = | даўжыня = 700 м | мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] | аўтобус = | тралейбус = | індэкс = | на мапе = | на мапе Google = | Commons = }} '''Ву́ліца Саве́цкая''' — часткова пешаходная вуліца ў гістарычным цэнтры [[Менск]]у. == Гісторыя == Цяперашняя Савецкая раней была часткай [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Захар'еўскай вуліцы]]. Правы бок вуліцы забудаваны ў 1875—1908 гадох. Левы — няцотны — канчаткова аформіўся ў 1976 годзе. == Разьмяшчэньне == Вуліца бярэ свой пачатак ад скрыжаваньня з [[вуліца Бабруйская (Менск)|вуліцай Бабруйскай]], праходзіць па [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|плошчы Незалежнасьці]] і упіраецца ў будынак [[гатэль «Менск»|гатэлю «Менск»]]. == Аб’екты на вуліцы == На Савецкай вуліцы размешчаны: [[Дом ураду (Менск)|Дом ураду]], [[Касьцёл сьвятых Сымона і Алены]], [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт]]. На Савецкай, 6 знаходзіцца Беларуская транспартная пракуратура, на Савецкай, 9 — [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] і [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]]. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> The yard behind building 19 on Savetskaya Street.jpg|здымак з архіва сям'і Яўгена Барычэўскага. Двор за будынкам 19 па вул. Савецкай, паміж 1922 і 1934 гадамі </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Савецкая]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)]] qeh6106bld0yo1pmhskopfesm3u3zzl 2692268 2692257 2026-09-24T14:17:48Z XHCKidx 11053 2692268 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Вуліца Менску | назва = Вуліца Савецкая | былыя назвы = | год заснаваньня вуліцы = | статус = | фота = Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1933-36).jpg | подпіс = Вуліца ў 1930-х гадах. Удалечыні бачныя Чыгуначная царква і дом Сямёна Сушы | раён1 = Маскоўскі | мікрараён = | мікрараён2 = | гістарычны раён = | даўжыня = 700 м | мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] | аўтобус = | тралейбус = | індэкс = | на мапе = | на мапе Google = | Commons = }} '''Ву́ліца Саве́цкая''' — часткова пешаходная вуліца ў гістарычным цэнтры [[Менск]]у. == Гісторыя == Цяперашняя Савецкая раней была часткай [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Захар'еўскай вуліцы]]. Правы бок вуліцы забудаваны ў 1875—1908 гадох. Левы — няцотны — канчаткова аформіўся ў 1976 годзе. == Разьмяшчэньне == Вуліца бярэ свой пачатак ад скрыжаваньня з [[вуліца Бабруйская (Менск)|вуліцай Бабруйскай]], праходзіць па [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|плошчы Незалежнасьці]] і упіраецца ў будынак [[гатэль «Менск»|гатэлю «Менск»]]. == Аб’екты на вуліцы == На Савецкай вуліцы размешчаны: [[Дом ураду (Менск)|Дом ураду]], [[Касьцёл сьвятых Сымона і Алены]], [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт]]. На Савецкай, 6 знаходзіцца Беларуская транспартная пракуратура, на Савецкай, 9 — [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] і [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]]. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> The yard behind building 19 on Savetskaya Street.jpg|здымак з архіва сям'і Яўгена Барычэўскага. Двор за будынкам 19 па вул. Савецкай, паміж 1922 і 1934 гадамі Miensk, Zacharaŭskaja, Pierac. Менск, Захараўская, Перац (1901-17).jpg|Менск, Савецкая, Дом Перца, 1901-17гг. Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1941).jpg|Менск Савецкая, старая (драўляная) чыгуначная царква, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1918) (3).jpg|Менск, Савецкая, чыгуначная капліца і новая чыгуначная царква, 1918г. Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1941) (2).jpg|Менск, Савецкая, старая чыгуначная царква, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1933-36).jpg|Менск,Савецкая-Ігуменская, 1933-36г. Miensk, Zacharaŭskaja-Vasiljeŭski. Менск, Захараўская-Васільеўскі (1941-43).jpg|Менск, Савецкая, Васільеўскі завулак, дом Кастравіцкай, 1941-43гг. Miensk, Zacharaŭskaja-Rynkavaja. Менск, Захараўская-Рынкавая (07.1944).jpg|Менск, Савецкая-Рынкавая, 07.1944г. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Савецкая]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)]] cqwfagh7m42rt3fxj68nndqz6twr2jb 2692270 2692268 2026-09-24T14:22:35Z XHCKidx 11053 2692270 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Вуліца Менску | назва = Вуліца Савецкая | былыя назвы = | год заснаваньня вуліцы = | статус = | фота = Вул. Савецкая, 19 -2.JPG|Вул._Савецкая,_19_-2 | подпіс = Менск, вуліца Савецкая, [[Дом Уніхоўскага]] | раён1 = Маскоўскі | мікрараён = | мікрараён2 = | гістарычны раён = | даўжыня = 700 м | мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] | аўтобус = | тралейбус = | індэкс = | на мапе = | на мапе Google = | Commons = }} '''Ву́ліца Саве́цкая''' — часткова пешаходная вуліца ў гістарычным цэнтры [[Менск]]у. == Гісторыя == Цяперашняя Савецкая раней была часткай [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Захар'еўскай вуліцы]]. Правы бок вуліцы забудаваны ў 1875—1908 гадох. Левы — няцотны — канчаткова аформіўся ў 1976 годзе. == Разьмяшчэньне == Вуліца бярэ свой пачатак ад скрыжаваньня з [[вуліца Бабруйская (Менск)|вуліцай Бабруйскай]], праходзіць па [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|плошчы Незалежнасьці]] і упіраецца ў будынак [[гатэль «Менск»|гатэлю «Менск»]]. == Аб’екты на вуліцы == На Савецкай вуліцы размешчаны: [[Дом ураду (Менск)|Дом ураду]], [[Касьцёл сьвятых Сымона і Алены]], [[Дом Уніхоўскага]], [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт]]. На Савецкай, 6 знаходзіцца Беларуская транспартная пракуратура, на Савецкай, 9 — [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] і [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]]. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> The yard behind building 19 on Savetskaya Street.jpg|здымак з архіва сям'і Яўгена Барычэўскага. Двор за будынкам 19 па вул. Савецкай, паміж 1922 і 1934 гадамі Miensk, Zacharaŭskaja, Pierac. Менск, Захараўская, Перац (1901-17).jpg|Менск, Савецкая, Дом Перца, 1901-17гг. Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1941).jpg|Менск Савецкая, старая (драўляная) чыгуначная царква, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1918) (3).jpg|Менск, Савецкая, чыгуначная капліца і новая чыгуначная царква, 1918г. Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1941) (2).jpg|Менск, Савецкая, старая чыгуначная царква, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1933-36).jpg|Менск,Савецкая-Ігуменская, 1933-36г. Miensk, Zacharaŭskaja-Vasiljeŭski. Менск, Захараўская-Васільеўскі (1941-43).jpg|Менск, Савецкая, Васільеўскі завулак, дом Кастравіцкай, 1941-43гг. Miensk, Zacharaŭskaja-Rynkavaja. Менск, Захараўская-Рынкавая (07.1944).jpg|Менск, Савецкая-Рынкавая, 07.1944г. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Савецкая]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)]] kvzf7vpreg6m5dgertmu5sd0d4uqw5n Фрэдэрыку Чавэс Гедэс 0 155385 2692430 2661661 2026-09-25T09:51:31Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692430 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Фрэдэры́ку Ша́вэс Ге́дэс''' ({{мова-pt|Frederico Chaves Guedes}}; {{Н}} 3 кастрычніка 1983 году) — былы [[Бразылія|бразыльскі]] футбаліст, нападнік. Гулец [[Зборная Бразыліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразыліі]]. Амаль усю кар’еру выступаў у [[чэмпіянат Бразыліі па футболе|чэмпіянаце Бразыліі]], аднак з 2005 па 2009 гады абараняў колеры францускага клюбу «[[Алімпік Ліён|Ліён]]», зь якім стаў трохразовым чэмпіёнам Францыі. == Кар’ера == === Клюбная === Фрэд правёў чатыры сэзоны ў клюбе «[[Амэрыка Мінас-Жэрайс Бэлу-Арызонці|Амэрыка Мінас-Жэрайс]]», пасьля чаго перайшоў у іншы больш вядомы клюб [[Бэлу-Арызонці]] «[[Крузэйру Бэлу-Арызонці|Крузэйру]]» ў сярэдзіне сэзону 2004 году. Пасьля 41 голу ў 43 гульнях за «Крузэйру» ў сэзоне 2005 году Фрэд быў выкуплены францускім чэмпіёнам клюбам «Ліён» за 15 мільёнаў эўра<ref>[https://web.archive.org/web/20110819045535/http://jurisprudence.tas-cas.org/sites/CaseLaw/Shared%20Documents/985.pdf Arbitration CAS 2005/O/985 Feyenoord Rotterdam N.V. v. Cruzeiro Esporte Club]. Court of Arbitration for Sport.</ref>. Забіўшы ў першым сваім сэзоне ў новым клюбе 14 галоў, Фрэд стаў другім бамбардзірам [[Француская Ліга 1|Лігі 1]] у [[Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе 2005—2006 гадоў|сэзоне 2005—2006 гадоў]], і выйграў свой ​​першы чэмпіёнскі тытул зь «Ліёнам». Хоць гулец і прапусьціў два месяцы [[Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе 2006—2007 гадоў|сэзону 2006—2007 гадоў]] з-за траўмы<ref>[https://web.archive.org/web/20080327162524/http://www.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=1/newsid=471089.html Fred facing two months out]. UEFA.com.</ref>, Фрэд ўсё ж такі забіў 11 галоў у 20 гульнях, і стаў найлепшым бамбардзірам клюбу, а «Ліён» зноўку ўзьняўся на вяршыню францускага футболу. Тым ня менш, падчас [[Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе 2007—2008 гадоў|сэзону 2007—2008 гадоў]], Фрэд атрымаў траўму падчас трэніроўкі ў складзе зборнай<ref>[https://web.archive.org/web/20090709041613/http://www.uefa.com/footballeurope/news/kind=2/newsid=556609.html Fred injury leaves Lyon short]. UEFA.com.</ref>. Пасьля вяртаньня да футболу ў кастрычніку 2007 году, з-за ўзрослай канкурэнцыі збоку чэскага галеадора [[Мілан Бараш|Мілана Бараша]] й выхаванца ліёнскай футбольнай акадэміі [[Карым Бэнзэма|Карыма Бэнзэма]], Фрэд меў няшмат гульнявой практыкі. Пасьля сканчэньня дамовы з францускім клюбам Фрэд падпісаў папярэдні кантракт з бразыльскім клюбам «[[Флумінэнсі Рыю-дэ-Жанэйру|Флумінэнсі]]», і, такім чынам, пагадзіўся на пяцігадовы кантракт. У сваім дэбютным матчы 15 сакавіка 2009 году нападнік адзначыўся дублем, а клюб атрымаў перамогу зь лікам 3:1. === Міжнародная === Фрэд дэбютаваў у складзе [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]] 27 красавіка 2005 году, выйшаўшы на замену ў матчы супраць [[зборная Гватэмалы па футболе|зборнай Гватэмалы]]. Фрэд забіў свой першы гол 12 лістапада 2005 году ў таварыскім матчы супраць [[зборная ААЭ па футболе|зборнай Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]]. Гулец быў уключаны ў склад зборнай на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|чэмпіянат сьвету 2006 году]]. Свой адзіны гол на турніры забіў у матчы супраць [[Зборная Аўстраліі па футболе|зборнай Аўстраліі]] (2:0) 18 чэрвеня 2006 году. == Дасягненьні == '''«Ліён»''': * [[Чэмпіянат Францыі па футболе|Чэмпіён Францыі]]: 2006, 2007, 2008 * Уладальнік [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]]: 2008 * Уладальнік [[Супэркубак Францыі па футболе|Супэркубка Францыі]]: 2006, 2007 '''«Флумінэнсі»''': * [[Чэмпіянат Бразыліі па футболе|Чэмпіён Бразыліі]]: 2010, 2012 * [[Ліга Карыёка|Чэмпіён штату Рыю-дэ-Жанэйру]]: 2012, 2022 * Уладальнік [[Кубак Гуанабара|Кубка Гуанабара]]: 2012 '''«Атлетыку Мінэйру»''': * [[Ліга Мінэйру|Чэмпіён штату Мінас-Жэрайс]]: 2017 '''«Крузэйру»''': * Уладальнік [[Кубак Бразыліі па футболе|Кубка Бразыліі]]: 2018 * [[Ліга Мінэйру|Чэмпіён штату Мінас-Жэрайс]]: 2018, 2019 '''Бразылія''': * Уладальнік [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубка Амэрыкі]]: 2007 * Уладальнік [[Кубак канфэдэрацыяў|Кубка канфэдэрацыяў]]: 2013 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.fredgol.com/ Афіцыйны сайт] * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} * [http://www.national-football-teams.com/player/9434.html Статыстыка] на National Football Teams * [https://web.archive.org/web/20140512231438/http://www.lfp.fr/joueur/chaves-guedes-frederico Статыстыка] на LFP.fr * [https://web.archive.org/web/20140709030048/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=233952/ Профіль] на FIFA {{Навігацыйная група |назоў = Фрэд у складзе [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Бразылія}}; |Бразылія на ЧС-2006 |Бразылія на КА-2007 |Бразылія на КА-2011 |Бразылія на ЧС-2014 }} [[Катэгорыя:Бразыльскія футбалісты]] ma2ll6o5c6h08xrcnntxf50hesis59c Тым Томас 0 155816 2692407 2396652 2026-09-25T06:59:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692407 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Тым Томас |Выява = Tim thomas.JPG |Назва_выявы = |Памер_выявы = 230пкс |Пазыцыя = [[брамнік (хакей)|брамнік]] |Рост = 180 см |Вага = 91 кг |Ловы = левы |Клюб = |Выступаў = [[ХІФК Хэльсынкі (хакейны клюб)|ХІФК]]<br />[[Бірмінггэм Булз]]<br />[[Г’юстан Аэрас]]<br />[[Гамільтан Бульдогс]]<br />[[Дэтройт Вайпэрз]]<br />[[АІК Стакгольм (хакейны клюб)|АІК]]<br />[[Кярпят Оўлу|Кярпят]]<br />[[Бостан Бруінз]]<br />[[Ёкерыт Хэльсынк|Ёкерыт]]<br />[[Флорыда Пантэрз]]<br />[[Далас Старз]] |Пачатак кар’еры = 1997 |Сканчэньне кар’еры = 2014 |Зборная = {{Хакей|ЗША}} |Грамадзянства = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|15|4|1974|1}} |Месца нараджэньня = [[Флінт (Мічыган)|Флінт]], [[Мічыган]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |Драфт НХЛ = 217 |Год драфту = 1994 |Клюб драфту = [[Квэбэк Нордыкс]] |Заля славы = |Старонка = }} '''Ты́м То́мас''' ({{мова-en|Tim Thomas}}; нарадзіўся [[15 красавіка]] [[1974]] году, [[Флінт (Мічыган)|Флінт]], [[Мічыган]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) — амэрыканскі хакеіст, брамнік. Пачынаў гуляць у хакей ва ўнівэрсытэце Вэрмонту, пасьля чаго ў 1994 годзе быў задрафтаваны клюбам «[[Квэбэк Нордыкс]]» пад агульным нумарам 217. Некалькі гадоў правёў у мінорных лігах, а таксама адзначыўся выступамі ў Эўропе. У [[2005]] годзе далучыўся да табару «[[Бостан Бруінз]]». == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140327225037/http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8460703 Старонка] на сайце НХЛ {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Томас, Тым}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Флінце (Мічыган)]] [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША і хакеісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Хакеісты і хакеісткі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 году]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Стэнлі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі трафэя Візэна]] [[Катэгорыя:Уладальнікі трафэя Кона Смайта]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ХІФК Хэльсынкі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бірмінггэм Булз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Г’юстан Аэрас»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гамільтан Бульдогс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дэтройт Вайпэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу АІК Стакгольм]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кярпят» Оўлу]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бостан Бруінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ёкерыт» Хэльсынкі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флорыда Пантэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Далас Старз»]] 85486b0o0xi32nbjzpu2jlp48gjpw72 Роман Ёсі 0 155942 2692383 1825015 2026-09-24T22:24:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692383 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Роман Ёсі |Выява = Roman Josi.JPG |Назва_выявы = |Памер_выявы = 230пкс |Пазыцыя = [[абаронца (хакей)|абаронца]] |Рост = 185 см |Вага = 90 кг |Кідок = левы |Клюб = [[Нэшвіл Прэдатарз]] |Былыя клюбы = |Выступаў = [[Бэрн (хакейны клюб)|Бэрн]]<br />[[Нэўшатэль (хакейны клюб)|Нэўшатэль]]<br />[[Мілўокі Эдміралз]] |Пачатак кар’еры = 2007 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Швайцарыя}} |Грамадзянства = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|1|6|1990|1}} |Месца нараджэньня = [[Бэрн]], [[Швайцарыя]] |Драфт НХЛ = 38 |Год драфту = 2008 |Клюб драфту = [[Нэшвіл Прэдатарз]] |Заля славы = |Старонка = }} '''Ро́ман Ё́сі''' ({{мова-de|Roman Josi}}; нарадзіўся [[1 чэрвеня]] [[1990]] году, [[Бэрн]], [[Швайцарыя]]) — швайцарскі хакеіст, абаронца клюбу «[[Нэшвіл Прэдатарз]]», які гуляе ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]], і [[Мужчынская зборная Швайцарыі па хакеі|нацыянальнай зборнай Швайцарыі]]. == Кар’ера == === Клюбная === Прафэсійную кар’еру пачынаў за клюб «[[Бэрн (хакейны клюб)|Бэрн]]». У [[2008]] годзе быў задрафтаваны НХЛ клюбам «[[Нэшвіл Прэдатарз]]» пад ашульным 38 нумарам, пасьля чаго выступаў за клюб «[[Мілўокі Эдміралз]]». У [[НХЛ у сэзоне 2011—2012 гадоў|сэзоне 2011—2012 гадоў]] дэбютаваў у НХЛ. [[10 сьнежня]] [[2011]] году забіў сваю першую шайбу ў браму «[[Анагайм Дакс|Анагайм Дакса]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20120426191738/http://www.nhl.com/ice/boxscore.htm?id=2011020429 Tootoo scores winner in return, Preds beat Ducks 3–2]. National Hockey League.</ref>. [[25 лютага]] [[2013]] году атрымаў за адзін матч 4 пункты (2+2) у гульні супраць «[[Далас Старз]]». === Міжнародная === Дэбютаваў у нацыянальнай [[Мужчынская зборная Швайцарыі па хакеі|зборнай Швайцарыі]] на чэмпіянатах сьвету ў [[2009]] годзе. У [[2013]] годзе на чэмпіянаце сьвету ў Швэцыі і Фінляндыі быў адным зь лідэраў каманды, якая здолела дамагчыся срэбраных мэдалёў. Роман на тым чэмпіянаце быў названы самым каштоўным гульцом мундыяля, а таксама лепшым абаронцам<ref>[http://www.olympic.org/news/roman-josi-the-golden-boy-of-swiss-ice-hockey/222610 Roman Josi is the Golden boy of Swiss hockey]. Olympic.org.</ref>. == Дасягненьні == * [[Швайцарская нацыянальная ліга|Чэмпіён Швайцарыі]]: 2010, 2013 * Срэбраны прызэр [[чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай|чэмпіянату сьвету]]: 2013 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=12668&lang=en Старонка] на сайце EliteProspects * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=100921 Старонка] на сайце The Internet Hockey Database {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ёсі, Роман}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэрне]] [[Катэгорыя:Швайцарскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Швайцарыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бэрн»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нэўшатэль»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мілўокі Эдміралз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нэшвіл Прэдатарз»]] qxhn90gc75guctadvxum2i8leb4qwuz НХЛ 2013—2014 гадоў 0 156768 2692241 2428922 2026-09-24T13:09:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692241 wikitext text/x-wiki '''НХЛ у сэзоне 2013—2014 гадоў''' — 97-ы (96-ы гульнявы) сэзон [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]], які распачаўся 1 кастрычніка 2013 году. Як і ў мінулым сэзоне, каманды не праводзілі матчы ў [[Эўропа|Эўропе]]. У ходзе сэзону ліга правяла шэсьць матчаў чэмпіянату на адкрытым паветры. Рэгулярны чэмпіянат узяў 16-дзённы перапынак з 9 па 25 лютага 2014 году, што дазволіла гульцам прыняць удзел у хакейным турніры на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014 году|Алімпійскіх гульнях]] у [[Сочы]]. У выніку чаго, ліга адмовілася праводзіць [[Матч усіх зорак (НХЛ)|Матч усіх зорак]]. На час Алімпійскай паўзы НХЛ увяла мараторый на пераход гульцоў<ref>[https://web.archive.org/web/20140326032746/http://allhockey.ru/news/177169/ В НХЛ вступил в силу запрет на обмены до 23 февраля]. AllHockey.Ru</ref>. Апошнія матчы рэгулярнага чэмпіянату адбыліся 13 красавіка. Гульні плэй-оф стартавалі 16 красавіка. Гэты чэмпіянат стаў першым, якія праводзяцца ў адпаведнасьці з новай структурай дывізіёнаў і формулай раскладу матчаў. Найлепшым бамбардзірам рэгулярнага сэзону паводле колькасьці пунктаў стаў [[Сыдні Кросьбі]] з клюбу «[[Пітсбург Пінгвінз]]», які зарабіў 104 пункты. Найлепшым паводле колькасьці галоў рэгулярнага сэзону стаў расейскі легіянэр клюбу «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» [[Аляксандар Авечкін (хакеіст)|Аляксандар Авечкін]], які забіў 51 шайбу. У фінальнай сэрыі на [[Кубак Стэнлі]] сустракаліся каманды «[[Лос-Анджэлес Кінгс]]» і «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]», дзе ў выніку пераможцам турніру стаў клюб з Лос-Анджэлесу. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150402001419/http://www.nhl.com/ice/schedulebyseason.htm?season=20132014&gameType=2&team=&network=&venue= Каляндар сэзону 2013—2014] на сайце nhl.com {{Ref-en}} {{Сэзоны НХЛ}} [[Катэгорыя:Сэзоны НХЛ|2013—2014]] gfmfhueagjf9pir3356k9614pfsnpnx Хамэс Радрыгес 0 156972 2692471 2690843 2026-09-25T10:15:08Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692471 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ха́мэс Даві́д Радры́гес Ру́біё''' ({{мова-es|James David Rodríguez Rubio}}; {{Н}} 12 ліпеня 1991 году, [[Кукута]], [[Калюмбія]]) — [[Калюмбія|калюмбійскі]] футбаліст, нападнік клюбу «[[Атлетыка Насьяналь Мэдэін|Атлетыка Насьяналь]]» і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Калюмбіі па футболе|зборнай Калюмбіі]]. Уважаўся за аднаго з найлепшых маладых гульцоў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20130506123118/http://bleacherreport.com/articles/1626185-10-young-stars-in-world-football-who-could-be-the-next-great-player/page/7 10 Young Stars in World Football Who Could Be the Next Great Player]. Bleacher Report.</ref><ref>[http://metro.co.uk/2013/02/20/manchester-united-sound-out-porto-over-james-rodriguez-nani-swap-3506384/ James Rodriguez for Luis Nani transfer proposed by Manchester United]. Metro.co.uk.</ref>. Ягоныя навычкі плэймэйкера прымусілі многіх лічыць яго пераемнікам былой калюмбійскай зоркі [[Карляс Вальдэрама|Карляса Вальдэрамы]]. Атакуючы характар ​​і стыль гульні Хамэса параўноўваецца са стылем і характарам гульні [[Крыштыяну Раналду]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131111183547/http://www.fansfc.com/ManchesterUnited/story/39377/12.html Manchester United eye New Ronaldo]. Fansfc.</ref>. == Кар’ера == === Клюбная === У дарослым футболе дэбютаваў у 2006 годзе выступамі за клюб «[[Энвігада (футбольны клюб)|Энвігада]]», у якім правёў два сэзоны. У 2008 годзе перайшоў у склад аргентынскага клюбу «[[Банфільд (футбольны клюб)|Банфільд]]». Дэбютаваў за новы клюб 7 лютага 2009 году. 27 лютага гулец забіў свой першы гол далёкім стрэлам у браму, дзякуючы чаму ягоны клюб атрымаў перамогу зь лікам 3:1 над клюбам «[[Расарыё Сэнтраль]]». У 2009 годзе ён стаў сталым гульцом асноўнага складу, беручы ўдзел у коны матчы Апэртуры 2009 году. Ягоны другі гол за «Банфільд» прыйшоўся на 26 верасьня, калі ён прымусіў да смутку брамніка каманды «[[Ньюэлз Олд Бойз Расарыё|Ньюэлз Олд Бойз]]». Ягоны гол дапамог клюбу атрымаць перамогу й стаць пераможцамі [[чэмпіянат Аргентыны па футболе|аргентынскага чэмпіянату]] ўпершыню ў гісторыі клюбу. Да складу клюбу «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]» далучыўся 6 ліпеня 2010 году за 5,1 млн эўра, падпісаўшы кантракт на чатыры гады. 24 траўня 2013 году францускі клюб «[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]» набыў гульца за 45 млн эўра й ягонага аднаклюбніка [[Жуан Маўтыньню|Жуана Маўтыньню]] за 25 млн эўра. Радрыгес падпісаў кантракт з французамі да 2018 году. Гулец дэбютаваў у складзе манэгаскаў у матчы супраць «[[Бардо (футбольны клюб)|Бардо]]», дзе «Манака» трываў перамогу зь лікам 2:0. Наступны матч [[Француская Ліга 1|Лігі 1]] Радрыгес прапусьціў з прычыны атрыманьня магчымага пашкоджаньня<ref>[https://web.archive.org/web/20131117203614/http://www.planete-asm.fr/actualite/12217-joao-moutinho-toujours-absent-james-rodriguez-de-retour.html Joao Moutinho toujours absent, James Rodriguez de retour]. Planete-ASM.fr.</ref>. Свой першы гол за францускі клюб Радрыгес забіў у матчы супраць «[[Бастыя (футбольны клюб)|Бастыі]]», гульня скончылася зь лікам 3:0, пры гэтым паўабаронца прыняў удзел у стварэньні 2 іншых галоў. У матчы супраць «[[Сэнт-Эт’ен (футбольны клюб)|Сэнт-Эт’ену]]» калюмбійскі футбаліст ня толькі аддаў дзьве галявыя перадачы, але і быў абраны ў якасьці гульца матчу, а ягоны клюб перамог 2:1. У наступных гульянх Хамэс працягнуў сваю добрую гульню, стала забіваючы мячы ў брамы супернікаў. Францускія СМІ пачалі называць Радрыгеса магчыма найлепшым футбалістам Лігі 1 у сувязі зь ягоным уражлівым дэбютам за «Манака»<ref>[https://web.archive.org/web/20140305123921/http://www.nicematin.com/as-monaco/james-rodriguez-las-monaco-joue-le-titre.1639692.html James Rodriguez: L'AS Monaco joue le titre]. NiceMatin.com.</ref>. Хамэс скончыў свой ​​дэбютны сэзон без трафэяў, але здолеў дапамагчы «Манака» забясьпечыць месца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]] на наступны год і зарабіць месца ў сымбалічнай зборнай Лігі 1<ref>[http://www.mundodeportivo.com/20140511/futbol/ibrahimovic-mejor-jugador-de-francia-james-rodriguez-tercero_54407819411.html Ibrahimovic mejor jugador de Francia; James Rodríguez tercero]. Mundodeportivo.com.</ref>. 22 ліпеня 2014 году было абвешчана пра пераход Хамэса ў табар мадрыдзкага «[[Рэал Мадрыд|Рэалу]]». Гулец падпісаў 6-гадовы кантракт з клюбам, які выклаў за гульца 80 млн эўра. Такім чынам гэты пераход стаў самым дарагім трансфэрам з удзел калюмбійцаў, пераўзышоўшы трансфэр [[Радамэль Фалькао Гарсія|Фалькао]] ў «Манака» за 60 млн эўра ў 2013 годзе. Прэзэнтацыю гульца ў якасьці футбаліста «Рэалу» наведалі 45 тысяч гледачоў. За 48 гадзінаў пасьля падпісаньня Хамэса было прададзена 345 тысяч кашуляў зь ягоным прозьвішчам, што стала сусьветным рэкордам<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/real-madrid/10989207/Real-Madrid-sell-345000-James-Rodriguez-replica-shirts-in-48-hours.html Real Madrid sell 345,000 James Rodriguez replica shirts in 48 hours]. The Telegraph</ref>. === Міжнародная === 11 кастрычніка 2011 году дэбютаваў у афіцыйных матчах у складзе [[Мужчынская зборная Калюмбіі па футболе|нацыянальнай зборнай Калюмбіі]] ў гульні супраць [[Мужчынская зборная Балівіі па футболе|зборнай Балівіі]]. Разам са зборнай Калюмбіі ўзяў удзел на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|чэмпіянаце сьвету 2014 году]], дзе забіў 6 мячоў, стаўшы найлепшым бамбардзірам ня толькі нацыянальнай зборнай, але і спаборніцтва. == Дасягненьні == '''«Банфільд»''': * [[Чэмпіянат Аргентыны па футболе|Чэмпіён Аргентыны]]: 2009(а) '''«Порту»''': * [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|Чэмпіён Партугаліі]]: 2011, 2012, 2013 * Уладальнік [[Кубак Партугаліі па футболе|Кубка Партугаліі]]: 2011 * Уладальнік [[Супэркубак Партугаліі па футболе|Супэркубка Партугаліі]]: 2010, 2011, 2012 * Уладальнік [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: 2011 '''«Рэал»''': * [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе|Чэмпіён Гішпаніі]]: 2017, 2020 * Уладальнік [[Супэркубак Гішпаніі па футболе|Супэркубка Гішпаніі]]: 2020 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2016, 2017 * Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка Эўропы]]: 2014, 2016 * Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2014, 2016 '''«Баварыя»''': * [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|Чэмпіён Нямеччыны]]: 2018, 2019 * Уладальнік [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]]: 2019 '''«Сан-Паўлу»''': * Уладальнік [[Кубак Бразыліі па футболе|Кубка Бразыліі]]: 2023 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.transfermarkt.com/en/james-rodriguez/profil/spieler_88103.html Профіль] на Transfermarkt * [http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=48091 Статыстыка] на National Football Teams {{Навігацыйная група |назоў = Радрыгес у складзе [[Зборная Калюмбіі па футболе|зборнай Калюмбіі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Калюмбія}}; |Калюмбія на ЧС-2014 |Калюмбія на КА-2015 |Калюмбія на КА-2016 |Калюмбія на ЧС-2018 |Калюмбія на КА-2019 |Калюмбія на КА-2024 |Калюмбія на ЧС-2026 }} {{Найлепшыя бамбардзіры чэмпіянатаў сьвету па футболе}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Радрыгес, Хамэс}} [[Катэгорыя:Калюмбійскія футбалісты]] 26dhdme9ylbnnm69m40ppdkvqcztswv Міхаіл Мустыгін 0 157350 2692240 2630332 2026-09-24T13:02:39Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692240 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Міхаі́л Міха́йлавіч Мусты́гін''' ({{Мова-ru|Михаил Михайлович Мустыгин}}; 27 кастрычніка 1937, [[Каломна]], [[Маскоўская вобласьць]], [[СССР]] — 27 студзеня 2023) — [[СССР|савецкі]] [[футбаліст]], [[нападнік (футбол)|цэнтральны нападнік]], трэнэр. Найбольш вядомы сваімі выступамі за менскае «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]», за якое гуляў 12 сэзонаў. == Кар’ера == У 1953 року пачаў гуляць у футбол у юнацкай камандзе «Авангард» (Каломна). Падчас праходжаньня вайсковае службы быў запрошаны ў клюб Маскоўскай вайсковай акругі «Серпухаў». Сваёй гульнёй прыцягнуў увагу прадстаўнікоў трэнэрскага штабу ЦСКА Масква, куды й быў пераведзены ў 1959. За два сэзоны ў складзе маскоўскіх армейцаў выйшаў на поле толькі ў 14 матчах, таму ў 1961 року перайшоў у «[[Дынама Менск (футбольны клюб|Беларусь]]» (пазьней — «Дынама Менск»), за які выступаў дванаццаць сэзонаў. У складзе клюбу быў адным з асноўных бамбардзіраў, маючы сярэднюю выніковасьць у чэмпіянаце 0,38 галоў/гульня. 8 гадоў быў капітанам каманды. Некалькі разоў выклікаўся ў [[Зборная СССР па футболе|зборную СССР]], аднак праз праблемы са здароўем выступаў толькі ў таварыскіх матчах<ref name="nv334">{{Спасылка|аўтар = Алесь Сивый.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 27 лістапада 2012|url = http://www.nv-online.info/by/334/sport/54574/%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB-%D0%9C%D0%A3%D0%A1%D0%A2%D0%AB%D0%93%D0%98%D0%9D-%C2%AB%D0%A3-%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B8-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%8F%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B1%D1%8B-%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8-%D0%B1%D1%8B-%D1%8F-%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%83-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%BE-500-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%89%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2!%C2%BB.htm|загаловак = Михаил Мустыгин: «У меня ноги отнялись бы, если бы я увидел, что на игру пришло 500 болельщиков!»|фармат = |назва праекту = Спорт|выдавец = [[Народная воля]]|дата = 24 чэрвеня 2014|мова = ru|камэнтар = }}</ref>. Па сканчэньні гульнявое кар’еры перайшоў на трэнэрскую працу ў [[ДЮСШ|дзіцяча-юнацкія спартовыя школы]]<ref name="pressball22377">{{Спасылка|аўтар = Егор Бачило.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 1 лістапада 2007|url = http://www.pressball.by/articles/football/interview/22377|загаловак = Юбилей. Михаил Мустыгин: другие ценности|фармат = |назва праекту = Футбол / Интервью|выдавец = [[Прессбол]]|дата = 24 чэрвеня 2014|мова = ru|камэнтар = }}</ref>. Сярод ягоных выхаванцаў — [[Ігар Гурыновіч]], [[Ігар Крывушэнка]], [[Юры Пунтус]]<ref name="nv334" />. Пасьля выхаду на пэнсію жыў у [[Малінаўка (Бараўлянскі сельсавет)|Малінаўцы]] пад Менскам<ref name="pressball22377" /><ref>{{Спасылка|аўтар = Ігар Карней.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 23 чэрвеня 2014|url = http://www.svaboda.org/content/article/25432105.html|загаловак = Мустыгін: Ня бачу прычынаў, каб заўзець за Расею|фармат = |назва праекту = Грамадзтва|выдавец = [[Радыё «Свабода»]]|дата = 24 чэрвеня 2014|мова = |камэнтар = }}</ref>. == Дасягненьні == * Бронзавы прызэр [[Чэмпіянат СССР па футболе 1963 году (кляса «А»)|чэмпіянату СССР 1963 року]] * Найлепшы бамбардзір [[Чэмпіянат СССР па футболе|чэмпіянатаў СССР]] [[Чэмпіянат СССР па футболе 1962 году (кляса «А»)|1962]] (17 галоў) і [[Чэмпіянат СССР па футболе 1967 году (кляса «А»)|1967]] (19 галоў) рокаў * Уключаны ў сьпіс найлепшых футбалістаў сэзону 1963, 1967 рокаў * [[Майстар спорту]] (1963) * [[Мэдаль «За працоўныя адзнакі»]] (1968) * Ганаровы знак [[БФФ]] (2007)<ref>{{Навіна|аўтар= |загаловак= Михаилу Мустыгину — 76!|спасылка= http://dinamo-minsk.by/be/press-tsentr/~shownews/mustygin_28_10_2013|выдавец= [[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|дата публікацыі= 28 кастрычніка 2013|дата доступу= 24 чэрвеня 2014|мова = ru}}</ref> == Дадатковыя зьвесткі == Міхаіл Мустыгін зьняўся ў фільме «[[Зімародак (фільм)|Зімародак]]» (1972) рэжысэра [[Вячаслаў Нікіфараў|Вячаслава Нікіфарава]]<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/2502/annot/|загаловак = Зимородок|фармат = |назва праекту = Информация о фильме|выдавец = Кино-Театр.ru|дата = 24 чэрвеня 2014|мова = ru|камэнтар = }}</ref> ў ролі Васіля<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/2502/titr/|загаловак = Зимородок|фармат = |назва праекту = Актёры и роли|выдавец = Кино-Театр.ru|дата = 24 чэрвеня 2014|мова = ru|камэнтар = }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160304090937/http://www.fifastat.ru/pl_europe/russia/mustygin.html Кароткая біяграфія]{{ref-ru}} * [http://footballfacts.ru/players/107084-mustygin-mihail-mihajlovich Статыстыка выступаў] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мустыгін, Міхаіл Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Савецкія футбалісты]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя мэдалём «За працоўныя адзнакі»]] [[Катэгорыя:Савецкія футбольныя трэнэры]] [[Катэгорыя:Беларускія футбольныя трэнэры]] etalcl5eyc1wo80akh34stl9jmrmjtl Цітаград Падгорыца 0 162310 2692486 2620889 2026-09-25T11:35:51Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692486 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Цітаград Падгорыца |Лягатып = |ПоўнаяНазва = Omladinski Fudbalski Klub Titograd Podgorica |Заснаваны = 1950 |Горад = [[Падгорыца]], [[Чарнагорыя]] |Стадыён = [[Младаст (стадыён)|Младаст]] |Умяшчальнасьць = 2000 |Прэзыдэнт = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Чарнагорыі|ЦітаградПаЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Чарнагорыі|ЦітаградПаСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Чарнагорыі|ЦітаградПа}} |Сайт = http://ofktitograd.me/ |Прыналежнасьць = Чарнагорскія }} «'''Цітаград'''» — чарнагорскі футбольны клюб з гораду [[Падгорыца|Падгорыцы]]. Заснаваны ў 1950 годзе. [[Чэмпіянат Чарнагорыі па футболе|Чэмпіён Чарнагорыі]] (2016), двухразовы ўладальнік [[Кубак Чарнагорыі па футболе|Кубка Чарнагорыі]] (2015, 2018). == Гісторыя == Да чэрвеня 2018 году клюб меў назву «Младаст». == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20190323193702/http://www.ofktitograd.me/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Падгорыца‎]] [[Катэгорыя:Футбольныя клюбы, заснаваныя ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:1950 год у Чарнагорыі]] 79af3mkllnjs8vrz6zzxheu4p2uk23j Стэван Ёвэтыч 0 163133 2692394 2688019 2026-09-25T02:33:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692394 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Стэ́ван Ёвэтыч''' ({{Мова-sh|Стeвaн Joвeтић}}; {{Н}} 2 лістапада 1989 году, [[Падгорыца|Цітаград]], [[СФР Югаславія]]) — [[Чарнагорыя|чарнагорскі]] [[футбол]]ьны [[нападнік (футбол)|нападнік]], гулец кіпрскага клюбу [[АЭЛ Лімасол|АЭЛ]] і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Чарнагорыі па футболе|зборнай Чарнагорыі]]. Па стылі гульні яго параўноўваюць з [[Рабэрта Баджа]]<ref>http://www.mirrorfootball.co.uk/opinion/blogs/mirror-football-blog/Seria-A-football-blog-What-can-Chelsea-fans-expect-from-top-target-Stevan-Jovetic-Our-Serie-A-expert-Mina-Rzouki-has-the-answers-article866015.html</ref>. == Кар’ера == === Клюбная === Стэван Ёвэтыч дэбютаваў на прафэсійным узроўні за клюб «[[Партызан Бялград]]» 9 красавіка 2006 году<ref>[https://web.archive.org/web/20091003124905/http://www.uefa.com/footballeurope/news/Kind=2/newsId=412536.html Belgrade faces the naked truth]. Uefa.com. Retrieved on 8 January 2012.</ref>, у 16-гадовым узросьце<ref name="10things">[http://www.mirrorfootball.co.uk/opinion/blogs/mirror-football-blog/10-things-you-need-to-know-about-Fiorentina-hotshot-Stevan-Jovetic-article175927.html 10 things you need to know about Fiorentina hotshot Stevan Jovetic]. Mirrorfootball.co.uk (2 November 1989). Retrieved on 8 January 2012.</ref>. 2 жніўня 2007 року, у 17-гадовым узросьце, зрабіў свой першы [[хет-трык]] у матчы [[Кубак УЭФА 2007—2008 гадоў|Кубка УЭФА]] са «[[Зрынскі Мостар|Зрынскім]]»<ref>[http://www.b92.net/sport/vesti.php?yyyy=2007&mm=08&dd=02&nav_id=257933 Partizan deklasirao Zrinjski 5:0 (in Serbian)]. B92.net. Retrieved on 8 January 2012.</ref>. Пасьля сыходу ў дортмундзкую «[[Барусія Дортмунд|Барусію]]» [[Антоніё Рукавіна|Антоніё Рукавіны]] Ёвэтыч замяніў яго на пасадзе капітана каманды, стаўшы самым маладым капітанам у гісторыі клюбу ва ўзросьце 17 гадоў, 10 месяцаў і 21 дня (папярэдні рэкорд належаў [[Альбэрт Надзь|Альбэрту Надзю]], якому было 19 гадоў)<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,11835_3161171,00.html Partizan deny Jovetic deal]. Skysports.com (18 February 2008). Retrieved on 8 January 2012.</ref>. 31 кастрычніка 2012 яшчэ маладзейшым за Ёвэтыча капітанам стане [[Нікола Нінкавіч]]<ref>[http://sport.blic.rs/Fudbal/Domaci-fudbal/222789/Ninkovic-nasledio-Jovetica-i-postao-najmladji-kapiten-u-istoriji-Partizana Ninković nasledio Jovetića i postao najmlađi kapiten u istoriji Partizana]. Blic.rs (31 October 2012). Retrieved on 13 September 2013.</ref>. 10 траўня 2008 клюб [[Сэрыя A|Сэрыі А]] «[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]]» набыў нападніка за [[£]]8 мільёнаў<ref>[https://web.archive.org/web/20091003021402/http://goal.com/en/news/711/fiorentina/2008/05/10/690916/fiorentina-announce-jovetic-signing Fiorentina Announce Jovetic Signing]</ref>. Першы свой гол за новы клюб Ёвэтыч забіў з пэнальці 5 красавіка 2009 у браму «[[Аталянта Бэргама|Аталянты]]»<ref>[http://www.goal.com/en/news/10/italy/2009/04/07/1195898/stevan-jovetic-happy-with-first-fiorentina-goal Stevan Jovetic Happy With First Fiorentina Goal]. Goal.com (7 April 2009). Retrieved on 8 January 2012.</ref>. На перадсэзоннай трэніроўцы ў 2010 року Стэван Ёвэтыч атрымаў траўму і быў вымушаны прапусьціць увесь сэзон<ref>{{Спасылка|аўтар = Salvatore Landolina.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 4 жніўня 2010|url = http://www.goal.com/en-gb/news/3276/serie-a/2010/08/04/2055595/fiorentinas-stevan-jovetic-out-for-up-to-seven-months-with|загаловак = Fiorentina’s Stevan Jovetic out for up to seven months with knee ligament damage|фармат = |назва праекту = Goal.com|выдавец = |дата доступу = 7 лютага 2015|мова = en|камэнтар = }}</ref>. Наступны сэзон пачаў у выдатнай форме, адразу зрабіўшы дубаль у матчы з «[[Парма (футбольны клюб)|Парма]]й». 19 ліпеня 2013 року перайшоў у клюб ангельскай [[Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лігі]] «[[Манчэстэр Сіці]]» за суму £22 мільёны<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23369164 «Manchester City: Stevan Jovetic completes move from Fiorentina»] BBC Sport. 19 July 2013. Retrieved 19 July 2013.</ref>. Ён выбраў сабе 35 нумар, такі, які меў і ў «Партызане». Дэбют за манчэстэрскі клюб адбыўся 14 верасьня ў выязным матчы супраць «[[Сток Сіці]]»<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23999231 «Stoke 0-0 Manchester City»] BBC Sport. 14 September 2013. Retrieved 17 September 2013.</ref>, а першы гол забіў 24 верасьня ў браму «[[Ўіган Атлетык|Ўігану]]»<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24122130 «Manchester City 5-0 Wigan»] BBC Sport. 24 September 2013. Retrieved 24 September 2013.</ref>. === Міжнародная === [[Файл:Stevan Jovetic 2012 MNE.jpg|значак|170пкс|Ёвэтыч у форме нацыянальнай зборнай]] Ёвэтыч трапіў у першы склад [[Мужчынская зборная Чарнагорыі па футболе|зборнай Чарнагорыі]], упершыню скліканай у 2007 року, і рэгулярна выклікаўся ў [[Моладзевая зборная Чарнагорыі па футболе|моладзевую зборную]]<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,12875_3634473,00.html Viola land Jovetic coup]. Skysports.com (31 May 2008). Retrieved on 8 January 2012.</ref>. Першы гол на міжнародным узроўні забіў 20 жніўня 2008 року ў выязным матчы з [[Мужчынская зборная Вугоршчыны па футболе|зборнай Вугоршчыны]]. == Узнагароды == '''«Партызан»''': * [[Чэмпіянат Сэрбіі па футболе|Чэмпіён Сэрбіі]]: 2008 * Уладальнік [[Кубак Сэрбіі па футболе|Кубка Сэрбіі]]: 2008 '''«Манчэстэр Сіці»''': * [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 2014 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2014 '''«Алімпіякос»''': * Пераможца [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА|Лігі канфэрэнцыяў]]: 2024 '''«Амонія»''': * [[Чэмпіянат Кіпру па футболе|Чэмпіён Кіпру]]: 2026 == Крыніцы == {{Крыніцы|35em}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20141222141425/http://www.sjovetic.com/ Афіцыйная бачына] * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=45878 Профіль]{{ref-en}} на SoccerBase * [http://www.national-football-teams.com/player/21414/Stevan_Jovetic.html Профіль]{{ref-en}} на National football teams * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=300336/ Профіль]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} на бачыне [[ФІФА]] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ёвэтыч, Стэван}} [[Катэгорыя:Чарнагорскія футбалісты]] 6hapwzj987v7aewj7xvmblhufwhz7m7 Тайлер Сэгін 0 165641 2692400 2638750 2026-09-25T05:46:47Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692400 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Тайлер Сэгін |Клюб = [[Далас Старз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Плімут Ўэйлерз]] * [[Бостан Бруніз]] * [[Біль (хакейны клюб)|Біль]] }} |Пачатак кар’еры = 2010 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Канада}} |Драфт НХЛ = 2 |Год драфту = 2010 |Клюб драфту = [[Бостан Бруінз]] |Заля славы = |Старонка = }} '''Та́йлер Сэгі́н''' ({{мова-en|Tyler Seguin}}; {{Н}} 31 студзеня 1992 году, [[Брамптан]], [[Канада]]) — канадзкі хакеіст, гулец клюбу «[[Далас Старз]]», які выступае ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] і [[Мужчынская зборная Канады па хакеі|нацыянальнай зборнай Канады]]. Быў задрафтаваны клюбам «[[Бостан Бруінз]]» у 2010 годзе і ўжо ў першы свой сэзон стаў уладальнікам [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]]. [[НХЛ 2011—2012 году|Сэзон 2011—2012 году]] скончыў з паказчыкам [[плюс-мінус]] +34, што сталася найлепшым паказчыкам у НХЛ таго сэзону. Падчас лакаўту выступаў за швайцарскі «[[Біль (хакейны клюб)|Біль]]». У 2013 годзе быў абменены ў клюб «Далас Старз», дзе паводле вынікаў рэгулярнага [[НХЛ 2013—2014 гадоў|сэзону 2013—2014 гадоў]] Тайлер у зьвязку з [[Джэймі Бэн|Джэймі Бэнам]], капітанам «Старз», склаў адну з самых выніковых параў нападнікаў у НХЛ. == Дасягненьні == * Уладальнік [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]]: 2011 == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150512143319/http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8475794 Старонка] на NHL.com * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=116079 Старонка] на The Internet Hockey Database {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сэгін, Тайлер}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брамптане]] [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Плімут Ўэйлерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бостан Бруінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Біль»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Далас Старз»]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Стэнлі]] ehk9qpn410ch7ao464nqj3vzanarmwh Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2015 году 0 166321 2692469 2646876 2026-09-25T10:07:48Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692469 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2014—2015 гадоў|Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2015 году]]''' прайшоў у [[Бэрлін]]е на стадыёне «[[Алімпійскі стадыён (Бэрлін)|Алімпійскі]]», дзе сустракаліся італьянскі «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]» і гішпанскі клюб «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]». Гэта быў 60-ы фінал у гісторыі Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў і 23-і фінал у гісторыі [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў УЭФА]]. Футбольны матч прайшоў у суботу 6 чэрвеня 2015 году. Пераможца Лігі чэмпіёнаў атрымаў права згуляць з клюбам «[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]]», пераможцам [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]], у гульні за [[Супэркубак УЭФА]] ў 2015 годзе, а таксама ў паўфінале [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]] па футболе. == «Алімпіяштадыян» == [[Файл:Olympicstadium2.jpg|міні|350пкс|«Алімпіяштадыян»]] {{Асноўны артыкул|Алімпійскі стадыён (Бэрлін)}} «[[Алімпійскі стадыён (Бэрлін)|Алімпіяштадыян]]» быў абраны арэнай правядзеньня фінальнага матчу Лігі чэмпіёнаў выканаўчым камітэтам УЭФА ў [[Лёндан]]е 23 траўня 2013 году. Матч быў першым фіналам Лігі чэмпіёнаў, які прайшоў у [[Бэрлін]]е. Не зважаючы на гэта, стадыён мае на сваім рахунку правядзеньне іншых элітных матчаў. У 2006 годзе бэрлінская арэна прыняла 6 матчаў [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|сусьветнага першынства]], у тым ліку фінал. == Перад гульнёй == Былы гулец зборнай Нямеччыны [[Карл-Гайнц Рыдле]], які выйграў Лігу чэмпіёнаў у складзе дортмундзкай «Барусіі» ў 1997 годзе, быў названы ў якасьці пасла фінальнага матчу<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2137889.html Riedle relishing ambassadorial role]. UEFA.com</ref>. У фінальным матчы 1997 году менавіта Рыдле двойчы забіў у браму турынскага «Ювэнтусу», такім чынам, пакінуўшы італьянцаў без трафэю. === Квіткі === Агульная ўмяшчальнасьць бэрлінскага стадыёну складае 70 500 чалавек, зь іх толькі 46 000 квіткоў былі даступныя для заўзятараў і шырокай грамадзкасьці, пры гэтым дзьве каманды фіналісты атрымалі 20 000 квіткоў кожны і 6000 квіткоў былі даступныя для продажу прыхільнікам па ўсім сьвеце праз сайт УЭФА ад 5 да 23 сакавіка 2015 году ў чатырох цэнавых катэгорыях: 390, 280, 160 і 70 эўра<ref>[https://web.archive.org/web/20150313195751/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2217443.html Apply for Champions League final tickets from Thursday]. UEFA.com</ref>. Астатнія 24 500 квіткоў былі выдзеленыя спонсарам і службовымі асобам<ref>[https://web.archive.org/web/20150329002907/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/champions-league-final-2015-uefa-allocate-24500-tickets-for-officials-sponsors-and-corporate-hospitality-10083151.html Champions League final 2015: Uefa allocate 24,500 tickets for officials, sponsors and corporate hospitality]. The Independent</ref>. == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 6 чэрвеня 2015 |час = 21:45 |каманда1 = [[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] {{Сьцяг Італіі}} |лік = 1:3 |пратакол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000552/match=2015227/index.html Пратакол] |каманда2 = {{Сьцяг Гішпаніі}} [[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |галы1 = [[Альвара Марата|Марата]] {{Гол|55}} |галы2 = [[Іван Ракіціч|Ракіціч]] {{Гол|4}}<br>[[Люіс Суарэс|Суарэс]] {{Гол|68}}<br>[[Нэймар]] {{Гол|90+7}} |стадыён = [[Алімпійскі стадыён (Бэрлін)|Алімпійскі]], [[Бэрлін]] |гледачы = |судзьдзя = [[Джунэйт Чакыр]] ([[Турэччына]]) |справаздача = |смі = }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- |Бр ||'''1''' ||[[Джанлюіджы Буфон]] ([[капітан (футбол)|к]]) |- |Аб ||'''26'''||[[Штэфан Ліхтштайнэр]] |- |Аб ||'''15''' ||[[Андрэа Барцальі]] |- |Аб ||'''19''' ||[[Леанарда Бануччы]] |- |Аб ||'''33''' ||[[Патрыс Эўра]] || || {{З поля|89}} |- |ПА ||'''21'''||[[Андрэа Пірлё]] |- |ПА ||'''8''' ||[[Кляўдыё Маркізіё]] |- |ПА ||'''6'''||[[Поль Пагба]] || {{ЖК|41}} |- |ПА ||'''23'''||[[Артура Відаль]] || {{ЖК|11}} || {{З поля|79}} |- |Нап ||'''10''' ||[[Карляс Тэвэс]] |- |Нап ||'''9''' ||[[Альвара Марата]] || || {{З поля|85}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- |Бр ||'''30'''||[[Марка Старары]] |- |Аб ||'''5''' ||[[Анджэлё Агбона]] |- |ПА ||'''11'''||[[Кінгсьлі Каман]] || || {{На поле|89}} |- |ПА ||'''20'''||[[Сымонэ Падаін]] |- |ПА ||'''37'''||[[Рабэрта Пэрэйра]] || || {{На поле|79}} |- |ПА ||'''27'''||[[Стэфана Стурара]] |- |Нап ||'''14'''||[[Фэрнанда Льярэнтэ]] || || {{На поле|85}} |- |colspan=3|'''Трэнэр:''' |- |colspan=4|[[Масыміліяна Алегры]] |} | |style="vertical-align:top; width:50%"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto" |- !width=25| !!width=25| |- |Бр ||'''1'''||[[Марк-Андрэ тэр Штэген]] |- |Аб ||'''22'''||[[Даніел Алвэс]] |- |Аб ||'''3'''||[[Жэрар Піке]] |- |Аб ||'''14''' ||[[Хавіер Маскерана]] |- |Аб ||'''18''' ||[[Жордзі Альба]] |- |ПА ||'''4''' ||[[Іван Ракіціч]] || || {{З поля|90+1}} |- |ПА ||'''5''' ||[[Сэрхіё Бускетс]] |- |ПА ||'''8'''||[[Андрэс Іньеста]] ([[капітан (футбол)|к]]) || || {{З поля|78}} |- |Нап ||'''10''' ||[[Ліянэль Мэсі]] |- |Нап ||'''9'''||[[Люіс Суарэс]] || {{ЖК|70}} || {{З поля|90+6}} |- |Нап ||'''11''' ||[[Нэймар]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- |Бр ||'''13''' ||[[Кляўдыё Брава]] |- |Аб ||'''24'''||[[Жэрэмі Мат’ё]] || || {{На поле|90+1}} |- |Аб ||'''15''' ||[[Марк Бартра]] |- |Аб ||'''21'''||[[Адрыяну Карэя|Адрыяну]] |- |ПА ||'''6'''||[[Чаві]] || || {{На поле|78}} |- |ПА ||'''12'''||[[Рафіньня Алькантара|Рафіньня]] |- |Нап ||'''7''' ||[[Пэдра Радрыгес Ледэсма|Пэдра]] || || {{На поле|90+6}} |- |colspan=3|'''Трэнэр:''' |- |colspan=4|[[Люіс Энрыке]] |} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/index.html Афіцыйны сайт] {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2014—2015 гадоў}} [[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў]] [[Катэгорыя:2015 год у футболе]] i9hndtv47brjulzd460k8gsax73lkds Тацяна Троіна 0 176807 2692403 2282290 2026-09-25T06:17:30Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692403 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |Імя = Тацяна Троіна |Фота = |Шырыня = 250px |Подпіс = |Пазыцыя = [[Лёгкі форвард]] |Рост = 187 см |Вага = 76 кг |Клюб = Баскет Гдыня |Нумар = 13 |Грамадзянства = [[Беларусь]] |Дата нараджэньня = {{Нарадзілася|30|6|1981|1}} |Месца нараджэньня = [[Менск]], БССР |Школа = Гарызонт (Менск) |Коледж = Індэпэндэнс Камюніці Каледж (Канзас) |Унівэрсытэт = Паўднёвая Караліна |Драфт = |Год драфту = |Каманда драфту = |Гульні = |Ачкі = |Падборы = |Перадачы = |Каманды = <nowiki></nowiki> * 1996–98 РВАР-Гарызонт * 1998–00 Індэпендэнс Камюніці Каледж * 2000–02 Паўднёвая Караліна * 2002–03 Маркопал * 2003–05 Лотас Гдыня * 2005–06 Раанана * 2006–07 Хапаэль Хайфа * 2007{{0}}{{0}}{{0}} Лотас Гдыня * 2007–08 Рамат Хашарон * 2008–09 ТТТ Рыга * 2009–10 Надзея Арэнбург * 2009–10 Тыргавіштэ * 2010–12 Гарызонт Мінск * 2012–13 Нант-Рэзэ * 2013–15 Гарызонт Мінск * 2015–{{0}}{{0}} Лотас Гдыня |Мэдалі = <nowiki></nowiki> {{турнір|[[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянаты Эўропы]]}} {{мэдаль|Бронза|[[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод жанчын 2007 году|Італія-2007]]}} |Узнагароды = <nowiki></nowiki> }} '''Тацяна Троіна''' (нарадзілася 30 чэрвеня 1981 году, [[Менск]]) — прафэсійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Іграе на пазыцыі [[Лёгкі форвард|атакуючага форварду]]. == Жыцьцяпіс == Баскетболам пачала займацца ў 1991 годзе ў менскім «Гарызонце». Першы трэнер — Аляксандар Лазоўскі. Пасьля вучылася ў Рэспубліканскай вучэльні алімпійскага рэзэрву ў [[Менск]]у. Разам са зборнай стала 4-й на чэмпіянаце Эўропы сярод кадэтак 1997 году. У 1998 годзе паехала вучыцца ў баскетбольны каледж у ЗША. Пасьля каледжу навучалася ва ўнівэрсытэце Паўднёвай Караліны па спэцыяльнасьці гатэльна-рэстаранны бізнэс<ref>[http://www.pressball.by/articles/basketball/interview/3472 Партрэт. Таццяна Троіна: я закаханая…]{{ref-ru}}</ref>. З-за траўмы прапусьціла гульні нацыянальнай зборнай Эўра-2013 і чэмпіянат сьвету ў 2014-м годзе. == Нацыянальная зборная == Дэбютавала за дарослую [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі па баскетболе]] 20 лістапада 2002 г. у гульні супраць Славаччыны. За нацыянальную зборную гуляе пад нумарам 13. Удзельніца Алімпійскіх гульняў у [[Летнія Алімпійскія гульні 2008 году|Пекіне]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|Рыё-дэ-Жанэйра]], чэмпіянатаў сьвету 2010 і 2014, а таксама чэмпіянатаў Эўропы 2007, 2009, 2011 і 2015. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201203213207/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q//pid/25578/_//players.html Статыстыка Тацяны Троінай на сайце ФІБА] * [https://www.instagram.com/troina/ instagram Троінай] * [https://web.archive.org/web/20161005081204/http://minsknews.by/blog/2016/06/30/krasivaya-s-myachom-i-na-kablukah-titulovannaya-basketbolistka-tatyana-troina-o-sporte-i-ne-tolko/ Красивая с мячом и на каблуках — титулованная баскетболистка Татьяна Троина о спорте и не только], Менск-Навіны * [http://www.pressball.by/articles/author/shurko/40639 Троиной оргазм. Ужель та самая Татьяна?], [[Прессбол]] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Троіна, Тацяна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія баскетбалісткі]] [[Катэгорыя:Беларускія баскетбалісты і баскетбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты і баскетбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты і баскетбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году]] dhzcbvbyttkmq54xtz8dm0hm2eyzf7r Натальля Трафімава 0 176866 2692256 2586374 2026-09-24T13:55:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692256 wikitext text/x-wiki {{Баскетбалістка |Мэдалі = <nowiki></nowiki> {{турнір|[[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянаты Эўропы]]}} {{мэдаль|Бронза|[[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод жанчын 2007 году|Італія-2007]]}} }} '''Натальля Трафімава''' ({{Н}} 16 чэрвеня 1979 году, [[Менск]]) — прафэсійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Гуляла на пазыцыі [[лёгкі форвард|лёгкага форварду]]. З пачатку 2017 году — трэнэр [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|Нацыянальнай зборнай Беларусі]]. Найлепшы трэнэр Беларусі 2018 году. == Жыцьцяпіс == Баскетболам пачала займацца ў 1993 годзе ў менскай СДЮШАР-10. Выступала за команды: РВАР (Менск, 1995-97), «Гарызонт» (Менск, 1997-99), «Лончнасьць» (Ольштын, Польшча, 1999—2003), «Стары Бровар АЗС» (Познань, Польшча, 2003-04), «Вісла» (Кракаў, Польшча, 2004—2008)<ref>[http://www.pressball.by/articles/basketball/interview/20600 Портрет. Наталья Трофимова: тренер только мешал], Прэссбол, 2007</ref>, «Утэкс РОВ» (Рыбнік, Польшча, 2008-09), CCC (Палкавіцэ, Польшча 2009-11), «ЛКС Сымэнс АГД» (Лодзь, Польшча, 2011-12). З 2015 году галоўны трэнэр клюбу «Гарызонт» (Менск). Працягвае выступаць за клюб<ref>[http://www.bc-horizont.com/komanda/ Каманда БК «Гарызонт»]</ref>. Чэмпіёнка Беларусі (1997-99) і Польшчы (2006-07), срэбраны прызэр чэмпіянату Беларусі (1996) і Польшчы (2004-05). == Нацыянальная зборная == Была капітанам нацыянальнай зборнай. Удзельніца Алімпійскіх гульняў у [[Летнія Алімпійскія гульні 2008 году|Пэкіне]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|Рыю-дэ-Жанэйру]]. З пачатку 2017 году прызначана галоўным трэнэрам нацыянальнай зборнай. Пад кіраўніцтвам Натальлі Трафімавай зборная гуляла ня вельмі ўдала, прайграла шмат і афіцыйных, і таварыскіх матчаў. У жніўні 2017 году зьявілася інфармацыя, што Трафімава рыхтуецца стаць маці і можа пакінуць пасаду трэнэра<ref>[https://euroradio.fm/u-zhanochay-basketbolnay-zbornay-belarusi-mozha-zyavicca-novy-galouny-trener У жаночай баскетбольнай зборнай Беларусі можа з’явіцца новы галоўны трэнер], «Эўрарадыё», 21-08-2017</ref>. == Узнагароды == * Бронзавы мэдаль чэмпіянату Эўропы ў 2007 * 3 залатых мэдалі чэмпіянату Польшчы (2006, 2007, 2008) * 3 срэбраныя мэдалі чэмпіянату Польшчы (2004, 2005, 2011) * 4 месца на Алімпійскіх гульнях у Пэкіне, 2008 * 4 месца на чэмпіянаце сьвету ў 2010 годзе * 4 месца на чэмпіянаце Эўропы ў 2009 годзе == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20181029191626/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Nataliya%20TRAFIMAVA/pid/22976/_//players.html Статыстыка Натальлі Трафімавай на сайце ФІБА] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Трафімава, Натальля}} [[Катэгорыя:Беларускія баскетбалісткі]] [[Катэгорыя:Беларускія баскетбалісты і баскетбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты і баскетбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты і баскетбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году]] [[Катэгорыя:Беларускія баскетбольныя трэнэры]] 2kgmhb0tl77l6w9ht6ud3gjqtpwyh3l НХЛ 2016—2017 гадоў 0 182907 2692242 2428920 2026-09-24T13:09:55Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692242 wikitext text/x-wiki '''НХЛ у сэзоне 2016—2017 гадоў''' — 100-ы (99-ы гульнявы) сэзон [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]], які распачаўся 12 кастрычніка 2016 году. У розыгрышу лігі ўзялі ўдзел 30 клюбаў. Таксама як і ліга сваё стагодзьдзе адзначае клюб «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]». Гэты сэзон стаў для клюбу «[[Дэтройт Рэд Ўінгс]]» апошнім на пляцоўцы «[[Джо Луіс Арэна]]», з новага сэзону каманда будзе прымаць супернікаў на новай «[[Літл Сызарз Арэна|Літл Сызарз Арэне]]». У гэтым сэзоне было згуляна чатыры матчы на адкрытых пляцоўках. Пераможцам рэгулярнага сэзону другі раз запар і трэці раз у сваёй гісторыі стаў амэрыканскі клюб «[[Вашынгтон Кэпіталз]]». Матчы плэй-оф пачаліся 12 красавіка 2017 году. У фінальнай сэрыі на [[Кубак Стэнлі]] сустракаліся клюбы «[[Пітсбург Пінгвінз]]» і «[[Нэшвіл Прэдатарз]]», перамогу у сэрыі атрымала каманда зь Пітсбургу. == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nhl.com/ice/schedulebyseason.htm?season=20162017&gameType=2&team=&network=&venue= Каляндар сэзону 2016—2017] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайце nhl.com {{Ref-en}} {{Сэзоны НХЛ}} [[Катэгорыя:Сэзоны НХЛ|2016—2017]] oxx2llvtdhcnfuc9nq6hnj7xgyugead Мілан Бадэль 0 183255 2692228 2627169 2026-09-24T12:01:34Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692228 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Мілан Бадэль''' ({{мова-hr|Milan Badelj}}; {{Н}} 25 лютага 1989 году) — харвацкі футбаліст, паўабаронца. Гулец [[Зборная Харватыі па футболе|нацыянальнай зборнай Харватыі]]. == Дасягненьні == '''«Дынама»''': * [[Чэмпіянат Харватыі па футболе|Чэмпіён Харватыі]]: 2009, 2010, 2011, 2012 * Уладальнік [[Кубак Харватыі па футболе|Кубка Харватыі]]: 2009, 2011, 2012 * Уладальнік [[Супэркубак Харватыі па футболе|Супэркубка Харватыі]]: 2009, 2011, 2012 '''«Ляцыё»''': * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2019 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20161118084622/http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=97206/profile/index.html Профіль на сайце УЭФА]{{Ref-en}} {{Навігацыйная група |назоў = Бадэль у складзе [[Зборная Харватыі па футболе|зборнай Харватыі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Харватыя}}; |Харватыя на ЧЭ-2012 |Харватыя на ЧС-2014 |Харватыя на ЧЭ-2016 |Харватыя на ЧС-2018 |Харватыя на ЧЭ-2020 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бадэль, Мілан}} [[Катэгорыя:Харвацкія футбалісты]] 0slp71x32bct9ogl6xcy4cosd78y2io Робэрт Найт 0 187539 2692381 2044503 2026-09-24T22:18:07Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692381 wikitext text/x-wiki {{Музыка}} '''Ро́бэрт Найт''' ({{мова-en|Robert Knight}}, {{Нарадзіўся|24|4|1945}} — {{Памёр|5|11|2017}}<ref>[http://www.tmz.com/2017/11/06/everlasting-love-singer-robert-knight-dead/ Robert Knight 'Everlasting Love' Singer Dead at 72], tmz.com</ref>) — [[ЗША|амэрыканскі]] сьпявак, найбольш вядомы па сваім гіце 1967 году «[[Everlasting Love]]»<ref name="allmusic-bio">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/robert-knight-mn0000292129/biography|title=Robert Knight — Biography|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=2015-02-28}}</ref>. Як піша музычны сайт [[AllMusic]], «сьпявак Робэрт Найт так і застанецца [[артыст аднаго гіта|артыстам аднаго гіта]], але што за гіт! — Яго промневы блякбастар 1967 году «[[Everlasting Love]]» вытрымаў выпрабаваньне часам і застаецца адной з лепшых песень у стылі [[соўл]] свайго часу». У гэтай песьне, што Робэрт Найт напісал разам з [[Мак Гэйдэ|Макам Гэйдэнам]], аўтра жыцьцяпісу сьпевака AllMusic адзначае «Уздымаючуюся ў вышыню аранжыроўку і шчыры, адчувальны вакал Найту». Сынгл адразу стаў гітом, трапіў у дваццатку як у [[Billboard Hot 100|поп-чарт «Білборду»]], так і ў [[Hot R&B/Hip-Hop Songs|рытм-н-блюзавым]]<ref name="allmusic-bio" />. Акрамя «Everlasting Love», у ЗША Найт прасьпяваў невялікія гіты «Blessed Are the Lonely» і «Isn’t It Lonely Together». А таксама ў 1973 годзе патрапіў у першую дзясятку [[UK Singles Chart|Вялікабрытаніі]] зь песьняй «Love on a Mountain Top». Пасьля Найт адыйшоў ад музыкі і прысьвяціў сябе кар’еры ў галіне хімічных дасьледваньняў<ref name="allmusic-bio" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.allmusic.com/artist/robert-knight-mn0000292129 Робэрт Найт] на сайце [[AllMusic]] * [http://www.oldies.com/artist-biography/Robert-Knight.html Жыцьцяпіс Робэрта Найту] на сайце Oldies.com * [https://web.archive.org/web/20040506193220/http://www.cmt.com/artists/az/knight_robert/bio.jhtml Жыцьцяпіс Робэрта Найту] на сайце CMT {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Найт, Робэрт}} [[Катэгорыя:Сьпевакі ЗША]] [[Катэгорыя:Сьпевакі і сьпявачкі ў жанры соўл]] [[Катэгорыя:Рытм-энд-блюзавыя выканаўцы ЗША]] dffquieo3n4ejb25m5ufxq9ox00q7b0 Саша Чаджа 0 191315 2692389 2532861 2026-09-25T00:27:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692389 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |Імя = Саша Чаджа |Фота = |Шырыня = 250px |Подпіс = |Пазыцыя = [[Атакуючы абаронца]] |Рост = 178 см |Вага = |Клюб = Мэрсін БСБ СК |Нумар = |Грамадзянства = [[Босьнія і Герцагавіна]]<br>[[Сэрбія]] |Дата нараджэньня = {{Нарадзілася|13|7|1989|1}} |Месца нараджэньня = [[Сараева]], [[Югаславія]] |Школа = |Коледж = |Драфт = |Год драфту = 2006 |Каманда драфту = |Гульні = |Ачкі = |Падборы = |Перадачы = |Каманды = <nowiki></nowiki> * 2006—2007: Младзе Краішнік (Баня-Лука) * 2007—2009: Жалезьнічар (Сараева) * 2009—2012: [[Вршац (жаночы баскетбольны клюб)|Хемафарм]] * 2012—2013: [[Партызан (жаночы баскетбольны клюб)|Партызан]] * 2013—2014: Альба-Юлія * 2014—2015: Чанык Бэледые * 2015—2017: [[Істанбул Юнівэрсытэсі]] * 2017—д.с : Мэрсін БСБ СК |Мэдалі = <nowiki></nowiki> {{турнір|[[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Эўропы]]}} {{мэдаль|Золата|[[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод жанчын 2015 году|Румынія-2015]]}} }} '''Саша Чаджа''' ({{мова-sr|Саша Чађо}}; нарадзілася 13 ліпеня 1989 году ў [[Сараева|Сараеве]]) — сэрбская баскетбалістка, якая гуляе на пазыцыі [[атакуючы абаронца|атакуючага абаронцы]] ў турэцкім клюбе «Істанбул Юнівэрсытэсі» ([[Чэмпіянат Турцыі па баскетболе сярод жанчын|Турэцкая ліга]]); [[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод жанчын 2015|чэмпіёнка Эўропы 2015 году]] ў складзе [[Жаночая зборная Сэрбіі па баскетболе|зборнай Сэрбіі]]. == Кар’ера гульца == === Клюбная === Прафэсійную кар’еру Саша пачала ў 2006 годзе ў баскетбольным клюбе «Младзе Краішнік» з [[Баня-Лука|Баня-Лукі]], зь якім выйграла Кубак Рэспублікі Сэрбскай. Потым яна выступала за сараеўскі «Жалезьнічар», выйграўшы двойчы чэмпіянат Босьніі і Герцагавіны і адзін раз кубак Босьніі і Герцагавіны. У 2009 годзе перабралася ў сэрбскі чэмпіянат у каманду «Хемафарм» (цяпер «Вршац»), зь якой выйграла двойчы Кубак Сэрбіі (Мілана Цігі Васоевіча) у 2010 і 2012 гадах. У 2013 годзе ў складзе «Партызану» Саша перамагла ў чэмпіянаце Сэрбіі, Кубку Сэрбіі і Міжнароднай жаночай баскетбольнай лізе. Сэзон 2013/2014 правяла ў румынскай камандзе «Альба-Юлія», сэзон 2014/2015 — у турэцкай «Чанык Бэледые», з 2015 да 2017 гуляла за «Істанбул Юнівэрсытэсі». З 2017 — за турэцкі «Мэрсін БСБ СК». === У зборнай === Саша прыцягвалася ў моладзевыя зборныя Босьніі і Герцагавіны, аднак пазьней вырашыла гуляць менавіта за Сэрбію. Так яна трапіла ў зборную Сэрбіі на чэмпіянат Эўропы 2013 году, дзе і дэбютавала на буйных турнірах. Ва ўсіх 9 гульнях, якія правялі сэрбкі, Саша набрала 33 пункты (зь іх 11 у гульні супраць Турэччыны і 10 супраць Гішпаніі), аформіла 18 падбораў і зарабіла 18 асабістых заўваг<ref>[https://web.archive.org/web/20160419064457/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/52813/pid2//sid/9464/tid/96799/tid2//_/2015_EuroBasket_Women/index.html Статыстыка выступаў Сашы Чаджа на чэмпіянаце Эўропы 2013 (FIBA)]{{ref-en}}</ref>. На чэмпіянаце сьвету 2014 году Сэрбія дайшла да стадыі чвэрцьфіналу: Саша згуляла ў 6 гульнях з 7, набрала 22 балы (па 6 балаў у гульнях з Кітаем, Турэччынай і Анголай), аформіла 10 падбораў і зарабіла 11 асабістых заўваг<ref>[https://web.archive.org/web/20160419112453/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/52813/pid2//sid/6242/tid/96799/tid2//_/2014_FIBA_World_Championship_for_Women/index.html Статыстыка выступаў Сашы Чаджа на чэмпіянаце сьвету 2014 (FIBA)] {{ref-en}}</ref>. На пераможным для Сэрбіі чэмпіянаце Эўропы 2015 Саша згуляла ўсяго 6 гульняў з 10, не гуляла ў апошніх трох, набрала адзінае ачко ў матчы супраць Харватыі, аформіла 7 падбораў і зарабіла 7 асабістых заўваг<ref>[https://web.archive.org/web/20160419064457/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/52813/pid2//sid/9464/tid/96799/tid2//_/2015_EuroBasket_Women/index.html Статыстыка выступаў Сашы Чаджа на чэмпіянаце Эўропы 2015 (FIBA)] {{ref-en}}</ref>. Перамога Сэрбіі на жаночым чэмпіянаце Эўропы стала першай для жаночай зборнай і дазволіла ім згуляць на Алімпійскіх гульнях упершыню ў гісторыі<ref>{{Спасылка|title=Serbia women win EuroBasket title, gain first Olympics berth|url=http://espn.go.com/olympics/basketball/story/_/id/13163843/serbia-women-win-eurobasket-title-rio-berth|accessdate=29 June 2015|work=espn.go.com|agency=Associated Press|date=29 June 2015|lang=en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://basketball.eurobasket.com/player/Sasa_Cadjo/122209?Women=1 Профіль на сайце Эўрабаскету]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160308055410/http://www.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Sasa%20CADO/pid/52813/_//players.html Профіль на сайце FIBA]{{ref-en}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чаджа, Саша}} [[Катэгорыя:Сэрбскія баскетбалісткі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты і баскетбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] 80gda04uuof32pnbngj7t9o5469oa8h Мілаш Тэадосіч 0 192005 2692229 2638803 2026-09-24T12:02:07Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692229 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |Мэдалі = <nowiki></nowiki> {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпіяда]]}} {{мэдаль|Срэбра|[[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|Рыю-дэ-Жанэйру 2016]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат сьвету па баскетболу|Чэмпіянаты сьвету]]}} {{мэдаль|Срэбра|[[Чэмпіянат сьвету па баскетболе сярод мужчынаў 2014 году|Гішпанія 2014]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Эўропы па баскетболу|Чэмпіянаты Эўропы]]}} {{мэдаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод мужчынаў 2009 году|Польшча 2009]]}} }} '''Мілаш Тэадо́січ''' ({{мова-sr|Милош Теодосић}}; {{Н}} 19 сакавіка 1987 году, [[Валева]], [[Сацыялістычная Рэспубліка Сэрбія|СР Сэрбія]], [[СФРЮ]]) — колішні сэрбскі [[баскетбол|баскетбаліст]]. Гуляў на пазыцыях [[гульнёвы абаронца|гульнёвага]] і [[Атакуючы абаронца|атакуючага абаронцы]]. Шэсьць разоў уваходзіў у [[Зборная ўсіх зорак Эўралігі|сымбалічную пяцёрку Эўралігі]]. Ёсьць [[гульцом году ФІБА Эўропа|гульцом году паводле вэрсіі ФІБА Эўропа]] (2010)<ref>{{Спасылка|title=23-летний серб признан лучшим баскетболистом Европы|url=https://lenta.ru/news/2011/02/18/serb/|date=2011-02-18|work=[[Lenta.ru]]}}</ref>, а таксама самым каштоўным гульцом [[Эўраліга (баскетбол)|Эўралігі]] ў сэзоне 2009—2010 гадоў.<ref>{{Спасылка|title=Евролига. Теодосич – самый полезный игрок сезона|url=https://sports.ru/basketball/70570959.html|date=2010-05-09|work=[[Sports.ru]]}}</ref>. У складзе [[Мужчынская зборная Сэрбіі па баскетболе|зборнай Сэрбіі]] станавіўся срэбраным прызэрам на [[Баскетбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году|Алімпійскіх гульнях 2016 году]], [[Чэмпіянат сьвету па баскетболе сярод мужчынаў 2014 году|чэмпіянату сьвету 2014 году]] і [[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод мужчынаў 2009 году|чэмпіянату Эўропы 2009 году]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170731154848/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp/150/q/Milos%20TEODOSIC/pid/44167/_//players.html FIBA.com profile]</ref>. == Кар’ера == === Клюбная === Пачаў клюбную кар’еру ў 2004 годзе ў [[Чэмпіянат Сэрбіі па баскетболе|чэмпіянаце Сэрбіі]]. У 2007 годзе Тэадосіч падпісаў пяцігадовы кантракт з грэцкім «[[Алімпіякос Пірэй (баскетбольны клюб)|Алімпіякосам]]». У сэзоне Эўралігі 2009—2010 гадоў сэрб зьбіраў у сярэднім 13,4 пунктаў, рабіў 2,5 падборы, 4,9 перадачы і 1,8 перахопы за гульню. Такія паказьнікі былі максымальнымі на той час у кар’еры баскетбаліста. Тэадосіч адыграў вырашальную ролю ў пірэйскім клюбе, які прасунуўся ў фінал чатырох Эўралігі. Між тым, каманда зазнала паразу ў фінале, саступіўшы гішпанскай «[[Барсэлёна (баскетбольны клюб)|Барсэлёне]]». Тэадосіч быў абраны ў першую каманду [[Эўраліга (баскетбол)|Эўралігі]], а 8 траўня 2010 году быў афіцыйна ўганараваны званьнем самага каштоўнага гульца Эўралігі 2010 году. [[Файл:Miloš Teodosić 4 KK Crvena zvezda EuroLeague 20241015 (3).jpg|значак|зьлева|У складзе «Црвены Зьвезды».]] 6 ліпеня 2011 году Тэадосіч падпісаў трохгадовы кантракт з расейскім [[ЦСКА Масква (баскетбольны клюб)|ЦСКА]] з чэмпіянату Расеі і [[Адзіная ліга ВТБ|Адзінай лігі ВТБ]]<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Basketbol/pbleague/spbnews_CSKA-priobrel-luchshego-igroka-Evropi ЦСКА приобрел лучшего игрока Европы]. Sportbox.ru. 6 июля 2011</ref>. Сума пераходу склала 5,7 мільёнаў эўра<ref>[http://www.redplanet.gr/basket/anakoinwthhke-epishma-apo-thn-tsska-o-teontosits.1176507.html «Ανακοινώθηκε επίσημα από την ΤΣΣΚΑ ο Τεόντοσιτς»]. Redplanet.gr.</ref>. У сваім дэбютным сэзоне з расейскім клюбам ён вывеў іх у фінал Эўралігі, але там гулец зноў зазнаў паразу, гэтым разам ад былога клюбу «Алімпіякосу» зь лікам 62:61. Перад пачаткам фіналу чатырох ён быў улучаны ў другую каманду Эўралігі. Ягоны другі сэзон у ЦСКА быў статыстычна нават лепшым, бо спартовец зьбіраў у сярэднім 12,7 пунктаў, рабіў 4,9 перадачы і рэкордныя ў кар’еры 2,8 падборы ў Эўралізе. Ён таксама зноў быў улучаны ў склад другой каманды Эўралігі, што стала ягонай другой намінацыяй запар<ref>[http://www.euroleague.net/news/i/113030/180 «2012–13 All-Euroleague First and Second Teams announced»]. Euroleague.</ref>. Перад пачаткам сэзону 2014—2015 гадоў ЦСКА працягнуў кантракт з гульцом яшчэ на тры гады. Толькі ў 2016 годзе гульцу скарылася Эўраліга, бо ягоны ЦСКА ў фінале эўрапейскага турніру перамог турэцкі «[[Фэнэрбахчэ Стамбул (баскетбольны клюб)|Фэнэрбахчэ]]». 10 ліпеня 2017 склаў двухгадовую працоўную дамову з клюбам [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]] «[[Лос-Анджэлес Кліпэрз]]». Паводле ўмоваў пагадненьня, Тэадосіч зарабляў 12,3 мільёнаў даляраў<ref>{{Спасылка|url=https://twitter.com/LAClippers/status/884570209960419328|title=Pen to paper. Officially a Clipper!|website=Twitter.com|date=10 июля 2017|accessdate=18 июля 2017}}</ref><ref>{{Спасылка|author=Ринат Салахетдинов|url=https://championat.com/basketball/article-276678-milosh-teodosich-soglasoval-s-klippers-dvuhletnij-kontrakt.html|title=«Он — лучший распасовщик на планете». Теодосич и Беверли готовы рвать НБА|work=[[Чемпионат.com]]|date=7 июля 2017|accessdate=18 июля 2017}}</ref>. Запачаткаваў выступы у НБА 19 кастрычніка 2017 году ў матчы супраць «[[Лос-Анджэлес Лэйкерз]]», набраўшы 6 пунктаў, а ягоная каманда атрымала перамогу зь лікам 108:92. Амаль адразу па дэбюце выбыў праз траўму. Агулам у амэрыканскім клюбе правёў паўтары гады. 13 ліпеня 2019 году Тэадосіч прыяднаўся да італьянскага «[[Віртус Балёньня|Віртусу]]», які ачольваў на той час галоўны трэнэр ягонай нацыянальнай зборнай [[Аляксандар Джорджавіч]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190714142713/https://www.eurocupbasketball.com/eurocup/news/i/9sqnesr6wbtfmddv «Virtus Bologna lands a star in Teodosic»]. Eurocup Basketball.</ref><ref>Lupo, Nicola (13.07.2019). [https://web.archive.org/web/20230410015205/https://sportando.basketball/en/milos-teodosic-officially-signs-with-virtus-bologna/ «Milos Teodosic officially signs with Virtus Bologna»]. Sportando.</ref>. Быў важным баскетбалістам італьянскага клюбу. 11 ліпеня 2023 году далучыўся да «[[Црвена Зьвезда Бялград (баскетбольны клюб)|Црвены Зьвезды]]», за якую заўзеў зь дзяцінства. === Міжнародная === [[Файл:Miloš Teodosić .jpg|значак|У складзе [[мужчынская зборная Сэрбіі па баскетболе|зборнай Сэрбіі]].]] У складзе [[мужчынская зборная Сэрбіі па баскетболе|зборнай Сэрбіі]] браў удзел у [[чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод мужчынаў 2007 году|чэмпіянаце Эўропы 2007 году]]. На наступным эўрапейскім турніры дакрочыў з камандай да фіналу ды быў улучаны ў зборную ўсіх зорак турніраў. У 2010 годзе Тэадосіча залічылі ў склад сэрбскай каманды на [[чэмпіянат сьвету па баскетболе сярод мужчынаў 2010 году|чэмпіянат сьвету 2010 году]]. Пасьля дыскваліфікацыі за бойку ў таварыскай сустрэчы супраць [[мужчынская зборная Грэцыі па баскетболе|зборнай Грэцыі]], Тэадосіч зрабіў пераможны трохпунктавы кідок з гульні прыкладна зь дзевяці мэтраў у чвэрцьфінале, прасунуўшы Сэрбію ў паўфінал, выгуляўшы [[мужчынская зборная Гішпаніі па баскетболе|зборную Гішпаніі]] зь лікам 92:89. Ён таксама быў улучаны ў каманду ўсіх зорак турніраў. Баскетбаліст браў удзел у [[чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод мужчынаў 2011 году|чэмпіянаце Эўропы 2011 году]], дзе ягоная зборная заняла восьмае месца, ды спаборнічаў на [[чэмпіянат сьвету па баскетболе сярод мужчынаў 2014 году|чэмпіянаце сьвету 2014 году]], дзе зноў быў улучаны ў сымбалічную зборную турніру. Ягоная каманды здабыла срэбныя мэдалі на тым мундыяле. Ён упершыню ў сваёй кар’еры быў капітанам зборнай на [[чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод мужчынаў 2015 году|чэмпіянаце Эўропы 2015 году]]. Тэадосіч быў прадстаўніком зборнай Сэрбіі на [[летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году]], дзе сэрбы здабылі срэбраныя мэдалі, зазнаўшы паразу ад [[мужчынская зборная ЗША па баскетболе|зборнай ЗША]] ў фінальнай сустрэчы турніру<ref>[https://www.bbc.com/sport/olympics/36727948 «Rio Olympics 2016: USA beat Serbia in men's basketball to win last gold of Games»]. BBC Sport.</ref>. == Крыніца == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.euroleague.net/competition/players/showplayer?seasoncode=E2009&clubcode=oly&pcode=JDR Профіль на Euroleague.net] * [http://www.cskabasket.com/team/?player=1947&team=main&season=79 Профіль на сайце ПБК ЦСКА] * [https://web.archive.org/web/20160306085452/http://www.championat.com/basketball/article-90080.html «Пересадка мозга»] * [https://web.archive.org/web/20110712102525/http://basketball.sport-express.ru/reviews/15057 Милош Теодосич: «Было два желания — перейти в ЦСКА и играть в одной команде с Крстичем»] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тэадосіч, Мілаш}} [[Катэгорыя:Сэрбскія баскетбалісты]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты зборнай Сэрбіі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты і баскетбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2016 году]] q42lwcp954zgyedkn8f9nb9tbrzwfu4 Пожэская гара 0 192119 2692349 2423701 2026-09-24T18:40:52Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692349 wikitext text/x-wiki {{Гара |Назва = Пожэская гара |Назва ў родным склоне = Пожэскай гары |Выява = Pleterni-ìki vinogradi na Po+¥e+íkoj gori.jpg |Камэнтар = |Вышыня = 618 м |Краіна = Харватыя |Краіна2 = |Месцазнаходжаньне = |Горная сыстэма = |Кантынэнт = Эўразія |Найвышэйшы пункт = |Даўжыня = |ВікіМапія = |Першае ўзыходжаньне = |Клясычны маршрут = |Шырата паўшар'е = паўночнае |Шырата градусаў = 45 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата паўшар'е = усходняе |Даўгата градусаў = 17 |Даўгата хвілінаў = 34 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = }} '''По́жэская гара''' ({{мова-hr|Požeška Gora}}) — гара, разьмешчаная на поўдзень ад гораду [[Пожэга]] ў [[Харватыя|Харватыі]] ў раёне цэнтральнай [[Славонія|Славоніі]]. Гара зьяўляецца часткай [[Славонскія горы|Славонскіх гор]], якія ахінаюць [[Пожэская даліна|Пожэскую даліну]]<ref>[http://www.geografija.hr/hrvatska/geomorfologija-krsa-papuka-kap-krsa-u-srcu-slavonije/ «Geomorfologija krša Papuka - kap krša u srcu Slavonije»]. Hrvatsko geografsko društvo.</ref>. Гара разьмешчаны побач з гарой [[Псунь]] і гарой [[Дыль]]. Цікава, Пожэская гара і Дыль аддзеленыя адзін ад аднаго далінай ракі [[Арлява]]. Самым высокім пікам гары зьяўляецца пік Капавац, які мае вышыню 618 мэтраў над узроўнем мора<ref>[https://web.archive.org/web/20211204010052/https://proleksis.lzmk.hr/56704/ «Požeška gora»]. Proleksis enciklopedija.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20211027171944/https://enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=49902 Požeška gora]. Hrvatska Enciklopedija. [[Катэгорыя:Горы Харватыі]] 4avgw9k80qy7vqbbinvggd5kmz45d6p НХЛ 2017—2018 гадоў 0 192282 2692243 2428917 2026-09-24T13:11:00Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692243 wikitext text/x-wiki '''НХЛ у сэзоне 2017—2018 гадоў''' — 101-ы (100-ы гульнявы) сэзон [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]], які распачаўся 4 кастрычніка 2017 году. Пачынаючы з гэтага сэзону, ліга пашырылася на яшчэ адзін клюб «[[Вэгас Голдэн Найтс]]», якая стала 31 клюбам у лізе. Новая каманда была ўключана ў Ціхаакіянскі дывізіён Заходняй канфэрэнцыі. Таксама гэты сэзон быў прыкметы тым, што кіраўніцтва НХЛ не адпусьціла хакеістаў на зімовыя [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018 году|Алімпійскія гульні]] ў [[Пхёнчхан]], якія праходзілі ў лютым 2018 году. Такім чынам пасьля пяці запар алімпійскіх турніраў хакеісты зь лігі зноўку былі вымушаныя прапусьціць гэтыя міжнародныя спаборніцтвы. Пераможцам рэгулярнага сэзону ўпершыню ў сваёй гісторыі стаў клюб «[[Нэшвіл Прэдатарз]]»<ref>[https://www.championat.com/hockey/news-3396609-neshvill-vpervye-v-istorii-vyigral-prezident-trofi-za-pobedu-v-reguljarke.html «„Нэшвилл“ впервые в истории выиграл „Президент трофи“ за победу в „регулярке“»]. Championat.com</ref>. Клюб-дэбютант лігі, «Вэгас Голдэн Найтс» адразу ж прабіўся ў плэй-оф у першым сваім сэзоне і стаў 12-м клюбам у гісторыі НХЛ, які дамогся такога посьпеху<ref>[https://www.championat.com/hockey/news-3386769-vegas-vyshel-v-plej-off-v-pervom-sezone-v-istorii.html «„Вегас“ стал 12-м клубом в истории НХЛ, попавшим в плей-офф в первом сезоне»]. Championat.com</ref>. Таксама «Вэгас» стаў першым клюбам у гісторыі галоўных паўночна-амэрыканскіх лігаў (НХЛ, [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]], [[Галоўная ліга бэйсболу|МЛБ]] і [[Нацыянальная футбольная ліга|НФЛ]]), хто здолеў стаць чэмпіёнам свайго дывізіёну ў дэбютным сэзоне<ref>[https://www.championat.com/hockey/news-3391911-vegas-vyigral-tihookeanskij-divizion-i-ustanovil-istoricheskoe-dostizhenie.html «„Вегас“ выиграл Тихоокеанский дивизион и установил историческое достижение»]. Championat.com</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nhl.com/ice/schedulebyseason.htm?season=20172018&gameType=2&team=&network=&venue= Каляндар сэзону 2017—2018] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайце nhl.com {{Ref-en}} {{Сэзоны НХЛ}} [[Катэгорыя:Сэзоны НХЛ|2017—2018]] 7z7sndfnq5qaic6odaa5mp0xzm22y87 Фінал Лігі Эўропы УЭФА 2018 году 0 193603 2692459 2642171 2026-09-25T10:07:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692459 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч [[Ліга Эўропы УЭФА 2017—2018 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2018 году]]''' праходзіў у [[Дэсын-Шарпэ]] каля [[Ліён]]у на стадыёне «[[Парк Алімпік Ліянэ]]», дзе сустракаліся клюбы «[[Алімпік Марсэль]]» і «[[Атлетыка Мадрыд]]». Гэта быў 47-ы фінал у гісторыі Кубка УЭФА і 9-ы як фінал Лігі Эўропы УЭФА. Футбольны матч праўшоў 16 траўня 2018 году. == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 16 траўня 2018 |час = 20:45 ([[UTC+2]]) |стадыён = [[Парк Алімпік Ліянэ]], [[Дэсын-Шарпэ]] |гледачы = 55 768 |судзьдзя = [[Б’ёрн Кёйпэрс]] ([[Нідэрлянды]]) |каманда1 = [[Алімпік Марсэль]] |лік = 0:3 |каманда2 = [[Атлетыка Мадрыд]] |галы1 = |галы2 = [[Антуан Грызман|Грызман]], 21’, 49’<br />[[Габрыель Фэрнандэс Арэнас|Габі]], 89’ |справаздача = |пратакол = [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2018/matches/round=2000895/match=2022218/index.html Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''30''' || [[Стыў Манданда]] |- | ||'''5'''|| [[Люкас Акампас]] {{З поля|55}} |- | ||'''8'''|| [[Марган Сансон]] |- | ||'''10'''|| [[Дымітры Пает]] (капітан) {{З поля|32}} |- | ||'''17'''|| [[Буна Сар]] |- | ||'''18'''|| [[Жардан Амаві]] {{ЖК|38}} |- | ||'''19'''|| [[Луіс Густаву]] {{ЖК|75}} |- | ||'''23'''|| [[Адыль Рамі]] |- | ||'''26'''|| [[Флярыян Тавэн]] |- | ||'''28''' || [[Валер Жэрмэн]] {{З поля|74}} |- | ||'''29'''|| [[Андрэ-Франк Замбо Ангіса]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''16'''|| [[Яан Пэле]] |- | ||'''2'''|| [[Хірокі Сакаі]] |- | ||'''4'''|| [[Бубакар Камара]] |- | ||'''6'''|| [[Раланду Фансэка|Раланду]] |- | ||'''11'''|| [[Канстантынас Мітраглю]] {{На поле|74}} |- | ||'''14'''|| [[Клінтан Н’Жые]] {{На поле|55}} {{ЖК|78}} |- | ||'''27'''|| [[Максім Ляпэс]] {{На поле|32}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Рудзі Гарсія]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''13'''|| [[Ян Облак]] |- | ||'''2'''|| [[Дыега Гадын]] |- | ||'''6'''|| [[Коке Рэсурэксьён|Коке]] |- | ||'''7'''|| [[Антуан Грызман]] {{Гол|21}} {{Гол|49}} {{З поля|90}} |- | ||'''8'''|| [[Сауль Ньігес]] |- | ||'''11'''|| [[Анхэль Карэа]] {{З поля|88}} |- | ||'''14'''|| [[Габрыель Фэрнандэс Арэнас|Габі]] (капітан) {{Гол|89}} |- | ||'''16'''|| [[Шымэ Вэрсалька]] {{ЖК|23}} {{З поля|46}} |- | ||'''18'''|| [[Дыегу да Сылва Коста|Дыегу Коста]] |- | ||'''19'''|| [[Люкас Эрнандэс]] {{ЖК|78}} |- | ||'''24'''|| [[Хасэ Марыя Хімэнэс|Хасэ Хімэнэс]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''25'''|| [[Аксэль Вэрнэр]] |- | ||'''3'''|| [[Філіпэ Луіс]] |- | ||'''5'''|| [[Томас Партэй]] {{На поле|88}} |- | ||'''9'''|| [[Фэрнанда Торэс]] {{На поле|90}} |- | ||'''15''' || [[Стэфан Савіч]] |- | ||'''20'''|| [[Хуанфран Торэс|Хуанфран]] {{На поле|46}} |- | ||'''21'''|| [[Кевін Гамэйро]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Хэрман Бургас]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20180608205931/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2018/final/index.html Фінал Лігі Эўропы УЭФА 2018 году] {{Ліга Эўропы УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2017—2018 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга Эўропы УЭФА]] [[Катэгорыя:2018 год у футболе]] 68rga7bd4e0alte1cpvr4v290wv9nf7 Новасібірскі завод хімканцэнтратаў 0 200631 2692272 2682343 2026-09-24T14:29:49Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692272 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|55|5|29|паўночнае|82|59|9|усходняе|выяўленьне=загаловак}} {{Кампанія |назва = Новасібірскі завод хімканцэнтратаў |лягатып = |тып = публічнае [[акцыянэрнае таварыства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = Адказнасьць, надзейнасьць, якасьць |заснаваная = 1950 |заснавальнікі = [[Савет міністраў СССР]] |разьмяшчэньне = Расея, [[Новасібірск]], Калінінская акруга, вул. Б.Хмяльніцкага, д. 94 |ключавыя постаці = Міхаіл Зарубін, Сяргей Буймоў |галіна = [[прамысловасьць]] |прадукцыя = [[ядзернае паліва]], [[літ]], уран і іх злучэньні, цэалітныя каталізатары |абарачэньне = {{Рост}}7,3 млрд [[Расейскі рубель|рас.рублёў]] (2015 г.; $100,2 млн)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс валют за 2015 год: даляр ЗША (72,8827 рас.руб на канец году)|спасылка=https://www.audit-it.ru/currency/sr_vz.php?currency=USD&period_month=12&period_year=2015&getcurrency=1|выдавец=Аўдытарская фірма «Аўдзееў і Ка»|мова=ru|дата публікацыі=2016|дата доступу=14 кастрычніка 2018}}</ref> |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = {{Рост}}1,393 млрд рас.руб. (2010 г.; $45,707 млн) |лік супрацоўнікаў = 2650 (2010 г.) |матчына кампанія = «[[ЦВЭЛ]]» (Масква) |даччыныя кампаніі = ТАА «НЗХК-Інструмэнт», ЗАТ «УАТ НЗХК», ТАА «НЗХК-Энэргія» |аўдытар = |сайт = [http://nccp.ru/ nccp.ru] }} '''Новасібірскі завод хімканцэнтратаў, Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў''' (НЗХК) — дзяржаўнае прадпрыемства Расеі ў галіне вытворчасьці [[Ядзернае паліва|ядзернага паліва]], заснаванае ў 1950 годзе ў [[Новасыбірск]]у пад назвай «Дзяржаўны саюзны завод № 250». == Вытворчасьць == [[Файл:RIAN archive 132609 Uranium dioxide fuel pellet starting material.jpg|значак|250пкс|Бочкі з сыравінай для вырабу таблетак дыяксыду ўрану (2006 г.)]] Спачатку парашок пераносяць з кантэйнэра ў печ, куды дадаюць плястыфікатар для спрасаваньня. Пасьля выпяканьня пры тэмпэратуры каля +2000 [[Градус Цэльсія|°C]] цягам 20 гадзінаў атрымліваюць 1200 таблетак з узбагачаным [[Уран (хімічны элемэнт)|уранам]]. Энэргавартасьць таблеткі складае 400 кг [[Вугаль|вугалю]] або 3,5 барэлі нафты, якіх дастаткова для ацяпленьня асабняка цягам тыдня. У [[цэх]]у на 1/4 вытворчай лініі [[робат]] складае 350 таблетак у цеплавыдзяляльны элемэнт (ЦВЭл) у выглядзе [[Цыркон (элемэнт)|цырконавай]] трубкі. На 3/4 вытворчай лініі ЦВЭл праходзіць 11 замераў якасьці. Затым ЦВЭлы (312) складаюць у цеплавыдзяляльную зборку (ЦВЗ) ў выглядзе шасьціграннай паліўнай касэты вагой каля 700 кг. Партыя паліва складаецца са 163 ЦВЗ, якіх стае на год працы [[Ядзерны рэактар|ядзернага рэактара]]. Пасьля году замяняюць 1/4 загружанага паліва (41 ЦВЗ)<ref name="а">{{Навіна|аўтар=Андрэй Воўкаў, тэлеканал «[[Беларусь 1]]»|загаловак=Як у Новасыбірску вырабляецца паліва для БелАЭС|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/kak_v_novosibirske_proizvoditsya_toplivo_dlya_belaes/ |выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=23 верасьня 2018|дата доступу=14 кастрычніка 2018}}</ref>. == Вырабы == [[Файл:RIAN archive 132603 Nuclear power reactor fuel assembly.jpg|значак|260пкс|Цеплавыдзяляльная зборка «НЗХК» (2006 г.)]] На 2018 год ПАТ «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў» вырабляла: * [[Цеплавыядзяляльная зборка|цеплавыдзяляльныя зборкі]] (ЦВЗ) для [[Вода-вадзяны ядзерны рэактар|вода-вадзяных ядзерных рэактараў]], у тым ліку для дасьледчых і [[Вода-вадзяны энэргетычны рэактар|энэргетычных]] (ВВЭР) магутнасьцю 1000 і 1200 мэга[[ват]]; * мэталічны ўран і [[Хімічнае злучэньне|злучэньні]] ўрану — [[Дыяксыд урану|дыяксыду ўрану]] (UO<sub>2</sub>), закіс-вокіс урану (U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>) і [[Стопак|стопкі]] ўрану; * мэталічны [[літ]] (98% каталітычны і 99,9% акумулятарны) і 5 [[Солі|соляў]] літу — [[гідрыд літу]] (LiH), кабальтат літу (LiCoO<sub>2</sub>), [[карбанат літу]] (Li<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>), фасфат літу жалеза (LiFePO<sub>4</sub>) і хлярыд літу (LiCl)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Солі літу|спасылка=http://nccp.ru/en/products/lithium_and_its_compounds/nomenclature_of_salts_li/?PAGEN_1=2|выдавец=ПАТ «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў»|мова=en|дата публікацыі=2018|дата доступу=14 кастрычніка 2018}}</ref>; * [[ізатоп]] літ-7 і [[гіпахлярыт натру]] (NaOCl); * 4 [[цэаліт]]ныя каталізатары — ІК-17-1 (93,2% [[крэмнязём]], 4,3% аксыд алюміну), ІК-17-М (95% крэмнязём, 2% аксыд алюміну, 0,5% аксыд жалеза і 0,09% аксыд натру), ІК-30-БІМТ (95% крэмнязём, 2% аксыд алюміну, 0,5% аксыд жалеза і 0,05% аксыд натру) і КН-30 (90% крэмнязём, 1,4% аксыд алюміну, 0,35% аксыд жалеза і 0,1% аксыд натру)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Цэалітныя каталізатары|спасылка=http://nccp.ru/en/products/zeolite_catalysts/|выдавец=ПАТ «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў»|мова=en|дата публікацыі=2018|дата доступу=14 кастрычніка 2018}}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Цеплавыдзяляльныя зборкі ! Назва ! Лік ЦВЭл !! Маса паліва (кг) !! Цеплавая магутнасьць (мэгават) !! Тэрмін службы (гадоў) !! Рэактар !! АЭС (краіна) |- ! ЦВЗ-493<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Цеплавыдзяляльныя зборкі для ВВЭР|спасылка=http://nccp.ru/en/products/fuel_for_nuclear_power_plants/fuel_for_vver/|выдавец=ПАТ «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў»|мова=en|дата публікацыі=2018|дата доступу=14 кастрычніка 2018}}</ref> | 317 || 499 || 19,9 || 5 || ВВЭР-1000 || [[Новаваронеская АЭС|Новаваронеская]] (Расея) |- ! УЦВЗ | 311 || 489,8 || 18,4 || 5 || ВВЭР-1000 || [[Бушэрская АЭС|Бушэрская]] (Іран), [[Куданкуламская АЭС|Куданкуламская]] (Індыя), [[Цяньваньская АЭС|Цяньваньская]] (Кітай) |- ! ЦВЗ-2М | 312 || 527 || 19,1 || 7 || ВВЭР-1000 || [[Балакоўская АЭС|Балакоўская]] і [[Растоўская АЭС|Растоўская]] (Расея), Цяньваньская (Кітай) |- ! ЦВЗА | 312 || 499 || 18,4 || 5 || ВВЭР-1000 || [[Запароская АЭС|Запароская]], [[Ровенская АЭС|Ровенская]], [[Хмяльніцкая АЭС|Хмяльніцкая]] (Украіна) і [[Паўднёваўкраінская АЭС|Паўднёваўкраінская]], [[Казладуйская АЭС|Казладуйская]] (Баўгарыя) |- ! ЦВЗ [[АЭС-2006]] | 312 || 534,1 || 19,6 || 7 || ''ВВЭР-1200'' || [[Новаваронеская АЭС-2|Новаваронеская № 2]] (Расея) |- ! ЦВЗ-квадрат<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Цеплавыдзяляльныя зборкі для PWR|спасылка=http://nccp.ru/en/products/fuel_for_nuclear_power_plants/fuel_for_pwr/|выдавец=ПАТ «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў»|мова=en|дата публікацыі=2018|дата доступу=14 кастрычніка 2018}}</ref> | 264 || 527,5 || 20,1 || 6 || PWR || ЗША |} Для дасьледчых рэактараў выпускалі 4 віды ядзернага паліва. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ! Назва !Узбагачанасьць уранам-235 (%) !! Маса ўрану-235 (грамаў) !! Энэргаправоднай паверхні на стрыжань (см²/см³) !! Урану-235 на стрыжань (грам/літар) !! Рэактар (краіна) |- ! ВВР-М5<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Цеплавыдзяляльныя зборкі для дасьледчых рэактараў|спасылка=http://nccp.ru/en/products/fuel_for_research_reactors/fuel/|выдавец=ПАТ «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў»|мова=en|дата публікацыі=2018|дата доступу=14 кастрычніка 2018}}</ref> | 90 || 66 || 6,56 || 122,6 || [[ВВР-М]] (Расея) |- ! ВВР-КН | 19,7 || 245 || 5,46 || 104,4 || ВВР-К (Казахстан) |- ! МДР | 90 || 377 || 3,07 || 85,9 || МДР-М1 (Расея) |- ! ІРТ-4М | 19,7 || 300 || 5,25 || 101,4 || ЛВР-15 і ВР-1Р (Чэхія), ВВР-СМ (Узбэкістан), ІРТ-1 (Лібія) |} == Мінуўшчына == [[Файл:RIAN archive 155684 The Novosibirsk Chemical Concentrate Plant.jpg|значак|240пкс|Зборачны цэх ЦВЗ (2007 г.)]] 25 верасьня 1948 году [[Савет міністраў СССР]] зацьвердзіў Пастанову аб будаўніцтве ў [[Новасыбірск]]у (Расейская СФСР) ўранавага завода. У 1949 годзе на 240 гектарах пачалі ўзводзіць вытворчыя будынкі пад «Дзяржаўны саюзны завод № 250». У 1950 годзе пусьцілі досьледна-вытворчы [[цэх]]. У 1951 годзе вырабілі першыя цеплавыдзяляльныя зборкі (ЦВЗ) для савецкіх энэргетычных рэактараў. Да 1953 году запусьцілі 4 асноўныя цэхі для перапрацоўкі ўрану. Першапачатковая магутнасьць прадпрыемства складала 1000 уранавых блёкаў за год. У 1958 годзе ў цэху № 6 пусьцілі вытворчасьць [[літ]]у і яго соляў, якія сталі пастаўляць за мяжу<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Новасыбірскі хімічны завод|спасылка=https://www.tvel.ru/about/20years/history/nzhk/|выдавец=АТ «[[ЦВЭЛ]]»|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=14 кастрычніка 2018}}</ref>. [[Файл:RIAN archive 132570 Packing up processed ingots.jpg|значак|260пкс|Упакоўваньне мэталічнага літу ў вакуўмны пакет (2006 г.)]] За 1960—1968 гады доля хібных цеплавыдзяляльных элемэнтаў (ЦВЭл), выяўленых падчас выкарыстаньня ў рэактарах, скарацілася з 5,2% да 0,07%. Да 1968 году вытворчасьць вырасла ў 7,5 разу, а [[кошт]] перапрацоўкі ўпаў у 13,8 разу. У 1970-я гады асвоілі выраб ЦВЭлаў у выглядзе тонкасьценных 3-слаёвых трубак на аснове мэталакерамічнага [[Ядзернае паліва|ядзернага паліва]] для патрэбаў дасьледчых рэактараў. Зьнешні слой такога ЦВЭл складаўся з алюмінавага стопку. У 1980 годзе ўпершыню выпусьцілі ЦВЗ для [[Вода-вадзяны энэргетычны рэактар|вода-вадзяных энэргетычных рэактараў]] магутнасьцю 1000 мэгават (ВВЭР-1000). У 1992 годзе прадпрыемства пераўтварылі ў [[акцыянэрнае таварыства]]. У 1996 годзе прадпрыемства падпарадкавалі «[[ЦВЭЛ]]» (Масква). У 1997 годзе сталі вырабляць ЦВЗ для ВВЭР-440 і пераўтварылі прадпрыемства ў ААТ «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў». У 2000 годзе здалі вытворчасьць паліўных таблетак для ЦВЗ ВВЭР. У 2003 годзе асвоілі выраб парашкоў дыяксыду ўрану па амоній-дыюратнай схеме. У 2005 годзе сталі вырабляць ЦВЗА зь цьвёрдым каркасам, што павялічыла тэрмін службы да 5 гадоў<ref name="б"/>. [[Файл:RIAN archive 132602 Fuel assembly final inspection.jpg|значак|250пкс|Выходны замер якасьці ЦВЗ (2006 г.)]] У 2006 годзе запусьцілі вытворчасьць цэалітных каталізатараў, якія выкарыстоўваюць для фракцыянаваньня вуглевадародаў у газа- і нафтаперапрацоўцы. З 2011 году пачалі вырабляць урана-алюмінавыя пруткі, якія выкарыстоўваюць для атрыманьня лекавых радыё[[ізатоп]]аў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя «НЗХК»|спасылка=http://nccp.ru/en/about/history_of_nccp/|выдавец=ПАТ «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў»|мова=en|дата публікацыі=2018|дата доступу=14 кастрычніка 2018}}</ref>. У 2014 годзе ўпершыню выпусьцілі «ЦВЗ-Квадрат» для рэактараў у Заходняй Эўропе. «НЗХК» заняў каля 75% сусьветнага рынку ізатопа літ-7 чысьцінёй 99,99% у сувязі з 3-гадовай дамовай на пастаўку ў Кітай<ref name="б"/>. У 2018 годзе «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў» пачаў выраб цеплавыдзяляльных зборак (ЦВЗ) для «[[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]» (Астравец), паводле дамовы з «[[ЦВЭЛ]]» (Масква) ад 28 сьнежня 2017 году<ref name="а"/>. === Кіраўнікі === * Аляксандар Міхайлаў (1950—1951) * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Калістаў||ru|Каллистов, Анатолий Назарович}} (1951—1956) * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павал Уласаў||ru|Власов, Павел Семёнович}} (1956—1975) * [[Эрык Сьвечнікаў]] (1975—1988) * Віктар Кірындас (1988—1992) * Аляксандар Беласохаў (1992—1996) * Уладзімер Афанасьеў (1996—2002) * Юры Забелін (2002—2005) * Уладзімер Разін (2005—2009) * Уладзімер Ражкоў (2009—2012) * Канстанцін Вяргазаў (лістапад 2012 — жнівень 2014) * Юры Гернер (жнівень 2014 — ліпень 2016) * [[Міхаіл Зарубін]] (зь ліпеня 2016 году) == Галерэя == <gallery> RIAN archive 155685 The Novosibirsk Chemical Concentrate Plant.jpg|Адбор уранавых таблетак, вырабленых з дыяксыду ўрану (2006 г.) RIAN archive 155689 The Novosibirsk Chemical Concentrate Plant.jpg|Праверка і адбор цеплавыдзяляльных элемэнтаў (2007 г.) </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commonscat|Novosibirsk Chemical Concentrate Works}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Зваротная сувязь|спасылка=http://nccp.ru/en/feedback/|выдавец=ПАТ «Новасыбірскі завод хімканцэнтратаў»|мова=en|дата публікацыі=2018|дата доступу=14 кастрычніка 2018}} * [https://web.archive.org/web/20181012233215/http://nzhk-instrument.ru/ ТАА «НЗХК-Інструмэнт»]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20181012134346/http://www.uat54.ru/ ЗАТ «УАТ НЗХК»]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20181020110412/http://nccp-energy.ru/ ТАА «НЗХК-Энэргія»]{{ref-ru}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Расеі]] [[Катэгорыя:Энэргетычныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Новасібірск]] [[Катэгорыя:Ядзернае паліва]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:Савецкія прадпрыемствы]] j938r9j0druwv5x5poosqh6jzwemsi2 Фінал Лігі Эўропы УЭФА 2011 году 0 204875 2692457 2036849 2026-09-25T10:07:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692457 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч [[Ліга Эўропы УЭФА 2010—2011 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2011 году]]''' праходзіў у [[Дублін]]е на стадыёне «[[Авіва (стадыён)|Авіва]]», дзе сустракаліся партугальскія клюбы «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]» і «[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]». Гэта быў 40-ы фінал у гісторыі [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]] і 2-і як фінал Лігі Эўропы УЭФА. Футбольны матч прайшоў 18 траўня 2011 году. == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 18 траўня 2011 |час = 19:45 ([[UTC+1]]) |стадыён = «[[Авіва (стадыён)|Авіва]]», [[Дублін]] |гледачы = 45 391 |судзьдзя = [[Карляс Вэляска Карбальлё]] ([[Гішпанія]]) |каманда1 = [[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |лік = 1:0 |каманда2 = [[Брага (футбольны клюб)|Брага]] |галы1 = [[Радамэль Фалькао Гарсія|Фалькао]], 44’ |галы2 = |пратакол = [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/matches/season=2011/round=2000133/match=2006268/postmatch/report/index.html Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Элтан Аруда|Элтан]] (капітан) {{ЖК|90}} |- | ||'''5'''|| [[Альвара Пэрэйра]] |- | ||'''6''' || [[Фрэдзі Гуарын]] {{З поля|73}} |- | ||'''8'''|| [[Жуан Маўтыньню]] |- | ||'''9'''|| [[Радамэль Фалькао Гарсія|Радамэль Фалькао]] {{Гол|44}} |- | ||'''12'''|| [[Жыванілду Халк]] |- | ||'''14'''|| [[Раланду Фансэка|Раланду]] {{ЖК|90+3}} |- | ||'''17'''|| [[Сылвэштры Варэла]] {{З поля|79}} |- | ||'''21'''|| [[Крыстыян Сэпунару]] {{ЖК|49}} |- | ||'''25'''|| [[Фэрнанду Франсыску Рэжэс|Фэрнанду]] |- | ||'''30'''|| [[Нікаляс Атамэндзі]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''24'''|| [[Антонію Албэрту Баштуш Пімпарэл|Бэту]] |- | ||'''4'''|| [[Майкон Пэрэйра Роке|Майкон]] |- | ||'''7'''|| [[Фэрнанда Бэлюскі]] {{На поле|73}} |- | ||'''18'''|| [[Валтэр Энрыке да Сылва|Валтэр]] |- | ||'''19'''|| [[Хамэс Радрыгес]] {{На поле|79}} |- | ||'''23'''|| [[Жозэф дэ Соўза]] |- | ||'''28'''|| [[Рубэн Мікаэл]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Андрэ Вілаш-Боаш]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Артур Мараэс]] |- | ||'''15'''|| [[Мігел Гарсія]] {{ЖК|55}} |- | ||'''3'''|| [[Паўлу Афонсу Сантус Жуніяр|Паўлан]] |- | ||'''2'''|| [[Альбэрта Хуніяр Радрыгес|Альбэрта Радрыгес]] {{З поля|46}} |- | ||'''28'''|| [[Сылвію Мануэл Пэрэйра|Сылвію]] {{ЖК|30}} |- | ||'''27'''|| [[Куштодыю Каштру|Куштодыю]] |- | ||'''88'''|| [[Вандэрсан Валтэр дэ Алмэйда|Вандыньню]] (капітан) |- | ||'''45'''|| [[Угу Віяна]] {{ЖК|24}} {{З поля|46}} |- | ||'''30'''|| [[Алан Асорыю да Коста Сылва|Алан]] |- | ||'''9'''|| [[Паўлу Сэзар Роша Роса|Паўлу Сэзар]] |- | ||'''18'''|| [[Радрыгу Жазэ Ліма дус Сантус|Ліма]] {{З поля|66}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''42'''|| [[Крыштыяну Пэрэйра Фігейрэду|Крыштыяну]] |- | ||'''4'''|| [[Клаўдыяну Бэзэра да Сылва|Кака]] {{На поле|46}} {{ЖК|80}} |- | ||'''20'''|| [[Элдэрсан Эчыеджыле|Элдэрсан]] |- | ||'''8'''|| [[Жазэ Марсію да Коста|Масару]] {{На поле|46}} {{ЖК|59}} |- | ||'''25'''|| [[Леандру Саліну]] |- | ||'''10'''|| [[Элдэр Барбоза]] |- | ||'''19''' || [[Альбэр Мэёнг]] {{На поле|66}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Дамінгуш Пасіенсія]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121111001124/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2011/final/index.html Фінал Лігі Эўропы УЭФА 2011 году] // UEFA.com * [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/index.html Афіцыйны сайт] {{Ліга Эўропы УЭФА}} [[Катэгорыя:Ліга Эўропы УЭФА]] [[Катэгорыя:2011 год у футболе]] 9vk2p0uy3g00jo4hem4e971wzmhvv0v Улыбнись, дурак! 0 204971 2692422 2594008 2026-09-25T08:25:49Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692422 wikitext text/x-wiki {{Музычны альбом |Назва = Улыбнись, дурак |Тып = [[Студыйны альбом]] |Выканаўца = [[Morgenshtern]] |Год = 2019 |Выканаўца ў родным склоне = Morgenshtern |Вокладка = |Працягласьць = 21:17 |Выдадзены = 1 студзеня 2019 |Запісаны = |Жанр = [[гіп-гоп]], [[рэп]] |Выдавец = |Прадусар = |Папярэдні = ''[[До того как стал известен]]''<br/>(2018) |Наступны = }} '''''Улыбнись, дурак!'''''<ref>[https://web.archive.org/web/20190325061934/https://itunes.apple.com/ru/album/%D1%83%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA/1446574021 Альбом в iTunes]</ref><ref>{{Навіна|загаловак=Morgenshtern ''Улыбнись, дурак''|url=https://the-flow.ru/releases/morgenshtern-ulybnis-durak|work=The-Flow.ru|дата доступу=2019-1-19|мова=ru}}</ref> ({{з мовы|ru|пасьмяхніся, дурню!}}) — музычны альбом расейскага відэаблоґера й рэп-выканаўцы з [[Уфа|Уфы]] [[Morgenshtern|Алішэра Морґенштэрна]], выдадзены 1 студзеня 2019 року. == Гісторыя == Альбом быў анансаваны 24 сьнежня 2018 году ў відэароліку Моргенштэрна на яго асабістым YouTube-канале, а асноўны рэліз адбыўся 1 студзеня 2019 году (на іншых стрымінгавых пляцоўках на пару дзён пазьней). [[Грампласьцінка|Пласьцінка]] складаецца зь сямі кампазыцыяў, тры зь якіх — трэкі пры ўдзеле: рэпера і сябра Алішэра — 4Teen, відэаблогера [[Зьміцер Ларын|Зьмітра Ларына]] і [[ЛСП]]. == Сьпіс кампазыцыяў == {{Сьпіс трэкаў|згарнуць=|загаловак=|дадатковая_калёнка=|поўная_працягласьць=21:17|усё_аўтарства=|усе_словы=|уся_музыка=|паказ_аўтарства=|паказ_словаў=|паказ_музыкі=|назва1=Улыбнись, дурак!|зацемка1=|аўтар1=|словы1=|музыка1=|дадаткова1=|працягласьць1=1:15|назва2=Буду твоей пальмой!|зацемка2=|аўтар2=|словы2=|музыка2=|дадаткова2=|працягласьць2=3:14|назва3=So High!|зацемка3=разам з 4Teen|аўтар3=|словы3=|музыка3=|дадаткова3=|працягласьць3=3:05|назва4=Пам Пам Пам!|зацемка4=|аўтар4=|словы4=|музыка4=|дадаткова4=|працягласьць4=2:22|назва5=Вечный сон|зацемка5=разам з Ларынам|аўтар5=|словы5=|музыка5=|дадаткова5=|працягласьць5=3:25|назва6=Первый раз|зацемка6=|аўтар6=|словы6=|музыка6=|дадаткова6=|працягласьць6=4:31|назва7=Зеленоглазые деффки!|зацемка7=разам з ЛСП|аўтар7=|словы7=|музыка7=|дадаткова7=|працягласьць7=3:25}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Morgenshtern}} pa25zcc5s207o0mdzlpdj3xf75uit0v Symbal.by 0 210616 2692366 2548584 2026-09-24T21:19:22Z Rotondus 11902 абнаўленьне зьвестак 2692366 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = SYMBAL.BY |арыгінальная_назва = |лягатып = |выява = |лістынг = |дэвіз = «Рэчы, якія варта мець беларусу» |заснаваная =[[12 траўня]] [[2014]] |закрытая = |заснавальнікі = |уласьнікі = |краіна =[[Беларусь]] |адрас = |ключавыя постаці = Павал Белавус |галіна = |прадукцыя = |паслугі = |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = https://symbalby.com/ }} '''SYMBAL.BY''' ({{Мова-be|сымбаль.бай}}) — беларуская [[кампанія]], заснаваная ў 2014 року. Займаецца папулярызацыяй і распаўсюдам рэчаў і зьяваў, зьвязаных зь [[Беларуская культура|культурай]] і [[Гісторыя Беларусі|гісторыяй]] Беларусі. == Мінуўшчына == Кампанію SYMBAL.BY заснаваў 12 траўня 2014 году [[Павал Белавус]], удзельнік грамадзкай арганізацыі «[[Арт Сядзіба]]». == Дзейнасьць == SYMBAL.BY займаецца продажам і распаўсюдам рэчаў зь беларускай гістарычнай і народнай сымболікай, літаратуры, аўтарскіх працаў. == Перасьлед == 17 жніўня 2022 году суд Партызанскага раёна Менску прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі анлайн-рэсурсы Symbal.by<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/297983|title=Прызналі «экстрэмісцкімі» старонкі ў сацсетках symbal.by, грамадскай кампаніі «Годна» і нават святкавання 100-годдзя БНР|work=[[Наша Ніва]]|date=2022-08-24|access-date=2025-02-20}}</ref> 11 траўня 2023 году заснавальніка Symbal.by Паўла Белавуса асудзілі на 13 гадоў калёніі ўзмоцненага рэжыму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/mstat-za-belorusskoe-sozdatela-symbalby-obvinaut-v-gosizmene/a-62923558|title="Мстят за белорусское". В чем обвиняют создателя Symbal.by |date=25.08.2022|work=[[Нямецкая хваля]]|access-date=2025-04-11}}</ref>. Таксама Паўла аштрафавалі на 18 500 рублёў, а ягоныя аўтамабіль і мабільны тэлефон, як сродкі ўчыненьня злачынства, канфіскавалі ва ўласнасьць дзяржавы. Яшчэ адзін аўтамабіль Белавуса, бытавую і кухонную тэхніку, ноўтбук пакінулі пад арыштам для выкананьня прысуду ў частцы спагнаньня штрафу. Паўла Белавуса прызналі вінаватым у «кіраўніцтве экстрэмісцкім фармаваньнем» (ч. 1 арт. 361-1 Крымінальнага кодэксу), «здрадзе дзяржаве» (ч. 1 арт. 356 КК), «публічных закліках да захопу дзяржаўнай улады» (ч. 3 арт. 361 КК), а таксама ў «арганізацыі групавых дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак» (ч. 1 арт. 342 КК)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32404768.html|title=Заснавальніку Symbal.by Белавусу прысудзілі 13 гадоў калёніі. Яго вінавацілі ў «распаўсюдзе ідэй беларускага нацыяналізму»|work=[[Радыё Свабода]]|date=2023-05-11|access-date=2025-02-10}}</ref>. Павел Белавус быў вызвалены 16 верасня 2026 году ды вывезены ў Летуву разам з 24 іншымі палітвязьнямі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}</ref>. == Крыніцы == {{зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://symbalby.com/ Афіцыйная бачына] * {{facebook|symbalby}} * {{twitter|symbalby}} * {{instagram|symbalby}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Беларускія кампаніі]] 7wi0cf5mt19sjt8hkcyirh593o4400v 2692371 2692366 2026-09-24T21:28:16Z Rotondus 11902 /* Перасьлед */ вычытка 2692371 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = SYMBAL.BY |арыгінальная_назва = |лягатып = |выява = |лістынг = |дэвіз = «Рэчы, якія варта мець беларусу» |заснаваная =[[12 траўня]] [[2014]] |закрытая = |заснавальнікі = |уласьнікі = |краіна =[[Беларусь]] |адрас = |ключавыя постаці = Павал Белавус |галіна = |прадукцыя = |паслугі = |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = https://symbalby.com/ }} '''SYMBAL.BY''' ({{Мова-be|сымбаль.бай}}) — беларуская [[кампанія]], заснаваная ў 2014 року. Займаецца папулярызацыяй і распаўсюдам рэчаў і зьяваў, зьвязаных зь [[Беларуская культура|культурай]] і [[Гісторыя Беларусі|гісторыяй]] Беларусі. == Мінуўшчына == Кампанію SYMBAL.BY заснаваў 12 траўня 2014 году [[Павал Белавус]], удзельнік грамадзкай арганізацыі «[[Арт Сядзіба]]». == Дзейнасьць == SYMBAL.BY займаецца продажам і распаўсюдам рэчаў зь беларускай гістарычнай і народнай сымболікай, літаратуры, аўтарскіх працаў. == Перасьлед == 17 жніўня 2022 году суд Партызанскага раёна Менску прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі анлайн-рэсурсы Symbal.by<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/297983|title=Прызналі «экстрэмісцкімі» старонкі ў сацсетках symbal.by, грамадскай кампаніі «Годна» і нават святкавання 100-годдзя БНР|work=[[Наша Ніва]]|date=2022-08-24|access-date=2025-02-20}}</ref> 11 траўня 2023 году заснавальніка Symbal.by Паўла Белавуса асудзілі на 13 гадоў калёніі ўзмоцненага рэжыму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/mstat-za-belorusskoe-sozdatela-symbalby-obvinaut-v-gosizmene/a-62923558|title="Мстят за белорусское". В чем обвиняют создателя Symbal.by |date=25.08.2022|work=[[Нямецкая хваля]]|access-date=2025-04-11}}</ref>. Таксама Паўла аштрафавалі на 18 500 рублёў, а ягоныя аўтамабіль і мабільны тэлефон, як сродкі ўчыненьня злачынства, канфіскавалі ва ўласнасьць дзяржавы. Яшчэ адзін аўтамабіль Белавуса, бытавую і кухонную тэхніку, ноўтбук пакінулі пад арыштам для выкананьня прысуду ў частцы спагнаньня штрафу. Паўла Белавуса прызналі вінаватым у «кіраўніцтве экстрэмісцкім фармаваньнем» (ч. 1 арт. 361-1 Крымінальнага кодэксу), «здрадзе дзяржаве» (ч. 1 арт. 356 КК), «публічных закліках да захопу дзяржаўнай улады» (ч. 3 арт. 361 КК), а таксама ў «арганізацыі групавых дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак» (ч. 1 арт. 342 КК)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32404768.html|title=Заснавальніку Symbal.by Белавусу прысудзілі 13 гадоў калёніі. Яго вінавацілі ў «распаўсюдзе ідэй беларускага нацыяналізму»|work=[[Радыё Свабода]]|date=2023-05-11|access-date=2025-02-10}}</ref>. Павел Белавус быў вызвалены 16 верасня 2026 году ды вывезены ў Летуву разам з 24 іншымі палітвязьнямі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]}}</ref>. == Крыніцы == {{зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://symbalby.com/ Афіцыйная бачына] * {{facebook|symbalby}} * {{twitter|symbalby}} * {{instagram|symbalby}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Беларускія кампаніі]] kkec7e8vsgvgdc1017pgrzs4dxd719i 2692376 2692371 2026-09-24T21:33:21Z Rotondus 11902 /* Перасьлед */ артаграфія 2692376 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = SYMBAL.BY |арыгінальная_назва = |лягатып = |выява = |лістынг = |дэвіз = «Рэчы, якія варта мець беларусу» |заснаваная =[[12 траўня]] [[2014]] |закрытая = |заснавальнікі = |уласьнікі = |краіна =[[Беларусь]] |адрас = |ключавыя постаці = Павал Белавус |галіна = |прадукцыя = |паслугі = |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = https://symbalby.com/ }} '''SYMBAL.BY''' ({{Мова-be|сымбаль.бай}}) — беларуская [[кампанія]], заснаваная ў 2014 року. Займаецца папулярызацыяй і распаўсюдам рэчаў і зьяваў, зьвязаных зь [[Беларуская культура|культурай]] і [[Гісторыя Беларусі|гісторыяй]] Беларусі. == Мінуўшчына == Кампанію SYMBAL.BY заснаваў 12 траўня 2014 году [[Павал Белавус]], удзельнік грамадзкай арганізацыі «[[Арт Сядзіба]]». == Дзейнасьць == SYMBAL.BY займаецца продажам і распаўсюдам рэчаў зь беларускай гістарычнай і народнай сымболікай, літаратуры, аўтарскіх працаў. == Перасьлед == 17 жніўня 2022 году суд Партызанскага раёна Менску прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі анлайн-рэсурсы Symbal.by<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/297983|title=Прызналі «экстрэмісцкімі» старонкі ў сацсетках symbal.by, грамадскай кампаніі «Годна» і нават святкавання 100-годдзя БНР|work=[[Наша Ніва]]|date=2022-08-24|access-date=2025-02-20}}</ref> 11 траўня 2023 году заснавальніка Symbal.by Паўла Белавуса асудзілі на 13 гадоў калёніі ўзмоцненага рэжыму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/mstat-za-belorusskoe-sozdatela-symbalby-obvinaut-v-gosizmene/a-62923558|title="Мстят за белорусское". В чем обвиняют создателя Symbal.by |date=25.08.2022|work=[[Нямецкая хваля]]|access-date=2025-04-11}}</ref>. Таксама Паўла аштрафавалі на 18 500 рублёў, а ягоныя аўтамабіль і мабільны тэлефон, як сродкі ўчыненьня злачынства, канфіскавалі ва ўласнасьць дзяржавы. Яшчэ адзін аўтамабіль Белавуса, бытавую і кухонную тэхніку, ноўтбук пакінулі пад арыштам для выкананьня прысуду ў частцы спагнаньня штрафу. Паўла Белавуса прызналі вінаватым у «кіраўніцтве экстрэмісцкім фармаваньнем» (ч. 1 арт. 361-1 Крымінальнага кодэксу), «здрадзе дзяржаве» (ч. 1 арт. 356 КК), «публічных закліках да захопу дзяржаўнай улады» (ч. 3 арт. 361 КК), а таксама ў «арганізацыі групавых дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак» (ч. 1 арт. 342 КК)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32404768.html|title=Заснавальніку Symbal.by Белавусу прысудзілі 13 гадоў калёніі. Яго вінавацілі ў «распаўсюдзе ідэй беларускага нацыяналізму»|work=[[Радыё Свабода]]|date=2023-05-11|access-date=2025-02-10}}</ref>. Павел Белавус быў вызвалены 16 верасьня 2026 году ды вывезены ў Летуву разам з 24 іншымі палітвязьнямі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]}}</ref>. == Крыніцы == {{зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://symbalby.com/ Афіцыйная бачына] * {{facebook|symbalby}} * {{twitter|symbalby}} * {{instagram|symbalby}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Беларускія кампаніі]] g39iqqgoko075pih410si58ez6y2e2e Фінал Лігі Эўропы УЭФА 2019 году 0 212085 2692460 2642231 2026-09-25T10:07:33Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692460 wikitext text/x-wiki '''Фінальны матч [[Ліга Эўропы УЭФА 2018—2019 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2019 году]]''' праходзіў у [[Баку]] на [[Алімпійскі стадыён (Баку)|Алімпійскім стадыёне]], дзе сустракаліся клюбы «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]» і «[[Арсэнал Лёндан]]». Гэта быў 48-ы фінал у гісторыі Кубка УЭФА і 10-ы як фінал Лігі Эўропы УЭФА. Футбольны матч праўшоў 29 траўня 2019 году. == Матч == {{Справаздача пра матч |дата = 29 траўня 2019 |час = 23:00 ([[UTC+4]]) |стадыён = [[Алімпійскі стадыён (Баку)|Алімпійскі стадыён]], [[Баку]] |гледачы = 51 370 |судзьдзя = [[Джанлюка Рокі]] ([[Італія]]) |каманда1 = [[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |лік = 4:1 |каманда2 = [[Арсэнал Лёндан]] |галы1 = [[Аліўе Жыру|Жыру]], 49’<br />[[Пэдра Радрыгес Ледэсма|Пэдра]], 60’<br />[[Эдэн Азар|Азар]], 65’ ([[пэнальці (футбол)|пэн]].), 72’ |галы2 = [[Алекс Івобі|Івобі]], 69’ |справаздача = |пратакол = [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2019/matches/round=2000995/match=2025487/index.html Пратакол] }} {| style="width:100%;" |- |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1''' || [[Кепа Арысабаляга]] |- | ||'''5'''|| [[Жоржэ Луіс Фрэлу Фільлю|Жаржыньню]] |- | ||'''7'''|| [[Н’Галё Кантэ]] |- | ||'''10'''|| [[Эдэн Азар]] {{Гол|65}} {{Гол|72}} {{З поля|89}} |- | ||'''11'''|| [[Пэдра Радрыгес Ледэсма|Пэдра]] {{ЖК|56}} {{Гол|60}} {{З поля|71}} |- | ||'''17'''|| [[Матэо Ковачыч]] {{З поля|76}} |- | ||'''18''' || [[Аліўе Жыру]] {{Гол|49}} |- | ||'''27'''|| [[Андрэас Крыстэнсэн]] {{ЖК|68}} |- | ||'''28'''|| [[Сэсар Асьпілікуэта]] (капітан) |- | ||'''30'''|| [[Давід Луіс]] |- | ||'''33'''|| [[Эмэрсан Палміеры]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''13'''|| [[Вільлі Кабальера]] |- | ||'''52'''|| [[Джэймі Камінг]] |- | ||'''3'''|| [[Маркас Алёнса Мэндоса|Маркас Алёнса]] |- | ||'''8'''|| [[Рос Барклі]] {{На поле|76}} |- | ||'''9'''|| [[Гансалё Ігуаін]] |- | ||'''21'''|| [[Давідэ Дзапакоста]] {{На поле|89}} |- | ||'''22'''|| [[Віліян Боржэс да Сылва|Віліян]] {{На поле|71}} |- | ||'''24'''|| [[Гэры Кэгіл]] |- | ||'''44'''|| [[Ітан Ампаду]] |- | ||'''51'''|| [[Конар Галагер]] |- | ||'''55'''|| [[Джордж Макікрэн]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Маўрыцыё Сары]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%;"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ||'''1'''|| [[Пэтар Чэх]] |- | ||'''5'''|| [[Сакратыс Папастатопуляс]] |- | ||'''6'''|| [[Ляран Касэльні]] (капітан) |- | ||'''9'''|| [[Аляксандар Ляказэт]] |- | ||'''10'''|| [[Мэсут Эзіль]] {{З поля|77}} |- | ||'''11'''|| [[Люкас Тарэйра]] {{З поля|66}} |- | ||'''14'''|| [[П’ер-Эмэрык Абамэянг]] |- | ||'''15'''|| [[Энзьлі Мэйтлэнд-Найлз]] |- | ||'''18'''|| [[Нача Манрэаль]] {{З поля|66}} |- | ||'''31'''|| [[Сэад Калашынац]] |- | ||'''34'''|| [[Граніт Джака]] |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | ||'''19'''|| [[Бэрнд Лена]] |- | ||'''44'''|| [[Дэян Іліеў]] |- | ||'''4'''|| [[Магамэд Эльнэні]] |- | ||'''12'''|| [[Штэфан Ліхтштайнэр]] |- | ||'''17'''|| [[Алекс Івобі]] {{На поле|66}} {{Гол|69}} |- | ||'''20'''|| [[Шкодран Мустафі]] |- | ||'''23'''|| [[Дэні Ўэлбэк]] |- | ||'''25''' || [[Карл Джэнкінсан]] |- | ||'''29'''|| [[Матэо Гендузі]] {{На поле|66}} |- | ||'''49'''|| [[Эдзі Нкетыя]] |- | ||'''59'''|| [[Джо Ўілак]] {{На поле|77}} |- | ||'''87'''|| [[Букаё Сака]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнэр:''' |- |colspan=4| [[Унаі Эмэры]] |} |} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20190329222808/https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2019/final/index.html Фінал Лігі Эўропы УЭФА 2019 году] {{Ліга Эўропы УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2018—2019 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга Эўропы УЭФА]] [[Катэгорыя:2019 год у футболе]] 40tpm55o1q168i58sir04t8q3fboa6j Прусы 0 216074 2692297 2525208 2026-09-24T16:02:25Z ~2026-51574-39 100288 2692297 wikitext text/x-wiki '''Пру́сы''' — гэта: * [[Прусы (народ)|Прусы]] — народ або народы, што жылі на тэрыторыі [[Прусія|гістарычнай Прусія]] * [[Прусы (Віцебская вобласьць)|Прусы]] — вёска ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] * [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]] — вёска ў [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] * [[Прусы (Старадароскі раён)|Прусы]] — вёска ў [[Старадароскі раён|Старадароскім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] {{Неадназначнасьць}} of33upen5hjcs39re86ss3t2daxoon3 2692301 2692297 2026-09-24T16:11:47Z ~2026-51574-39 100288 2692301 wikitext text/x-wiki '''Пру́сы''' — гэта: * [[Прусы (народ)|Прусы]] — народ або народы, што жылі на тэрыторыі [[Прусія|гістарычнай Прусіі]] * [[Прусы (Віцебская вобласьць)|Прусы]] — вёска ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] * [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]] — вёска ў [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] * [[Прусы (Старадароскі раён)|Прусы]] — вёска ў [[Старадароскі раён|Старадароскім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] {{Неадназначнасьць}} ap34unzkpssqfo81kvv6ye43slqz07k Чадамэн 0 217530 2692488 2676394 2026-09-25T11:37:59Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692488 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Чадамэн<br />{{мова-pl|Czadoman|скарочана}} | арыгінал імя = Павел Дудэк<br />{{мова-pl|Paweł Dudek}} | партрэт = Czadoman.JPG |памер = 260px | апісаньне = 2019 год | імя пры нараджэньні = Павел Дудэк {{мова-pl|Paweł Dudek|скарочана}} | род дзейнасьці = [[сьпявак]] | жонка = Міраслава | дзеці = 2 дачкі | сайт = [https://www.facebook.com/czadomanprywatny Фэйсбук, асабістая старонка Чадамэна] | дадаткова = выступае на [[Польская мова|польскай мове]], [[дыска-поля]], электрамузыка }} '''Чадаман''' (або '''Чадамэн''') сапраўднае імя Павел Дудэк<ref name="sa">[https://web.archive.org/web/20181006154905/https://www.fokus.tv/news/czadoman-pawel-dudek-kim-jest-video/12683 Czadoman — Paweł Dudek. Kim jest?{{ref-pl}}]</ref> ({{мова-pl|Paweł Dudek}}), які нарадзіўся 8 лютага 1986 г.<ref>[https://www.facebook.com/czadomanprywatny Хвэйсбук, асабістая старонка Чадамэна]</ref> — [[Польшча|польскі]] сьпявак, які выконвае музыку на мяжы жанраў [[дыска-поля]] і танцаў<ref name="saq">[https://www.eska.pl/news/czadoman-wszystkie-hity-w-jednym-miejscu-znasz-przeboje-czadomana-aa-RzAa-L81v-uQN4.html Czadoman — wszystkie hity w jednym miejscu. Znasz przeboje Czadomana?{{ref-pl}}]</ref>. == Дзейнасьць == Пачаў сваю музычную кар’еру пад сваім імем і прозьвішчам сьпяваком музычнага калектыву «Арэна», які выконваў рок-музыку. Пачаткова ён хацеў пачаць сольную кар’еру ў поп-рок-музыцы, але яе перапыніла спрэчка паміж выканаўцам і кіраўніком<ref name="sa" />. З 2013 году ён выступае пад псэўданімам Чадамэн, дзе спасылаецца на імёны фільмаў амэрыканскіх супэргерояў, такіх як Супэрмэн ці Чалавек-павук. Ён праславіўся такімі песьнямі, як «[[Рудая пляша, як шалёная]]», «Давай на калені» і «Блізьняты», якія дасягнулі дзясяткаў мільёнаў праглядаў на старонцы Ют’юб<ref>[https://www.youtube.com/results?search_query=czadoman&search_sort=video_view_count Сьпіс песень на Ют’юб]</ref>. У 2015 годзе падчас першага выпуску музычнага фэстывалю «Польсат супэрхіт» музычны кліп на песьню «Рудая танцуе як вар’ят» заняў трэцяе месца ў катэгорыі хітоў сеткі, уключаючы кліпы з найбольшымі праглядамі на Ют’юб (на той момант іх было больш за 26 мільёнаў). Далей ён выступаў у перадачах польскага ТБ Тэфаўэн: Добры ранак (2014) і Куба Ваяводзкі (2015)<ref>[https://web.archive.org/web/20200215221857/https://kuba.tvn.pl/aktualnosci,836,n/czadoman-i-krzysztof-antkowiak-u-kuby-wojewodzkiego,183052.html Czadoman i Krzysztof Antkowiak u Kuby Wojewódzkiego!{{ref-pl}}]</ref>. Быў удзельнікам забаўляльнай праграмы «Польсат пляша з зоркамі», «Танцы з зоркамі» (2019)<ref>[https://www.onet.pl/?utm_source=pl.wikipedia.org_viasg_plejada&utm_medium=referal&utm_campaign=leo_automatic&srcc=ucs&pid=e152ad54-7953-4a55-bd3b-ecb7e1c8599f&sid=fa6d4510-5922-45b7-8963-4dcc05c514ce&utm_v=2 «Taniec z gwiazdami». Gwiazda disco polo zatańczy w Polsacie!{{ref-pl}}]</ref> і навагодні выпуск на тэлебачаньні (2018). У 2020 годзе выйграў шоў «Twoja twarz brzmi znajomo»<ref>[https://www.telemagazyn.pl/artykuly/twoja-twarz-brzmi-znajomo-odcinek-12-s-13-final-wygral-czadoman-jako-krzysztof-cugowski-z-budki-suflera-nie-mial-sobie-rownych-86211.html "Twoja twarz brzmi znajomo" odcinek 12. s. 13. FINAŁ! Wygrał Czadoman jako Krzysztof Cugowski z Budki Suflera! Nie miał sobie równych?]{{ref-pl}}</ref>. == Паходжаньне == Чадамэн паходзіць з [[ПНР]], в. [[Апалева]], у [[Любускае ваяводзтва|Любускім ваяводзтве]]<ref name="saq" /><ref name="sa" />. == Сям’я == Ён жанаты на Міраславе. Мае 2 дачкі. == Сьпіс кампазыцыяў == Сьпіс песьняў і складанак Чадамана. === Складанкі === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" style="width:20em;"|Назва ! scope="col"|Дзень выхаду ў продаж ! scope="col"|Продаж ! scope="col"|Спосаб продажу |- ! scope="row" |''[[Czadomania]]'' | * Дзень: 16 чэрвеня 2014<ref>[https://web.archive.org/web/20160924133452/https://itunes.apple.com/pl/album/czadomania/id1046910662?l=pl Czadomania выстаўленая ў itunes.apple.com дзень доступу 2016-09-02]</ref> * Вытворца: Леман-запіс | * 60 тыс.<ref>[https://web.archive.org/web/20100513080633/http://www.zpav.pl/rankingi/wyroznienia/regulamin.php Назва: ZPAV: regulamin przyznawania wyróżnień | opublikowany = bestsellery.zpav.pl | język = pl | data dostępu = 2016-09-02]</ref> | * 2-ух баковы дыск<ref>[https://web.archive.org/web/20160822091741/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd.php Назва: ZPAV: platynowe płyty 2016 | opublikowany = bestsellery.zpav.pl | język = pl | data dostępu = 2016-09-02]</ref> |- ! scope="row" |''[[Kochaj mnie]]'' | * Дзень: 18 чэрвеня 2018 * Вытворца: Леман-запіс | * 60 тыс. | * 2-ух баковы дыск |- |} === Асобныя песьні без складанкі === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:20em;"| Назва ! scope="col" rowspan="2" | Рок ! scope="col" colspan="1" | Месца па праслухоўваньню ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Зборнік |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[СВГП]]<br /><ref>[http://ozz.zpav.pl/newsletter.php?idnewslettera=47&idinformacji=1206 Назва: TOP Dyskoteki – styczeń 2015 | opublikowany = ZPAV | język = pl | data dostępu = 2015-09-23]</ref><ref>[http://ozz.zpav.pl/muzykawbiznesie/toplistyprzebojow.php?idtypu=11&idlisty=1848 Назва: Top Dyskoteki – grudzień 2015 r.|opublikowany = ozz.zpav.pl|data dostępu = 2016-01-20]</ref><ref>[http://ozz.zpav.pl/muzykawbiznesie/toplistyprzebojow.php?idtypu=11&idlisty=1473 Назва: TOP Dyskoteki – 17 listopada – 23 listopada 2014 r | opublikowany = ZPAV | język = pl | data dostępu = 2015-09-23]</ref> |- ! scope="row" |"Kochane panie" |2014 || 29 |rowspan=2|''Czadomania'' |- ! scope="row" |"Ruda tańczy jak szalona" |rowspan=2|2015 || 10 |- ! scope="row" |"Bo to jest miłość" ||37 |''Kochaj mnie'' |- |} === Іншае === * [[Dziewczyna z Instagrama]] * [[Ruda tańczy jak szalona]] * [[Moja bejbe]] * [[Hej hej bawmy Się]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Польскія музыкі]] [[Катэгорыя:Польскія сьпевакі]] [[Катэгорыя:Дыска-поля]] [[Катэгорыя:Чадамэн| ]] [[Катэгорыя:Асобы тэлебачаньня]] lky80jflfk6ekcbj85rozeqbk75jxtg Уладзімер Цыплакоў 0 220023 2692418 2102436 2026-09-25T08:16:57Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692418 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Выява = |Назва_выявы = |Памер_выявы = |Пазыцыя = [[Скрайні нападнік (хакей)|нападнік]] |Рост = 188 см |Вага = 87 кг |Мянушка = |Клюбы = |Грамадзянства = [[Беларусь]] |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|18|4|1969}} |Месца нараджэньня = [[Інта]], [[РСФСР]] |Дата сьмерці = {{Памёр|14|12|2019}} |Месца сьмерці = |Драфт НХЛ = У 1995 годзе абраны ў<br>3 раўндзе пад агульным<br>59 нумарам<br>«[[Лос-Анджэлес Кінгс]]» |Пачатак кар’еры = 1985 |Сканчэньне кар’еры = 2005 }} '''Уладзімер Віктаравіч Цыплакоў''' ({{Нарадзіўся|18|4|1969}}, [[Інта]] — {{Памёр|14|12|2019}}<ref>[https://www.svaboda.org/a/30326380.html Пайшоў з жыцьця адзін з найлепшых беларускіх хакеістаў Уладзімер Цыплакоў]</ref>) — былы прафэсійны [[Беларусь|беларускі]] [[Хакей|хакеіст]]. == Жыцьцяпіс == Пачаў сваю кар’еру ў 1985 годзе ў складзе яраслаўскага «Тарпэда», што выступала ў Першай лізе чэмпіянату СССР. Пасьля сэзону 1986/87, у якім каманда выйшла ў Вышэйшую лігу — пераехаў у Беларусь. У 1987 годзе перайшоў у [[«Дынама» Менск (хакейны клюб)|менскае «Дынама»]]. Пасьля распаду СССР Цыплакову прапанавалі беларускае грамадзянства і магчымасьць гуляць за [[Зборная Беларусі па хакеі|зборную]]. У складзе зборнай Беларусі гуляў на 6 чэмпіянатах сьвету і дзьвюх Алімпіядах (1998 і 2002), быў найлепшым нападнікам. На гэтых турнірах Цыплакоў правёў 46 матчаў, у якіх набраў 48 балаў (24 галы і 24 перадачы). У сярэдзіне 1990-ых Цыплакоў адправіўся ў ЗША, дзе замацаваўся ў «[[Лос-Анджэлес Кінгс]]», а пасьля ў «[[Бафала]]». У [[НХЛ]] правёў 331 матч, у якіх набраў 170 (69+101) балаў. Быў першым беларусам, які замацаваўся ў НХЛ. Праз год пасьля яго загуляў [[Руслан Салей]], у 2000-я зьявіліся [[Міхаіл Грабоўскі]] і браты Касьціцыны. Цяпер у наймацнейшым хакейным чэмпіянаце сьвету няма ніводнага беларуса. Пасьля заканчэньня кар’еры хакеіста працаваў трэнэрам. Узначальваў менскае «Дынама». Памёр 14 сьнежня 2019 году. Пахаваны 17 сьнежня ў Менску на Ўсходніх могілках. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=5484 Профіль на сайце] hockeydb.com * [https://www.eliteprospects.com/player/43116/vladimir-tsyplakov Профіль на сайце] eliteprospects.com * [https://web.archive.org/web/20191214222250/https://www.nhl.com/ru/player/%3D8460239 Профіль на сайце] НХЛ {{Найлепшы хакеіст Беларусі}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Цыплакоў, Уладзімер}} [[Катэгорыя:Беларускія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія хакеісты і хакеісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Хакеісты і хакеісткі на зімовых Алімпійскіх гульнях 1998 году]] [[Катэгорыя:Хакеісты і хакеісткі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2002 году]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юнацтва-Менск»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бафала Сэйбрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лос-Анджэлес Кінгс»]] [[Катэгорыя:Галоўныя трэнэры мужчынскай зборнай Беларусі па хакеі]] [[Катэгорыя:Беларускія хакейныя трэнэры]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ўсходніх могілках Менску]] jehlmu0cly1kyis87g6am6n9yrde3nm Абмеркаваньне:Вялікаусьцюскі раён 1 224934 2692345 2692114 2026-09-24T18:20:22Z Dymitr 10914 Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2692114|2692114]] удзельніка [[Special:Contributions/~2026-51444-89|~2026-51444-89]] ([[User talk:~2026-51444-89|гутаркі]]) бязглузьдзіца 2692345 wikitext text/x-wiki {{Артыкул Віківясны-2020 |удзельнік=Dymitr |тэма=геаграфія |тэма2= |тэма3= |краіна=Расея |краіна2= |краіна3= }} crrg03rx9kxkczxnb4m7hk1cq5iau87 Паўднёва-заходні рэгіён разьвіцьця Румыніі 0 229137 2692336 2466656 2026-09-24T17:42:19Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692336 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Паўднёва-заходні рэгіён разьвіцьця Румыніі''' ({{мова-ro|Regiunea de dezvoltare Sud-Vest}}) — адзін з [[рэгіёны разьвіцьця Румыніі|рэгіёнаў разьвіцьця]] [[Румынія|Румыніі]]. Не зьяўляецца адміністрацыйнай адзінкай, быў створаны ў 1998 годзе для лепшай каардынацыі мясцовага разьвіцьця падчас уступленьня Румыніі ў [[Эўразьвяз]]. == Склад == У склад ПЗРР [[Румынія|Румыніі]] ўваходзяць [[жудзец]]ы: * [[жудзец Вылча|Вылча]] * [[жудзец Горж|Горж]] * [[жудзец Долж|Долж]] * [[жудзец Мехедынці|Мехедынці]] * [[жудзец Олт|Олт]] == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.adroltenia.ro Афіцыйны сайт] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Рэгіёны разьвіцьця Румыніі}} [[Катэгорыя:Рэгіёны разьвіцьця Румыніі]] 7ypvpal6uasw3gl3b85v7yvk786u8wr Пётар Бурэц 0 235310 2692341 2398112 2026-09-24T18:00:48Z Iketsi 15756 + Файл 2692341 wikitext text/x-wiki [[Файл:Пётр Бурэц.jpg|значак|Пётар Бурэц]] '''Пётар Бурэ́ц''' (прыблізна 1860, вёска Асінаўка, [[Дзісенскі павет]], [[Глыбоцкі раён]] — прыблізна 1940, Асінаўка) — знакаміты [[Дударства|дудар]]. == Жыцьцяпіс == Дудар з Глыбоччыны інфармацыю пра якога выявіў музыкант і дасьледчык Зьміцер Сасноўскі, падчас эспэдыцыі 2007 году. Інфарматарамі сталі жыхары вёскі Асінаўка — Мікола Караткевіч (1932 г.н., вучань Пятра Бурца), жонка Міколы Караткевіча — Эмілія Караткевіч 1924 г.н. і Васіль Радзюш (цымбаліст віртуоз зь вёскі Івесь, Глыбоцкага раёну 1928 г.н.)<ref name="HHR">[http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/308-pjotr-burets-dudar-malavyadomy-i-dobra-vyadomy ГІСТОРЫКА-КУЛЬТУРНАЯ СПАДЧЫНА ГЛЫБОЦКАГА РАЁНУ]</ref>. Па словах інфарматараў Пётар Бурэц быў культурнай знакамітасьцю ўсёй ваколіцы. Граў на дудзе зь вялікім мехам. Падчас граньня сьпяваў прыпеўкі. Меў прыгожы голас. Слухаць дудара прыходзілі цэлымі вёскамі. Пётар Бурэц ладзіў канцэрты каля сваёй хаты. Паслухаць дудара прыходзілі, між іншым, польскія жаўнеры з пагранічнай заставы (стражніцы). Польская стражніца была ў Асінаўцы — ''KOP “Osinówka”'' і існавала з 1925 да 1939 году<ref name="HHR" />. Вядомае месца пахаваньня Пятра Бурца. Гэта мясцовыя могілкі ў вёсцы Асінаўка. Дудар пахаваны ў адной магіле з жонкай Паўлінай. Гады нараджэньня і сьмерці не ўказаныя<ref name="HHR" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларускія дудары]] {{Накід}} s0ha97dih0di3r7r1youqa984xp697q Аршанская газэта 0 239389 2692231 2618947 2026-09-24T12:29:13Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне літаратура 2692231 wikitext text/x-wiki {{Газэта | назва = Аршанская газэта | выява = |подпіс = | памер = | тып = тры разы на тыдзень | фармат = | заснавальнік = Аршанскі раённы выканаўчы камітэт<br>Аршанскі раённы Савет дэпутатаў | уладальнік = | выдавец = | рэдактар = Настасься Турок | заснаваная = {{Дата пачатку|14|5|1917|1}} | зачыненая = | палітыка = [[Урад]]авая | мова = | штаб-кватэра = [[Ворша]], вул. Аляксандра Герцэна, 4а | наклад = | кошт = | ISSN = | сайт = https://www.orshanka.by/ }} '''Аршанская газэта''' — раённая газэта [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Выдаецца з 1917 году. Мела назву «Ленінскі прызыў» з 1931 да 1991 году.Заснавальнікі: Аршанскі раённы выканаўчы камітэт і Аршанскі раённы Савет дэпутатаў. == Гісторыя == Газэта пачыналася яна «Известия рабочих, солдатских и крестьянских депутатов Оршанского района». Першы нумар газэты выйшаў 14 траўня 1917 году. З лютага па сакавік 1918 году ў сувязі з набліжэньнем нямецкіх войскаў да [[Ворша|Воршы]] выхад газэты прыпыняўся. 3 кастрычніка 1918 году замест «Известий» пачынае выдавацца новая газэта «Набат», якая выходзіла на 4 палосах малога фармату з перыядычнасьцю выхаду штодзённа, акрамя нядзелі. 3ь 1 траўня 1921 году ў сувязі з заканчэньнем грамадзянскай вайны выдантне «Набату» спыняецца і пачынае выходзіць газэта «Известия». У сувязі з уваходжаньнем [[Аршанскі павет (Расейская імпэрыя)|Аршанскага павету]] ў склад [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]] РСФСР з 1923 году выданьне «Известий» спыняецца. У 1924 годзе Ворша вяртаецца ў склад [[БССР]] і 26 верасьня 1925 году выйшаў пробны, так званы «нулявы нумар» газэты «Камуністычны шлях». Газэта спачатку выдавалася на беларускай і расейскай мовах, але паступова перайшла толькі на беларускую. Фармат — 4 паласы на аркушах вялікага памеру, перыядычнасьць выхаду — 2 разы на тыдні (у чацьвер і нядзелю), наклад 3500 асобнікаў. У кастрычніку 1930 году па невядомых прычынах выхад «Камуністычнага шляху» спыняецца. 3 другой паловы кастрычніку пачынае выходзіць новая газэта «Змычка». Фармат — 4 паласы на вялікіх аркушах, перыядычнасьць выхаду — 3 разы ў 10 дзён. У сакавіку 1931 году газэта «Змычка» была перайменаваная ў «Ленінскі прызыў», назва якой існавала да 1991 году. У 1991 годзе «Ленінскі прызыў» стаў «Аршанскай газэтай»<ref>[https://web.archive.org/web/20210122103232/http://www.orshanka.by/?page_id=141 О редакции]</ref>. У «Аршанскай газэце» пачыналі свой жыцьцёвы і творчы шлях такія вядомыя беларускія пісьменьнікі, як [[Уладзімер Корбан|У. Корбан]], [[Уладзімер Караткевіч|У. Караткевіч]], [[Яўген Васілёнак|Я. Васілёнак]], [[Аляксандар Міронаў|А. Міронаў]], [[Мікола Садковіч|М. Садковіч]], [[Алесь Стаховіч|А. Стаховіч]], [[Янка Сіпакоў|Я. Сіпакоў]], [[Леанід Калодзежны|Л. Калодзежны]]<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/drukavanyya-smi/218-suchasnyya-smi/3352-arshanskaya-gazeta-arshanski-rajon-g-orsha Аршанская газета, Аршанскі раён. г. Орша]</ref>. == Бібліяграфія == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Аршанская мінуўшчына: гісторыя Оршы ў перыядычным друку |арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнік [[Юры Копцік]] |выданьне = |месца = [[Ворша|Орша]] |выдавецтва = Гарадскі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры |год = 1997|том = Выпуск 1|старонкі = |старонак = 108 |сэрыя = |isbn = 985-6133-43-2|наклад = 1000}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Газеты Беларусі, 1776—1975: Рэтрасп. бібліягр. паказ.|арыгінал = |спасылка =https://bukvica.org/w/images/a/a7/Gazety_Belarusi_1776-1975.pdf|адказны =Склад. Л. М. Няхайчык і інш.; Навук. рэд. [[Віталь Скалабан|В. У. Скалабан]]|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[ Нацыянальная кніжная палата Беларусі]] |год =2003|том = |старонкі = 92 (№ 746)|старонак =322|сэрыя = |isbn =985-6020-28-X|наклад =700}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Газеты дореволюционной России 1703 — 1917. Каталог.|арыгінал = |спасылка = https://imwerden.de/pdf/gazety_dorevolyutsionnoj_rossii_1703-1917_katalog_2007.pdf |адказны =Т.В. Акопян і інш.|выданьне = |месца =[[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]] |выдавецтва =«Российская национальная библиотека»|год =2007|том = |старонкі = 158 (№ 1941) |старонак =592|сэрыя = |isbn =978-5-8192-0343-9|наклад =500}} [[Катэгорыя:Беларускія газэты]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1917 годзе]] 0o6rrltthcfkzi4el3fj76egvvofcb3 Старым тут ня месца (фільм) 0 239982 2692392 2676257 2026-09-25T02:22:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692392 wikitext text/x-wiki {{Фільм | выява = No Country for Old Men poster.jpg }} '''«Стары́м тут ня ме́сца»''' ({{мова-en|No Country for Old Men}}) — амэрыканскі крымінальны трылер 2007 году, напісаны і пастаўлены рэжысэрам [[браты Коэн|Джоэлам і Ітанам Коэнамі]], заснаваны на аднайменным рамане [[Кормак Макарці|Кормака Макарці]], які быў створаны ў 2005 годзе<ref>[https://www.inquirer.com/dailynews/columnists/gary_thompson/11139467.html «Creep in the heart of Texas»]{{Недаступная спасылка|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Philadelphia Daily News.</ref>. Галоўныя ролі выканалі [[Томі Лі Джонз]], [[Хавіер Бардэм]] і [[Джош Бролін]]. Паводле сюжэту распавядаецца гісторыя былога тэхаскага зваршчыка і вэтэрана [[вайна ў Віетнаме|вайны ў Віетнаме]], які атрымлівае прыгоды ў Заходнім Тэхасе ў 1980 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20110726051448/http://boston.com/movies/display?display=movie&id=10477 «The Coen brothers' cat and mouse chase in the sweet land of liberty»]. The Boston Globe.</ref>. Фільм закранае тэмы лёсу, сумленьня і моцы абставінаў, такія ж, якія браты Коэны дасьледавалі ў фільмах ''«[[Проста кроў]]»'' (1984), ''«[[Выхоўваючы Арызону]]»'' (1987) і ''«[[Фарга (фільм, 1996)|Фарга]]»'' (1996)<ref>[https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2007/11/the-movie-review-no-country-for-old-men/68386/ «The Movie Review: 'No Country for Old Men'»]. The Atlantic.</ref>. Прэм’ера фільму адбылася на [[Канскі кінафэстываль|Канскім кінафэстывалі]] 19 траўня 2007 году<ref>[https://variety.com/2007/film/columns/cannes-great-divide-1117965767/ «Cannes' great divide»]. Variety.</ref>. Крытыкі высока ацанілі рэжысуру і сцэнар Коэнаў, а таксама выступ Бардэма. Кінастужка атрымала 76 узнагародаў у 109 намінацыях ад некалькіх арганізацый, у тым ліку прэміі «[[Оскар]]», [[BAFTA]] і «[[Залаты Глёбус]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20101001180324/http://www.goldenglobes.org/nominations/year/2007/ «Nominations and Winners-2007»]. Golden Globes.</ref>. [[Амэрыканскі кінаінстытут|Амэрыканскі інстытут кінамастацтва]] ўключыў яго ў сьпіс фільмаў году<ref>[https://web.archive.org/web/20071219224417/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2007/12/17/afi-top-films.html «No Country for Old Men, Juno named to AFI's Top 10 of year»]. CBC.</ref>. == Сюжэт == У 1980 годзе ў [[Тэхас]]е арыштаваны наёмны забойца Антон Чыгур ([[Хавіер Бардэм]]). У зьняволеньні ён душыць намесьніка шэрыфа і выкарыстоўвае пнэўматычны балён дзеля забойства кіроўцы і ўцякае на ягонай машыне. Ён шкадуе жыцьцё ўладальніка запраўкі, які прымае выклік і пасьпяхова адгадвае вынік падкіду манэты Чыгурга. Палюючы на ​​жывёлу, Лэлэлін Мос ([[Джош Бролін]]) натыкаецца на наступствы сапсаванай зьдзелкі гандляроў наркотыкамі. Ён знаходзіць некалькіх загінулых мужчынаў і сабакаў, параненага мэксыканца, які просіць вады, заначку наркотыкаў у аўтамабілі і два мільёны даляраў у партфэлі. Ён забярае грошы і вяртаецца дадому. Адчуваючы віну, Мос вяртаецца на месца перастрэлкі ў тую ж ноч з вадой, каб даць папіць мэксыканцу. Яго перасьледуюць двое мужчынаў на грузавіку, але ён уцякае ад іх, прыгаючы ў раку. Дома ён адпраўляе жонку Карлу Джын ([[Келі Макдональд]]) застацца з маці, а потым едзе ў матэль у Дэль-Рыё, дзе хавае партфель у сваім пакоі. Чыгур, наняты дзеля вяртаньня грошай, прыбывае ў дом Моса, дзе ён выкарыстоўвае пнэўматычны балён, каб выбіць замок зь дзьвярэй. Дасьледуючы гэтае пранікненьне, шэрыф акругі Эд Том Бэл ([[Томі Лі Джонз]]) заўважае выдзіманы замок. Усьлед за электроннай прыладай сачэньня, схаванай у грошах, Чыгур накіроўваецца ў пакой да матэля Моса і забівае групу мэксыканцаў, якія чакаюць у засадзе Моса ў суседнім пакоі. Мос арандаваў другі пакой, прылеглы да пакоя мэксыканцаў. Ён дастае партфэль непасрэдна перад тым, як Чыгур спрабуе знайсьці грошы. Пераехаўшы ў гатэль у прыгранічным мястэчку Ігл-Пас, Мос выяўляе прыладу сачэньня, але Чыгур ужо знайшоў дзе хаваецца Мос. Іхная перастрэлка на вуліцы прыводзціь да таго, што староннія людзі ёсьць забітыя, а яны ўабодвух ёсьць параненымі. Мос уцякае ў Мэксыку, хаваючы грошы ў пустазельлі уздоўж [[Рыё-Грандэ]]. Мос, перайшоўшы мяжу, апынаецца ў шпіталі. Чарговы наёмны апэратыўны супрацоўнік Карсан Ўэлз ([[Ўудзі Гарэлсан]]) знаходзіць Моса і спрабук пераканаць яго прыняць абарону наўзамен грошаў, якія ён скраў. Чыгург самастойна вылечвае свае раны і падкрадаецца да Ўэлза ў гатэлі, забіваючы яго. Мос тэлефануе ў пакой, дзе астанавіўся Ўэлз, але на тэлефон адказвае Чыгур, які абяцае забіць жонку Карлу Джын, калі Мос не адмовіцца ад грошай. == Крытыка == На агрэгатары аглядаў [[Rotten Tomatoes]] фільм мае рэйтынг ухваленьня 93%, заснаваны на аглядах 287 крытыкаў, зь сярэднім рэйтынгам 8,75/10. Фільм таксама мае рэйтынг 91/100 на [[Metacritic]], заснаваны на 37 аглядах, якія паказваюць агульнае ўхваленьне. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{IMDb твор|0477348}}. * {{Rotten tomatoes|no_country_for_old_men}}. * {{Metacritic фільм|no-country-for-old-men}}. [[Катэгорыя:Фільмы 2007 году]] [[Катэгорыя:Драматычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Драматычныя фільмы 2007 году]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра псыхапатаў]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2007 году]] [[Катэгорыя:Фільмы братоў Коэн]] hivzelx7bsmyvpjwubdicvwp21u3twx Ніка Гішыр 0 244385 2692283 2223807 2026-09-24T15:09:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692283 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Ніка Гішыр |Выява = |Назва_выявы = |Памер_выявы = |Пазыцыя = [[нападнік (хакей)|нападнік]] |Рост = 185 см |Вага = 79 кг |Кідок = левы |Клюб = [[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |Былыя клюбы = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Бэрн (хакейны клюб)|Бэрн]] }} |Пачатак кар’еры = 2015 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Швайцарыя}} |Грамадзянства = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|4|1|1999|1}} |Месца нараджэньня = [[Брыг-Гліс]], [[Швайцарыя]] |Драфт НХЛ = 1 |Год драфту = 2017 |Клюб драфту = [[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |Заля славы = |Старонка = }} '''Ні́ка Гі́шыр''' ({{мова-de|Nico Hischier}}; нарадзіўся 4 студзеня 1999 году, [[Брыг-Гліс]], [[Швайцарыя]]) — швайцарскі хакеіст, гулец і капітан клюбу [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]». == Кар’ера == Гішыр дэбютаваў у Швайцарыі выступамі за клюб «[[Бэрн (хакейны клюб)|Бэрн]]» у 2015 годзе, гуляючы як за клюб у [[Нацыянальная ліга А чэмпіянату Швайцарыі па хакеі|Нацыянальнай лізе А]], гэтак і ў [[Нацыянальная ліга Б чэмпіянату Швайцарыі па хакеі|Нацыянальнай лізе Б]]. На сэзон 2016—2017 гадоў ён пераехаў у [[Паўночная Амэрыка|Паўночную Амэрыку]], каб правесьці сэзон у галоўнай юніёрскай хакейнай лізе ў складзе клюбу «[[Галіфакс Мусгэдс]]» у [[Галоўная юніёрская хакейная ліга Квэбэку|галоўнай юніёрскай хакейнай лізе Квэбэку]] (QMJHL) у надзеі на далейшую хакейную кар’еру. Гэты пэрыяд кар’еры малады швайцарац правёў цудоўна, і быў прызнаны пачаткоўцам году. Лічачыся моцным нападнікам, здольным выконваць свае абавязкі як у нападзе, гэтак і пры абароне ўласнай брамы, і галоўным пэрспэктыўным гульцом, Гішыр у 2017 годзе быў абраны першым нумарам [[драфт Нацыянальнай хакейнай лігі|драфту НХЛ]] клюбам «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]». Такім чынам, ён стаў першым швайцарцам, які быў абраны першым у драфце. Дэбют гульца прыпаў на матч супраць «[[Каларада Эвэланш]]» 7 кастрычніка 2017 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171018133453/https://www.nhl.com/news/will-butcher-nico-hischier-jesper-bratt-impress-for-new-jersey-devils/c-291696116 «Devils rookies Butcher, Hischier, Bratt impress in NHL debut»]. NHL.com.</ref>. Свой першы галявы пункт, Гішыр атрымаў праз галявую перадачу 9 кастрычніка ў сваёй другой гульні супраць гэтым разам «[[Бафала Сэйбрз]]». А першыя шайбы ён закінуў празь дзесяць дзён у матчы супраць «[[Атава Сэнатарз|Атавы Сэнатарз]]», браму якой абараняў [[Крэйг Андэрсан]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210602215604/https://www.nhl.com/news/new-jersey-devils-ottawa-senators-game-recap/c-292098978 «Hischier scores first two goals, Devils rally past Senators»]. NHL.com.</ref>. Свой першы рэгулярны сэзон гулец скончыў другім бамбардзірам «д’яблаў», маючы на сваім рахунку 52 пункты, сярод якіх было 20 пунктаў за галы і 32 пунктаў за галявыя перадачы. Ягоны выступ дапамог камандзе забясьпечыць месца ў плэй-оф [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]], упершыню для д’яблаў з 2012 году. У 2021 годзе Гішыр быў абраны капітанам «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://nicohischier.ch/en/ Афіцыйны сайт]. * [https://www.nhl.com/player/8480002 Старонка] на NHL.com. * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=116244&lang=en Старонка] на Elite Prospects. * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=191825 Старонка] на The Internet Hockey Database. {{Накід}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гішыр, Ніка}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брыг-Глісе]] [[Катэгорыя:Швайцарскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бэрн»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Джэрзі Дэвілз»]] 3rwdlhf5t49xzog42tof32qi4x7sk1k Оўэн Ўілсан 0 248432 2692291 2656438 2026-09-24T15:49:42Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692291 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Ўілсан}} {{Кінэматаграфіст}} '''Оўэн Ўі́лсан''' ({{мова-en|Owen Wilson}}; нарадзіўся 18 лістапада 1968 году) — амэрыканскі актор, камэдыянт, прадусар і сцэнарыст. Намінант на прэмію «[[Оскар]]». Мае двух братоў, якія таксама зьяўляюцца акторамі [[Эндру Ўілсан|Эндру]] і [[Люк Ўілсан|Люк]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў тэхаскім [[Далас]]е ў сям’і з ірляндзкімі каранямі. Дэбютаваў у фільме ''«[[Бутэлечная ракета]]»'' (1996), які таксама стаў рэжысэрскім дэбютам [[Ўэс Андэрсан|Ўэса Андэрсана]]. Фільм у пракаце праваліўся, зусім ня маючы посьпеху. У наступным Ўілсан быў запрошаны ў фільм [[Бэн Стылер|Бэна Стылера]] ''«[[Кабальнік]]»'' (1996), дзеля выкананьня ролі другога пляну. Ўілсан і Стылер пасябравалі адзін з адным, дзякуючы чаму Оўэн часьцяком запрашаўся Стылерам амаль ўва ўсе ягоныя праекты, як то ''«[[Узорны самец|Ўзорны самец]]»'' (2001), ''«[[Знаёмства з бацькамі]]»'' (2004), ''«[[Старскі і Гатч (фільм)|Старскі і Гатч]]»'' (2004), ''«[[Ноч у музэі]]»'' (2006) ды іншых. Ўілсан зьяўляўся часам на другіх ролях у блёкбастэрах, як то ''«[[Армагедон (фільм)|Армагедон]]»'' (1998). Да 2000 году Ўілсан ужо быў дастаткова вядомым амэрыканскай публіцы, таму прадусары прынялі рашэньне ўзяць яго на ролю напарніка [[Джэкі Чан]]а ў камэдыйным вэстэрне ''«[[Шанхайскі поўдзень]]»'', і ягоным сыквэле — ''«[[Шанхайскія рыцары]]»''. У 2001 годзе Ўілсан быў намінаваны на «Оскар» за сцэнар трагікамэдыі ''«[[Сямейка Тэнэнбаўм]]»'', напісаны разам зь сябрам і сталым суаўтарам Ўэсам Андэрсанам, а ў 2005 годзе ён выканаў галоўную ролю ў самай касавай камэдыі году — ''«[[Няпрошаныя госьці]]»'', якая забясьпечыла яму месца ў найвышэйшай лізе галівудзкіх актораў камічнага амплюа. Наступны камэдыйны праект як то ''«[[Ён, я і ягоныя сябры]]»'' 2006 году быў распрацаваны цалкам пад Оўэна Ўілсана. У тым жа годзе ён агучыў аднаго з пэрсанажаў мультфільма ''«[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]»''. Акрамя таго, агучваў аднаго з пэрсанажаў іншага анімацыйнага праекту ''«[[Неверагодны містэр Фокс (фільм)|Неверагодны містэр Фокс]]»'', які паставіў ягоны сябар Андэрсан. У 2011 годзе Ўілсан зьняўся ў рэжысэра [[Ўудзі Ален]]а ў рамантычнай камэдыі ''«[[Поўнач у Парыжы]]»''. Прэм’ера фільму адбылася на 64-м [[Канскі кінафэстываль|Канскім кінафэстывалі]], дзе фільм атрымаў высокую ацэнку крытыкаў. Фільм стаў самым прыбытковым фільмам Алену<ref>[https://web.archive.org/web/20121025124111/http://www.avclub.com/articles/midnight-in-paris-could-finally-make-something-of,58012/ «Midnight in Paris could finally make something of this Woody Allen guy»]. AV Club.</ref>, а таксама быў добра ўспрыняты крытыкамі. === Асабістае жыцьцё === Сустракаўся з акторкай [[Кейт Гадсан]]. 26 жніўня 2007 году Ўілсан быў дастаўлены ў шпіталь [[Санта-Моніка|Санта-Монікі]] пасьля спробы [[самагубства]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100316175332/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1568417/story.jhtml «Owen Wilson Suicide Attempt Confirmed»]. MTV Movie News.</ref>. Паводле паведамленьняў прэсы, актор прыняў вялікую колькасьць лекаў, пасьля чаго ўскрыў сабе вены на абодвух прыдалоньнях. Прычынай гэтага быў разрыў адносінаў з Гадсан<ref name="depression">{{cite news |url=http://www.newsweek.com/id/42927 |title=«Owen Wilson: Battling Depression». |work=Newsweek |date=2007-10-14 |accessdate=2008-06-14}}</ref>. Празь некаторы час яны зноўку аднавілі іх, але потым пара абвесьціла пра сваё канчатковае расстаньне. У студзені 2011 году актор і ягоная сяброўка Джэйд Дуэл заявілі, што чакаюць першынца<ref>{{cite web|url=http://www.spletnik.ru/buzz/baby/23568-ouen_uilson_gotovitsya_stat_otcom.html|title=«Оуэн Уилсон готовится стать отцом».|lang=ru|accessdate=2011-01-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/65dAyXlVl|archivedate=2012-02-22}}</ref>. 14 студзеня 2011 году ў пары нарадзіўся сын, хлопчыка назвалі Робэрт Форд<ref>[https://web.archive.org/web/20110123014016/http://www.spletnik.ru/buzz/baby/23796-oujen-uilson-stal-otcom.html «Роберт Форд: Оуэн Уилсон дал имя сыну»]. Сплетник.</ref>. У студзені 2014 году, сустракаючыся з Каралін Лінквіст, у актора нарадзіўся другі сын. Трэцяе дзіця, ужо ад Варуні Вансьвіратэс, нарадзілся ў кастрычніку 2018 году. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{IMDb імя|id=0005562}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ўілсан, Оўэн}} [[Катэгорыя:Акторы ЗША]] 58pjcx48zmzi4p3b64i0kg9rmly80ym Палёт над гняздом зязюлі (фільм) 0 250290 2692320 2628583 2026-09-24T16:46:54Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692320 wikitext text/x-wiki {{Фільм | выява = One Flew Over the Cuckoo's Nest poster.jpg }} '''«Палёт над гняздом зязю́лі»''' ({{мова-en|One Flew Over the Cuckoo’s Nest}}) — мастацкі фільм-[[Драма (жанр)|драма]] рэжысэра [[Мілаш Форман|Мілаша Формана]], экранізацыя [[Палёт над гняздом зязюлі (раман)|аднайменнага раману]] [[Кен Кізі|Кена Кізі]]. Прэм’ера фільму адбылася 19 лістапада 1975 году на [[Чыкагаўскі міжнародны кінафэстываль|Чыкагаўскім кінафэстывалі]]. Ён стаў другім фільмам у гісторыі сусьветнага кінэматографу, які атрымаў [[Оскар]] у пяцёх самых прэстыжных намінацыях, што раней атрымалася зрабіць толькі кінастужцы ''«[[Гэта здарылася адной ноччу]]»'' (1934)<ref>[http://www.filmsite.org/bestpics.html Лепшыя фільмы] на ''filmsite.org''</ref>. Такую ж «Вялікую пяцёрку» яму ўдалося атрымаць у пяці намінацыях на [[Залаты Глёбус]] — адзіны раз у гісторыі кіно. Фільм, які распавядае пра драму ў [[псыхіятрыя|псыхіятрычнай]] лякарні, здымаўся амаль цалкам у аддзяленьні дзеля псыхічнахворых людзей шпіталю штату [[Арэгон]]. Гледачы вельмі цёпла ўспрынялі карціну. Фільм здолеў назьбіраць больш за $100 млн у пракаце ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Крытыка высока адзначыла рэжысуру і акторскую гульню, прызнаўшы ''«Палёт над гняздом зязюлі»'' адною з найважнейшых кінастужак [[Новы Галіўуд|«новай хвалі» амэрыканскага кінэматографу]] 1970-х гадоў. == Зьмест == {{Раскрыцьцё сюжэту}} Дзея мае месца ў 1963 годзе. Злачынца Рэндла Патрыка Макмэрфі ([[Джэк Нікалсан]]) пераводзяць з турмы ў псыхіятрычную лякарню дзеля [[Мэдычны агляд|агляду]]. Патрапіўшы ў аддзяленьне, Рэндл адразу сутыкаецца з жорсткім парадкам, усталяваным галоўнай мэдычнай сястрой Мілдрэд Рэтчэд ([[Луіза Флэтчэр]]). Гэтыя строгасьці, а таксама ўмяшальніцтва ў асабістае жыцьцё хворых падчас сэансаў групавой тэрапіі выклікаюць пратэст у новага пацыента. Макмэрфі не разумее, чаму мужчыны, хай нават і не зусім здаровыя, трываюць такое стаўленьне з боку пэрсаналу. Ён ідзе ў заклад на тое, што ён зможа пераспаць зь мэдычнай сястрой на працягу тыдня. Рэндл спрачаецца з мэдперсаналам, арганізуе ў аддзяленьні куток азартных гульняў, ладзіць галасаваньне, каб атрымаць дазвол хворым няўрочна паглядзець [[Сусьветная сэрыя|сусьветную сэрыю]] па тэлевізіі. Пасьля няўдалага галасаваньня ён збліжаецца з хранічным хворым па мянушцы Правадыр ([[Ўіл Сэмпсан]]) — буйным індзейцам, якога ўсе лічаць глуханямым. Нарэшце, Макмэрфі ажыцьцяўляе самавольную адлучку зь лякарні, выправіўшыся з групай пацыентаў на рыбу. Падчас [[кансыліюм]]у лекары схіляюцца да таго, што Макмэрфі ёсьць [[Сымуляцыя (юрыспрудэнцыя)|сымулянтам]] і яго неабходна адправіць назад у турму адбываць тэрмін. Аднак сястра Рэтчэд настойвае на тым, каб яго пакінулі ў аддзяленьні. Затрыманы дзеля прымусовага лячэньня, Макмэрфі нечакана для сябе даведваецца, што большасьць пацыентаў у аддзяленьні знаходзяцца добраахвотна, і ягоныя спробы замахнуцца на ўладу мэдычнае сястры ёсьць цалкам бессэнсоўнымі. Разумеючы, што яго могуць пакінуць у шпіталі на нявызначана доўгі тэрмін, Рэндл вырашае бегчы. Падчас чарговага сэансу сацыяльнае тэрапіі хворы Чэсўік ([[Сыдні Лэсык]]) губляе кантроль над сабою і пачынае ашалела скандаліць з-за цыгарэтаў. Макмэрфі і Правадыр спрабуюць абараніць яго перад санітарамі, але паўсталых хворых скручваюць і пазбаўляюць магчымасьці рухацца. Затым іх утрох адпраўляюць на сэансы [[электрашокавая тэрапія|электрашокавай тэрапіі]]. Перад працэдурай Рэндл даведваецца, што Правадыр размаўляе і чуе, але лічыць за лепшае захоўваць гэта пад сакрэтам. Ачуняўшы і вярнуўшыся назад у аддзяленьне, Макмэрфі вырашае, што далей цягнуць нельга, і прапануе Правадыру ўцячы разам. Падкупіўшы ахоўніка, Рэндл запрашае ў аддзяленьне сваіх знаёмых дзяўчатаў і ладзіць разьвітальную вечарыну. Калі Макмэрфі ўжо зьбіраецца пакінуць шпіталь, Білі Бібіт ([[Брэд Дорыф]]) намякае яму, што хацеў бы пераспаць з адной зь дзяўчатаў. Маладыя людзі адасабляюцца. Не ўтрымаўшыся пасьля выпітага алькаголю і бурлівай ночы, Рэндл, як і ўсё ў аддзяленьні, засынае. Назаўтра мэдсястра Рэтчэд выяўляе вэрхал, учынены ў аддзяленьні, прыкметы спробы ўцёкаў і Білі Бібіта, страціўшага цнатлівасьць. Рэтчэд пагражае Бібіту тым, што раскажа пра такія нявартыя паводзіны ягонай маці, чыёю блізкаю сяброўкай яна зьяўляецца, чым прыводзіць яго ў шокавы стан і змушае выдаць завадатара начной вечарыны. Бібіта ў мітусьні пакідаюць ненадоўга аднаго, і ён забівае сябе, перарэзаўшы [[сонная артэрыя|сонную артэрыю]]. У лютасьці ад таго<ref>[http://books.google.com/books?id=zlSRS80XIfQC&pg=PT2937&dq=One+Flew+Over+the+Cuckoo%27s+Nest+forman+plot&hl=ru&ei=bMefTu_yMsSd-wbtj4GDBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CD4Q6AEwAQ#v=onepage&q=One%20Flew%20Over%20the%20Cuckoo's%20Nest%20forman%20plot&f=false «Encyclopedia of American Cinema for Smartphones and Mobile Devices»]{{Недаступная спасылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, што Рэтчэд давяла да самагубства слабога і хворага Бібіта, Макмэрфі накідваецца на мэдсястру і сілаю пачынае яе душыць, але яго ў апошні момант адцягвае санітар, і Рэтчэд выжывае, атрымаўшы сур’ёзную траўму шыі. Жыцьцё ў шпіталі працягваецца. Празь некаторы час Рэндл зноўку зьяўляецца ў аддзяленьні, то бок Правадыр бачыць, як яго вядуць пад рукі санітары. Правадыр цешыцца з нагоды вяртаньня свайго адзінага сябра і кажа яму, што адчувае сябе «вялікім, як гара» і гатовы зьдзейсніць уцёкі, але заўважае, што Макмэрфі не рэагуе на гэтыя словы. Прыгледзеўшыся, ён выяўляе шнары зь левага і правага бакоў ілба і разумее, што той перанёс [[Лябатамія|лябатамію]] і зараз гэта ўжо ня той злачынец-сымулянт, а сапраўды хворы чалавек. Правадыр кажа яму, што не жадае сыходзіць безь яго, але і не хоча пакідаць у такім стане. Правадыр прамаўляе слова «Пайшлі» і душыць Макмэрфі падушкай, забіваючы сябра. Затым, выбіўшы краты на вокнах цяжкай мармуровай калёнкай, выдранай з душавой, выбіраецца на свабоду і ўцякае. {{Раскрыцьцё сюжэту|канец}} == У ролях == * [[Джэк Нікалсан]] — ''Рэндл Патрык Макмэрфі''. * [[Луіза Флэтчэр]] — ''сястра Мілдрэд Рэтчэд''. * [[Ўільям Рэдфілд]] — ''Дэйл Гардынг''. * [[Ўіл Сэмпсан]] — ''«Правадыр» Бромдэн''. * [[Брэд Дорыф]] — ''Білі Бібіт''. * [[Сыдні Лэсык]] — ''Чарлі Чэсўік''. * [[Дэні Дэвіта]] — ''Мартыні''. * [[Крыстафэр Лойд]] — ''Макс Тэйбэр''. * [[Дын Р. Брукс]] — ''доктар Джон Сьпіві''. * [[Ўільям Дуэл]] — ''Джым Сыфэлт''. * [[Вінцэнт Ск’явэльлі]] — ''Брус Фрэдрыксан''. * [[Дэлас В. Сьміт]] — ''Скэнлан''. * [[Майкл Бэрыман]] — ''Эліс''. * [[Нэйтан Джордж]] — ''санітар Вашынгтон''. * [[Мімі Саркісян]] — ''сястра Пілбоў''. * [[Скэтман Кротэрз]] — ''Тэркл''. * [[Ёсіп Элік]] — ''Банчыні''. == Стварэньне == === Перадгісторыя === Пачатак 1970-х гадоў быў часам «новай галіўудзкай хвалі». Тэмы і настроі, якім яшчэ нядаўна не было месца на экранах, як то [[сэкс]], гвалт, [[лаянка]], [[гіпі]], паступова становяцца [[мэйнстрым]]ам. Такія карціны, як ''«[[Вайскова-палявы шпіталь (фільм)|МЭШ]]»'', ''«[[Выкрут-22 (фільм)|Выкрут-22]]»'' дадалі новыя павевы ў інтэлектуальнае кіно Галіўуду. Тады ж на экранах зьявіліся кінастужкі, якія пераадолелі мяжу заробленых грошаў у $100 млн у амэрыканскім пракаце, як то ''«[[Сківіцы (фільм)|Сківіцы]]»'' і ''«[[Экзарцыст (фільм)|Экзарцыст]]»'', якія сталіся былі першымі ластаўкамі эпохі [[блокбастэр]]аў<ref name=msn36>[http://www.filmsite.org/70sintro.html «The Last Golden Age of American Cinema (the American "New Wave")»]. filmsite.org.</ref>. [[Выява:Goldman bo.jpg|значак|[[Бо Голдман]] і [[Майкл Дуглас]] падчас працы над фільмам.]] Раман Кена Кізі ''«Палёт над гняздом зязюлі»'' быў апублікаваны ў 1962 годзе і адразу стаў [[бэстсэлер]]ам у ЗША. Кніга хутка стала клясыкай пакаленьня [[бітнікі|бітнікаў]] і ўжо да 1975 году была перавыдадзеная ў ЗША больш за дваццаць разоў<ref name=msn63>''Marie Brenner'' [http://books.google.by/books?id=yCwEAAAAMBAJ&pg=PA32&dq=One+Flew+Over+the+Cuckoo%27s+Nest+Forman+Kesey&hl=ru&ei=PfOeToT1KoKN-wa5kciDDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=One%20Flew%20Over%20the%20Cuckoo's%20Nest%20Forman%20Kesey&f=false Flying High] (eng) // Texas Monthly. — 1976. — Т. 4. — № 1. — P. 32. — ISSN 0148-7736</ref>. Тады ж, у 1962 годзе, [[Кэрк Дуглас]] за $47 тысяч набыў правы на кіна- і тэатральную пастаноўку<ref name="msn62">''Dennis McDougal'' Five easy decades: how Jack Nicholson became the biggest movie star in modern times. — John Wiley and Sons, 2008. — P. 484. — ISBN 0471722464</ref>. Сцэнічную вэрсію рамана напісаў [[Дэйл Васэрман]], і ў 1963 годзе Кэрк Дуглас зладзіў інсцэнізацыю ў тэатры «Cort» на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэі]]. Ён сам і выконваў у ёй галоўную ролю Макмэрфі<ref name=msn7>''A.D. Murphy''. [http://variety.com/?layout=Variety100&reviewid=VE1117487976&content=jump&jump=review&category=1935&cs=1&p=0 'One Flew Over the Cuckoo's Nest' review] (англ.). variety (Nov. 18, 1975).</ref>. Атрымаўшы даволі халодныя водгукі тэатральнае крытыкі, п’еса пратрымалася на сцэне ўсяго некалькі месяцаў. Праз год Дуглас на заданьне [[Дзяржаўны дэпартамэнт ЗША|дзярждэпартамэнту]] апынуўся ў [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыне]], дзе пазнаёміўся з маладым і пэрспэктыўным рэжысэрам Мілашам Форманам. Яны пагутарылі, і Дуглас ўжо тады выявіў гатоўнасьць абмеркаваць пачатак здымак. Ён выслаў раман Кена Кізі па пошце, але Форман кнігу так і не атрымаў, бо яе канфіскавалі на мытні<ref name=msn12>''Almar Haflidason''. [http://www.bbc.co.uk/films/2002/10/14/one_flew_over_the_cuckoos_nest_1975_dvd_review.shtml One Flew over the Cuckoo's Nest SE DVD]</ref>. Кэрк Дуглас сам хацеў зпрадусаваць фільм паводле матываў спэктаклю і згуляць у ім, але розныя абставіны заміналі ягоным плянам. Перашкаджаў судовы працэс з Дэйлам Васэрманам, які нечакана прад’явіў правы на экранізацыю сваёй адаптаванай вэрсіі кнігі<ref name=msn4>''Dale Wasserman''. [http://www.independent.co.uk/news/obituaries/dale-wasserman-playwright-who-adapted-one-flew-over-the-cuckoos-nest-for-the-stage-1229960.html Playwright who adapted 'One Flew Over the Cuckoo's Nest' for the stage] (англ.). [[The Independent]] (7 January 2009).</ref><ref name=msn10>''Glenn Heath Jr.'' [https://web.archive.org/web/20140723162008/http://www.zaentz.com/files/cuckoos_nest.html One Flew over the Cuckoo's Nest / Saul Zaentz Company, history of film]</ref>. Галоўная праблема, аднак, палягала ў тым, што сцэнар фільму пра псыхічнахворых людзей ня выклікаў цікавасьці ў кінакампаніяў. Тэма лічылася калі не правальнай, то, ва ўсякім разе, камэрцыйна беспэрспэктыўнай. Сцэнар быў занадта наватарскім у той час. «Я прынёс ім сапраўдную клясыку, а яны нават не зразумелі гэтага», — камэнтаваў Дуглас свае шматлікія спробы зацікавіць кінакампаніі<ref name=msn19>''Chris Nashawaty'' [https://web.archive.org/web/20140801145530/http://www.ew.com/ew/article/0,,279892,00.html Oscar Goes Cuckoo] (англ.) // [[Entertainment Weekly]]. — Feb 23, 2001. — P. 78</ref>. Цікавасьць да сцэнару праяўлялі [[Джон Касавэтыс]] і [[Пітэр Фонда]], але з розных чыньнікаў да здымак справа не дайшла<ref name=msn61>[https://web.archive.org/web/20220626044313/http://www.crawleyscastingcalls.com/index.php?option=com_movies&Itemid=60&id=67&lettre=SPEC Which one of you nuts has got any guts?]</ref>. У пачатку 1970-х гадох да пастаноўкі рыхтаваўся [[Рычард Раш]], якога кніга вельмі ўразіла. Ён таксама прапанаваў Джэку Нікалсану, свайму старому знаёмаму з малабюджэтных раньніх працаў, галоўную ролю ў будучай карціне. Раш бачыў, што сцэнар будзе больш блізкім да кнігі, дзе апавяданьне вядзецца і ад асобы Правадыра. Раш пасьля двух гадоў беспасьпяховых спробаў быў вымушаны разьвітацца з надзеяй паставіць карціну з тых жа прычынаў, бо не знайшоў фінансавай падтрымкі праекту<ref name=msn62/>. Існуе вэрсія, што правамі на экранізацыю першапачаткова валодаў ён і прадаў іх Кэрку Дугласу пасьля няўдачы з пастаноўкай<ref name=msn72>''Paul Tatara.'' [https://web.archive.org/web/20110602025046/http://www.tcm.com/this-month/article/333888%7C0/The-Stunt-Man.html The Stunt Man] (eng). tcm.com</ref><ref name=msn73>''Paul Hupfield''. [https://web.archive.org/web/20081121150013/http://www.biggerboat-filmquiz.co.uk/reviewssection/stuntman.htm Interview with Richard Rush] (eng). biggerboat-filmquiz.co.uk.</ref>. У 1971 годзе Кэрк, канчаткова расчараваўшыся, ужо сабраўся прадаць правы на экранізацыю, калі яго сын [[Майкл Дуглас|Майкл]] угаварыў бацьку аддаць іх яму. Майкл вырашыў паспрабаваць зрушыць праект зь мёртвага пункту, аднак досьведу прадусаваньня яму бракавала. Падчас здымак сэрыялу ''«[[Вуліцы Сан-Францыска]]»'' Майкл пазнаёміўся з [[Саўл Зэйнц|Саўлам Зэйнцам]], які працаваў прадстаўніком невялікай незалежнай прадусарскай кампаніі Fantasy Films. Зэйнц крыху раней таксама цікавіўся магчымасьцю экранізацыі рамана Кена Кізі, і яны вырашылі сумесна пачаць працу над фільмам<ref name=msn19/>. === Падбор актораў === Адным з чыньнікаў, паводле якога падрыхтоўка да здымак фільму моцна зацягнулася, быў вельмі старанны падбор акторскага складу. Стваральнікі мелі абмежаваны бюджэт, але адначасова матэрыял абавязваў знайсьці добрых выканаўцаў. Пошукі актора на галоўную ролю занялі больш за год. Джэк Нікалсан быў першым кандыдатам у сьпісе. Разглядаліся варыянты з [[Марлон Брандо|Марлонам Брандо]] і [[Джын Гэкман|Джынам Гэкманам]], але яны былі толькі магчымай зьменай, у выпадку, калі Джэк ня зможа здымацца<ref name=msn11>''James Berardinelli''. [http://www.reelviews.net/php_review_template.php?identifier=1383 One Flew over the Cuckoo's Nest / Saul Zaentz Company, history of film (англ.)] reelviews.net</ref>. Нікалсан ужо быў добра вядомы ў прафэсійным асяродку, дзякуючы такім працам, як то ''«[[Бестурботны яздок|Бестурботны яздок]]»'' і ''«[[Пяць лёгкіх п’есаў|Пяць лёгкіх п’есаў]]»''<ref name=msn5>''John Nesbit''. [https://web.archive.org/web/20120302070354/http://oldschoolreviews.com/rev_70/cuckoos_nest.htm 'One Flew Over the Cuckoo's Nest' Old school review] (англ.)</ref>. Аднак гэта былі, хутчэй, [[артгаўс]]ныя кінастужкі, ня вельмі добра знаёмыя шырокай аўдыторыі. Нікалсан тады меў імідж сапсаванага маладога інтэлектуала, адмоўнага пэрсанажу, але зусім не бунтаўніка Макмэрфі<ref name=msn26>One Flew Over the Cuckoo’s Nest / дадатковыя матэрыялы да DVD-выдання</ref>. Пасьля працы ў ''«[[Апошні строй|Апошнім строі]]»'' Майкл Дуглас канчаткова пераканаўся ў тым, што Джэк Нікалсан падыходзіць на гэтую ролю. Актор быў вельмі запатрабаваным, і нават давялося чакаць, калі ён скончыць здымкі. У Нікалсана былі прывабныя прапановы на наступныя карціны ад [[Гэл Эшбі|Гэла Эшбі]] і [[Бэрнарда Бэрталюччы]], але ён абраў працу з Форманам<ref name=msn62/>. Вядомыя акторкі [[Эн Бэнкрафт]], [[Джэральдын Пэйдж]], [[Элен Бэрстын]] запрашаліся дзеля выкананьня галоўнае адмоўнай ролі мэдычнае сястры, але пасьлядоўна адхілялі прапанову, прачытаўшы сцэнар<ref name=msn16>''Tim Dirks''. [http://www.filmsite.org/onef.html One Flew Over The Cuckoo's Nest (1975)] (англ.). filmsite.org</ref>. Імя Луізы Флэтчэр было вядома толькі адмыслоўцам дзякуючы некалькім ейным работам на тэлебачаньні ў 1950-я гады, пасьля якіх яна больш за дзесяць гадоў практычна не здымалася. Мілаш Форман заўважыў 40-гадовую акторку, якая выконвала невялікую ролю ў фільме [[Робэрт Олтман|Робэрта Олтмана]] ''«[[Злодзеі як мы]]»''. Рэжысэр, пагутарыўшы з Луізай, вырашыў, што менавіта яна здольная рэалізаваць ягоную ідэю. Паводле задумы, галоўная гераіня мусіць спачатку спадабацца гледачам, але разьвіцьцё сюжэту павінна паказаць, зь якім увасобленым злом ім трэба будзе сутыкнуцца<ref name=msn26/><ref name=msn2>''Aljean Harmetz''. [http://www.littlereview.com/goddesslouise/articles/nyt1175.htm The Nurse Who Rules The 'Cuckoo's Nest'] (англ.). [[New York Times]]</ref>. Асобнай задачай стаў пошук актора на другасную, але вельмі важную ролю Правадыра. Як успамінаў Форман, самое па сабе гэта было вельмі нялёгка, бо карэнныя жыхары Амэрыкі лічацца ня вельмі буянымі. Паводле задумы рэжысэра, Правадыр у фільме, у адрозьненьні ад кнігі, больш ня быў галоўным героем, але патрэбен быў менавіта велізарны «як дрэва» індзеец. Пасьля доўгіх пошукаў практычна выпадкова знайшлі ураджэнца племя [[крыкі]] Ўіла Сэмпсана, які працаваў лесьніком у штаце [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтона]] і меў рост 203 см<ref name=msn16/><ref name = msn1>''Greg Orypeck''. [https://web.archive.org/web/20120130230606/http://www.classicfilmfreak.com/2010/09/09/one-flew-over-the-cuckoo%E2%80%99s-nest-1975/ One Flew Over the Cuckoo’s Nest (1975)] (англ.). classicfilmfreak.com (September 9, 2010)</ref>. [[Дэні Дэвіта]], Дэлас Сьміт і Мімі Саркісян выканалі ролі пацыентаў і пэрсаналу яшчэ ў брадўэйскае пастаноўцы, таму былі запрошаныя і ў фільм<ref name=msn10/>. Пры падборы астатніх актораў другога пляну прадусары перабралі звыш 1700 кандыдатураў. Ідэя стваральнікаў карціны палягала ў тым, што гэтыя акторы павінны былі быць невядомымі масаваму гледачу, а актор ролі галоўнага герою, наадварот, быў бы добра вядомы. Такім чынам, ён павінен увасабляць у псыхіятрычнай лякарні наш звыклы сьвет, у той час як іншыя пацыенты жывуць у вылучаным ад рэальнасьці маленькім сусьвеце<ref name=msn5/>. Акрамя гэтага, Форман дамагаўся таго, каб усе акторы другога пляну былі, па магчымасьці, яскравымі і запамінальнымі з аднаго позірку<ref name=msn26/>. Дзеля многіх вядомых галіўудзкіх актораў, як то Брэд Дорыф, Дэні Дэвіта, Крыстафэр Лойд і Ўіл Сэмпсан, праца ў карціне Формана стала дэбютнай працай на кінаэкране, найістотнейшым чынам паўплывала на іхную кар’еру<ref name=msn33>''Лютова С.Н.'' [http://hpsy.ru/public/x2889.htm Над гнездом кукушки... Путь мужчины] (рус.)</ref>. Ўільяму Рэдфілду, які меў вялікі досьвед працы на тэлебачаньні, наадварот, здымкі ў фільме сталі апошнім выступам у кінэматографе ў жыцьці. Усяго празь некалькі месяцаў пасьля таго, як фільм пабачыў сьвет ён памёр, хварэючы на [[леўкемія|леўкемію]]<ref name=msn1/>. У карціне маюцца некалькі запамінальных [[камэо|камэо-роляў]]. Гэтак лекара Сьпіві згуляў сапраўдны галоўны доктар шпіталю ў Арэгоне доктар Дын Брукс. Эпізадычную ролю капітану на прычале згуляў Саўл Зэйнц. У масоўцы карціны былі занятыя сапраўдныя пацыенты і пэрсанал шпіталя. === Здымкі === [[Файл:OSHWing.JPG|значак|зьлева|Шпіталь штату Арэгон ([[:en:Oregon State Hospital|англ.]]), у якім адбываліся здымкі фільму. Фатаздымак зроблены ў 2007 годзе.]] Вельмі працяглы час дуэт прадусараў шукаў рэжысэра, здольнага справіцца зь незвычайнай задумай. Перабраўшы мноства кандыдатур, яны спыніліся на Мілашу Формане. Як іранічна ўспамінаў рэжысэр, яго абралі, бо ён меў добрую рэпутацыю прафэсіяналу і нядорага браў за свае паслугі. У 1968 годзе Форман ужо эміграваў быў у ЗША і пасьпеў зьняць фільм ''«[[Адрыў (фільм, 1971)|Адрыў]]»'', які праваліўся ў пракаце. Форман тады зусім хварэў на кішэнь і думаў пра вяртаньне ў [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]], аднак у той час Дуглас і Зэйнц нечакана прапанавалі яму працу<ref name=msn10/>. Майкл Дуглас пракамэнтаваў прычыну выбару тым, што Форман быў адзіным, хто ўжо на першай сустрэчы з прадусарамі дэталёва апісаў плян здымак. Як сьцьвярджае Майкл Дуглас, ён ня ведаў на той момант, што ягоны бацька дзесяць гадоў таму ўжо абмяркоўваў падобную магчымасьць з Форманам<ref name=msn26/>. Першы варыянт сцэнару быў напісаны самім Кенам Кізі, але ён не задаволіў прадусараў і рэжысэра. У Кізівым сцэнары засталіся атмасфэра і стыль кнігі, перададзенай пацыентам псыхічнае лякарні апавядальнікам Правадыром, супраць чаго выступаў Форман<ref name="msn66">''Barbara Tepa Lupack'' Take two: adapting the contemporary American novel to film. — Popular Press, 1994. — P. 191. — ISBN 0879726423</ref>. Дуглас зьвярнуўся да Лоўрэнса Габэна, затым — да Бо Голдмана — тады малавядомага пісьменьніка, які толькі пачынаў свой творчы шлях. Праца над сцэнаром заняла каля васьмі тыдняў. Кен Кізі пасьля саслужыў нядобрую службу стваральнікам карціны, вельмі негатыўна адгукнуўшыся пра сцэнар фільму і ўвогуле не ўхваліўшы яго<ref name=msn21>[http://www.zimbio.com/Kirk+Douglas/articles/a6cww2XKauX/Kirk+Douglas+Still+Pissed+Michael+Douglas Kirk Douglas bio] (англ.) (March 7, 2010).</ref><ref name=msn22>''Richard Levine'' [http://www.nytimes.com/packages/html/movies/bestpictures/cuckoo-ar1.html A Real Mental Ward becomes A Movie 'Cuckoo's Nest'] (англ.). [[New York Times]] (Apr 13, 1975).</ref>. Калі здымкі ўжо пачаліся, у адным з інтэрвію яго спыталі пра ягоны ўдзел у праекце, на што пісьменьнік з жартам адказаў: «Вы пытаецеся, ці стане будучая маці сама сабе рабіць аборт?»<ref Name=msn19/><ref name=msn11/>. Тым часам прадусары працягвалі шукаць цікавасьць з боку кінастудыяў, але так і ня здолелі анікога знайсьці. У выніку, 4 мільёны даляраў на здымкі Зэйнц і Дуглас узялі з уласных сродкаў. Эканоміць прыйшлося на ўсім, але толькі не на акторы, які выканаш галоўную ролю. На гэтую пазыцыю вырашылі запрасіць тады ўжо цалкам сталага, у акторскім разуменьні, Джэка Нікалсана. Толькі яго Форман бачыў у якасьці патрэбнага выканаўцы. Ганарар Нікалсана склаў $1 млн у дадатак да аднаго адсотку ад пракату<ref name=msn62/><ref name=msn19/>. Форман вырашыў, што дзеля праўдзівасьці здымкі павінны прайсьці ў сапраўднай псыхіятрычнай лякарні. Паводле першапачатковай задумы ўвесь фільм неабходна было зьняць у шпіталевых інтэр’ерах і толькі пачатак і завяршэньне фільму плянавалася зрабіць на прыродзе. Акрамя таго, аддзяленьне было ўжо гатовай дэкарацыяй, і гэта дазволіла дадаткова адшчадзіць сродкі. Рэжысэр і прадусары фільму наведалі некалькі лекавых установаў і спыніліся на шпіталі штату [[Арэгон]]у ў мястэчку [[Сэйлем (Арэгон)|Сэйлем]]. Толькі ў гэтым шпіталі, як высьветлілася, лекары чыталі раман Кізі. Пісьменьнік жыў недалёка ад гэтых месцаў, і яго добра ведалі ў мястэчку<ref name=msn22/>. Галоўны лекар шпіталю доктар Дын Брукс, пазнаёміўшыся са сцэнаром, даў згоду на вытворчасьць стужкі. У памяшканьні шпіталя пуставала цэлае аддзяленьне. Як успамінаў Брукс, яму было цікава прыняць удзел у працэсе працы над кінакарцінай, паглядзець на рэакцыю пацыентаў, і, галоўнае, ён лічыў, што здымкі могуць мець дабратворны тэрапэўтычны эфэкт. Брукс зьняўся ў ролі доктара Сьпіві і стаў таксама кансультантам карціны<ref name=msn7/>. Самі здымкі пачаліся ў студзені 1975 году і занялі каля 14 тыдняў. Сцэны фільму былі зьнятыя строга ў тым парадку, у якім яны і зьяўляюцца на экране. Толькі сцэна, дзе героі хадзілі па рыбу, аказалася паводле часу апошняй<ref name=msn16/>. Форман спачатку ня меў намеру яе здымаць, лічачы, што яна выпадае з кантэксту, але потым усё ж вярнуўся да яе<ref name=msn18>''Tina Butler''. [http://news.mongabay.com/2005/0506-tina_butler.html The Methods of Madness] (англ.). mongabay.com (May 6, 2005)</ref>. Здымкі прайшлі дастаткова гладка, за выключэньнем невялікага непрыемнага інцыдэнту. Адзін з хворых не зьвярнуў увагу на экран, які засланяў адчыненае вакно, куды ўваходзіў электрычны кабель, выпаў з трэцяга паверха і зламаў плячо<ref name=msn26/>. Некаторыя цяжкасьці ўзьніклі з заключнай сцэнай уцёкаў Правадыра, які павінен быў выбіць акно. Сцэна была настолькі эмацыянальнай, што рэжысэр здымаў яе адным дублем зь некалькіх камэраў, праз што цяжка было б яшчэ раз трапна злавіць неабходны стан Ўіла Сэмпсана. Бо Голдман таксама ўспамінаў, што вельмі доўга падбіраў апошнія словы Правадыра, зьвернутыя да ўжо мёртвага Макмэрфі<ref name=msn11/><ref name=msn26/>. У пэрыяд рэпэтыцыяў каля двух тыдняў акторы, «ужываючыся» ў ролі, знаходзіліся ў аддзяленьні, мелі зносіны з хворымі і лекарамі, удзельнічалі ў сэансах сацыяльнае тэрапіі, харчаваліся разам з пацыентамі. Нікалсан, які прыбыў на здымкі пазьней астатніх актораў, успамінаў, што яго ўразіла тое, як акцёры «ўжыліся» ў свае ролі, і што ён ня мог зь першага погляду адрозьніць, хто сапраўды хворы чалавек, а хто толькі грае такога. Доктар Брукс даваў парады, як акторам можна найбольш дакладна перадаць асаблівасьці таго ці іншага захворваньня ці разладу. Пітэр Брокен, які выканаў ролю палкоўніка Матэрсана, запазычыў свой вобраз у пацыента шпіталя, які хварэў на [[шызафрэнія|паранаідальную шызафрэнію]]<ref name=msn22/>. Пры сканчэньні здымак акторы практычна перасяліліся ў аддзяленьне, не выходзілі з вобразу і нават спалі на тых жа ложках, што і іхныя пэрсанажы<ref name=msn26/>. Форман даваў поўную вольнасьць [[імправізацыя|імправізацыі]], і акторы часта ня ведалі, калі іх здымаюць, думаючы, што, магчыма, гэта толькі рэпэтыцыя і камэра ня ўключаная. Як ўспамінала Луіза Флэтчэр, рэжысэр ніколі не абмяркоўваў зь ёю інтэрпрэтацыю ролі, а толькі заклікаў яе выглядаць больш натуральнай. Паказальнай ёсьць сцэна першай гутаркі Макмэрфі і доктара Сьпіві. Багатая міміка, трывожныя паводзіны і жэстыкуляцыя Джэка Нікалсана цалкам зьяўляюцца імправізацыяй<ref name=msn5/>. Акторы ў фільме настолькі ўжыліся ў ролю псфхічнахворых, што прадусары пачалі турбавацца аб іхным мэнтальным здароўі<ref name=msn26/>. Па заканчэньні здымак правы на пракат былі прададзеныя кампаніі United Artists. Прадстаўнікі кампаніі палічылі, што посьпехам будзе, калі карціна акупіць свой бюджэт, і склалі з прадусарамі нявыгадны для сябе кантракт. Вялікі касавы посьпех карціны стаў поўнай нечаканасьцю. Прэм’ерны паказ адбыўся ў лістападзе 1975 году на [[Чыкагаўскі кінафэстываль|Чыкагаўскім кінафэстывалі]]. [[Роджэр Эбэрт]], які прысутнічаў на прэм’еры, успамінаў, што ён ніколі ня бачыў больш трыюмфальнага ўспрыманьня гледачамі фільму за тое, якое выклікаў ''«Палёт над гняздом зязюлі»''<ref name=msn27>''[[Роджэр Эбэрт]]''. [http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-one-flew-over-the-cuckoos-nest-1975 One Flew Over the Cuckoo's Nest] (англ.). [[Chicago Sun-Times]] (Feb 2, 2003)</ref>. == Ацэнка і ўспрыманьне == === Крытыка === Карціна была станоўча ўспрынятая большасьцю крытыкаў і ейнае стварэньне было прызнанае значнай падзеяй у сусьветным і амэрыканскім кінэматографе. [[Вінцэнт Кэнбі]] з газэты [[New York Times]] напісаў, што карціна не дае ні на каліва ўсумніцца ў бездакорным гусьце рэжысэра. [[Сяргей Кудраўцаў]] прывёў работу Формана ў якасьці рэдкага прыкладу таго, як фільм атрымаў высокія адзнакі як з боку масавай аўдыторыі, гэтак, адначасова, ад самых патрабавальных адмыслоўцаў<ref name=msn20>''[[Сяргей Кудраўцаў]]''. [https://web.archive.org/web/20171230141632/https://www.kinopoisk.ru/review/880860/ Рэцэнзія на фільм (рус.)]. kinopoisk.ru</ref>. [[Роджэр Эбэрт]] паставіў ёй тры зоркі з чатырох паводле сваёй шкалы, застаўшыся не зусім задаволеным некаторымі сцэнамі. Выправу па рыбу ён знайшоў занадта надуманай і сымбалічнай, якая выдае задуму рэжысэра не замыкаць ўсю інтрыгу між чатырох сьценаў. Самагубства Білі Бібіта таксама выпадае з агульнага настрою і рытму. «Фільм настолькі добры, што хочацца яму дараваць, калі нешта было зроблена ня так як трэба», — напісаў аглядальнік Chicago Sun<ref name=msn29>''[[Роджэр Эбэрт]]''. [http://www.rogerebert.com/reviews/one-flew-over-the-cuckoos-nest-1975 One Flew Over the Cuckoo's Nest] (англ.). [[Chicago Sun-Times]] (Jan 1, 1975)</ref>. Жанравая прыналежнасьць карціны ёсьць спрэчнай, бо ў ёй можна назіраць вельмі свабоднае зьмешваньне многіх стыляў<ref name=msn5/>, ад мэлядрамы да трагікамэдыі<ref name=msn18/><ref name=msn20/><ref name=msn32>''Pauline Kael''. [http://www.littlereview.com/goddesslouise/movies/cuckoo2.htm One Flew Over The Cuckoo's Nest from abbreviated review in 5001 Nights] (англ.). Henry Holt (1991)</ref>. Кэнбі назваў жанр карціны чыстай камэдыяй<ref name=msn28>''[[Вінцэнт Кэнбі]]''. [http://www.nytimes.com/movie/review?res=EE05E7DF1739E76CBC4851DFB767838E669EDE One Flew Over the Cuckoo's Nest] (англ.). [[New York Times]] (Nov 20, 1975)</ref>. У цэнтры сюжэту карціны прамы выклік [[істэблішмэнт]]у героя-адзіночкі, які ўвасабляе сабой бунтарскі дух Амэрыкі 1960-х. Джэк Нікалсан пасьпяхова працягнуў распрацоўваць матыў [[нонканфармізм|нонканфармісцкага]] канфлікту, закрануты ім у папярэдняй працы ''«Пяць лёгкіх п’есаў»''<ref name=msn9>''Glenn Heath Jr''. [http://www.slantmagazine.com/dvd/review/one-flew-over-the-cuckoos-nest/1812 'One Flew Over the Cuckoo's Nest' review] (англ.). [[Slant Magazine]] (September 21, 2010)</ref>. Ва ўлюбёнай тэме Формана — [[контракультура|контракультуры]], сутыкненьні індывіду і сыстэмы, супрацьпастаўленьні зьнешняй і ўнутранай свабоды — ён знаходзіць новы падыход. Здавалася б, у псыхіятрычнай клініцы выгнаньнік грамадзтва можа знайсьці супакой і прытулак, але, на жаль, нават тут яго няўхільна наганяе «калектыўнае вар’яцтва»<ref name=msn20/>. Галоўнаму герой здолеў падбухторыць сваіх таварышаў на невялікі бунт, але Правадыр нездарма папярэджвае Макмэрфі, успамінаючы пра свайго бацьку, што яны папрацавалі над ім, як працуюць над Макмэрфі<ref name=msn9/>. Сканчэньне адлюстроўвае непазьбежнае, то бок, тое, што сыстэма пераадольвае супраціў адзінца. Сыстэма ёсьць не здольнай вылекаваць пацыентаў і толькі пагаршае іхны стан. Макмэрфанавыя выбрыкі ж парадаксальным чынам дабратворна ўплываюць на вязьняў «гнязда зязюлі», як то Білі пазбаўляецца ад [[заіканьне|заіканьня]]. Роджэр Эбэрт вылучыў як адзін з найбольш важных дзеля ўспрыманьня карціны эпізодаў той, у якім Макмэрфі, адклаўшы ўцёкі, чакае, прываліўшыся да сьцяны, сваю сяброўку і Білі Бібіта. Загадкавая ўсьмешка Макмэрфі ёсьць ключом да ўсёй таямніцы фільму<ref name=msn27/>. Бунтаўнік, які паўстаў супраць сыстэмы, не сыходзіць, а застаецца і сустракае свой ​​лёс і сьмерць як нешта непазьбежнае, як тое, да чаго ён ішоў<ref name=msn8>''Doc JTR''. [https://web.archive.org/web/20100208033325/http://efilmcritic.com/review.php?movie=2076&reviewer=135 'One Flew Over the Cuckoo's Nest' review] (англ.). efilmcritic (9-May-2003)</ref>. Вінцэнт Кэнбі, зрэшты, прапаноўваў гледачу празьмерна не факусаваць увагу на ідэалягічных клішэ і каньюнктурных спасылках на амэрыканскую гісторыю 1960-х гадоў, сьцьвярджаючы, што ў фільма ёсьць і іншыя, не настолькі відавочныя і імгненныя перавагі. Фільм прапаведуе не клясычны для амэрыканскага грамадзтва посьпех, а, хутчэй, спробу посьпеху<ref name=msn28/>. Прыкладам традыцыйнага амэрыканскага сямейнага дзейства была ў свой час прызнана карціна ''«[[Забіць перасьмешніка (фільм)|Забіць перасьмешніка]]»'', якая стала свайго роду знакавым дзеля кінэматографа 1960-х гадоў. Фільм становіцца ягонай дыялектычнай супрацьлегласьцю і асновай традыцыяў новай хвалі 1970-х гадоў<ref name="msn40">''Walter Metz'' Engaging film criticism: film history and contemporary American cinema. — Peter Lang, 2004. — Т. 2. — 226 p. — ISBN 0820474037</ref>. На думку крытыка Мэца, тут можна назіраць адмаўленьне ад мінулых традыцыяў і своеасаблівую квазісям’ю. Задзірлівая сексуальнасьць [[Альфа-самец|«альфа-самца»]] Макмэрфі, лідэра ў групе хворых, супрацьпастаўлена пазбаўленай эмоцыяў бясплоцевай істоце ў белым халаце — мэдычнае сястры<ref name=msn18/>. Аднак два яскравыя антыподы дзіўным чынам прыцягваюцца адно да аднаго. Сястра Рэтчэд прапануе пакінуць Макмэрфі ў аддзяленьні нават пасьля такіх абуральных выбрыкаў, як тэлевізійны бунт і выправа па рыбу. Макмэрфі, маючы некалькі выдатных магчымасьцяў зьбегчы з аддзяленьня, не сьпяшаецца яго пакінуць. Гэтая ж ідэя прыцягваньня процілегласьцей пазьней была абыграна ў іншай ня менш вядомай карціне ''«[[Чалавек дажджу]]»''<ref name=msn40/>. Візуальны складнік карціны таксама ёсьць вельмі цікавым, хоць ён выраблены пераважна ў камэрным стылі. Большасьць сцэнаў былі пастаўленыя ўнутры аддзяленьня. Пачатак і сканчэньне замыкаюць сюжэт у кола. На пачатку твору з навакольнага сьвету паліцыянты прывозяць Макмэрфі, і ў заканчэньні туды — у гэты сьвет, які так страшыць насельнікаў аддзяленьня — адпраўляецца Правадыр<ref name=msn18/><ref name=msn23>''Ian Bialostocki'' [http://www.jstor.org/discover/10.2307/1483109?uid=3737704&uid=2&uid=4&sid=21103456644313 Forman's Cuckoo's Nest, Its Composition and Symbolism] (англ.) // Artibus et Historiae. — 1981. — Т. 2. — № 3.</ref>. Сцэны на адкрытым паветры, як то выправа па рыбу і бэйсбольны матч, візуальна эфэктна супрацьпастаўленыя падзеям у сьценах аддзяленьня<ref name=msn9/>. Іншы прыём, выгадна перагуляны стваральнікамі, заключаныя ў тым, што канфлікт пацыентаў і пэрсаналу шпіталю падкрэсьлены падборам касьцюмаў. Цёмна-шэрыя піжамы пацыентаў і чорнае адзеньне Макмэрфі поруч з сьнежна-белай уніформай мэдычных сёстраў і пэрсаналу падзяляюць герояў<ref name=msn9/>. Глен Гэт з часопісу [[Slant Magazine]] прыцягвае ўвагу гледача да майстэрства апэратару і вытанчанасьці візуальнага рашэньня. Часам праскоквае лёгкая нядбайнасьць у пабудове кадру, што нагадвае аналягічны падыход [[Робэрт Олтман|Робэрта Олтмана]] зь ягонай асаблівай магіяй [[мізансцэна|мізансцэны]]<ref name=msn13>''Bill Chambers''. [https://web.archive.org/web/20120308040459/http://filmfreakcentral.net/dvdreviews/oneflewoverthecuckoosnest.htm One Flew over the Cuckoo's Nest] (англ.). filmfreakcentral.net (Dec 7, 2010)</ref>. У выніку, сцэны сацыяльнае тэрапіі ствараюць гледачу высокі эфэкт прысутнасьці<ref name=msn14>''M. Enois Duarte''. [http://bluray.highdefdigest.com/3424/cuckoo_35th.html One Flew Over the Cuckoo's Nest: 35th Anniversary Ultimate Collector's Edition] (англ.). bluray.highdefdigest.com (Sep 15, 2010)</ref>. Годным завяршэньнем кінастужкі сталася фінальная сцэна. Не зважаючы на тое, што яно, на першы погляд, ёсьць глыбока трагічным, у гледачоў застаецца ўражаньне ачышчэньня і вызваленьня. Правадыр, да якога вярнуліся сілы, які пазбавіўся сваіх дэманаў, выпраўляецца з стэрыльнае чысьціні аддзяленьня назад на сваю радзіму разам зь сябрам<ref name=msn18/><ref name=msn23/>. {{Цытата|аўтар=Глен Гэт, аглядальнік «Slant Magazine»<ref name=msn9/>|Эмацыйнае спусташэньне не адпускае Вас нават праз 35 гадоў пасьля першага прагляду. У фільме бездань абаяньня і харызмы, але галавакружнае заканчэньне фільму зноўку і зноўку зьбівае гледача з ног. Назіраць энэргію і энтузіязм пэрсанажк Нікалсана ёсьць найвышэйшай асалоды. Зноў станавіцца сьведкам таго, як растаецца ён з жыцьцёвай сілай, зноўку і зноўку, становіцца найвялікшай трагедыяй. {{oq|en|and the emotional devastation of the ending remains potent 35 years after its initial release. There's so much charisma and charm to the film that the breakneck denouement can't help but punch you in the gut. […] Seeing that energy, that lust for life in someone else, becomes the film's greatest joy, and watching it drain out of Nicholson's character its greatest tragedy.}}}} Кен Кізі быў вельмі незадаволены экранізацыяй сваёй кнігі, у асноўным ганіў выбар апавядальніка дадзенае гісторыі. ТО бок у кнізе ім выступае Правадыр, у фільме яго няма ўвогуле<ref name="msn68">''Paul R. Betz, Mark Christopher Carnes'' American National Biography / Mark Christopher Carnes. — Oxford University Press, 2005. — Vol. 2. — 848 p. — ISBN 0195222024</ref>. Гэта пацьвердзіў і [[Чак Паланік]], сказаўшы: {{Цытата|аўтар=Прадмова да раману, выдавецтва ''Penguin Books'', 2007 год<ref name=msn71>[http://www.penguinclassics.co.uk/nf/shared/WebDisplay/0,,214351_1_0,00.html One Flew Over the Cuckoo’s Nest] (англ.)</ref>|Упершыню я пачуў гэту гісторыю пасьля посьпеху фільму з Джэкам Нікалсанам у галоўнай ролі. Фільм, як прызнаўся мне Кізі, ён не любіў. {{oq|en|The first time I heard this story, it was through the movie starring Jack Nicholson. A movie that Kesey once told me he disliked.}}}} Пасьля пісьменьнік прызнаваўся, што ніколі не глядзеў фільм і сваё меркаваньне пра яго склаў выключна на тым, што чуў ад знаёмых<ref name=msn68/>. Характэрна, што на цырымоніі ўручэньня прэміі Оскар Мілаш Форман не сказаў аніякіх словаў падзякі на адрас Кена Кізі<ref name=msn69>''Paul Hanson'' Kesey Agonistes: Did Hollywood Cuckoo's Ken (eng) // Mother Jones. — 1976. — Т. 1. — № 7. — P. 60. — ISSN 0362-8841</ref>. Да канца жыцьця Кізі пагарджаў экранізацыяй свайго твора і ніколі больш ня меў зносінаў з чальцамі здымачнай групы<ref name=msn70>''Салі Гоксфард''. [http://www.hackwriters.com/oneflew.htm One Flew Over the Cuckoo's Nest by Ken Kesey/Milos Forman] (англ.) (лістапад 2005 г.)</ref>. === Акторская гульня === Карціна ёсьць у першую чаргу бэнэфісам актораў і іхнай гульні, якая заслужана атрымала найвышэйшыя адзнакі крытыкаў. Перш за ўсё, варта адзначыць выканальніцкае майстэрства актораў, якія згулялі галоўныя ролі. Вінцэнт Кэнбі назваў выступ Джэка Нікалсана «бліскучым», адзначыўшы, што актор пры гэтым зусім ня цягне на сябе коўдру, даючы калегам на сцэне магчымасьць праявіць сябе. [[Олівэр Паркер]] адазваўся пра пэрсанажа Нікалсана як пра аднаго зь лепшых «рэальных» герояў за ўсю гісторыю кінэматографа, параўнаўшы яго з [[Марлон Брандо|Марлонам Брандо]] з ''«[[Трамвай «Жаданьне» (фільм, 1951)|Трамвая „Жаданьне“]]»''<ref name=msn15>''Sarah Donaldson''. [http://www.telegraph.co.uk/culture/film/3582141/Filmmakers-on-film-Oliver-Parker.html Oliver Parker on Milos Forman's One Flew Over the Cuckoo's Nest]. (англ.). [[The Daily Telegraph]] (31 Aug 2002)</ref>. Адкрыцьцём для кінааглядальнікаў стала праца Луізы Флэтчэр, якая ўдыхнула ў пэрсанажа кнігі Кена Кізі новае жыцьцё<ref name=msn28/>. [[Палін Кейл]] з штотыднёвіка [[New Yorker]] напісала, што Флэтчэр дэманструе сапраўдную майстар-клясу акторскае гульні. Мэдычная сястра Рэтчэд ў ейным выкананьні выглядае абсалютна праўдападобнай ў сваім жаданьні дапамагчы пацыентам. Шчыра мяркуючы, што ейная сацыяльная тэрапія дапамагае пацыентам акрыяць, Рэтчэд адначасова зьнішчае ў іх рэшткі чалавечае годнасьці<ref name=msn28/>. Экранны вобраз ёсьць тварам [[інжэню]] без узросту, як то халодная ўсьмешка і капялюшык, які насілі сёстры ў войску, — падкрэсьлівае беспэрспэктыўнасьць спробы супраціўленьня<ref name=msn2/>. Згодна зь [[100 найлепшых герояў і злачынцаў паводле вэрсіі AFI|сьпісам AFI]], гераіня Флэтчэр займае пятае месца сярод самых вядомых злачынцаў сусьветнага кінаэкрану ўсіх часоў. {{Цытата|аўтар=<ref name=msn38>''Safer, Elaine B''. It's the Truth Even if it Didn't Happen: Ken Kesey's One Flew Over the Cuckoo's Nest. — Spring, 1977. — Т. 3. — P. 132—141. — ISBN 5-09-002630-0</ref>|Яна жудасная, але ня ёсьць пачварай. Агідная, але ня ёсьць гратэскавай. Узорны грамадзянін, які зьнішчальна добра выконвае абавязкі. Асьлеплая ў сваім гневе і любові да ўлады, яна выціскае з пацыентаў апошнія рэшткі чалавечнасьці з жахлівай усьмешкай на твары. {{oq|en|to be monstrous but not a monster, hateful but not grotesque, the very model of the good citizen doing the job, disastrously… [She is] blind to her own anger and love of power, squelching her patient's manhood with the blandest of smiles.}}}} Другасныя пэрсанажы ня ў меншай ступені спрыялі посьпеху<ref name=msn19/>. Вінцэнт Ск’явэльлі, Ўіл Сэмпсан, Сыдні Лэсык і іншыя вельмі пераканаўча ўвасобілі рэжысэрскую задуму. Крытыкі асабліва адзначылі ўнёсак маладога дэбютанта [[Брэд Дорыф|Брэда Дорыфа]]. Абгостраная і ўразьлівая эмацыйнасьць ягонага пэрсанажу, асабліва ў фінальнай сцэне, вельмі ўпрыгожыла карціну. Увасабленьне вар’ятаў, што ёсьць заўсёды вельмі складанай артыстычнай задачай, тут магло б вельмі лёгка скаціцца ў плюгкасьць<ref name=msn28/>. Між тым, выканаўцы здолелі ня толькі згуляць з пачуцьцём меры і з густам, але і перадаць розныя адценьні мэнтальных разладаў і непадобныя характары. Форман шмат у чым даверыўся імправізацыі, вольнай мове жэстаў і багатай міміцы актораў<ref name=msn5/><ref name=msn9/>. Рэалізму карціне дадалі здымкі ў сапраўднай псыхіятрычнай лякарні і ўдзел сапраўдных ейных пацыентаў. Вельмі выразная ў гэтым сэнсе сцэна чаканьня перад электрашокавай тэрапіяй. У ёй толькі Нікалсан, Сэмпсан і Лэсык ёсьць сапраўднымі акторамі, астатнія ж хворыя ў кадры ёсьць сапраўднымі<ref name=msn26/>. === Прызнаньне і значэньне === Карціна ''«Палёт над гняздом зязюлі»'' стала адной з важнейшых падзеяў у гісторыі амэрыканскага кіно 1970-х гадоў. Акрамя багатага ўраджаю кінапрэміяў яна была таксама вельмі пасьпяховая ў фінансавым пляне, сабраўшы больш за $100 млн толькі ў пракаце ўнутры ЗША і заняўшы трэцяе месца ў гадавым пракаце. Тым самым фільм наблізіўся паводле касавых паказчыкаў да лідараў забаўляльнага кіно таго часу, як то трылера ''«[[Сківіцы (фільм)|Сківіцы]]»'' і містычнай драмы ''«[[Экзарцыст (фільм)|Экзарцыст]]»''. У сусьветным пракаце, згодна зь некаторымі ацэнкамі, зборы склалі каля $300 млн<ref name=msn16/>. Стаўшы галоўнай падзеяй кінэматаграфічнай восені 1975 году, фільм атрымаў добрае асьвятленьне ў прэсе і вельмі спрыяльныя водгукі крытыкі. Пасьля таго, як у студзені 1976 году ''«Палёт над гняздом зязюлі»'' здабыў вялікую пяцёрку Залатога Глёбусу, ён стаў фаварытам і ў гонцы за Оскарамі. Галоўнымі канкурэнтамі лічыліся ''«[[Бары Ліндан]]»'' і ''«[[Сабачы поўдзень]]»'', але падчас 48-й цырымоніі ўручэньня залатых статуэтак фільм Формана другі раз у гісторыі заваяваў пяцёрку найбольш значных Оскараў. На цырымонію адпусьцілі сыноў Формана, якіх ён ня бачыў з часу ад’езду з Чэхаславаччыны<ref name=msn26/>. Практычна для ўсёй каманды, якая працавала над фільмам, ён стаў найважнейшым дасягненьнем у кар’еры. Джэк Нікалсан пасьля чатырох намінацыяў, нарэшце, атрымаў свой першы Оскар. Для многіх вядучых актораў Галіўуда, як то Дэні Дэвіта, Вінцэнта Ск’явэльлі, Брэда Дорыфа і Крыстафэра Лойда, карціна сталася дэбютнай. Для Луізы Флэтчэр гэтая роля засталася фактычна адзінай зорнай на творчым шляху, і гэта была ейная адзіная намінацыя на Оскар<ref name=msn11/>. Фільм зрабіў значны ўплыў як на кінэматограф, гэтак і на многіх дзеячаў кіно. [[Олівэр Паркер]] успамінаў, што паводле гэтага фільму ён навучаўся здымаць<ref name=msn15/>. [[Георгі Данэлія]] ўзгадваў пра тое, што фільм ёсьць ягоным улюбёным у Формана, падкрэсьліваючы, што гэта менавіта ўсходнеэўрапейская, а не амэрыканская карціна<ref name=msn43>[http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/323/ Кинематограф Восточной Европы — прощание с прошлым] (рус.) // Киноведческие записки. — 2005. — № 71</ref>. Форманавы твор шматразова цытаваўся і ўзгадваўся, то бок дасьледніца Тына Батлер нават напісала, што ў кожным фільме пра псыхічнахворых людзей ёсьць свая сястра Рэтчэд і свой Макмэрфі<ref name=msn18/>. Дасьледнікі выявілі значны ўплыў, выраблены карцінай на такія стужкі, як то ''«[[Навостранае лязо]]»'' і ''«[[Абуджэньне (фільм, 1990)|Абуджэньне]]»''<ref name=msn40/>. Вядомы баскетбаліст [[NBA]] [[Робэрт Пэрыш]] у памяць аб пэрсанажы карціны атрымаў мянушку «Правадыр»<ref name=msn16/>. === Адлюстраваньне псыхіятрычных лякарняў === Тэма ўвасабленьня псыхічнахворых мае даўнія традыцыі ў амэрыканскім кінэматографе. Фільм Формана ня быў першым, які здымаўся ў рэальный шпіталі. Карціна ''«[[Зьмяіная яма]]»'' (1948), якая заклала традыцыі ў зададзенай тэме, была зьнятая ў адной з [[Каліфорнія|каліфарнійскіх]] лякарняў<ref name=msn30>[https://web.archive.org/web/20120126155338/http://users.resist.ca/~kirstena/pagecamarillo.html Camarillo State mental hospital. 1936—1937] (англ.)</ref>. [[Пол Мазурскі]] ў цэлым шэрагу сваіх карцінаў зьняў сапраўдных дактароў-псыхіятраў<ref name=msn25>By Glen O. Gabbard, Krin Gabbard Psychiatry and the cinema (англ.)</ref>. Шмат агульнага ў ''«Палёту над гняздом зязюлі»'' зь фільмам ''«[[Чыстае вар’яцтва]]»'' (1966), у якім свабодалюбнаму галоўнаму герою, якім ёсьць паэт і [[Дон Жуан|дон-жуан]], прапісваюць лабатамію, нібыта з найлепшых памкненьняў<ref name="msn41">''Glen O. Gabbard, Krin Gabbard'' Psychiatry and the cinema. — American Psychiatric Pub, 1999. — Т. 2. — 408 с. — ISBN 9780880489645</ref>. Цэлы шэраг падобных кінастужак выпрацаваў устойлівы [[стэрэатып]] у сьвядомасьці гледача пра псыхіятрычную лякарню як пра дом смутку і пра хворых, як сацыяльна небясьпечных стварэньняў, якія маюць патрэбу ў прымусовым утрыманьні пад вартай<ref name=msn17>''Ty Burr, Mary Feeney and Wesley Morris''. [https://web.archive.org/web/20140722164802/http://www.boston.com/ae/movies/articles/2010/02/14/shutter_island_is_the_newest_in_the_line_of_movies_that_attempt_to_mix_drama_with_insanity/?page=2 Cuckoo's nests] (англ.). [[The Boston Globe]] (Feb 14, 2010)</ref><ref name=msn24>''Michael Fleming, Roger Manvell'' [https://web.archive.org/web/20070831022110/http://tags.library.upenn.edu/project/1576 «Through a lens, darkly.» (mental illness and psychiatry in motion pictures)] (англ.) // Psychology Today. — 1987. — Vol. 21. — P. 26.</ref>. Карціна Формана заняла асаблівае месца, бо трапіла ў шырокі пракат і яе ўбачылі мільёны гледачоў. Нават не зважаючы на тое, што на ​​ладную долю гумару ў выяўленьні тэмы і цалкам выдуманы сюжэт, яна падверглася масавай крытыцы<ref name=msn18/>. ''«Палёт над гняздом зязюлі»'' ў значнай ступені дэманізуе псыхіятрычныя лякарні<ref name=msn16/><ref name=msn41/>. Аддзяленьне шпіталю малюецца часткаю [[антыўтопія|антыўтапічнага]] сьвету. Сацыяльная тэрапія выглядае садысцкім зьдзекам, а сэансы сумеснага абмеркаваньня праблемаў хворых бесцырымонна пасягаюць на асабістае жыцьцё. Агульная палата, падзеленая на дзённае і начное аддзяленьні, прывязваньне хворых да ложкаў на ноч, сумеснае знаходжаньне ў адным аддзяленьні лёгка- і цяжкахворых. Нават музыка становіцца элемэнтам гвалту. Псыхіятрычная клініка ў фільме, як падкрэсьлівае дасьледніца Тына Батлер, паказваецца як ўстанова, дзе ня могуць вылекаваць хворых, але ў той жа час абмяжоўваюць іхную волю<ref name=msn18/>. Асаблівую ўвагу заслужылі сцэны мэдычных працэдураў, якія падаюцца гледачу карціны як катаваньні пацыентаў<ref name=msn41/>. Гэтак таксама ў фільме ''«Зьмяіная яма»'' жанчыну, якая трапіла «з волі» ў клініку, караюць шокавай тэрапіяй<ref name=msn30/>. Працягваючы тэму кінастужкі, у фільме ''«[[Прага сьмерці 2]]»'' электрашокавая тэрапія ўвасабляецца так, нібыта гэта ёсьць пакараньнем за іншадумства<ref name=msn25/>. Фільм, на думку адмыслоўваў, вярнуў гледача з 1970-х у 1940-я гады. На самой справе яшчэ ў 1960-я гады ў амэрыканскіх клініках пачаліся працэсы [[Дэінстытуцыяналізацыя псыхіятрыі|дэінстытуцыяналізацыі]] і поўнае зьмены падыходу да лячэньня псыхічнахворых. Электрашок і [[лабатамія]] дастаткова масава ўжываліся ў 1930—1950-я гады, але былі выключаныя з паўсюднай практыкі псыхіятрычных лякарняў ЗША яшчэ ў 1950-х гадах. Доктар Брукс успамінаў, што ў Арэгонскім шпіталі, дзе праходзілі здымкі фільму Формана, лабатамія ў апошні раз праводзілася ў 1958 годзе<ref name=msn22/>. Нават калі ў выключных выпадках электрашокавая тэрапія была паказаная пацыентам, яна ўжывалася пад [[наркоз]]ам і з выкарыстаньнем спэцыяльных расслабляльных прэпаратаў<ref name=msn3>''Barbara Armstrong''. [https://www.webcitation.org/64vvQWWPe?url=http://www.oregonstatehospital.org/cgi-sys/suspendedpage.cgi Dean Brooks superintendant and actor, Talks about cuckoo’s nest] (англ.). Oregon State hospital (Nov-1975)</ref><ref name="msn37">Regulation of electroconvulsive therapy. — Michigan Law Review, 1976. — Vol. 3. — P. 363—385. — ISBN 5-09-002630-0</ref>. Карціна ўспрымалася многімі спэцыялістамі ў сфэры псыхіятрыі рэзка адмоўна. Калега Дына Брукса, зь якім ён працаваў у Арэгонскім шпіталі, доктар Джонас Робічэр, выказаўся пра тое, што адмыслоўцам прыходзіцца разглядаць фільм як нападкі на дзяржаўную сыстэму лячэньня псыхічнахворых<ref name=msn3/>. Доктар Мартын Андэрсан у артыкуле выказваецца, што многія фільмы, поруч з ''«Палёт над гняздом зязюлі»'', ствараюць негатыўна афарбаваны міт аб сыстэме лячэньня. Асноўная праблема ў тым, што вельмі эмацыйны і прыватны пункт гледжаньня пачынае фармаваць грамадзкую думку на гэтае пытаньне<ref name=msn31>''Anderson P''. [http://www.brown.uk.com/brownlibrary/anderson.pdf 'One flew over the psychiatric unit': mental illness and the media]. // Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing. — 2003. — В. 10. — P. 297—306.</ref>. Доктар Брукс, аднак, палемізуючы з калегамі, казаў пра тое, што фільм ёсьць перш за ўсё прыдумкай і ня варта яго ўспрымаць настолькі сур’ёзна<ref name=msn3/>. === Прэміі і ўзнагароды === <div style="float:left; width:48%;"> {| class=wikitable |- ! Узнагарода ! Атрымальнік |- ! colspan="2" | 1976 '''Перамога:''' прэмія «[[Оскар]]» |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля]] | [[Джэк Нікалсан]] |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля]] | [[Луіза Флэтчэр]] |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]] | [[Мілаш Форман]] |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] | [[Майкл Дуглас]], [[Саўл Зэйнц]] |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы адаптаваны сцэнар|Найлепшы адаптаваны сцэнар]] | [[Лоўрэнс Гобэн]], [[Бо Голдман]] |- ! colspan="2" | '''Намінацыя:''' |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога пляну|Найлепшая мужчынская роля другога пляну]] | [[Брэд Дорыф]] |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] | [[Джэк Ніцшэ]] |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж]] | [[Шэлдан Кан]], [[Лінзі Клінгман]] |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую апэратарскую працу|Найлепшая апэратарская праца]] | [[Гаскел Ўэксьлер]], [[Біл Батлер]] |- ! colspan="2" | 1976 '''Перамога:''' прэмія [[BAFTA]] |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля]] | Джэк Нікалсан |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля]] | Луіза Флэтчэр |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]] | Мілаш Форман |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] | Мілаш Форман |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж]] | Шэлдан Кан, Лінзі Клінгман |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога пляну|Найлепшая мужчынская роля другога пляну]] | Брэд Дорыф |- ! colspan="2" | '''Намінацыя:''' |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшы адаптаваны сцэнар|Найлепшы адаптаваны сцэнар]] | Лоўрэнс Гобэн, Бо Голдман |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую апэратарскую працу|Найлепшая апэратарская праца]] | Гаскел Ўэксьлер, Біл Батлер |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую музыку да фільму|Найлепшая музыка]] | Джэк Ніцшэ |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшы гук|Найлепшы гук]] | |} </div><div style="float:right; width:48%;"> {| class=wikitable |- ! Узнагарода ! Атрымальнік |- ! colspan="2" | 1976 '''Перамога:''' прэмія «[[Залаты Глёбус]]» |- | [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма|Найлепшая мужчынская роля]] | Джэк Нікалсан |- | [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю — драма|Найлепшая жаночая роля]] | Луіза Флэтчэр |- | [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую рэжысэрскую працу|Найлепшая рэжысура]] | Мілаш Форман |- | [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшы фільм — драма|Найлепшы фільм]] | Мілаш Форман |- | [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшы сцэнар|Найлепшы адаптаваны сцэнар]] | Лоўрэнс Гобэн, Бо Голдман |- | [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшы дэбют у мужчынскай ролі|Найлепшы дэбют у мужчынскай ролі]] | Брэд Дорыф |- ! colspan="2" | 1976 '''Перамога:''' прэмія «[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]]» |- | Найлепшы неэўрапейскі фільм | |- ! colspan="2" | 1976 '''Намінацыя:''' прэмія «[[Сэзар (кінапрэмія)|Сэзар]]» |- | Найлепшы замежны фільм | Мілаш Форман |- ! colspan="2" | 1977 '''Намінацыя:''' «[[Грэмі]]» |- | Найлепшы альбом на грунце саўндтрэку да фільма | Джэк Ніцшэ |- ! colspan="2" | 1976 '''Перамога:''' «Срэбная стужка» — італьянскі сындыкат кінажурналістаў |- | Найлепшы рэжысэр замежнага фільма | Мілаш Форман |- ! colspan="2" | 1975 '''Перамога:''' прэмія [[Нацыянальная рада кінакрытыкаў ЗША|Нацыянальная рада кінакрытыкаў ЗША]] |- | Найлепшы актор | Джэк Нікалсін |- ! colspan="2" | 1976 '''Перамога:''' гільдыя кінасцэнарыстаў ЗША |- | Найлепшая драма паводле адаптаванага сцэнару | |- ! colspan="2" | 1976 '''Перамога:''' прэмія «[[Давід дзі Данатэльлё]]» |- | Найлепшы рэжысэр замежнага фільма | Мілаш Форман |- | Найлепшы актор замежнага фільма | Джэк Нікалсан |- ! colspan="2" | 1977 '''Перамога:''' прэмія «[[Выбар народу]]» |- | Найлепшы фільм | Мілаш Форман |} </div>{{clear}} Інфармацыя зьвязаная з прэміямі і намінацыямі пададзеная ў адпаведнасьці зь зьвесткамі сайта imdb.com<ref name=msn46>[http://www.imdb.com/title/tt0073486/awards "One Flew Over The Cuckoo's Nest" awards]. (англ.)</ref>. == Адрозьненьні паміж фільмам і кнігай == Фільм Мілаша Формана кардынальна адрозьніваецца ад рамана Кена Кізі<ref name="msn67">Sparknotes 101 literature. — Spark Educational Publishing, 2004. — P. 960. — ISBN 1411400267</ref>. Канфлікт паміж стваральнікамі карціны і аўтарам раману, які скончыўся ўзаемнымі нападкамі і судовым працэсам, ініцыяваным Кізі, прыцягнуў увагу крытыкаў і журналістаў. Неадназначнае рэжысэрскае тлумачэньне ідэяў пісьменьніка атрымала падрабязнае асьвятленьне. Прычыны палягалі ня толькі ў тым, што сцэнар вымушана не адлюстроўваў усе дэталі кніжнага сюжэту ў сувязі зь неабходнасьцю зьмясьціць зьмест у абмежаваны кінэматаграфічны фармат<ref name=msn66/>. Розны час стварэньня кнігі і сцэнару і прынцыпова рознае сьветаадчуваньне мастакоў прывялі да такога выніку<ref name=msn32/>. {{цытата|аўтар=Джэк Крол. [[Newsweek]]<ref name=msn66/>|Фільм Формана ёсьць выдатнай зьявай, і ён застанецца зьзяць ў стагодзьдзях, але ў найвышэйшым сэнсе карціна не дацягвае да палкасьці, глыбіні і спасьціжэньня кнігі. Раман Кізі быў прапушчаны скрозь паранаідальную сьвядомасьць апавядальніка, якім быў Правадыр. Абраўшы стыль камічнага рэалізму, Форман страціў непаўторнае адценьне кашмару, які ператварае кнігу ў выкручаную алегорыю хворай рэальнасьці.{{oq|en|The result is well-made film that flares at times into incandescence but lucks ultimately the novel’s passion, insight and complexity… Kesey's novell was filtered through the paranoid consciousness of his Indian narrator, Chief Bromden. By opting for a style of comic realism Forman loses much of the nightmare quality that made the book a capsized allegory of an increasingly mad reality.}}}} Крытыкіня Салі Гоксфард адзначыла, што ідэі, закладзеныя ў кнізе, ёсьць не сумяшчальнымі з чыста камэдыйным падыходам, абраным Форманам<ref name=msn70/>. У карціне няма і ўласьцівай кнізе значнай долі сымбалізму, які робіць намінку на трагічнае заканчэньне. У кнізе Макмэрфі ў чаканьні электрашокавай тэрапіі кажа: «А цярновы вянок дадуць?» У карціне гэтая рэпліка адсутнічае<ref name=msn32/><ref name=msn65>''[[Кен Кізі]]'' [https://web.archive.org/web/20140804064249/http://lib.ru/KIZI/kukushka.txt Пралятаючы па-над гняздом зязюлі] ў перакладзе. У.Голышава (рус.)</ref>. Кінэматаграфічнае трактаваньне ключавых эпізодаў апавяданьня моцна адрозьніваецца ад кніжнай. Паказальна, што ў рамане выправа па рыбу ёсьць старанна сплянаваная і дазволеная адміністрацыяй падзея, то бок Макмэрфі давялося прайсьці празь бюракратычныя інстанцыі шпіталя. У фільме ж гэтая падзея ёсьць самавольнай адлучкай пацыентаў і выглядае як самачыннае рашэньне<ref name=msn66/>. Акрыяньне і вызваленьне, якія прыносіць Макмэрфі пацыентам аддзяленьня, ня ёсьць такімі відавочнымі, як гэта зроблена ў кнізе. На заканчэньні раману большасьць хворых пакідае аддзяленьне, тады як у фільме гэта робіць толькі Правадыр. Крытык Барбара Лупак угледзела тут аналёгію з падыходам, які вызнаваў [[Майк Нікалз]] ў карціне ''«[[Выкрут-22 (фільм)|Выкрут-22]]»''. Гэтак жа, як і Макмэрфі, капітан Ёсарыян не прыносіць вызваленьня астатнім героям. Пазытыўнае сканчэньне раману Кізі была характэрнай у ідэалістычных 1960-х гадах, тады як у 1970-х гадах «пэсымізм» Формана выглядае больш натуральным<ref name=msn66/>. У ліку асноўных адрозьненьняў называлася зьмена апавядальніка, Правадыра, якая пацягнула за сабой зьмену галоўнага герою<ref name="msn64">''William Lawlor'' Beat culture: lifestyles, icons, and impact. — ABC-CLIO, 2005. — P. 392. — ISBN 1851094008</ref>. У аснове кнігі палягае супрацьстаяньне мужчынскага і жаночага пачатку. Мэдычная сястра Рэтчэд у ёй выступае як вялікае пустое спараджэньне сыстэмы з гіпэртрафіраванымі жаночымі плоцевымі прыкметамі<ref name=msn2/>. У фільме гэтае сутыкненьне спрашчаецца да мэлядрамы. У фільме герой ужо супрацьстаіць істэблішмэнту<ref name=msn32/>. Канфлікт становіцца больш зямным і не нясе настолькі яскрава выяўленага абсурдна-шызафрэнічнага пачатку, характэрнага кнізе. Чытач адчувае ірацыянальны страх здаровага чалавека, які апынуўся сярод псыхічнахворых, які ня можа даказаць сваю нармальную сьвядомасьць. У фільме ж псыхіятрычная лякарня становіцца мэтафарычнай выявай грамадзтва<ref name=msn18/><ref name=msn32/>. == Лічбавыя выданьні і саўндтрэк == * [[DVD]]-дыск выданьня [[Warner Brothers]] (2002) — 2 дыскі * Anamorphic widescreen 1,85:1 * Dolby Digital 5.1 (англельская дарожка) Першае выданьне фільму на [[Лазэрны дыск|лазэрным дыску]], выпушчанае ў 1997 годзе, было раскрытыкаванае за дрэнную якасьць карцінкі. Тады ж, у 1997 годзе, кампанія [[Warner Brothers]] выпусьціла [[DVD]]-дыск, які зьмяшчаў сам фільм, аднак без дадатковых матэрыялаў з лазэрнага дыску. Двухдыскавае выданьне з дадатковымі матэрыяламі працягласьцю 87 хвілінаў пабачыла сьвет у 2002 годзе. Яно ўлучала дакумэнтальны фільм «Completely Cuckoo» і падборку з васьмі сцэнаў, якія не ўвайшлі ў канчатковую рэдакцыю, агульнай працягласьцю 13 хвілінаў<ref name=msn9/>. З матэрыялу, які не ўвайшоў у фінальны варыянт, можна адзначыць сцэну, у якой Макмэрфі зьяўляецца ў сталоўні у адных майтках. Гэтая сцэна была адной з цэнтральных у брадўэйскае пастаноўцы, дзе галоўную ролю выконваў яшчэ Кэрк Дуглас. Але Форман ўсё ж вырашыў не ўключаць яе ў сваю карціну. Дакумэнтальны фільм апавядае пра гісторыю стварэньня стужкі і зьмяшчае інтэрвію з стваральнікамі і акторамі. На жаль, у вытворчасьці гэтага фільмк ня браў удзелу Джэк Нікалсан, і, такім чынам, ягонае меркаваньне пра падзеі і здымкі можна пачуць толькі са словаў іншых стваральнікаў карціны. Зь недахопаў DVD-выданьня крытыкі адзначылі адсутнасьць арыгінальнай гукавой [[Монафанія (музыка)|монадарожкі]]<ref name=msn14/>. [[Blu-ray Disc|Blu-Ray]]-выданьне ([[1080p]]/VC-1) было выпушчанае ў 2008 годзе. На думку спэцыялістаў рэсурсу highdefdigest.com, падзенае выданьне можна разглядаць як прыклад добрага пераносу кінаматэрыялу 1970-х гадоў у сучасны лічбавы фармат<ref name=msn14/>. У 1975 годзе быў выпушчаны [[LP]]-дыск з саўндтрэкам да фільму, і ў 1996 годзе выйшаў [[Гукавы кампакт-дыск|аўдыё-CD]] з 12 кампазыцыямі, якія прайшлі [[рэмастэрынг]]. Крытык рэсурсу [[AllMusic]] Стывэн Макдональд адзначыў, што музычнае суправаджэньне, створанае Джэкам Ніцшэ, адрозьнівае дакладную адпаведнасьць сэнсу таму, што адбываецца на экране. Фільм дасьледуе памежны стан герояў, і менавіта гэтак і падабраная музыка. Часам гукавое суправаджэньне нібы «зьнікае», і глядач карціны перастае яго заўважаць. Пры гэтым у фінальнай сцэне вызваленьня Правадыра музыка зноўку дае пра сябе ведаць<ref name=msn44>''Steven McDonald''. [http://www.allmusic.com/album/one-flew-over-the-cuckoos-nest-original-soundtrack-mw0000265179 One Flew Over the Cuckoo's Nest (Original Soundtrack)] (англ.). [[allmusic]]</ref><ref name=msn45>''Stuart Fernie''. [https://web.archive.org/web/20111224160004/http://stuartfernie.org/nest.htm Reflections on "One Flew Over The Cuckoo's Nest"] (англ.)</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.serebniti.ru/2011/03/proletaya-nad-gnezdom-kukushki-2/ Погляд псыхіятру Аляксандра Даналіна на фільм «Палёт над гняздом зязюлі»] (рус). {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} {{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшы фільм — драма}} [[Катэгорыя:Фільмы 1975 году]] [[Катэгорыя:Фільмы Мілаша Формана]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1975 году]] [[Катэгорыя:Камэдыйна-драматычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы паводле раманаў ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра псыхічныя разлады]] 2b11rx2xlojp9umco523oml9f077366 Тацяна Кузіна 0 254609 2692372 2376314 2026-09-24T21:29:23Z Rotondus 11902 абнаўленьне зьвестак, [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2692372 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя=Тацяна Кузіна | род дзейнасьці=Дасьледніца, экспэртка ў сфэры грамадзянскай супольнасьці і публічнага адміністраваньня, лектарка | дата нараджэньня=1973 | месца нараджэньня=Менск, Беларусь | грамадзянства=Беларусь | альма-матэр=Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт | прафэсіі=Дасьледніца, экспэртка, лектарка | навуковая сфэра=Палітычная навука, публічнае адміністраваньне | месца працы=Школа маладых мэнэджараў і публічнага адміністраваньня SYMPA }} '''Тацяна Кузіна''' (нар. у 1973 годзе, [[Менск]], [[Беларусь]]) ― беларуская [[дасьледніца]], грамадзкая дзяячка, [[лектарка]], [[экспэртка]] ў сфэры [[Грамадзянская супольнасьць|грамадзянскай супольнасьці]], [[Грамадзянскі ўдзел|грамадзянскага ўдзелу]] і [[Публічнае адміністраваньне|публічнага адміністраваньня]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзілася ў Менску. Тацьцяна працавала ў ЭГУ з 1996 па 2009 год, была намесьніцай дэкана [[Франка-беларускі факультэт палітычных і адміністрацыйных навук|Франка-беларускага факультэту палітычных і адміністрацыйных навук]], узначальвала Офіс публічных і міжнародных сувязяў, выкладала на бакаляўрскай праграме «Палітычныя і эўрапейскія дасьледаваньні»<ref name="sympa-by.eu">Просьба о солидарности и поддержке, Школа молодых менеджеров публичного администрирования, 05.07.2021, https://web.archive.org/web/20210706071003/http://www.sympa-by.eu/ru/articles/prosba-o-solidarnosti-i-podderzhke.html</ref>. У 2010—2015 гадах была выканаўчай дырэктаркай [[Беларускі інстытут стратэгічных дасьледаваньняў|Беларускага інстытуту стратэгічных дасьледаваньняў]] ([[BISS]]), а таксама супрацоўнічала зь Беларускай дасьледчай радай (BRC) ды іншымі навукова-дасьледчымі цэнтрамі і арганізацыямі грамадзянскай супольнасьці на працягу ўсёй сваёй кар’еры<ref name="sympa-by.eu"/>. Магістарка [[Палітычная навука|палітычных навук]] ([[ЭГУ]]). Выкладала ў [[Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт|Эўрапейскім гуманітарным унівэрсытэце]]<ref name="sympa-by.eu"/>. == Грамадзкая і экспэртная дзейнасьць == Тацяна стаяла ля вытокаў стварэньня [[Школа маладых мэнэджэраў публічнага адміністраваньня|Школы маладых мэнэджэраў публічнага адміністраваньня]] ([[SYMPA]]) і Беларускага інстытуту рэформы і трансфармацыі публічнага адміністраваньня (BIPART), у межах якіх выкладала і займалася дасьледчай дзейнасьцю<ref name="sympa-by.eu"/>. Тацяна Кузіна зрабіла важны ўнёсак у шматлікія праграмныя, стратэгічныя і дасьледчыя дакумэнты, у тым ліку ў рамках удзелу SYMPA ў EU-STRAT — міжнародным дасьледчым праекце, які ажыцьцяўляўся кансорцыюмам вядучых эўрапейскіх унівэрсытэтаў (улучна з [[Свабодны унівэрсытэт Бэрліна|Свабодным унівэрсытэтам Бэрліна]] і Лейдэнскім унівэрсытэтам ў [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]]) і навукова-дасьледчых цэнтраў (think tanks) у 2016—2019 гадах<ref>У Магілёве абмяркоўвалі ўзаемадзеянне грамадскага сектара і ўладаў, 22-03-2019, MOGILEVPRESS.BY, https://web.archive.org/web/20220324063516/http://mogilevpress.by/naviny-supolki/20-u-magleve-abmyarkoval-zaemadzeyanne-gramadskaga-sektara-lada.html</ref>. == Арышт == 28 чэрвеня 2021 году Тацяна Кузіна была арыштаваная ў менскім аэрапорце. Тацяне Кузінай прад’яўлены абвінавачваньні па па ч. 1 арт. 357 КК (дапамаганьне дзеяньням, учыненым з мэтай захопу ўлады) і па ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы)<ref>Taccjana Kuzina, 100xSolidarität, Solidarität mit den politischen Gefangenen in Belarus, https://100xsolidaritaet.de/personen-in-haft/taccjana-kuzina</ref>. 20 ліпеня 2021 году разам зь іншымі арыштаванымі калегамі была прызнаная [[Палітзьняволеная|палітзьняволенай]]<ref>{{cite web|title=Затрыманыя журналісты «Белсат» і «Радыё Свабода», а таксама Таццяна Кузіна і Валерыя Касцюгова прызнаныя палітвязнямі|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]|date=20.07.2021|url=https://spring96.org/be/news/104384}}</ref>. 6 лютага 2023 году ў Менску пачаўся суд над Тацянай Кузінай і [[Валерыя Касьцюгова|Валерыяй Касьцюговай]]. У залежнасьці ад ролі Валерыю Касьцюгову і Тацяну Кузіну абвінавачваюць па трох артыкулах КК: ч. 1 арт. 357 («дапамаганьне дзеяньням, учыненым з мэтай захопу ўлады»), ч. 3 арт. 361 («заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы») і ч. 3 арт. 130 («распальваньне іншай сацыяльнай варожасьці»)<ref>{{cite web|title=У Менску судзяць рэдактарку Касьцюгову і дасьледчыцу Кузіну|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=6 лютага 2023|url=https://www.svaboda.org/a/32257215.html}}</ref>. 17 сакавіка 2023 году Валерыі Касьцюговай і Тацяне Кузінай прысудзілі па 10 гадоў калёніі агульнага рэжыму<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/valeryju-kascjuhovu-i-taccjanu-kuzinu-asudzili-da|title=Валерыю Касцюгову і Таццяну Кузіну асудзілі да дзесяці гадоў пазбаўлення волі|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. Вызваленая 16 верасня 2026 году ды вывезеная ў Летуву разам з 24 іншымі палітвязьнямі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кузіна, Тацяна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія дасьледнікі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Эўрапейскага гуманітарнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Асобы Менску]] [[Катэгорыя:Грамадзянская супольнасьць]] [[Катэгорыя:Публічная адміністрацыя]] [[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]] bljbapjdp7uv3v5ffujaonpyae9cmos 2692374 2692372 2026-09-24T21:32:44Z Rotondus 11902 /* Арышт */ артаграфія 2692374 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя=Тацяна Кузіна | род дзейнасьці=Дасьледніца, экспэртка ў сфэры грамадзянскай супольнасьці і публічнага адміністраваньня, лектарка | дата нараджэньня=1973 | месца нараджэньня=Менск, Беларусь | грамадзянства=Беларусь | альма-матэр=Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт | прафэсіі=Дасьледніца, экспэртка, лектарка | навуковая сфэра=Палітычная навука, публічнае адміністраваньне | месца працы=Школа маладых мэнэджараў і публічнага адміністраваньня SYMPA }} '''Тацяна Кузіна''' (нар. у 1973 годзе, [[Менск]], [[Беларусь]]) ― беларуская [[дасьледніца]], грамадзкая дзяячка, [[лектарка]], [[экспэртка]] ў сфэры [[Грамадзянская супольнасьць|грамадзянскай супольнасьці]], [[Грамадзянскі ўдзел|грамадзянскага ўдзелу]] і [[Публічнае адміністраваньне|публічнага адміністраваньня]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзілася ў Менску. Тацьцяна працавала ў ЭГУ з 1996 па 2009 год, была намесьніцай дэкана [[Франка-беларускі факультэт палітычных і адміністрацыйных навук|Франка-беларускага факультэту палітычных і адміністрацыйных навук]], узначальвала Офіс публічных і міжнародных сувязяў, выкладала на бакаляўрскай праграме «Палітычныя і эўрапейскія дасьледаваньні»<ref name="sympa-by.eu">Просьба о солидарности и поддержке, Школа молодых менеджеров публичного администрирования, 05.07.2021, https://web.archive.org/web/20210706071003/http://www.sympa-by.eu/ru/articles/prosba-o-solidarnosti-i-podderzhke.html</ref>. У 2010—2015 гадах была выканаўчай дырэктаркай [[Беларускі інстытут стратэгічных дасьледаваньняў|Беларускага інстытуту стратэгічных дасьледаваньняў]] ([[BISS]]), а таксама супрацоўнічала зь Беларускай дасьледчай радай (BRC) ды іншымі навукова-дасьледчымі цэнтрамі і арганізацыямі грамадзянскай супольнасьці на працягу ўсёй сваёй кар’еры<ref name="sympa-by.eu"/>. Магістарка [[Палітычная навука|палітычных навук]] ([[ЭГУ]]). Выкладала ў [[Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт|Эўрапейскім гуманітарным унівэрсытэце]]<ref name="sympa-by.eu"/>. == Грамадзкая і экспэртная дзейнасьць == Тацяна стаяла ля вытокаў стварэньня [[Школа маладых мэнэджэраў публічнага адміністраваньня|Школы маладых мэнэджэраў публічнага адміністраваньня]] ([[SYMPA]]) і Беларускага інстытуту рэформы і трансфармацыі публічнага адміністраваньня (BIPART), у межах якіх выкладала і займалася дасьледчай дзейнасьцю<ref name="sympa-by.eu"/>. Тацяна Кузіна зрабіла важны ўнёсак у шматлікія праграмныя, стратэгічныя і дасьледчыя дакумэнты, у тым ліку ў рамках удзелу SYMPA ў EU-STRAT — міжнародным дасьледчым праекце, які ажыцьцяўляўся кансорцыюмам вядучых эўрапейскіх унівэрсытэтаў (улучна з [[Свабодны унівэрсытэт Бэрліна|Свабодным унівэрсытэтам Бэрліна]] і Лейдэнскім унівэрсытэтам ў [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]]) і навукова-дасьледчых цэнтраў (think tanks) у 2016—2019 гадах<ref>У Магілёве абмяркоўвалі ўзаемадзеянне грамадскага сектара і ўладаў, 22-03-2019, MOGILEVPRESS.BY, https://web.archive.org/web/20220324063516/http://mogilevpress.by/naviny-supolki/20-u-magleve-abmyarkoval-zaemadzeyanne-gramadskaga-sektara-lada.html</ref>. == Арышт == 28 чэрвеня 2021 году Тацяна Кузіна была арыштаваная ў менскім аэрапорце. Тацяне Кузінай прад’яўлены абвінавачваньні па па ч. 1 арт. 357 КК (дапамаганьне дзеяньням, учыненым з мэтай захопу ўлады) і па ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы)<ref>Taccjana Kuzina, 100xSolidarität, Solidarität mit den politischen Gefangenen in Belarus, https://100xsolidaritaet.de/personen-in-haft/taccjana-kuzina</ref>. 20 ліпеня 2021 году разам зь іншымі арыштаванымі калегамі была прызнаная [[Палітзьняволеная|палітзьняволенай]]<ref>{{cite web|title=Затрыманыя журналісты «Белсат» і «Радыё Свабода», а таксама Таццяна Кузіна і Валерыя Касцюгова прызнаныя палітвязнямі|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]|date=20.07.2021|url=https://spring96.org/be/news/104384}}</ref>. 6 лютага 2023 году ў Менску пачаўся суд над Тацянай Кузінай і [[Валерыя Касьцюгова|Валерыяй Касьцюговай]]. У залежнасьці ад ролі Валерыю Касьцюгову і Тацяну Кузіну абвінавачваюць па трох артыкулах КК: ч. 1 арт. 357 («дапамаганьне дзеяньням, учыненым з мэтай захопу ўлады»), ч. 3 арт. 361 («заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы») і ч. 3 арт. 130 («распальваньне іншай сацыяльнай варожасьці»)<ref>{{cite web|title=У Менску судзяць рэдактарку Касьцюгову і дасьледчыцу Кузіну|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=6 лютага 2023|url=https://www.svaboda.org/a/32257215.html}}</ref>. 17 сакавіка 2023 году Валерыі Касьцюговай і Тацяне Кузінай прысудзілі па 10 гадоў калёніі агульнага рэжыму<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/valeryju-kascjuhovu-i-taccjanu-kuzinu-asudzili-da|title=Валерыю Касцюгову і Таццяну Кузіну асудзілі да дзесяці гадоў пазбаўлення волі|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. Вызваленая 16 верасьня 2026 году ды вывезеная ў Летуву разам з 24 іншымі палітвязьнямі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кузіна, Тацяна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія дасьледнікі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Эўрапейскага гуманітарнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Асобы Менску]] [[Катэгорыя:Грамадзянская супольнасьць]] [[Катэгорыя:Публічная адміністрацыя]] [[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]] 45pw257gf335fiqylchsxfnszoqui6f Радка Дэнэмаркава 0 255266 2692369 2402440 2026-09-24T21:24:24Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692369 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца | Імя=Радка Дэнэмаркава | Арыгінал імя=Radka Denemarková | Дэбют=1998 | Значныя творы=Peníze od Hitlera. Letní mozaika (2006), Hodiny z olova (2018) }} '''Ра́дка Дэнэма́ркава''' ({{мова-чэск|Radka Denemarková}}; {{Н|1}} 14 сакавіка 1968, [[Кутна-Гора]], [[Чэхаславаччына]]) — чэская [[пісьменьніца]], драматургіня, тэлесцэнарыстка, [[перакладніца]], эсэістка<ref name="slovnikceskeliteratury.cz">Slovník české literatury, online: slovnikceskeliteratury.cz, http://www.slovnikceskeliteratury.cz/showContent.jsp?docId=1376</ref>. == Жыцьцяпіс == Р. Дэнэмаркава вырасла ў камуністычнай [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыне]], а ў юнацтве стала сьведкай падзеньня камуністычнага рэжыму і [[Бэрлінская сьцяна|Бэрлінскай сьцяны]]. Гэтыя падзеі сфармавалі яе ня толькі як пісьменьніцу, але і як грамадзкую актывістку і прыхільніцу дэмакратычных правоў ня толькі ў сваёй краіне, але і ў [[Кітай|Кітаі]]<ref>Чому Центральна Європа схиляється до неліберальної демократії? Інтерв’ю з чеською письменницею Радкою Денемарковою, 11 сьнежня 2019, Global Voices, https://uk.globalvoices.org/2019/12/11/2189/</ref>. Радка Дэнэмаркава вывучала нямецкую і чэскую мовы на факультэце мастацтваў [[Карлавы ўнівэрсытэт|Карлавага ўнівэрсытэту]], атрымала доктарскую ступень у 1997 г. Працавала навуковай супрацоўніцай Інстытуту чэскай літаратуры Акадэміі навук Чэскай Рэспублікі<ref name="slovnikceskeliteratury.cz"/>. Была дарадцай у тэатры ''Na zábradlí'' ў [[Прага|Празе]]. Жыве ў Празе з дачкой Эстэр і сынам Янам. Р. Дэнэмаркава — адзіная чэская пісьменьніца, якая чатыры разы атрымала прэмію Magnesia Litera (у розных намінацыях — за прозу, публіцыстыку, пераклад і «Кнігу года»)<ref>Ruth Fraňková, Radka Denemarková wins Magnesia Litera with Hours of Lead, 04/08/2019, Radio Prague International, https://english.radio.cz/radka-denemarkova-wins-magnesia-litera-hours-lead-8134111 {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ейныя творы перакладзеныя больш чым на 30 моваў<ref name="slovnikceskeliteratury.cz"/>. == Творчасьць == У свай творчасьці Р. Дэнэмаркава займаецца цёмнымі і рэпрэсаванымі бакамі эўрапейскай гісторыі, такімі як [[выгнаньне немцаў]] пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], [[антысэмітызм]] або патрыярхальныя структуры і зьвязаны з гэтым гвалт над жанчынамі<ref>Radka Denemarková, Europe is here, and it’s not Going Anywhere (a Mosaic), https://eu.boell.org/sites/default/files/uploads/2013/12/radka_denemarkova.pdf</ref>. У студзені 2017 году ёй пажыцьцёва забаронены ўезд у [[Кітай]], бо яна неаднаразова пісала пра кітайскіх дысідэнтаў і абвінавачвала Кітай у бязьлітасным узбагачэньні і сур’ёзных парушэньнях правоў чалавека. Ейны крытычны раман «Алавяныя гадзіны» пра Кітай быў апублікаваны ў 2019 годзе, атрымаўшы захопленыя водгукі і ўзнагароды<ref>Уладзіслаў Гарбацкі, Жанчына, якой збаяўся Кітай, Новы Час, 23-07-2022, https://novychas.online/kultura/zanczyna-jakoj-zbajausja-kitaj</ref>. У рамане аўтрака сьцьвярджае, што няма жыцьця па-за гісторыяй. У той жа час твор увасабляе нястомную крытыку эўрапейскага [[капіталізм]]у<ref>Jörg Plath, Mit Havel und Konfuzius — Radka Denemarková hat den Mut, vor der Unmenschlichkeit der kommunistischen Diktatur in China die Augen nicht zu verschliessen, 15.02.2022, NZZ, https://www.nzz.ch/feuilleton/neuer-roman-radka-denemarkovas-breitseite-gegen-xis-china-ld.1666840?reduced=true</ref>. У 2021 годзе ейнае [[эсэ]] пра [[Галакост]] было апублікаванае ў кнізе «Як быццам усё здарылася ўчора» (Jako by se to všechno stalo včera / Als wäre das alles gestern geschehen). Раман «Валавяныя гадзіны» быў адзначаны Літаратурнай прэміяй [[Штырыя (зямля)|Штырыі]] (Literaturpreis des Landes Steiermark) у 2022 годзе<ref><small>Старонка пісьменьніцы, Жыцьцяпіс, https://web.archive.org/web/20220527021104/https://denemarkova.eu/en/books/jako-by-se-to-vsechno-stalo-vcera/</small></ref>. == Творы == • Hodiny z olova. 2018. Brno: Host. 752 pp. • MY 2 / US 2. 2014. • Příspěvek k dějinám radosti. 2014. • Spací vady. 2012. • Kobold. Přebytky něhy & přebytky lidí. 2011. • Smrt nebudeš se báti aneb příběh Petra Lébla. 2008. • Peníze od Hitlera. 2006. • A já pořád kdo to tluče. 2005. • Sám sobě nepřítelem. 1998. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Парады артыкулу|вікіфікаваць}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дэнэмаркава, Радка}} [[Катэгорыя:Чэскія літаратары]] [[Катэгорыя:Чэскія драматургі]] [[Катэгорыя:Чэскія перакладнікі]] [[Катэгорыя:Фэміністкі]] [[Катэгорыя:Чэскія публіцысты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлавага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Чэскія эсэісты]] k2vc4geeznyv8psh2zwriwsf11zulp3 Сіетл Кракен 0 256048 2692399 2655333 2026-09-25T05:33:42Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692399 wikitext text/x-wiki {{Клюб НХЛ |Назоў = Сіетл Кракен |Эмблема = [[Файл:Seattle Kraken.svg|180пкс]] |Дывізіён = [[Ціхаакіянскі дывізіён (НХЛ)|Ціхаакіянскі]] |Канфэрэнцыя = [[Заходняя канфэрэнцыя (НХЛ)|Заходняя]] |фон = background:#FFFFFF; border-top:#001425 5px solid; border-bottom:#96D8D8 5px solid; |тэкст = #000000 |Краіна = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |Горад = [[Сіетл]], [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] |Заснаваны = 2021 |Стадыён = [[Клаймэт-Плэдж-Арэна]] |Колеры = Цёмна-сіні, блакітны, лязурны, папяліста-сіні і чырвоны<br />{{Каляровы прастакутнік|#001425}} {{Каляровы прастакутнік|#96D8D8}} {{Каляровы прастакутнік|#355464}} {{Каляровы прастакутнік|#639FB6}} {{Каляровы прастакутнік|#C8102E}} |Капітан = |Галоўны трэнэр = |Гісторыя = }} '''Сіетл Кракен''' ({{мова-en|Seattle Kraken}}) — прафэсійны хакейны клюб, які гуляе ў [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лізе]]. Клюб месьціцца ў горадзе [[Сіетл]], штат [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. У сьнежні 2018 году кіраўніцтва НХЛ ухваліла прапанову Сіетлаўскга хакейнага партнэрства аб прадастаўленьні гораду ўхвалы на пашырэньне франшызы. У ліпені 2020 году стала вядома, што імя новага клюбу будзе Кракен<ref>[https://web.archive.org/web/20200723164253/https://www.nhl.com/seattle/news/say-it-with-us-release-the-kraken/c-317587856 «Say It with Us: Release the Kraken!»]. NHL.</ref>. «Кракен» ёсьць другой прафэсійнай хакейнай камандай, якая базуецца ў Сіетле пасьля таго, як «[[Сіетл Тотэмз]]» [[Заходняя хакейная ліга|Заходняй хакейнай лігі]] правялі апошнюю гульню ў 1975 годзе, і другой хакейнай камандай Сіетлу, якая змагаецца за [[Кубак Стэнлі]] пасьля «[[Сіетл Мэтраполітэнз]]», які здабываў кубак у 1917 годзе, але быў ліквідаваны ў 1924 годзе. 26 кастрычніка 2021 году клюб ўсталяваў на арэне банэр у гонар той дружыны 1917 году<ref>[https://web.archive.org/web/20221123195015/https://www.nhl.com/news/kraken-raise-metropolitans-banner-at-arena/c-327264188 «Kraken raise Metropolitans Stanley Cup banner at Climate Pledge Arena»]. NHL</ref>. == Гісторыя == 4 сьнежня 2018 году [[Рада кіраўнікоў НХЛ]] аднагалосна прагаласаваў за ўхваленьне стварэння новай каманды, якая мусіць базавацца ў [[Сіетл]]е. Тады ж было пастаноўлена, што новы клюб пачне спаборнічаць з [[НХЛ 2021—2022 гадоў|сэзону 2021—2022 гадоў]]. Сіетлаўскі клюб паводле пляну быў далучаны да [[Ціхаакіянскі дывізіён (НХЛ)|Ціхаакіянскага дывізіёну]] [[Заходняя канфэрэнцыя (НХЛ)|Заходняй канфэрэнцыі]], у выніку чаго «[[Арызона Каётыз]]» былі пераведзеная зь Ціхаакіянскага ў [[Цэнтральны дывізіён (НХЛ)|Цэнтральны дывізіён]], каб збалянсаваць усе чатыры дывізіёны ў колькасьць дружынаў у кожнай. Арганізацыя пагадзіла Рона Фрэнсіса на пасаду генэральнага дырэктара клюб, каб ён ініцыяваў будаваньне клюбу<ref>Quinn, Patrick (18.07.2019). [http://komonews.com/sports/sports-content/nhl-seattle-names-ron-francis-as-first-general-manager-of-hockey-franchise «NHL Seattle names Ron Francis as first general manager of hockey franchise»]. KOMO.</ref>. 23 ліпеня 2020 году было абвешчанае імя каманды «Сіетл Кракен»<ref>Booth, Tim (23.07.2020). [https://www.washingtonpost.com/sports/nhl/release-the-kraken-seattle-unveils-name-for-nhl-franchise/2020/07/23/d505aeb8-ccff-11ea-99b0-8426e26d203b_story.html «Release the Kraken: Seattle unveils name for NHL franchise»]. The Washington Post.</ref>, якое паходзіць зь міталягічнай істоты [[кракен]]а скандынаўскага фальклёру. Кракен мае падабенства да [[гіганцкі васьміног|гіганцкага васьміногу]], арэал якога ахоплівае частку [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]] і сустракаецца ў водах недалёка Сіетлу<ref>[https://www.sportsnet.ca/hockey/nhl/nhls-seattle-team-called-kraken/ «NHL’s Seattle team unveils 'Kraken' name along with logo, jersey design»]. Sportsnet.</ref>. 30 красавіка 2021 году франшыза сплаціла НХЛ 650 мільёнаў даляраў ЗША, што канчаткова дазволіла «Кракену» стаць 32-м клюбам у лізе<ref>Cotsonika, Nicholas J. (30.04.2021). [https://web.archive.org/web/20230522133723/https://www.nhl.com/news/seattle-officially-joins-nhl-can-sign-free-agents-make-trades/c-324191506 «Kraken officially join NHL after final expansion payment»]. NHL.</ref><ref>[https://www.sportsnet.ca/nhl/article/seattle-kraken-officially-become-nhls-32nd-team-final-expansion-payment/ «Seattle Kraken officially become NHL’s 32nd team after final expansion payment»]. Sportsnet.</ref>. 24 чэрвеня 2021 году на пасаду галоўнага трэнэра быў наняты [[Дэйв Гэкстал]]<ref>Condor, Bob (24.06.2021). [https://web.archive.org/web/20220102165946/https://www.nhl.com/kraken/news/kraken-hire-dave-hakstol-as-first-head-coach/c-325455844 «Getting it 'Right'»]. NHL.</ref>. Як у выпадку з пашырэньнем лігі за кошт «[[Вэгас Голдэн Найтс|Вэгаса Голдэн Найтс]]», дзе сіетлаўскага клюбу таксама быў зладжаны драфт пашырэньня 21 ліпеня 2021 году<ref>Rosen, Dan (4.12.2018). [https://web.archive.org/web/20181205060729/https://www.nhl.com/news/seattle-nhl-expansion-approved-to-be-32nd-team-play-in-2021-22/c-302581450 «Seattle NHL expansion approved by Board of Governors»]. NHL.</ref>. 11 кастрычніка «Сіетл Кракен» прызначыў [[Марк Джардана|Марка Джардана]] першым капітанам каманды<ref>[https://www.king5.com/article/sports/nhl/kraken/mark-giordano-becomes-seattle-krakens-first-team-captain/281-a936cc5a-b401-41e3-9bfc-2016ba454e87 «Mark Giordano becomes Seattle Kraken’s first team captain»]. king5.</ref>. Сваю першую гульню амэрыканская каманда правяла 12 кастрычніка, калі саступілі зь лікам 4:3 клюбе «Вэгас Голдэн Найтс». Першую шайбу ў швэдары Сіетлу закінуў [[Раян Даната]]. Першая перамога была здабыта «Кракенам» у другім туры 14 кастрычніка ў матчы супраць «[[Нэшвіл Прэдатарз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20211015030650/https://www.nhl.com/news/seattle-kraken-nashville-predators-game-recap/c-326716222 «Kraken get first win, hold off Predators»]. NHL.</ref>. У сакавіку 2022 году Джардана быў прададзены ў «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]», а першы сэзон скончыўся для каманды апошнім месцам у Ціхаакіянскім дывізіёне. Ужо другі сэзон апынуўся шыкоўным, бо клюб ня толькі дасягнуў плэй-оф [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]], але «Кракен» перакрочыў першы раўнд, выгуляўшы «[[Каларада Эвэланш]]». У другім раўндзе сіетлаўскі клюб быў выбіты «[[Далас Старз|Даласам Старз]]», саступіўшы толькі ў апошнім сёмым матчы сэрыі. == Склад == {{Паводле стану на|2026|1|31}} году {{Хакей-Склад}} {{Хакей-Падзел|Брамнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|30|Q19663237|}} {{Хакей-Гулец1-П|31|Q6381498|}} {{Хакей-Гулец1-Л|35|Q62836168|}} {{Хакей-Падзел|Абаронцы}} {{Хакей-Гулец1-Л|6|Q350284|}} {{Хакей-Гулец1-П|8|Q69412866|}} {{Хакей-Гулец1-Л|24|Q3161564|}} {{Хакей-Гулец1-П|28|Q58883801|}} {{Хакей-Гулец1-Л|29|Q41611395|}} {{Хакей-Гулец1-П|41|Q112144287|}} {{Хакей-Гулец1-Л|55|Q24827237|}} {{Хакей-Гулец1-П|62|Q23799452|}} {{Хакей-Падзел|Нападнікі}} {{Хакей-Гулец1-Л|7|Q975074|}} {{Хакей-Гулец1-П|9|Q21192284|}} {{Хакей-Гулец1-Л|10|Q107035397|}} {{Хакей-Гулец1-П|12|Q117865206|}} {{Хакей-Гулец1-Л|17|Q3160420|}} {{Хакей-Гулец1-П|19|Q16229703|}} {{Хакей-Гулец1-Л|20|Q23906048|}} {{Хакей-Гулец1-П|26|Q123394071|}} {{Хакей-Гулец1-Л|27|Q124260524|}} {{Хакей-Гулец1-П|51|Q105731667|}} {{Хакей-Гулец1-Л|59|Q110932966|}} {{Хакей-Гулец1-П|63|Q124547239|}} {{Хакей-Гулец1-Л|84|Q45835153|}} {{Хакей-Гулец1-П|89|Q27530137|}} {{Хакей-Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.nhl.com/kraken Афіцыйная старонка] {{НХЛ}} [[Катэгорыя:Клюбы НХЛ]] [[Катэгорыя:Сіетл]] tm9zlm6fui541nzz9ym92naw8rczgcl Tor Band 0 260466 2692373 2663088 2026-09-24T21:32:19Z Rotondus 11902 /* Гісторыя */ абнаўленьне зьвестак 2692373 wikitext text/x-wiki {{Музычны гурт |Назва = «TOR BAND» |Фота = |памер = |Подпіс = |Гады = з 2017 |Адкуль = [[Рагачоў]], [[Беларусь]] |Мова = беларуская, расейская |Жанр = [[рок-музыка]], [[панк-музыка]] |Выдавец = |Зьвязаныя праекты = |Афіцыйная старонка = |Удзельнікі = {{Просты сьпіс| * [[Зьміцер Галавач]] * [[Яўген Бурло]] * Андрэй Ярэмчык }} |Былыя ўдзельнікі = [[Павал Дземянцей]] }} «'''TOR BAND'''» — беларускі музычны рок-гурт з [[Рагачоў|Рагачову]]. Стаў вядомы дзякуючы песьням «Мы не народзец», «Жыве», «Кто, если не ты?!», а кліпы — мільённыя прагляды на youtube. Пазыцыянуе сябе ў слогане «Граем сумленнае музло!». == Удзельнікі == * Зьміцер Галавач — ''вакаліст'' * Яўген Бурло — ''барабаншчык'' * Андрэй Ярэмчык  — ''бас-гітарыст'' Вакаліст Зьміцер Галавач зьяўляецца аўтарам песень. Навучаўся ў Магілёве, а пасьля зьехаў у Маскву. Там ён пражыў 12 гадоў і вярнуўся ў Рагачоў, дзе працаваў фатаграфам да 2022 году. Барабаншчык Яўген Бурло працаваў гукарэжысэрам у рагачоўскім Доме культуры да 2022 году. Андрэй Ярэмчык працаваў настаўнікам у школе да 2022 году. == Гісторыя == Зьміцер Галавач прыкладна ў 2010-я гады прывёз у родны Рагачоў з Масквы сваіх знаёмых рок-музыкаў, каб даць землякам канцэрт. У ДК ён пазнаёміўся зь Яўгенам Бурло. Яны разам стварылі «Sex», які нават праехаўся па Ўкраіне з турам. Пасьля новы мэнэджар гурту прапанаваў зьмяніць назву на «Ойра!», гурт выступіў ў Кіеве ў Зялёным тэатры разам зь «[[Ляпіс Трубяцкі|Ляпісам Трубяцкім]]», Louna, Lumen и FPG. Пазьней выступаў разам з расейскай сьпявачкай Юляй Коган, якая тады сышла з гурту «[[Ленінград (гурт)|Ленинград]]». У 2017 годзе пасьля канфлікту з мэнэджарам музыкі далі гурту новую назву — «Tor Band». Гурт стаў вядомым у 2020-м годзе дзякуючы песьні «Мы не народзец!», якая стала стала гітом<ref name=":0">{{cite web|Belarus protest group, Tor Band, sent to prison - The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2023/11/02/belarus-protest-tor-band-imprisoned/|title= Belarus protest group, Tor Band, sent to prison|type= opinion |last=|first=|date=2023-11-02|publisher=[[The Washington Post]]|accessdate=2023-11-21|language=en|url-status=live|archiveurl=https://archive.is/w1hXs|archivedate=2023-11-02|url-access=limited|ref=WP|аўтар=Editorial Board.}}</ref>. Кліп сабраў мільён праглядаў на YouTube<ref name=":0" />. Столькі ж набралі песьні «Жыве», «Кто, если не ты?!». Аўтарытэтны музычны крытык Арцём Троіцкі называў песьні Tor Band самай яскравай зьявай у беларускай музыцы 2020-га. "Я прынес песьню ў красавіку — тады яшчэ не было ніякіх [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|пратэстаў]], нікога не закрывалі, усё было добра і роўна, — казаў Зьміцер Галавач у інтэрвію [[Onliner.by]] у 2020-м. — Па сутнасьці, мы не маглі плянаваць такую рэакцыю, таму што песьня першапачаткова не плянавалася як пратэставая<ref>[https://web.archive.org/web/20210801053039/https://people.onliner.by/2020/09/28/istoriya-gruppy-tor-band «Мы не народец!» История группы Tor Band из Рогачева, написавшей ту самую песню], onliner.by, 28-09-2020</ref>. Летам 2020 году з-за папярэджаньняў ад мясцовых уладаў з гурту сышоў бас-гітарыст Павал Дземянцей. 28 кастрычніка 2022 году ўсіх удзельнікаў гурту разам з жонкамі затрымалі ў Рагачове сілавікі. Іх перавезьлі ў жлобінскі [[ІЧУ]] — ім прызначылі па 15 сутак арышту<ref>[https://www.svaboda.org/a/32106680.html у Рагачове затрымалі гурт Tor band]</ref>. Аднак пасьля 15 дзён у ізалятары часовага ўтрыманьня музыкі разам з жонкамі ня выйшлі на волю. У студзені 2023 году стала вядома, што на ўдзельнікаў гурту завялі крымінальную справу<ref>[https://novychas.online/hramadstva/na-udzelnikau-hurta-tor-band-zavjali-kryminalnyja На ўдзельнікаў гурта Tor Band завялі крымінальныя справы]</ref>, а [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] абвясьціў гурт «экстрэмісцкім фармаваньнем»<ref>[https://novychas.online/hramadstva/tor-band-cjaper-ekstremisckae-farmavanne Tor band цяпер — «экстрэмісцкае фармаванне»]</ref>. 31 кастрычніка 2023 стаў вядомы прысуд музыкам Tor Band: * Зьміцер Галавач — 9 гадоў узмоцненага рэжыму; * Яўген Бурло — 8 гадоў узмоцненага рэжыму; * Андрусь Ярэмчык — 7,5 гадоў узмоцненага рэжыму. Акрамя таго, кожнаму прысудзілі па 100 [[Базавая велічыня|базавых велічыняў]] штрафу, іх канфіскаваныя мабільныя тэлефоны пайшлі ў даход дзяржавы. Таксама ў даход дзяржавы пайшоў канфіскаваны ноўтбук Зьмітра Галавача<ref>[https://gomelspring.org/be/news/10181 Гомельская Вясна. Праваабарончы сайт: Стаў вядомы прысуд музыкам Тор Бэнд]</ref>. Бурло, Галавач ды Ярэмчык былі вызваленыя 16 верасьня 2026 году ды вывезеныя ў Летуву разам з 22 іншымі палітвязьнямі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.youtube.com/channel/UCPZ393bDv3X7AwCFYUSkN9Q Афіцыйны акаўнт гурту на Youtube] * [https://www.instagram.com/tor_band/ Акаўнт гурту ў Instagram] * [https://nashaniva.com/302068 Пяць фактаў пра гурт Tor Band, удзельнікаў якога затрымалі ў Рагачове] [[Катэгорыя:Беларускія рок-гурты]] [[Катэгорыя:Беларускія панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Артыкулы з заклікам быць асьцярожнымі пры рэдагаваньні]] q159f27z6gog6c3xpqm1obwic2nkbbz Унаі Сымон 0 260855 2692423 2679617 2026-09-25T08:26:34Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692423 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} {{Цёзкі}} '''Уна́і Сымо́н''' ({{мова-es|Unai Simón}}; {{Н}} 11 чэрвеня 1997 году) — гішпанскі футбаліст, брамнік клюбу «[[Атлетык Більбао|Атлетык]]» зь [[Більбао]] і нацыянальнай [[зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]]. == Кар’ера == === Клюбная === Сымон далучыўся да акадэміі басконскага «[[Атлетык Більбао|Атлетыка]]» ў 2011 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20221106092525/https://www.lacanteradelezama.com/entrevista-a-unai-simon/ «Entrevista a Unai Simon»]. La Cantera de Lezama</ref>. Дэбютаваў за другую дружыну клюбу ў сэзоне 2014—2015 гадоў. Там жа правёў яшчэ некалькі гадоў, здабыўшы месца ў асноўным складзе. 2 чэрвеня 2017 году Сымона запрасіў у галоўную каманду тагачасны трэнэр «Атлетыка» [[Хасэ Анхэль Сыганда]] на перадсэзонны збор<ref>[https://web.archive.org/web/20180821031906/https://www.athletic-club.eus/en/news/17960/preseason-with-the-premier-team.html «Preseason with the premier team»]. Athletic Bilbao.</ref>, аднак брамнік працягваў выступаў за другую дружыну. 13 ліпеня 2018 году Сымон працягнуў свой кантракт да 2023 году<ref>[https://web.archive.org/web/20180820235131/https://www.athletic-club.eus/en/news/19190/renewal-of-unai-simon.html «Renewal of Unai Simón»]. Athletic Bilbao.</ref>. 15 жніўня 2018 году, пасьля сыходу з клюбу [[Кепа Арысабаляга|Кепы Арысабалягі]] і траўмы [[Яга Эрэрын]]а, Сымон быў выкліканы да асноўнай каманды<ref>[https://web.archive.org/web/20180820235156/https://www.athletic-club.eus/en/news/19288/recovery-of-unai-simon.html «Recovery of Unai Simón»]. Athletic Bilbao.</ref>. Спачатку гулец праводзіў матчы на лаўцы запасных, але потым перастаў зьяўляцца нават у заяўцы на матчы. Тым ня менш, 20 жніўня 2018 году брамнік зьявіўся ў пачатковым складзе клюбу ў гульне супраць «[[Леганэс (футбольны клюб)|Леганэсу]]». Футбаліст працягнуў выходзіць у старце ў шэрагу наступных матчаў. 15 верасьня ён абараняў браму ў матчы супраць «[[Рэал Мадрыд|Рэалу]]», які скончыўся ўнічыю 1:1. Брамнік некалькі разоў выратоўваў уласную браму ў шэрагу ключовых эпізодах, чым заслугаваў сабе абраньне найлепшым гульцом матчу<ref>Ruthven, Graham (15.09.2018). [https://www.eurosport.com/football/liga/2018-2019/isco-goal-salvages-point-for-real-madrid-away-to-athletic-bilbao_sto6932432/story.shtml «Isco goal salvages point for Real Madrid away to Athletic Bilbao»]. Eurosport.</ref>. У кастрычніку Эрэрын павярнуўся ў склад, і маладзён страціў месца ў складзе. На [[Ля Ліга 2019—2020 гадоў|сэзон 2019—2020 гадоў]] Сымон абраў сабе кашулю з нумар 1 і адразу пачаў у старце. У матчы супраць «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёны]]» брамнік захаваў браму ад галоў<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/49371762 «Athletic Bilbao 1-0 Barcelona»]. BBC Sport.</ref>. Увесь сэзон футбаліст заставаўся галоўным брамнікам, прапусьціўшы толькі два матчы з-за хваробы. У жніўні 2020 году Сымон склаў новы кантракт з клюбам тэрмінам да 2025 году. === Міжнародная === Сымон яшчэ юнаком прыцягваўся да выступаў за нацыяльную зборную Гішпаніі розных узростаў. 20 жніўня 2020 году брамніка выклікалі да складу нацыянальнай [[зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] на матчы [[Ліга нацыяў УЭФА|Лігі нацыяў]]. 11 лістапада 2020 году Сымон дэбютаваў у матчы супраць [[зборная Нідэрляндаў па футболе|зборнай Нідэрляндаў]]. Гулец далучыўся да складу зборнай, каб узяць удзел у [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2020 году|чэмпіянаце Эўропы 2020 году]], які ладзіўся ў 2021 годзе. Сымон стаўся першым нумарам каманды, правёўшы ўсе матчы ў браме зборнай. У матчы 1/8 фіналу супраць [[зборная Харватыі па футболе|зборнай Харватыі]] брамнік учыніў сур’ёзную памылку, выправіўшы мяч у сваю браму<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/57643907 «Unai Simon and Pedri team up for shocking Spain own goal — but keeper gains 'redemption'»]. BBC Sport.</ref>, але гэта не перашкодзіла Гішпаніі прасунуцца далей, дзе ў матчы 1/4 фіналу Сымон ужо стаў зоркай матчу<ref>[https://web.archive.org/web/20211015214801/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/026b-12a94a0fe9f1-c2503bc98c72-1000--spain-pip-swiss-on-penalties/ «Switzerland 1-1 Spain (pens: 1-3): La Roja pip Swiss on penalties to reach semi-finals»]. UEFA.</ref>. == Дасягненьні == '''«Алетык»''': * Уладальнік [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубка Гішпаніі]]: 2024 * Уладальнік [[Супэркубак Гішпаніі па футболе|Супэркубка Гішпаніі]]: 2021 '''Гішпанія''': * [[Чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіён сьвету]]: [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году|2026]] * [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіён Эўропы]]: 2024 * Срэбны прызэр [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]]: [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|2020]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Сымон у складзе [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Гішпанія}}; |Гішпанія на ЧЭ-2020 |Гішпанія на ЧС-2022 |Гішпанія на ЧЭ-2024 |Гішпанія на ЧС-2026 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сымон, Унаі}} [[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 году]] rgtsuwr3q7981nq5ofz2sjs6b208bg7 Павал Белавус 0 262858 2692367 2394994 2026-09-24T21:22:38Z Rotondus 11902 /* Біяграфія */ абнаўленьне зьвестак 2692367 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Павал Белавус |партрэт = |апісаньне партрэту = |род дзейнасьці = грамадзкі актывіст, мэнэджар культурніцкіх праектаў |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|22|08|1987|1}} |месца нараджэньня = [[Ліда]], [[Гарадзенская вобласьць]], [[Беларуская ССР]], [[Савецкі Саюз]] |грамадзянства = [[Беларусь]] |альма-матэр = [[Берасьцейскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] |жонка = жанаты |дзеці = 2 дзяцей |узнагароды = [[File:Ribbon-BNR 100 Jubilee Medal.png|50px]] [[Мэдаль да стагодзьдзя Беларускае Народнае Рэспублікі]] |абвінавачваньне = ч. 1 арт. 356 (здрада дзяржаве), ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадзкі парадак), ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы Рэспублікі Беларусь), ч. 1 арт.361-1 (кіраўніцтва экстрэмісцкім фармаваньнем) |пакараньне = 13 гадоў зьняволеньня |сайт = |дадаткова = }} '''Павал Мікалаевіч Белавус'''<ref name="а"/> ({{Н}} 1987, Ліда, Гарадзенская вобласьць, цяпер [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] грамадзкі актывіст, мэнэджар культурніцкіх праектаў і палітычны вязень. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Ліда|Лідзе]]. Скончыў [[Берасьцейскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] па спэцыяльнасьці «турыстычны мэнэджмэнт»<ref name=svaboda>[https://www.svaboda.org/a/24628185.html Павал Белавус] — [[Радыё Свабода]], 27 чэрвеня 2012 г.</ref>. Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту працаваў па разьмеркаваньні ў турфірме, служыў у войску. Некалькі гадоў працаваў карэспандэнтам «[[Радыё Рацыя]]» ў [[Берасьце|Берасьці]], пісаў для музычных сайтаў і выданьняў. Сузаснавальнік культурніцкай ініцыятывы «[[Арт Сядзіба]]», стваральнік крамы [[symbal.by]], якая займалася папулярызацыяй беларускай літаратуры і сувэніраў зь беларускай нацыянальнай сымболікай. Быў арганізатарам і мэнэджэрам шэрагу культурніцкіх праектаў<ref name=svaboda/>. У 2018 годзе ўзнагароджаны [[Мэдаль да стагодзьдзя БНР|Мэдалём да стагодзьдзя БНР]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100] — [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.</ref> 15 лістапада 2021 году быў затрыманы пасьля выкліку ў міліцыю. Пасьля гэтага тройчы асуджаны па адміністрацыйных справах (на 15, 13 і 7 сутак), а пасьля ўжо па крымінальнай справе пераведзены ў [[СІЗА-1]]<ref name=viasna/>. Абвінавачаны паводле ч. 1 арт. 356 (здрада дзяржаве), ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадзкі парадак), ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы Рэспублікі Беларусь), ч. 1 арт.361-1 (кіраўніцтва экстрэмісцкім фармаваньнем). Па вэрсіі абвінавачаньня, Белавус «на працягу дзесяці гадоў вёў актыўную дзейнасьць, скіраваную на зьмену дзяржаўнай улады неканстытуцыйным шляхам» і «пад выглядам культурна-гістарычнага развіцьця ў розных агульнадаступных сацыяльных сетках і на сайтах ён распаўсюджваў ідэі беларускага нацыяналізму, мэтай якіх зьяўлялася зьмена дзяржаўнай улады ў Беларусі». 11 мая 2023 году Менскі гарадзкі суд прысудзіў Паўлу Белавусу 13 гадоў зьняволеньня<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/paula-belavusa-asudzili-na-13-hadou-kalonii|title=Паўла Белавуса асудзілі на 13 гадоў калоніі|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-05-12|lang=be}}</ref>. [[Вырак]] вынесла судзьдзя [[Жанна Брысіна]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Заснавальніка Symbal.bу Паўла Белавуса асудзілі да 13 гадоў калёніі|спасылка=https://spring96.org/be/news/111659|выдавец=Праваабарончы цэнтар «[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]»|дата публікацыі=11 траўня 2023|дата доступу=13 траўня 2023}}</ref>. Вызвалены 16 верасня 2026 ды вывезены ў Летувугоду разам з 24 іншымі палітвязьнямі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]}}</ref>. Жанаты, мае двух дзяцей<ref name=viasna>[https://prisoners.spring96.org/be/person/pavel-belavus ПАВЕЛ БЕЛАВУС] — [[Праваабарончы цэнтар «Вясна»]]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Белавус, Павал Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Вязьні Валадаркі]] [[Катэгорыя:Беларускія палітвязьні]] [[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Мэдалём да стагодзьдзя БНР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Берасьцейскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія журналісты]] ipsi9wgcy472bdue8e6vyyd2sb0wdk4 2692368 2692367 2026-09-24T21:23:56Z Rotondus 11902 /* Біяграфія */ вычытка 2692368 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Павал Белавус |партрэт = |апісаньне партрэту = |род дзейнасьці = грамадзкі актывіст, мэнэджар культурніцкіх праектаў |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|22|08|1987|1}} |месца нараджэньня = [[Ліда]], [[Гарадзенская вобласьць]], [[Беларуская ССР]], [[Савецкі Саюз]] |грамадзянства = [[Беларусь]] |альма-матэр = [[Берасьцейскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] |жонка = жанаты |дзеці = 2 дзяцей |узнагароды = [[File:Ribbon-BNR 100 Jubilee Medal.png|50px]] [[Мэдаль да стагодзьдзя Беларускае Народнае Рэспублікі]] |абвінавачваньне = ч. 1 арт. 356 (здрада дзяржаве), ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадзкі парадак), ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы Рэспублікі Беларусь), ч. 1 арт.361-1 (кіраўніцтва экстрэмісцкім фармаваньнем) |пакараньне = 13 гадоў зьняволеньня |сайт = |дадаткова = }} '''Павал Мікалаевіч Белавус'''<ref name="а"/> ({{Н}} 1987, Ліда, Гарадзенская вобласьць, цяпер [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] грамадзкі актывіст, мэнэджар культурніцкіх праектаў і палітычны вязень. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Ліда|Лідзе]]. Скончыў [[Берасьцейскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] па спэцыяльнасьці «турыстычны мэнэджмэнт»<ref name=svaboda>[https://www.svaboda.org/a/24628185.html Павал Белавус] — [[Радыё Свабода]], 27 чэрвеня 2012 г.</ref>. Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту працаваў па разьмеркаваньні ў турфірме, служыў у войску. Некалькі гадоў працаваў карэспандэнтам «[[Радыё Рацыя]]» ў [[Берасьце|Берасьці]], пісаў для музычных сайтаў і выданьняў. Сузаснавальнік культурніцкай ініцыятывы «[[Арт Сядзіба]]», стваральнік крамы [[symbal.by]], якая займалася папулярызацыяй беларускай літаратуры і сувэніраў зь беларускай нацыянальнай сымболікай. Быў арганізатарам і мэнэджэрам шэрагу культурніцкіх праектаў<ref name=svaboda/>. У 2018 годзе ўзнагароджаны [[Мэдаль да стагодзьдзя БНР|Мэдалём да стагодзьдзя БНР]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100] — [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.</ref> 15 лістапада 2021 году быў затрыманы пасьля выкліку ў міліцыю. Пасьля гэтага тройчы асуджаны па адміністрацыйных справах (на 15, 13 і 7 сутак), а пасьля ўжо па крымінальнай справе пераведзены ў [[СІЗА-1]]<ref name=viasna/>. Абвінавачаны паводле ч. 1 арт. 356 (здрада дзяржаве), ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадзкі парадак), ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы Рэспублікі Беларусь), ч. 1 арт.361-1 (кіраўніцтва экстрэмісцкім фармаваньнем). Па вэрсіі абвінавачаньня, Белавус «на працягу дзесяці гадоў вёў актыўную дзейнасьць, скіраваную на зьмену дзяржаўнай улады неканстытуцыйным шляхам» і «пад выглядам культурна-гістарычнага развіцьця ў розных агульнадаступных сацыяльных сетках і на сайтах ён распаўсюджваў ідэі беларускага нацыяналізму, мэтай якіх зьяўлялася зьмена дзяржаўнай улады ў Беларусі». 11 мая 2023 году Менскі гарадзкі суд прысудзіў Паўлу Белавусу 13 гадоў зьняволеньня<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/paula-belavusa-asudzili-na-13-hadou-kalonii|title=Паўла Белавуса асудзілі на 13 гадоў калоніі|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-05-12|lang=be}}</ref>. [[Вырак]] вынесла судзьдзя [[Жанна Брысіна]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Заснавальніка Symbal.bу Паўла Белавуса асудзілі да 13 гадоў калёніі|спасылка=https://spring96.org/be/news/111659|выдавец=Праваабарончы цэнтар «[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]»|дата публікацыі=11 траўня 2023|дата доступу=13 траўня 2023}}</ref>. Вызвалены 16 верасня 2026 году ды вывезены ў Летуву разам з 24 іншымі палітвязьнямі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]}}</ref>. Жанаты, мае двух дзяцей<ref name=viasna>[https://prisoners.spring96.org/be/person/pavel-belavus ПАВЕЛ БЕЛАВУС] — [[Праваабарончы цэнтар «Вясна»]]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Белавус, Павал Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Вязьні Валадаркі]] [[Катэгорыя:Беларускія палітвязьні]] [[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Мэдалём да стагодзьдзя БНР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Берасьцейскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія журналісты]] 5839yaikofny78o21w8sngj2r06jwor 2692375 2692368 2026-09-24T21:32:54Z Rotondus 11902 артаграфія 2692375 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Павал Белавус |партрэт = |апісаньне партрэту = |род дзейнасьці = грамадзкі актывіст, мэнэджар культурніцкіх праектаў |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|22|08|1987|1}} |месца нараджэньня = [[Ліда]], [[Гарадзенская вобласьць]], [[Беларуская ССР]], [[Савецкі Саюз]] |грамадзянства = [[Беларусь]] |альма-матэр = [[Берасьцейскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] |жонка = жанаты |дзеці = 2 дзяцей |узнагароды = [[File:Ribbon-BNR 100 Jubilee Medal.png|50px]] [[Мэдаль да стагодзьдзя Беларускае Народнае Рэспублікі]] |абвінавачваньне = ч. 1 арт. 356 (здрада дзяржаве), ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадзкі парадак), ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы Рэспублікі Беларусь), ч. 1 арт.361-1 (кіраўніцтва экстрэмісцкім фармаваньнем) |пакараньне = 13 гадоў зьняволеньня |сайт = |дадаткова = }} '''Павал Мікалаевіч Белавус'''<ref name="а"/> ({{Н}} 1987, Ліда, Гарадзенская вобласьць, цяпер [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] грамадзкі актывіст, мэнэджар культурніцкіх праектаў і палітычны вязень. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Ліда|Лідзе]]. Скончыў [[Берасьцейскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] па спэцыяльнасьці «турыстычны мэнэджмэнт»<ref name=svaboda>[https://www.svaboda.org/a/24628185.html Павал Белавус] — [[Радыё Свабода]], 27 чэрвеня 2012 г.</ref>. Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту працаваў па разьмеркаваньні ў турфірме, служыў у войску. Некалькі гадоў працаваў карэспандэнтам «[[Радыё Рацыя]]» ў [[Берасьце|Берасьці]], пісаў для музычных сайтаў і выданьняў. Сузаснавальнік культурніцкай ініцыятывы «[[Арт Сядзіба]]», стваральнік крамы [[symbal.by]], якая займалася папулярызацыяй беларускай літаратуры і сувэніраў зь беларускай нацыянальнай сымболікай. Быў арганізатарам і мэнэджэрам шэрагу культурніцкіх праектаў<ref name=svaboda/>. У 2018 годзе ўзнагароджаны [[Мэдаль да стагодзьдзя БНР|Мэдалём да стагодзьдзя БНР]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100] — [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.</ref> 15 лістапада 2021 году быў затрыманы пасьля выкліку ў міліцыю. Пасьля гэтага тройчы асуджаны па адміністрацыйных справах (на 15, 13 і 7 сутак), а пасьля ўжо па крымінальнай справе пераведзены ў [[СІЗА-1]]<ref name=viasna/>. Абвінавачаны паводле ч. 1 арт. 356 (здрада дзяржаве), ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадзкі парадак), ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы Рэспублікі Беларусь), ч. 1 арт.361-1 (кіраўніцтва экстрэмісцкім фармаваньнем). Па вэрсіі абвінавачаньня, Белавус «на працягу дзесяці гадоў вёў актыўную дзейнасьць, скіраваную на зьмену дзяржаўнай улады неканстытуцыйным шляхам» і «пад выглядам культурна-гістарычнага развіцьця ў розных агульнадаступных сацыяльных сетках і на сайтах ён распаўсюджваў ідэі беларускага нацыяналізму, мэтай якіх зьяўлялася зьмена дзяржаўнай улады ў Беларусі». 11 мая 2023 году Менскі гарадзкі суд прысудзіў Паўлу Белавусу 13 гадоў зьняволеньня<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/paula-belavusa-asudzili-na-13-hadou-kalonii|title=Паўла Белавуса асудзілі на 13 гадоў калоніі|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-05-12|lang=be}}</ref>. [[Вырак]] вынесла судзьдзя [[Жанна Брысіна]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Заснавальніка Symbal.bу Паўла Белавуса асудзілі да 13 гадоў калёніі|спасылка=https://spring96.org/be/news/111659|выдавец=Праваабарончы цэнтар «[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]»|дата публікацыі=11 траўня 2023|дата доступу=13 траўня 2023}}</ref>. Вызвалены 16 верасьня 2026 году ды вывезены ў Летуву разам з 24 іншымі палітвязьнямі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]}}</ref>. Жанаты, мае двух дзяцей<ref name=viasna>[https://prisoners.spring96.org/be/person/pavel-belavus ПАВЕЛ БЕЛАВУС] — [[Праваабарончы цэнтар «Вясна»]]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Белавус, Павал Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Вязьні Валадаркі]] [[Катэгорыя:Беларускія палітвязьні]] [[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Мэдалём да стагодзьдзя БНР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Берасьцейскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія журналісты]] 3sxsvw6ewkrogo0vb446s014ekkohwg Герда 0 263317 2692254 2690162 2026-09-24T13:43:32Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Паходжаньне */ 2692254 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Ґерда |лацінка = Gierda / Hierda |арыгінал = Gerd |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |варыянт = Гард, Гірд, Герт, Гарт, Гірт, Гердзь, Гардзь |вытворныя = |зьвязаныя = [[Гердзейка]], [[Гердзіла]], [[Гердзень (імя)|Гердзень]] / [[Гердун]], [[Гердут (імя)|Гердут]], [[Гертаўт]], [[Гірдзівід]], [[Гердвіл]], [[Гердвойна]], [[Гірдзімонт]] <br> [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Вазгерд]], [[Вігерд]], [[Відзегірд]], [[Вільгерд]], [[Віргірд]], [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Гудзігерд]], [[Даўгерд (імя)|Даўгерд]], [[Зэгерд]], [[Кангерд]], [[Кантыгерд]], [[Легарт]], [[Лютгарда|Людгарда]], [[Лянгерд]], [[Манігерд]], [[Мінгірд]], [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Салкірд]], [[Сіргірд]], [[Скаўгард]], [[Сунгард]], [[Таўцігерд|Таўтгерд]], [[Эзгірд]], [[Ягірд]] / [[Эйгерд]] }} '''Герда''' — жаночае імя. Мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча — '''Герд''' (''Гердзь'', ''Герт''), '''Гард''' (''Гардзь'', ''Гарт'') або '''Гірд''' (''Гірт''). == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Герд, Герт, Герда або Гарда (Gerd<ref>Stemshaug O. Norsk Personnamnleksikon. — Oslo, 1982. S. 140.</ref><ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Gerd_m Gerd], Nordic Names</ref>, Geard<ref>Barber H. British family names their origin and meaning, with lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman names. 2d ed. — London, 1903. P. 149.</ref>, Gert<ref>Bass A. Deutsche Vornamen. — Leipzig, 1909. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9JotAQAAMAAJ&q=Gerd+Gert#v=snippet&q=Gerd%20Gert&f=false S. 128].</ref><ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Gert_f Gert], Nordic Names</ref>, Gerda<ref>Heyne M. Altniederdeutsche Eigennamen aus dem neunten bis elften Jahrhundert. — Halle, 1867. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=zPRQAAAAcAAJ&q=Gerda#v=snippet&q=Gerda&f=false S. 11].</ref>, Gardo) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gardo#v=snippet&q=Gardo&f=false S. 600].</ref><ref>Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 273.</ref>. Іменная аснова -гард- (-герд-, -герт-) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>{{Заўвага|Польска-летувіская аўтарка Юстына Вальковяк прызнае брак адэкватнага тлумачэньня іменнай асновы -герд- зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]], для іменнай асновы -гірд- прызнае за найбольш адэкватнае ''girdė́ti'' 'чуць, слухаць', ''išgir̃sti'' 'пачуць', а для іменных асноваў -гірт- і [[Гера (мужчынскае імя)|-гір-]] — ''gìrti'' 'піць'<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 22.</ref> (тым часам слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе гэтых словаў<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=gird%C4%97ti&id=11043010000 girdė́ti], Lietuvių kalbos žodynas</ref><ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=girti&id=11046230000 gi̇̀rti], Lietuvių kalbos žodynas</ref>)}}. Сярод [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] бытавалі імёны [[Гердзейка]], [[Гердзіла|Гердзіла (Гардзель)]], [[Гердзень (імя)|Гердзень]], [[Гердун]], [[Гердут (імя)|Гердут (Кердут)]], [[Гертаўт|Гертаўт (Гортаўт, Кіртаўт)]], [[Гірдзівід|Гірдзівід (Гірдвід)]], [[Гірдзімонт]], [[Альгерд (імя)|Альгерд (Альгард, Альгарт, Гэльгерд, Гольгерт)]], [[Вігерд]], [[Відзегірд]], [[Вільгерд|Вільгерд (Вільгард)]], [[Віргірд]], [[Вісігерд (імя)|Вісігерд (Візгерд)]], [[Гудзігерд]], [[Даўгерд (імя)|Даўгерд (Даўгард)]], [[Зэгерд]], [[Кангерд]], [[Кантыгерд]], [[Легарт]], [[Лютгарда|Людгарда]], [[Лянгерд]], [[Манігерд]], [[Мінгірд]], [[Мантыгерд (імя)|Мантыгерд (Мунтыгерд, Мундыгерд)]], [[Салкірд|Салкірд (Саўгірд, Саўгард)]], [[Сіргірд]], [[Скаўгард]], [[Сунгард]], [[Таўцігерд|Таўцігерд (Тэўтыгерд)]], [[Эйгерд|Эйгерд (Эйгард, Эгерд)]], [[Эзгірд]], [[Ягірд|Ягірд (Агірд)]]. Адзначаліся германскія імёны Gerdeke, Gardila (Gerdele), Garden, Gerdun, Kerdut, Gertoldus (Kartold), Gyrdvid (Gertwidus), Gardmund (Gertmund), Algerd (Algart, Halgardus, Hallgerðr, Olgard), Wigerd, Widgerd, Vilgerd (Vilgard), Wergerd (Wirgardus), Visigerd (Wisgeard), Gudegerdus, Daugaard, Segard, Cundigart, Cunigard, Legart, Leutgardis (Liudgerda), Langarda, Manegardus (Mangerðr), Mingard, Mundgerd, Salgerd (Salgard), Sirigardus, Skowgard, Sungart, Teutgerdis, Eigardus (Eigardus), Esgerd, Iógærðr (Agard). Адпаведнасьць імя Гірд германскаму імю Gardo сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Gierda (Gierdo, Gard, Girda, Gierdej), Gierdek, Gerdan (Girdan), Gerden (Gerdin, Girden), Girdon, Ermegardis, Ingardis, Lukardis (< Lutgart)<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 63, 69.</ref>. Апроч таго, у Польшчы гістарычна бытавалі імёны Гардзіна, Гардота, Гардаш, Гардамір: ''Gardzina'' (1399, 1404, 1412, 1429 і 1459), ''Gardotha'' / ''Gardota'' (1388, 1397, 1399, 1400, 1420, 1473, 1489 і 1497 гады), ''Gardosz'' (1395, 1398 і 1400 гады), ''Gardomir'' (1339, 1398 і 1403 гады)<ref>Słownik staropolskich nazw osobowych. T. 2. — Wrocław, 1968—1970. S. 82—83.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавалі імёны: ''Girthe''<ref name="Trautmann-1924-33">Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Girdune#v=snippet&q=Girdune&f=false S. 33].</ref>, ''Girdune''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Gartuni<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gartuni#v=snippet&q=Gartuni&f=false S. 600].</ref>}} (1374, 1399, 1413, 1419 і 1424 гады)<ref name="Trautmann-1924-33"/>, ''Gerdete / Gerdite'' (1347 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Gerdite#v=snippet&q=Gerdite&f=false S. 31].</ref>, ''Algart / Algarde''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Algart<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 167].</ref> (Algardus<ref>Krause C. E. H. Beiträge zur gefchichte Stade’s 1286 1315 Die 41 ersten Folien des ältesten Stadterbebuchs // Programm des Gymnasium’s zu Stade für Ostern 1856. — Stade, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=bL1bAAAAcAAJ&q=Algardus%2C+Halgardus#v=snippet&q=Algardus%2C%20Halgardus&f=false S. 39].</ref>)}} (1398 і 1400 гады)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Algart+Algarde#v=snippet&q=Algart%20Algarde&f=false S. 12].</ref>, ''Bygerde''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Bithgart<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Bithgart#v=snippet&q=Bithgart&f=false S. 302].</ref>}} (1410 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925.[https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Bygerde#v=snippet&q=Bygerde&f=false S. 18].</ref>. Германскае імя Gerd бытавала ў XV ст. у [[Рыга|Рызе]]<ref>Siliņa-Piņķe R. Rufnamen in Riga im 15. Jahrhundert: Überlegungen über eine schichtenspezifische Namengebung // Die Stadt und ihre Namen. Bd. 2, 2013. S. 243.</ref>. У [[Латвія|Латвіі]] бытуе імя Герда ({{мова-lv|Gerda|скарочана}}), якое лічыцца германскім з паходжаньня<ref>[https://bb.lv/names/show/686-gerda Имя дня Gerda], BB.LV</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Schidlo Kerdowicz'' ([[Другая Хрыстмэмэльская ўмова|15 траўня 1432 году]])<ref>Русско-ливонские акты. — СПб, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=JmhcAAAAcAAJ&q=Schidlo#v=snippet&q=Schidlo&f=false С. 191].</ref>; ''Dowgal Gyrdowicz'' (24 чэрвеня 1437 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 168.</ref>; ''Юшку [[Гайд|Кгоицевичу]] село [[Гошчава|Гощово]], што за Кгардомъ было'' (1440—1492 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 58.</ref>; ''hominibus Gierdzieuicz'' (10 ліпеня 1463 — 12 ліпеня 1467 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 284.</ref>; ''пан Ганусдя Кгирдович''{{Заўвага|Магчыма, [[Ганус Даўгердавіч]] (''Ганусъ Дякгирдовичъ'')}} (да 1477 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 73.</ref>; ''дворец свои отчизныи у [[Высокі Двор|Высокодворскомъ]] повете на имя Кгертовщину'' (21 ліпеня 1516 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 346.</ref>; ''подданый господарьский волости Городенское, сорока Белчина, Пашко Кгиртовичъ'' (18 ліпеня 1540 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%9A%D0%B3%D0%B8%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%9A%D0%B3%D0%B8%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 166].</ref>; ''Mikolay Gierdziewicz z Woytkiem bratem'' (4 сьнежня 1554 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 69.</ref>; ''Sthepan Gierdziewicz… Sienko Gierdziew. <…> Kondrath Gierdziow. <…> Szidor Gierdziewicz'' (1558 год)<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Gierdziewicz#v=snippet&q=Gierdziewicz&f=false С. 243, 505].</ref>; ''отъ Петра Кгирдовича… Петромъ Кгирдовичомъ'' (27 верасьня 1581 году і 12 красавіка 1584 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 24. — Вильна, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=--UDAAAAYAAJ&q=%D0%9A%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0+%D0%9A%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D0%9A%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0%20%D0%9A%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 10].</ref>; ''boiarowie naszi ziemie Żmuydzkiey włosci Retowskiey Matys, Walęty y Woyciech Gierdowicz… Matys, Walenty y Woyciech Gierdowicz'' (сакавік 1590 году паводле выпісу 8 студзеня 1712 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 24. — Вильна, 1897. С. 450.</ref>; ''Fiedor Girda'' (1650 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo smoleńskie 1650 r. — Warszawa, 2009. S. 129.</ref>; ''Samuel Gierdzic'' (сакавік — красавік 1656 году)<ref>Augusiewicz S. Spis uchodźców z Wielkiego Księstwa Litewskiego w Prusach Książęcych w latach 1655—1656 w zbiorach Geheimes Staatsarchiv Preussicher Kulturbesitz w Berlinie // Komunikaty Mazursko-Warmińskie. Nr. 1 (271), 2011. S. 168.</ref>; ''po Iwanie Gardzie'' (26 жніўня 1658 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|131к}} S. 204.</ref>; ''Regina Gerdowicz'' (1702 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Gerdowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Ostrowiec], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Gierdzieiowce'' (1744 год)<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; ''Jozef Gierd'' (лістапад 1775 году)<ref>Тяжбы литовских крестьян и жителей местечек с управителями имений: сборник документов. Ч. 2. — Вильнюс, 1961. [https://books.google.by/books?id=X_CMGROxcMUC&q=Jozef+Gierd&dq=Jozef+Gierd&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjgy-my5pSHAxVHgP0HHal9AJMQ6AF6BAgIEAI С. 151].</ref>; ''Katarzyna Gierdź'' (1813 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Gierdz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Radziwonowicze (gr.-kat.)], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Julianna Gartowicz'' (1830 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Gartowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Żodziszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>{{Заўвага|Таксама: * Гердуш, Гердаш: ''Gierdzusz hominem'' (29 чэрвеня 1460 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 264.</ref>, ''Krystyna Gierdasz'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Gierdasz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Wasiliszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, на [[Ашмянскі павет|гістарычнай Ашмяншчыне]] існуе вёска [[Гердушкі]], на [[Гарадзенскі павет|гістарычнай Гарадзеншчыне]] — [[Гердашы]]; * Гартман (адзначалася германскае імя Gartman<ref>Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 1971. [https://books.google.by/books?id=vSXbDwAAQBAJ&pg=PA278&dq=Gartwald,+Kartold&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiI5uyCu_2EAxVF0gIHHUznCSEQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gartwald%2C%20Kartold&f=false S. 278].</ref>): Ґартманы — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род<ref>[http://www.nobility.by/families/g/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Ґ], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>; * Боўгерд: Анастасія, Пётар і Францішак Боўгерды (''Bowgierd'') — уладальнікі гаспадарак у Попішках каля [[Трокі|Трокаў]] на 1930 год<ref>Ryszard Sys, [https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/spis_gosp_1928_38_wilenskie.pdf Właściciele gospodarstw rolnych w woj. wileńskim w latach 1928—1939], publikacje «Pisarza hipotecznego zawarte w Dzienniku Województwa Wileńskiego za lata 1928—1939»</ref>; * Бэльгард (адзначалася старажытнае германскае імя Beligarda<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Beligarda#v=snippet&q=Beligarda&f=false S. 305].</ref>): Бэльгарды (Belgard) гербу [[Габданк (герб)|Габданк]] — літоўскі шляхецкі род з [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага]] павету<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Rzeszów, 2001. S. 61.</ref>; * Гігерд: ''Lukasz Gigierdowicz'' (4 сьнежня 1554 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 123.</ref>; * Наўгард: ''Parafia kowieńskia… Naugardyszki'' (1784 год)<ref>Vyskupo Ignoto Jokūbo Masalskio Kauno dekanato vizitacija 1782 m. — Vilnius, 2001. P. 658.</ref>; * Стайгерд: ''Daniel Staygierdowicz, pisarz włoscianski'' (1784 год)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 25. — Вильна, 1898. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=IOYDAAAAYAAJ&q=%40Staygierdowicz#v=snippet&q=%40Staygierdowicz&f=false С. 525].</ref>; * Тыгірд: Тыгірды (Tygird) гербу [[Габданк (герб)|Габданк]] — літоўскі шляхецкі род з [[Ашмянскі павет|Ашмянскага павету]]<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 5. — Rzeszów, 2001. S. 289.</ref>}}. == Носьбіты == * [[Герд (міталёгія)|Герда]] (таксама Герд) — веліканка, пэрсанаж [[Паўночнагерманскія мовы|паўночнагерманскай (скандынаўскай)]] міталёгіі * Гард (''Gard''<ref>Hansen A. M. Landnåm i Norge: en utsigt over bosætningens historie. — Kristiania, 1904. [https://books.google.by/books?id=lIbVAAAAMAAJ&pg=PA2&dq=nor+gard+raum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj_ps_kzNv9AhWxM-wKHc7mBooQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=nor%20gard%20raum&f=false S. 2].</ref>) — сын [[Нор (конунг)|Нора]], легендарнага конунга-заснавальніка [[Нарвэгія|Нарвэгіі]] * Гарда-Кетыль (''Garða-Ketill'') — дружыньнік [[Эймунд Хрынгсан|Эймунда Хрынгсана]] паводле сагі «[[Пасма пра Эймунда]]» * [[Гірд і Гнупа|Гірд]] — кароль [[Данія|Даніі]] ў X стагодзьдзі (разам з братам Гнупам) * [[Гірд Годвінсан]] (''Gyrd''; каля 1032—1066) — [[эрл]] [[Усходняя Англія|Усходняй Англіі]] * [[Гердут]] (паводле тэксту [[Салінскі дагавор|Салінскай умовы]], ''Girde'' або ''Gyrde'') — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]] * Шыдла Гердавіч{{Заўвага|Расейскі гісторык [[Сяргей Палехаў]] ідэнтыфікуе яго з валынскім баярынам Гаўрылам Шылам Кірдзеевічам<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 233.</ref>}} — літоўскі баярын, які засьведчыў [[Хрыстмэмэльская ўмова|Другую Хрыстмэмэльскую ўмову]] * Гард — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў наданьні [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Казімер Ягайлавіч|Казімера]] * [[Ганус (імя)|Ганус]] Гірдавіч — намесьнік [[ваўкавыск]]і<ref>{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 322.</ref> * [[Станіслаў Даўгайла|Даўгайла Гердавіч]] — харужы [[Харунжы вялікі літоўскі|земскі літоўскі]] (1413) і віленскі (1431—1437) * Пётар Гірдавіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1581 годзе * Фёдар Гірда — [[Войт|войт]], які ўпамінаецца ў рэестры [[Падымнае|падымнага]] [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскага ваяводзтва]] 1650 году * Іван Гарда — [[Наваградак|наваградзкі]] збройнік, які ўпамінаецца ў 1658 годзе * Максім Гірда — жыхар вёскі [[Скопніна]] ([[Полацкае ваяводзтва]]), які ўпамінаецца ў 1747 годзе<ref>Яўген Анішчанка, [https://web.archive.org/web/20230807193427/http://www.arhisan.com/istochniki/opisaniya/862-zaluche-inventar-1747-g-polotskoe-voevodstvo Залучье инвентарь 1747 г. Полоцкое воеводство], Архіў гісторыка Анішчанкі, 4 чэрвеня 2017 г.</ref> * Герда — пэрсанаж казкі [[Ганс Крыстыян Андэрсэн|Ганса Крыстыяна Андэрсэна]] «[[Сьнежная каралева]]» (1844 год) * Эдуард Герда (1893—?) — [[беларусы|беларус]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index4.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Книга памяти Республики Коми</ref> * Ігнаці Гардзевіч (1895—1937) — беларус з ваколіцаў [[Заслаўе|Заслаўя]], забіты ўладамі СССР<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index4.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Белорусский «Мемориал»</ref> * Міхал Гірда (1903—1937) — беларус з ваколіцаў [[Горадня|Горадні]], забіты ўладамі СССР<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index4.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Книга памяти Алтайского края</ref> * Віктар Герт (1906—?) — беларус з ваколіцаў [[Пухавічы|Пухавічаў]], які пацярпеў ад уладаў СССР<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index4.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Книга памяти Республики Коми</ref> * Пётар Герда (1929—?) — беларус з ваколіцаў [[Брагін]]а, забіты ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]]<ref>[https://prokuratura.gov.by/ru/activity/rassledovanie-ugolovnogo-dela-o-genotside/iz-materialov-ugolovnogo-dela/akty-chrezvychaynoy-gosudarstvennoy-komissii/ НАРБ 1569-1-183-30], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> Гардзевічы (Gardziewicz) — прыгонныя зь вёскі [[Паліхоўшчына|Паліхоўшчыны]] ([[Ашмянскі павет]]), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2016. S. 359.</ref>. Гердзевічы (Gierdzewicz, Gierdziewicz) гербу [[Вага (герб)|Вага]], Гертовічы (Giertowicz), Гірдзевічы (Girdziewicz, Girdzewicz) гербу [[Кердэя]] і Гіртовічы (Girtowicz) гербу [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] — [[Літва|літоўскія]] шляхецкія роды зь [[Вільня|Вільні]] і [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленскага павету]]<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2016. S. 497—498, 500.</ref>. Гердзевічы (Gierdzewicz) і Гіртовічы або Гертовічы (Girtowicz, Giertowicz) гербу [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] — літоўскія шляхецкія роды з [[Троцкі павет|Троцкага павету]]<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 272—273.</ref>. Гердзевіч (Gierdziewicz) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. Гардэ (''Garde'') — прозьвішча, гістарычна зафіксаванае на тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]]<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. T. 1. — Vilnius, 1985. P. 624.</ref>. У актах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўпаміналіся сёлы Гардава і Герды і маёнтак Гердышкі ў [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]], а таксама маёнтак Гердава ў [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкім ваяводзтве]]<ref>Indeks alfabetyczny miejscowości dawnego wielkiego Księstwa Litewskiego: A—K (Abakanowicze — Kujany). Wilno, 1929. S. 185, 192.</ref>. У XVI ст. існавалі маёнтак Гарды, сяло Гардышкі, маёнтак і сяло Герды ў Жамойцкім старостве<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=D-KlFQ7Bd3gC&q=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B#v=snippet&q=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B&f=false С. 66, 72].</ref>. На [[Менскі павет|гістарычнай Меншчыне]] існуе вёска [[Гірдзі]], на [[Наваградзкі раён|гістарычнай Наваградчыне]] — [[Гірдаўка]], на [[Лідзкі павет|гістарычнай Лідчыне]] — [[Гердзеўцы]], у [[Прусія|гістарычнай Прусіі]] — [[Гердаўэн]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны-асновы}} {{Імёны з асновай ґард}} [[Катэгорыя:Жаночыя імёны]] 7e3khgohehwqlosqj8j7ocfs131j5oa НХЛ 2022—2023 гадоў 0 264118 2692244 2405639 2026-09-24T13:11:01Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692244 wikitext text/x-wiki '''НХЛ у сэзоне 2022—2023 гадоў''' — 106-ы (105-ы гульнявы) сэзон [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]], які распачаўся 7 кастрычніка 2022 году. Розыгрыш пачаўся матчам «[[Сан-Хасэ Шаркс]]» і «[[Нэшвіл Прэдатарз]]» у чэскай [[Прага|Празе]] як частка [[Глябальная сэрыя НХЛ|Глябальнай сэрыі]]<ref name="schedule">[https://web.archive.org/web/20220706213759/https://www.nhl.com/news/nhl-releases-2022-23-regular-season-schedule/c-334820504 «NHL releases 2022—23 regular season schedule»]. NHL.com.</ref>. Перадсэзонны драфт адбыўся 7—8 ліпеня 2022 году ў [[Манрэаль|Манрэалі]] на хатняй арэне мясцовага клюбу «[[Манрэаль Канадыенз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20210917150412/https://www.nhl.com/news/2022-nhl-draft-to-take-place-at-bell-centre-in-montreal/c-326177848 «Canadiens to host 2022 NHL Draft at Bell Centre»]. NHL.com.</ref>. Першым нумарам на драфце быў абраны славацкі хакеіст [[Юрай Слафкоўскі]] тым самым манрэальскім клюбам<ref>Schram, Carol (8.07.2022). [https://web.archive.org/web/20221011035528/https://www.forbes.com/sites/carolschram/2022/07/08/slovak-surprise-slafkovsky-and-nemec-make-history-as-top-two-picks-in-2022-nhl-draft/?sh=143116075a68 «Slovak Surprise: Slafkovsky And Nemec Make History As Top Two Picks In 2022 NHL Draft»]. Forbes.</ref>. Рэгулярны сэзон пачаўся 7 кастрычніка 2022 году і скончыў 14 красавіка 2023 году<ref name="schedule"/>. Згодна з вынікамі плэй-оф уладальнікамі [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]] ўпершыню ў сваёй гісторыі стаў клюб «[[Вэгас Голдэн Найтс]]». == Табліца == {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Вэгас Голдэн Найтс]] | 82||51||38||9||22||272—229||+43|| '''111''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Эдмантан Ойлерз]] | 82||50||45||9||23||325—260||+65|| '''109''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Лос-Анджэлес Кінгс]] | 82||47||37||10||25||280—257||+23|| '''104''' |- style="background:#ffffbf;" | 4 | style="text-align:left;" | [[Сіетл Кракен]] | 82||46||37||8||28||289—256||+33|| '''100''' |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Калгары Флэймз]] | 82||38||31||17||27||260—252||+8|| '''93''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Ванкувэр Кэнакс]] | 82||38||24||7||37||276—298||-22|| '''83''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Сан-Хасэ Шаркс]] | 82||22||16||16||44||234—321||-87|| '''60''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Анагайм Дакс]] | 82||23||13||12||47||209—338||-129|| '''58''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 15 красавіка 2023 году</small> ==== Цэнтральны дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Каларада Эвэланш]] | 82||51||36||7||24||280—226||+54|| '''109''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Далас Старз]] | 82||47||39||14||21||285—218||+67|| '''108''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Мінэсота Ўайлд]] | 82||46||34||11||25||246—225||+21|| '''103''' |- style="background:#ffffbf;" | 4 | style="text-align:left;" | [[Вініпэг Джэтс]] | 82||46||36||3||33||247—225||+22|| '''95''' |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Нэшвіл Прэдатарз]] | 82||42||29||8||32||229—238||-9|| '''92''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Сэнт-Луіс Блюз]] | 82||37||27||7||38||263—301||-38|| '''81''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Арызона Каётыз]] | 82||28||20||14||40||228—299||-71|| '''70''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Чыкага Блэкгокс]] | 82||26||18||7||49||204—301||-97|| '''59''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 15 красавіка 2023 году</small> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Бостан Бруінз]] | 82||65||54||5||12||305—177||+128|| '''135''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Таронта Мэйпл Ліфс]] | 82||50||42||11||21||279—222||+57|| '''111''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Тампа Бэй Лайтнінг]] | 82||46||38||6||30||283—254||+29|| '''98''' |- style="background:#ffffbf;" | 4 | style="text-align:left;" | [[Флорыда Пантэрз]] | 82||42||36||8||32||290—273||+17|| '''92''' |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Бафала Сэйбрз]] | 82||42||30||7||33||296—300||-4|| '''91''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Атава Сэнатарз]] | 82||39||31||8||35||261—271||-10|| '''86''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] | 82||35||28||10||37||240—279||-39|| '''80''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Манрэаль Канадыенз]] | 82||31||21||6||45||232—307||-75|| '''68''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 15 красавіка 2023 году</small> ==== Сталічны дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Караліна Гарыкейнз]] | 82||52||39||9||21||266—213||+53|| '''113''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Нью-Джэрзі Дэвілз]] | 82||52||39||8||22||291—226||+65|| '''112''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] | 82||47||37||13||22||277—219||+58|| '''107''' |- style="background:#ffffbf;" | 4 | style="text-align:left;" | [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] | 82||42||36||9||31||243—222||+21|| '''93''' |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Пітсбург Пінгвінз]] | 82||40||31||11||31||262—264||-2|| '''91''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Вашынгтон Кэпіталз]] | 82||35||27||10||37||255—265||-10|| '''80''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Філадэлфія Флаерз]] | 82||31||26||13||38||222—277||-55|| '''75''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Каламбус Блю Джэкетс]] | 82||25||15||9||48||214—330||-116|| '''59''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 15 красавіка 2023 году</small> == Плэй-оф == {{Плэй-оф НХЛ | Раўнд1-каманда01=[[Бостан Бруінз]] | Раўнд1-вынік01=3 | Раўнд1-каманда02='''[[Флорыда Пантэрз]]''' | Раўнд1-вынік02='''4''' | Раўнд1-каманда03='''[[Таронта Мэйпл Ліфс]]''' | Раўнд1-вынік03='''4''' | Раўнд1-каманда04=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] | Раўнд1-вынік04=2 | Раўнд1-каманда05='''[[Караліна Гарыкейнз]]''' | Раўнд1-вынік05='''4''' | Раўнд1-каманда06=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] | Раўнд1-вынік06=2 | Раўнд1-каманда07='''[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]''' | Раўнд1-вынік07='''4''' | Раўнд1-каманда08=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] | Раўнд1-вынік08=3 | Раўнд1-каманда09=[[Каларада Эвэланш]] | Раўнд1-вынік09=3 | Раўнд1-каманда10='''[[Сіетл Кракен]]''' | Раўнд1-вынік10='''4''' | Раўнд1-каманда11='''[[Далас Старз]]''' | Раўнд1-вынік11='''4''' | Раўнд1-каманда12=[[Мінэсота Ўайлд]] | Раўнд1-вынік12=2 | Раўнд1-каманда13='''[[Вэгас Голдэн Найтс]]''' | Раўнд1-вынік13='''4''' | Раўнд1-каманда14=[[Вініпэг Джэтс]] | Раўнд1-вынік14=1 | Раўнд1-каманда15='''[[Эдмантан Ойлерз]]''' | Раўнд1-вынік15='''4''' | Раўнд1-каманда16=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] | Раўнд1-вынік16=2 | Раўнд2-месца01= | Раўнд2-каманда01='''[[Флорыда Пантэрз]]''' | Раўнд2-вынік01='''4''' | Раўнд2-месца02= | Раўнд2-каманда02=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] | Раўнд2-вынік02=1 | Раўнд2-месца03= | Раўнд2-каманда03='''[[Караліна Гарыкейнз]]''' | Раўнд2-вынік03='''4''' | Раўнд2-месца04= | Раўнд2-каманда04=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] | Раўнд2-вынік04=1 | Раўнд2-месца05= | Раўнд2-каманда05=[[Сіетл Кракен]] | Раўнд2-вынік05=3 | Раўнд2-месца06= | Раўнд2-каманда06='''[[Далас Старз]]''' | Раўнд2-вынік06='''4''' | Раўнд2-месца07= | Раўнд2-каманда07='''[[Вэгас Голдэн Найтс]]''' | Раўнд2-вынік07='''4''' | Раўнд2-месца08= | Раўнд2-каманда08=[[Эдмантан Ойлерз]] | Раўнд2-вынік08=2 | Раўнд3-месца01= | Раўнд3-каманда01='''[[Флорыда Пантэрз]]''' | Раўнд3-вынік01='''4''' | Раўнд3-месца02= | Раўнд3-каманда02=[[Караліна Гарыкейнз]] | Раўнд3-вынік02=0 | Раўнд3-месца03= | Раўнд3-каманда03=[[Далас Старз]] | Раўнд3-вынік03=2 | Раўнд3-месца04= | Раўнд3-каманда04='''[[Вэгас Голдэн Найтс]]''' | Раўнд3-вынік04='''4''' | Раўнд4-месца01= | Раўнд4-каманда01=[[Флорыда Пантэрз]] | Раўнд4-вынік01=1 | Раўнд4-месца02= | Раўнд4-каманда02='''[[Вэгас Голдэн Найтс]]''' | Раўнд4-вынік02='''4''' }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20230211232925/https://www.nhl.com/info/nhl-events/2022-23 Падзеі сэзону 2022—2023] на сайце nhl.com {{Ref-en}} {{Сэзоны НХЛ}} [[Катэгорыя:Сэзоны НХЛ|2022—2023]] eo49aue8jp32mxm3rf2bl9pxsjiklug Тэўда (імя) 0 264801 2692303 2681722 2026-09-24T16:14:47Z ~2026-51574-39 100288 2692303 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Тэўда |лацінка = Teŭda |арыгінал = Teudo |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |варыянт = Тэўт, Тэўць, Тоўт, Тоўць, Доўт, Доўць, Доўда, Толт, Толта, Долт, Дзіт |вытворныя = |зьвязаныя = [[Тэўда (імя)|Тоўт]], [[Тыдзіка]], [[Тэўдыла (імя)|Таўціл]], [[Дудан]] / [[Таўтэн]], [[Тыбарт]], [[Тэўтабод (імя)|Таўбут]], [[Тоўтвал]], [[Тэўдавальд (імя)|Дзівалт]], [[Таўтвід]], [[Таўцівіл (імя)|Таўтвіл]], [[Таўтвін]], [[Тоўтэр]], [[Доўтарт]], [[Таўцігіл|Таўтгіл]], [[Таўцігін|Таўтгін]], [[Таўгінт]], [[Таўцігерд|Таўтгерд]], [[Тыдман]], [[Таўцімін|Таўтмін]], [[Тэўдырых|Тыдрых]] <br> [[Бутаўт (імя)|Бутаўт]], [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]], [[Войштаўт]], [[Гаштольд (імя)|Гастаўт]], [[Гетаўт (імя)|Гетаўт]], [[Гінтаўт]], [[Застаўд (імя)|Застаўд]], [[Контаўт (імя)|Контаўт]], [[Мінтаўт]], [[Монтаўт]], [[Нартаўт]], [[Ратаўт]], [[Рымтаўт]], [[Ятаўт]] }} '''Тэўда''', '''Тэўт''' (''Тэўць''), '''Тоўт''' (''Толт'', ''Толта'', ''Тоўць''), '''Доўда''' (''Даўда''), '''Доўт''' (''Долт'', ''Доўць''), '''Дзіт''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Тэўда, Дэўда або Тэўта, пазьней Тэўт або Дэўт, Таўт або Даўт, Тыт або Дыт (Theudo, Theuto, Teudo, Deuda, Teuto, Teuth<ref>Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. S. 81.</ref>, Deut, Taut, Daut<ref>Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 1971. [https://books.google.by/books?id=vSXbDwAAQBAJ&pg=PA232&dq=taut+daut+deut+namenkunde&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiS3rPZsNeCAxXugf0HHWpTDF4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=taut%20daut%20deut%20namenkunde&f=false S. 232].</ref>, Tiedt, Ditt) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Theudo+Theuto+Teudo+Teuto#v=snippet&q=Theudo%20Theuto%20Teudo%20Teuto&f=false S. 1410—1412].</ref>. Іменная аснова -тэўд- (-дэўт-, -тыд-) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, германскага þeudo<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>{{Заўвага|Польска-летувіская аўтарка Юстына Вальковяк прызнае за найбольш адэкватнае тлумачэньне іменнай асновы -таўт- зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] ''tautà'' 'люд, народ'<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 23.</ref> (не адзначаючы, аднак, часу першай фіксацыі адпаведнага слова з такім значэньнем у летувіскіх слоўніках, тым часам адзіны выдадзены ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскага слова ''tauta'', упершыню гэтае слова ў значэньні 'народ' фіксуецца толькі ў слоўніку 1848 году, ранейшае яго значэньне сярод [[Прускія летувісы|прускіх летувісаў]] было 'зямля, краіна' або часьцей 'нямецкая зямля, нямецкая краіна'<ref>[http://www.lkz.lt/?zodis=tauta&id=26031030000 tautà], Lietuvių kalbos žodynas</ref>; увогуле, пра няведаньне летувісамі слова ''tauta'' з значэньнем 'народ' яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя сьведчаць пададзеныя ў 1850 годзе летувіскія тлумачэньні імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] як «паганяты, бягун»<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA%D1%8A&f=false С. 150].</ref> або «той, хто можа дагнаць»<ref>Tygodnik Petersburski. Nr. 54, 1850. S. 354.</ref> — ідэнтычныя тлумачэньням імя [[Віцень (імя)|Віцень]])}}. Сярод [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] бытавалі імёны [[Тыдзіка|Тыдзіка (Тоўтык, Тытэйка, Тэтэйка)]], [[Тэўдыла (імя)|Таўтыл]], [[Таўтэн]], [[Тыбарт]], [[Тэўтабод (імя)|Таўбут (Табут, Цябот, Цебут)]], [[Тоўтвал]], [[Тэўдавальд (імя)|Дзівалт (Тэльтаўт]]), [[Таўтвід|Таўтвід (Таўдвід)]], [[Таўцівіл (імя)|Таўцівіл (Тэўтывіл, Таўдвіл, Даўдвіл)]], [[Таўтвін]], [[Тоўтэр|Тоўтэр (Тытар)]], [[Доўтарт]], [[Таўцігін|Таўцігін (Таўдзікін, Таўдгін, Таўткін)]], [[Таўцігіл]], [[Таўгінт|Таўгінт (Таўтгінт)]], [[Таўцігерд|Таўцігерд (Тэўтыгерд)]], [[Тыдман|Тыдман (Дытман)]], [[Тэўдырых|Тыдрых (Тыдрык, Дытрых, Дыдрых, Дыдрык, Дзітрык)]]. Адзначаліся германскія імёны Theodicho (Thiediko, Tetiko), Teutilo, Teuten, Tiebert (Teutbert), Teubod (Thiabod), Teodwal, Diwolt (Teutald), Teutwidis, Theudowills (Theowilh), Teutwin, Theuter (Thiether), Deutert (Dautert), Theudekin (Deutgen), Theudigilius, Theogint, Teutgerdis, Tiedmann (Ditman), Thidrich (Ditricus). Адпаведнасьць імя Тоўт германскаму імю Theudo сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Dedo (Ditus), Dedel (Dytyl), Dytusz, Teobald (Tybald), Tader (Deder, Dyter), Detleb, Detmar (Dzietmar), Teodricus (Teodericus, Thedricus, Ditrich, Dzidrzych), Teodaldi (Tedaldi)<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków, 2002. S. 584.</ref>, Detwig, Detwin (Dytwin)<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref>, Kustołt<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków, 2002. S. 346.</ref>, Lindetold<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 161.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавалі імёны ''Thawte / Ditte'' (1357, 1363 і 1408 год)<ref name="Trautmann-1925-104">Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Thawte#v=snippet&q=Thawte&f=false S. 23, 25, 104—105].</ref>, ''Tidiko / Tydeko / Tydeke / Dittiko / Tawtike''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Theodicho (Thiediko)<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Theodicho%2C+Thiediko#v=snippet&q=Theodicho%2C%20Thiediko&f=false S. 1413].</ref>}} (1343, 1363, 1370, 1406 і 1409 гады)<ref name="Trautmann-1925-104"/>, ''Dawdanne''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Theudan<ref name="Fo-1900-1414">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Teudin#v=snippet&q=Teudin&f=false S. 1414].</ref>}} (1361 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Dawdanne#v=snippet&q=Dawdanne&f=false S. 23].</ref>, ''Dytenne / Tautenne / Tydenne''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Teudin<ref name="Fo-1900-1414"/>}} (1336 і 1391 гады)<ref name="Trautmann-1925-104"/>, ''Tawdot / Daudoth''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Teudotis<ref>[https://www.koeblergerhard.de/got/tg/got_namen.pdf Anhang 3 Wörterbuch der gotischen Namen] // Köbler G. Gotisches Wörterbuch. — Leiden — Köln, 1989.</ref> (Teudatus<ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. S. 309.</ref>, Theudat<ref>Schonfeld M. Wörterbuch der altgermanischen personen-und völkernamen. — Heidelberg, 1911. S. 227.</ref>, Theutadus, Teodatus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 68.</ref>)}} (1402 год)<ref name="Trautmann-1925-104"/>, ''Daugis''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Teugis<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Teugis+Laur+#v=snippet&q=Teugis%20Laur&f=false S. 1431].</ref>}} (1344 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Daugis#v=snippet&q=Daugis&f=false S. 23].</ref>, ''Tautemille'' (1381 год)<ref name="Trautmann-1925-104"/>, ''Thideric''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Thiederic<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Thiederic#v=snippet&q=Thiederic&f=false S. 1447].</ref>}} (1361 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Thideric#v=snippet&q=Thideric&f=false S. 105].</ref>, ''Tawtewille / Teutewil / Tautewille''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Theudowills<ref>Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 3: Die Burgunder, Schlußwort. — Berlin und Leipzig, 1936. S. 152.</ref>}} (1360, 1363 і 1379 гады)<ref>Pierson W. Altpreußischer Namenkodex // Zeitschrift für Preußische Geschichte und Landeskunde. — Berlin, 1873. S. 725.</ref><ref name="Trautmann-1925-104"/>. У ваколіцах [[Клайпеда|Мэмэлю]] бытавала імя Даўткант{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Deotcund<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Deotcund#v=snippet&q=%40Deotcund&f=false S. 1431].</ref>}}: ''Jan Daudtkant'' (1511—1520 гады)<ref>Rowell S. C. Aspects of settlement in the Klaipėda District (Memelland) in the late fifteenth and early-sixteenth centuries // Acta historica universitatis Klaipedensis. T. 11, 2005. P. 32.</ref>. У [[Курляндыя|Курляндыі]] ўпамінаўся водца ''Toutegode''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Theudigotho<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Theudigotho#v=snippet&q=Theudigotho&f=false S. 1430].</ref>}} (1320 год)<ref>Švābe A. Latvia on the Baltic Sea. — Hanau, 1947. [https://books.google.by/books?id=_IXUAAAAMAAJ&q=toutegode+1320&dq=toutegode+1320&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiu4p-S9eSCAxXO_7sIHT48DxEQ6AF6BAgIEAI P. 26].</ref>. У Польшчы адзначаюцца прозьвішчы Даўда (Dauda, Dawda, Dawdo), Доўда (Dowda, Dowdo) і Тоўт (Towt)<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 87—88, 94, 331.</ref>. У Чэхіі бытавала імя Taut<ref>Archiv český: čili, Staré písemné památky české i moravské, sebrané z archivů domácích i cizích. Dil. XXX. — Praha, 1913. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=yAwdAAAAMAAJ&q=Taut#v=snippet&q=Taut&f=false S. 192].</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''velde Daudiske'' (31 траўня 1380 году)<ref>[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]] «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 728.</ref>; ''avi nostri nomine Dittus'' (28 верасьня 1449 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 220.</ref>; ''чоловеков… а Довтя'' (9 лістапада 1449 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 66.</ref>; ''в [[Эйшышкі|Еишишскомъ]] повете в бояр, въ Янъка а въ Довътя Доцевичов'' (8 чэрвеня 1495 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|6к}} P. 111.</ref>; ''въ Еишишъском повете… а в Миколая а въ Янка а у Венслава Товтовичовъ'' (11 траўня 1501 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|6к}} P. 265.</ref>; ''в Мокреци чотыри чоловеки… а Якуб Толтовичь'' (1509 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|8к}} P. 334.</ref>; ''люди в Новгородском повете… Ромашка а Юшка Довтевичов'' (24 красавіка 1514 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 145.</ref>; ''светковъ… а Белюна Довтевича'' (чэрвень 1514 году)<ref>Литовская метрика. Т. 1. — Петербург, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=zKI-AQAAIAAJ&q=%D0%94%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B5#v=snippet&q=%D0%94%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B5&f=false С. 155].</ref>; ''на десятника Ейшишского на Товтя Монвиловича'' (каля 1514 году)<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%A2%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8F+%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A2%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8F%20%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 157].</ref>; ''подле ею Товтовичовъ'' (1516 год)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 7. Акты Городненского гродского суда. — Вильна, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_FojAQAAMAAJ&q=%D0%A2%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A2%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 5].</ref>; ''в Дубицком повете… пустовщине… Товтеву'' (15 сакавіка 1516 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 184.</ref>; ''бояре ковеньские… Довть Миколаевич'' (15 студзеня 1524 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|224к}} P. 98.</ref>; ''Мац Товтовичъ'' (1528 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 160.</ref>; ''Янко Довтович'' (1533—1535 гады)<ref>{{Літаратура/Вайсковыя попісы паспалітага рушэньня ВКЛ (2018)|к}} S. 30.</ref>; ''въ пенезяхъ [[Гавень|Говена]] Тевтевича и отъ брата его [[Туцейка|Тютейка]]'' (26 ліпеня 1541 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 380].</ref>; ''Петко Товтовичъ'' (12 лютага 1555 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 24. — Вильна, 1897. С. 187.</ref>; ''въ селе Ляховичохъ пять дворищъ… Тевтовское'' (3 сакавіка 1558 году)<ref>Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом княжестве Литовском, с присовокуплением грамот и привилеев. — Вильна, 1867.[https://books.google.by/books?hl=ru&id=pDhAAAAAcAAJ&q=%40%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%40%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 123].</ref>; ''Bałtromiej Tawt'' (1621 год)<ref>{{Літаратура/Рэестры попісу паспалітага рушэньня шляхты ВКЛ з 1621 году (2015)|к}} S. 66.</ref>; ''Волоцъко Талденко… Гаврило Толда… Климъ Толда… Юхим Тавтенъко… Миско Талда'' (1649 год)<ref>Реєстр Війська Запорозького 1649 року. — К., 1995. С. 90, 330, 349—350, 400.</ref>; ''Marjan Dołtowicz'' (20 траўня 1678 году)<ref>Kłapkowski W. Konwent Dominikanów w Sejnach // Ateneum wileńskie. R. 13, z. 2. — Wilno, 1938. S. 91 (159).</ref>; ''панъ Станиславъ Товтовичъ'' (23 кастрычніка 1691 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 24. — Вильна, 1897. С. 145.</ref>; ''Michael Dowda'' (5 лістапада 1713 году)<ref>[https://www.genmetrika.eu/stakliskiu_jungtuviu_1711-1715.html Stakliškių Švč. Trejybės bažnyčia, 1711—1715 m. jungtuvių įrašai], Nepriklausomas virtualus archyvas GENMETRIKA</ref>; ''Lucia Dowdowna'' (23 кастрычніка 1718 году)<ref>[https://www.genmetrika.eu/stakliskiu_jungtuviu_1716-1719.html Stakliškių Švč. Trejybės bažnyčia, 1716—1719 m. jungtuvių įrašai], Nepriklausomas virtualus archyvas GENMETRIKA</ref>; ''Joannes Dawda'' (1 чэрвеня 1788 году)<ref>[https://www.genmetrika.eu/stakliskiu_jungtuviu_1787-1790.html Stakliškių Švč. Trejybės bažnyčia, 1787—1790 m. jungtuvių įrašai], Nepriklausomas virtualus archyvas GENMETRIKA</ref>; ''Teodora Towtowicz'' (1789 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Towtowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Bolsie], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Bartłomiey Dełtowicz'' (1794 год)<ref>Ragauskaitė A. Kėdainiečių vyrų įvardijimo tendencijos XVIII a. Kėdainių istorijos šaltiniuose // Baltu filoloģija. T. 31, nr. 1, 2022. P. 82.</ref>; ''Józef Toutowicz'' (1815 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Toutowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Indura], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Agata Tołta'' (1821 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&w=22br&rid=S&exac=&search_lastname=To%C5%82ta&search_lastname2=&from_date=&to_date=&bdm=S&rpp1=&ordertable= Komaje k. Postaw], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>{{Заўвага|Таксама: * Стоўт (параўн.: ''Dawid Żminigajło Jawgiel'', т. б. ''z Minigajła''<ref>Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Warszawa, 2009. S. 303, 443.</ref>): ''Роджеи Стовтовичъ'' (1528 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 168.</ref>; * Даўтун (адзначалася старажытнае германскае імя Deotuni<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Deotuni#v=snippet&q=Deotuni&f=false S. 1415].</ref>, германскае імя Deudon<ref>Jean Tosti, [https://jeantosti.com/noms/d8.html Noms commençant par D], Dictionnaire des noms de famille de France et d’ailleurs</ref>): ''Dautuny'' (1744 год)<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; * Тыбар, Тыбір, Таўбар (адзначалася германскае імя Tieber, Teuber<ref>Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i13cviZ0xYoC&q=Tieber#v=snippet&q=Tieber&f=false S. 82].</ref>): ''Тыборы… Матысъ Тыборовичъ… Тыбир Креженикъ… Тыборъ Павъловичъ Семъборъ'' (1567 год)<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%A2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 923, 986, 1041].</ref>, ''бунтовниковъ… Хому Тавборовича… Хому Тоборовича'' (7 жніўня 1601 году)<ref>Археографический сборник документов: относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 2. — Вильна, 1867. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GS1OAAAAcAAJ&q=%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 18].</ref>; * Тутвер (адзначаліся старажытныя германскія імёны Teudoerus і Thiatwere<ref name="Fo-1900-1451">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Teudoerus+Thiatwere#v=snippet&q=Teudoerus%20Thiatwere&f=false S. 1451].</ref>): у акце Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся Тутверавіч (Тутверович)<ref>Каталог древним актовым книгам губерний: Виленской, Гродненской, Минской и Ковенской, а также книгам некоторых судов губерний Могилевской и Смоленской, хранящимся ныне в Центральном архиве в Вильне. — Вильна, 1872. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=wMuFmMGU70sC&q=%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 653].</ref> * Таўтвілт (адзначалася старажытнае германскае імя Teudoildis<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 70.</ref>): ''in Tautwiltowo'' (1531 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 128.</ref>, ''Родъ Доволкговичовъ з Товтвилтова'' (1567 год)<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D1%82%D0%BE%D0%B2+%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BB+%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BB%20%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0&f=false С. 721].</ref>; * Таўтвірд (адзначалася старажытнае германскае імя Teudoard<ref name="Fo-1900-1451"/>): ''Станислав Товтвирдовичъ'' (1528 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 83.</ref>; * Таўтвойша (адзначалася старажытнае германскае імя Teudois<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Teudois#v=snippet&q=%40Teudois&f=false S. 1453].</ref>): ''[[Даўбор|Довбор]] Товтвоишовичъ'' (1528 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 76.</ref>; * Тоўтгаў: ''Родъ Товткговичовъ'' (1567 год)<ref> Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%A2%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BA%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A2%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BA%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 730].</ref>; * Таўгер (адзначалася старажытнае германскае імя Teutger<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=@Teutger#v=snippet&q=%40Teutger&f=false S. 1427].</ref>): ''Magdalena Taugier'' (1814 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Taugier&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Rudomino], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; * Цюконт (адзначалася старажытнае германскае імя Thietcund<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Thieteund#v=snippet&q=Thieteund&f=false S. 1432].</ref>): на [[Наваградзкі павет|гістарычнай Наваградчыне]] існуе вёска [[Цюкантавічы]]; * Таўтарат (адзначалася старажытнае германскае імя Teuderat<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Teuderat#v=snippet&q=%40Teuderat&f=false S. 1443].</ref>, Teutrada<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 69.</ref>): Таўтарат (''Tautorat'') — прозьвішча, гістарычна зафіксанае на тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]]<ref name="LPZ-1989-1032">Lietuvių pavardžių žodynas. T. 2. — Vilnius, 1989. P. 1032.</ref>; * Таўтрым (адзначалася старажытнае германскае імя Teuderamus<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Teuderamus#v=snippet&q=Teuderamus&f=false S. 1437].</ref>): Таўтрым (''Tautrim'', ''Tautrimm'') — прозьвішча, гістарычна зафіксанае на тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]]<ref name="LPZ-1989-1032"/>; * Даўстан (адзначалася старажытнае германскае імя Theozstein<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Theozstein#v=snippet&q=Theozstein&f=false S. 1454].</ref>): у 1599 годзе ўпаміналася пустаўшчына Даўстаневічы ў [[Вількамірскі павет|Вількамірскім павеце]]<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 6. ― Вильна, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=K8hZAAAAcAAJ&q=%D0%94%D0%BE%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8#v=snippet&q=%D0%94%D0%BE%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8&f=false С. 109].</ref> }}. == Носьбіты == * [[Тэўда]] ({{†}} 548) — кароль [[Вэстготы|вэстготаў]] * Мікалай, Янка і Вянслаў Тоўтавічы — [[Эйшышкі|эйшыскія]] баяры, якія ўпамінаюцца ў 1501 годзе * Тоўць [[Манвіл|Манвілавіч]] — эйшыскі дзясятнік, які ўпамінаецца ў 1514 годзе * Доўць Мікалаевіч — [[Коўна|ковенскі]] баярын, які ўпамінаецца ў 1524 годзе * Майка Багданавіч Таўтавіч — татарын [[Наваградзкі павет|Наваградзкага павету]], які ўпамінаецца ў 1525 годзе<ref>Описание документов и бумаг, хранящихся в Московском архиве Министерства юстиции. Кн. 21. — М., 1915. С. 295.</ref> * Мац Тоўтавіч — [[Вялёна|вялёнскі]] баярын, які ўпамінаецца ў [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісе войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1528 году * Мікалай Шымкавіч Тоўт — [[Расены|расенскі]] [[Зямяне|зямянін]], які ўпамінаецца ў 1595 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 4. ― Вильна, 1905. С. 1.</ref> * Станіслаў Янавіч Таўтовіч — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1598 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 5. ― Вильна, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FshZAAAAcAAJ&q=%D0%A2%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A2%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 53].</ref> * Дарота Янаўна Даўтовіч — [[вількамір]]ская зямянка, якая ўпамінаецца ў 1598 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 6. ― Вильна, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=K8hZAAAAcAAJ&q=%D0%94%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%94%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 84].</ref> * Сямён Талта — праваслаўны з [[Сакольскі павет (Гарадзенская губэрня)|Сакольскага павету]], зьніклы ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]<ref>Именной список №1158 убитым, раненым и без вести пропавшим солдатам. — СПб., 1915. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004358817?page=89 С. 18521].</ref> * Антон Даўда — праваслаўны з ваколіцаў [[Высокі Двор|Высокага Двара]], зьніклы ў Першую сусьветную вайну<ref>Именной список №919 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004358791?page=290 С. 14690].</ref> Таўтовічы і Таўцевічы — [[Літва|літоўскія]] шляхецкія роды<ref>[http://www.nobility.by/families/t/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Т], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>. Тэўты (Teuto) гербу [[Даліва (герб)|Даліва]] — шляхецкі род [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>Gajl T. Herby Szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodow. — Gdańsk, 2003. S. 316.</ref>. На [[Лідзкі павет|гістарычнай Лідчыне]] існуе вёска [[Тоўцішкі]], на [[Віцебскі павет|гістарычнай Віцебшчыне]] — [[Дольдзева]], у [[Прусія|гістарычнай Прусіі]] — [[Даўдэн]] і [[Талты (вёска)|Талты]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны-асновы}} {{Імёны з асновай тэўд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 05i8k0hw38nvudqew71bl1c3gu81moi Міхал Кемпны 0 267640 2692235 2681618 2026-09-24T12:41:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692235 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Міхал Кемпны |Клюб = [[Брунэс Еўле|Брунэс]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Скаліца (хакейны клюб)|Скаліца]] * [[Камэта Брно|Камэта]] * [[Славія Прага (хакейны клюб)|Славія]] * [[Авангард Омск|Авангард]] * [[Чыкага Блэкгокс]] * [[Вашынгтон Кэпіталз]] * [[Гэршы Бэарз]] * [[Каачэла Валі Файрбэрдс Таўзэнд-Палмз|Каачэла Валі Файрбэрдс]] * [[Спарта Прага (хакейны клюб)|Спарта]] }} |Пачатак кар’еры = 2008 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Мі́хал Ке́мпны''' ({{мова-cs|Michal Kempný}}; {{Н}} 8 верасьня 1990 году) — чэскі хакеіст, абаронца швэдзкага клюбу «[[Брунэс Еўле|Брунэс]]» і [[Мужчынская зборная Чэхіі па хакеі|нацыянальнай зборнай Чэхіі]]. Уладальнік [[Кубак Стэнлі 2018 году|Кубка Стэнлі 2018 году]]. == Кар’ера == [[Файл:Ottawa Senators at Washington Capitals - January 22, 2022 - Michal Kempný (51847723079).jpg|значак|зьлева|Кемпны ў студзені 2022 году.]] Кемпны пачаў займацца хакеем у сябе на радзіме ў Чэхіі, але прафэсійную кар’еру запачаткаваў у суседняй Славаччыне ў клюбе «[[Скаліца (хакейны клюб)|Скаліца]]». Хутка пасьля гэтага абаронца вярнуўся на радзіму, дзе абараняў колеры брноўскай «[[Камэта Брно|Камэты]]» і «[[Славія Прага (хакейны клюб)|Славіі]]». У красавіку 2015 году склаў дамову з омскім «[[Авангард Омск|Авангардам]]» з [[Кантынэнтальная хакейная ліга|КХЛ]]<ref>[https://www.hokej.cz/kempny-jde-za-sobotkou-objev-sezony-miri-z-komety-do-omsku/5007501 «Kempný jde za Sobotkou. Objev sezony míří z Komety do Omsku!»]. Hokej.cz.</ref>. Адразу ў наступным [[КХЛ 2015—2016 гадоў|сэзоне 2015—2016 гадоў]] стаў найлепшым абаронцам клюбу, зарабіўшы 21 пункт у 59 гульнях. У траўні 2016 году дэбютаваў на [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2016 году|чэмпіянатах сьвету]] разам з [[Мужчынская зборная Чэхіі па хакеі|зборнай Чэхіі]]. Ужо 23 траўня як вольны агент склаў аднагадовы кантракт з клюбам [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] «[[Чыкага Блэкгокс]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20160525135849/http://blackhawks.nhl.com/club/news.htm?id=883779 «Blackhawks agree to terms with Johansson, Kempny and Lundberg»]. Chicago Blackhawks.</ref>. 12 кастрычніка дэбютаваў у складзе чыкагаўцаў<ref>Kuc, Chris (12.10.2016). [http://www.chicagotribune.com/sports/hockey/blackhawks/ct-blackhawks-blues-skate-20161012-story.html «Wednesday’s recap: Blues 5, Blackhawks 2»]. Chicago Tribune.</ref>. Па сканчэньні сэзону перападпісаў дамову з клюбам, а 19 лютага 2018 году далучыўся да «[[Вашынгтон Кэпіталз]]». У 2018 годзе поруч з клюбам здабыў [[Кубак Стэнлі]]. У ліпені 2022 году мусіў далучыцца да клюбу «[[Сіетл Кракен]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230503143435/https://www.washingtonhockeynow.com/washington-capitals-michal-kempny-seattle-kraken/ «Michal Kempny says goodbye to Capitals, signs with Kraken»]. Washington Hockey Now.</ref>, але перайшоў да шэрагаў клюбу АХЛ «[[Каачэла Валі Файрбэрдс Таўзэнд-Палзм|Каачэла Валі Файрбэрдс]]». У кастрычніку вярнуўся ў Чэхіі, склаўшы дамову з праскай «[[Спарта Прага (хакейны клюб)|Спартай]]»<ref>[https://www.hcsparta.cz/clanek.asp?id=Kempny-spartanem-Nebylo-nad-cim-premyslet-15136 «Kempný sparťanem! Nebylo nad čím přemýšlet!»]. HC Sparta Praha.</ref>. 20 чэрвеня 2025 году Кемпны на год узгадніў кантракт з клюбам «[[Брунэс Еўле|Брунэс]]» з [[Швэдзкая хакейная ліга|Швэдзкай хакейнай лігі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.sport.cz/clanek/hokej-extraliga-kempny-konci-ve-sparte-5249337|загаловак=Kempný skončil ve Spartě. Už má nové angažmá|выдавецтва=Borgis|дата публікацыі=20.06.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кемпны, Міхал}} [[Катэгорыя:Чэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Скаліца»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Камэта» Брно]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Славія» Прага]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Авангард» Омск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Чыкага Блэкгокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вашынгтон Кэпіталз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гэршы Бэарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каачэла Валі Файрбэрдс» Таўзэнд-Палмз]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спарта» Прага]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Брунэс» Еўле]] grubf56k2rvlefslb4fjvsu5tbri5t4 Філіп Хыціл 0 267724 2692433 2603307 2026-09-25T10:06:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692433 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Філіп Хыціл |Клюб = [[Ванкувэр Кэнакс]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Зьлін (хакейны клюб)|Зьлін]] * [[Гартфард Ўулф Пак]] * [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] }} |Пачатак кар’еры = 2012 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Фі́ліп Хы́ціл''' ({{мова-cs|Filip Chytil}}; {{н}} 5 верасьня 1999 году) — чэскі хакеіст, цэнтральны нападнік клюбу «[[Ванкувэр Кэнакс]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]] і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Чэхіі па хакеі|зборнай Чэхіі]]. Быў абраны ў першым раўндзе [[драфт НХЛ 2017 году|драфту НХЛ 2017 году]] пад 21 нумарам. == Кар’ера == Хыціл пачаў гуляць за «[[Зьлін (хакейны клюб)|Зьлін]]» у матчах [[Экстраліга чэмпіянату Чэхіі па хакеі|Экстралігі]] з [[Чэмпіянат Чэхіі па хакеі 2016—2017 гадоў|сэзону 2016—2017 гадоў]]. У тым сэзоне юнак закінуў чатыры шайбы і адзначыўся яшчэ чатырма перадачамі ў 38 гульнях, што стала другім паказьнікам у лізе сярод гульцоў у веку да 18 гадоў. Дзякуючы гэтаму, хакеіста запрыкмецілі ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] і абралі ўжо ў першым раўндзе драфта 2017 году. 14 ліпеня 2017 году Хыціл падпісаў трохгадовы кантракт з «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20221210162246/https://www.nhl.com/rangers/news/new-york-rangers-agree-to-terms-with-forward-filip-chytil/c-290400218 «Rangers agree to terms with forward Filip Chytil»]. New York Rangers.</ref>. Па прыяднаньні да трэнавальнага перадсэзоннага лягеру клюбу чэх настолькі ўразіў сваімі здольнасьцямі, што мясцовыя СМІ абралі яго найлепшым наваком. Напачатку першага сэзону за акіянам спартовец патрапіў у адну тройку з [[Матс Зукарэльлё|Матсам Зукарэльлё]] і [[Рык Нэш|Рыкам Нэшам]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210509103628/https://www.newsday.com/sports/hockey/rangers/rangers-return-lias-andersson-to-sweden-1.14293954 «Top pick Filip Chytil, 18, makes Rangers opening day roster»]. Newsday.</ref>. Аднак, правёўшы дзьве гульні ў НХЛ, ён быў пераведзены ў фарм-клюб «[[Гартфард Ўулф Пак]]» [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскае хакейнае лігі]]<ref>Joyce, Greg (11.01.2018). [https://nypost.com/2018/01/11/rangers-filip-chytil-getting-the-seasoning-he-needs-in-ahl/ «Rangers’ prized rookie learning from careful balancing act»]. New York Post.</ref>. Толькі наступным сэзонам нападнік вярнуўся ў галоўную каманду, заняўшы пачэснае месца сярод галоўных гульцоў клюбу. 31 студзеня 2025 году далучыўся да «[[Ванкувэр Кэнакс]]»<ref>[https://www.nhl.com/canucks/news/canucks-acquire-chytil-mancini-and-a-conditional-first-round-pick-from-new-york-rangers «Canucks Acquire Chytil, Mancini, and a Conditional First-Round Pick From New York Rangers»]. NHL.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Хыціл, Філіп}} [[Катэгорыя:Чэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Зьлін»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Ёрк Рэйнджарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гартфард Ўулф Пак»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ванкувэр Кэнакс»]] 96xt1ckryqsvgwelikpoxblw8zb3til Тайлер Тафолі 0 267814 2692401 2572178 2026-09-25T05:46:48Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692401 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Тайлер Тафолі |Клюб = [[Сан-Хасэ Шаркс]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Манчэстэр Монаркс]] * [[Лос-Анджэлес Кінгс]] * [[Ванкувэр Кэнакс]] * [[Манрэаль Канадыенз]] * [[Калгары Флэймз]] * [[Нью-Джэрзі Дэвілз]] * [[Вініпэг Джэтс]] }} |Пачатак кар’еры = 2011 |Драфт НХЛ = 47 |Год драфту = 2010 |Клюб драфту = [[Лос-Анджэлес Кінгс]] }} '''Та́йлер Тафо́лі''' ({{мова-en|Tyler Toffoli}}; {{н}} 24 красавіка 1992 году) — канадзкі хакеіст, правы нападнік клюбу «[[Сан-Хасэ Шаркс]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]] і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Канады па хакеі|зборнай Канады]]. Быў абраны клюбам «[[Лос-Анджэлес Кінгс]]» у другім раўндзе драфту НХЛ 2010 году пад 47 нумарам. == Кар’ера == Сваю кар’еру гулец пачаў у 2007 годзе ў складзе клюбу «Атава-67», якая брала ўдзел у розыгрышах [[Хакейная ліга Антарыё|Хакейнай лігі Антарыё]]<ref>[http://ontariohockeyleague.com/toffoli-enjoying-the-start-of-his-ohl-career/ «Toffoli enjoying the start of his OHL career»]. Ontario Hockey League.</ref>. Паводле вынікаў першага сэзону Тайлер трапіў у першую каманду зорак. У 2010 годзе быў абраны чалябінскім «[[Трактар Чалябінск|Трактарам]]» пад 169 нумарам на фрафце КХЛ у 2010 годзе, але вырашыў застацца ў Амэрыцы. Між тым, у тым жа годзе нападніка абраў «[[Лос-Анджэлес Кінгс]]» пад 47 нумарам на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230419090625/https://www.nhl.com/kings/news/kings-pick-four-make-three-deals/c-532912 «Kings Pick Four; Make Three Deals»]. NHL.</ref>. 19 красавіка 2011 году Тафолі склаў трохгадовую дамову з «каралямі». Паўсэзону наступнага розыгрышу канадзец усё яшчэ правёў у складзе «Атавы-67», але ў наступным перайшоў у даччыны клюб «[[Манчэстэр Монаркс]]». 16 сакавіка 2013 году хакеіст дэбютаваў у НХЛ у пераможным матчы супраць «[[Сан-Хасэ Шаркс]]» (5:2)<ref>[https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20130316_SJ@LA/clifford-scores-twice-as-kings-sink-san-jose «Clifford scores two goals as Kings sink San Jose»]. CBS Sports.</ref>. 18 сакавіка, у другім сваім матчы, Тайлер вызначыўся ў пераможнай гульні 4:0 над «[[Арызона Каётыз|Фінікс Каётыз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20130515223153/http://www.nhl.com/ice/recap.htm?id=2012020428&navid=sb:recap «Kings blank struggling Coyotes»]. NHL.</ref>. Пазьней у тым жа сэозоне гулец быў падцягнуты да асноўнага складу ў [[Кубак Стэнлі|Кубку Стэнлі]], пасьля таго як праз пашкоджаньне выбыў [[Кітан Элербі]]<ref>[http://scores.espn.go.com/nhl/recap?gameId=400462027 «Kings beat Blues on Slava Voynov’s weak shot in overtime»]. ESPN.</ref>. У [[НХЛ 2013—2014 гадоў|сэзоне 2013—2014 гадоў]] Тайлер пачаў у складзе «Манчэстэр Монаркс», але ў лістападзе быў зноўку выкліканы да асноўнай каманды. 9 лістапада Тафолі закінуў дзьве шайбы ў браму «[[Ванкувэр Кэнакс]]» (5:1)<ref>[http://www.sportsnet.ca/hockey/nhl/toffoli-scores-2-leads-kings-in-rout-of-canucks/ «Toffoli scores 2, leads Kings in rout of Canucks»]. Sportsnet.</ref>. Апасьля спартовец вярнуўся ў фарм-клюб, але ў плэй-оф зноў быў выкліканы да складу, гэтым разам трывала замацаваўшыся ў складзе. Наступным годам шмат гуляц ў зьвязку з [[Джэф Картэр|Джэфам Картэрам]] і [[Танэр Пірсан|Танэрам Пірсанам]]. Таксама, частку сэзону хакеіст прапусьціў праз хваробу. Узімку на пачатку 2020 году гулец прамянаны ў «Ванкувэр Кэнакс», дзе ўжо адразу ў першым 10 гульнях зарабіў 10 пунктаў. Аднак, у Кубку Стэнлі хакеіст атрымаў траўму і прапусьціў сканчэньне чэмпіянату. У кастрычніку таго ж году склаў чатырохгадовы кантракт з «[[Манрэаль Канадыенз]]». У пепшым жа матчы адзначыўся хет-трыкам у браму свайго былога клюбу «Ванкувэр Кэнакс». 14 лютага 2022 году далучыўся да «[[Калгары Флэймз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230415013047/https://www.nhl.com/news/calgary-falmes-acquire-forward-tyler-toffoli-from-montreal-canadiens/c-330795002?tid=278542340 «Toffoli traded to Flames by Canadiens»]. Montreal Canadiens.</ref>. 8 сакавіка 2024 году Тафолі быў абменены ў «[[Вініпэг Джэтс]]» на выбар у трэцім раўндзе драфту НХЛ 2024 году і выбар у другім раўндзе драфту 2025 году<ref>[https://www.nhl.com/jets/news/jets-acquire-toffoli-from-devils «Jets acquire Toffoli from Devils»]. NHL.</ref><ref>[https://www.tsn.ca/nhl/winnipeg-jets-acquire-tyler-toffoli-from-new-jersey-devils-for-draft-picks-1.2086962 «Jets acquire Toffoli from Devils for draft picks»]. TSN.</ref>. 15 сакавіка 2024 году нападнік закінуў першыя дзьве шайбы ў швэдры «Вініпэг Джэтс» у перамозе матчы супраць «[[Анагайм Дакс]]» (6:0). 1 ліпеня 2024 году Тафолі далучыўся да свайго сёмага клюбу НХЛ пасьля таго, як у якасьці вольнага агента склаў чатырохгадовы кантракт з «Сан-Хасэ Шаркс» на 24 мільёны даляраў<ref>[https://www.nhl.com/sharks/news/sharks-sign-forward-tyler-toffoli «Sharks sign forward Tyler Toffoli»]. NHL.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тафолі, Тайлер}} [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манчэстэр Монаркс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лос-Анджэлес Кінгс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ванкувэр Кэнакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манрэаль Канадыенз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Калгары Флэймз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Джэрзі Дэвілз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вініпэг Джэтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Шаркс»]] n1struxs6sid0lt42huoje8v85x28mz Пэйтан Крэбс 0 268133 2692361 2394902 2026-09-24T20:21:25Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692361 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Пэйтан Крэбс |Клюб = [[Бафала Сэйбрз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Гэндэрсан Сылвэр Найтс]] * [[Вэгас Голдэн Найтс]] * [[Рочэстэр Амэрыканз]] }} |Пачатак кар’еры = 2021 |Драфт НХЛ = 17 |Год драфту = 2019 |Клюб драфту = [[Вэгас Голдэн Найтс]] }} '''Пэ́йтан Крэбс''' ({{мова-en|Peyton Krebs}}; {{Н}} 26 студзеня 2001 году) — канадзкі хакеіст, нападнік клюбу «[[Бафала Сэйбрз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. Яшчэ юнаком гулец быў абраны клюбам «[[Вэгас Голдэн Найтс]]» на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] 2019 году ў першым раўндзе пад агульным нумарам 17. У новым клюбе Крэбс дэбютаваў 3 траўня 2021 году ў матчы супраць «[[Мінэсота Ўайлд|Мінэсоты Ўайлд]]». Пры гэтым нападнік зарабіў асыстэнцкі пункт, але гульня скончылася паразай нэвадаўцаў зь лікам 6:5<ref>[https://www.nhl.com/gamecenter/vgk-vs-min/2021/05/03/2020020821#game=2020020821,game_state=final «Wild rally past Golden Knights with two goals in 26 seconds»]. NHL.</ref>. У лістападзе таго ж году поруч з [[Алекс Так|Алексам Такам]] і правам драфту у двух раўндах быў абменены з «[[Бафала Сэйбрз]]». У адваротным кірунку рушыў [[Джэй Айкел]] і права на драфт у трэцім раўндзе 2023 году<ref>LaBarber, Jourdon (4.11.2021). [https://web.archive.org/web/20230419053727/https://www.nhl.com/sabres/news/sabres-acquire-peyton-krebs-alex-tuch-nhl-draft-picks-in-trade-with-vegas-golden-knights-for-jack-eichel/c-327563088 «Sabres acquire Krebs, Tuch, picks in trade with Vegas for Eichel»]. NHL.</ref><ref>[https://www.tsn.ca/buffalo-sabres-jack-eichel-vegas-golden-knights-1.1716133 «Sabres trade Eichel to Golden Knights after long dispute»]. TSN.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Крэбс, Пэйтан}} [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гэндэрсан Сылвэр Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вэгас Голдэн Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рочэстэр Амэрыканз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бафала Сэйбрз»]] e8v0zdlbj7wmq2pihpl9kyuktdhn5o3 Радрыга Абалс 0 268164 2692370 2638517 2026-09-24T21:26:03Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692370 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Радрыга Абалс |Клюб = [[Філадэлфія Флаерз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Рыга (хакейны клюб)|Рыга]] * [[Дынама Рыга]] * [[Портлэнд Ўінтэргокс]] * [[БІК Карльскуга]] * [[Спрынгфілд Тандэрбэрдс]] * [[Грынвіл Соўмп Рэбітс]] * [[Эрэбру (хакейны клюб)|Эрэбру]] * [[Рэгле Энгельгольм|Рэгле]] * [[Легай Волі Фэнтамз Алентаўн|Легай Волі Фэнтамз]] }} |Пачатак кар’еры = 2014 |Драфт НХЛ = 184 |Год драфту = 2016 |Клюб драфту = [[Ванкувэр Кэнакс]] }} '''Радры́га А́балс''' ({{мова-lv|Rodrigo Ābols}}; {{Н}} 5 студзеня 1996 году) — латвійскі хакеіст, нападнік клюбу «[[Філадэлфія Флаерз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]] і нацыянальнай [[мужчынская зборная Латвіі па хакеі|зборнай Латвіі]]. Гулец пачаў выступаць на радзіме за «[[Рыга (хакейны клюб)|Рыгу]]» і рыскае «[[Дынама Рыга|Дынама]]». У [[Кантынэнтальная хакейная ліга|КХЛ]] дэбютаваў 27 сьнежня 2014 году. У 2016 годзе на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны клюбам «[[Ванкувэр Кэнакс]]» у 7-м раўндзе пад агульным 184 нумарам. У [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]] замацавацца ня здолеў, і па вяртаньні гуляў за швэдзкі «[[Эрэбру (хакейны клюб)|Эрэбру]]». 28 траўня 2019 году склаў двухгадовы кантракт з «[[Флорыда Пантэрз|Флорыдай Пантэрз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230513204103/https://www.nhl.com/panthers/news/florida-panthers-agree-to-terms-with-forward-rodrigo-abols-on-a-2-year-entry-level-contract/c-307574816 «Panthers Agree to Terms with Forward Rodrigo Abols on a 2-Year Contract»]. Florida Panthers.</ref>. Пасьля некаторага часу ў фарм-клюбах у [[Амэрыканская хакейная ліга|АХЛ]] Абалс зноўку вярнуўся ў Эўропу, чарговым разам далучыўшыся да «Эрэбру». 21 студзеня 2025 году Абалс дэбютаваў у НХЛ у матчы «Філадэлфіі Флаерз» супраць «[[Дэтройт Рэд Ўінгс]]», які завяршыўся перамогай зь лікам 2:1 у авэртайме<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/flyers/news/postgame-5-flyers-clip-red-wings-in-ot-2-1|загаловак=Postgame 5: Flyers Clip Red Wings in OT, 2-1|выдавецтва=Philadelphia Flyers|дата публікацыі=21.01.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Абалс, Радрыга}} [[Катэгорыя:Латвійскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Латвіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рыга»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Рыга]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Портлэнд Ўінтэргокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Эрэбру»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу БІК Карльскуга]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спрынгфілд Тандэрбэрдс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Грынвіл Соўмп Рэбітс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рэгле» Энгельгольм]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Легай Волі Фэнтамз» Алентаўн]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Філадэлфія Флаерз»]] 5yxkgfl1cwg2gk8k5r6m4gl25spcrr9 Пэр Ліндгальм 0 268254 2692362 2395409 2026-09-24T20:28:06Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692362 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Пэр Ліндгальм |Клюб = [[Шэлефтэо АІК]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Сундсваль (хакейны клюб)|Сундсваль]] * [[Пітэо (хакейны клюб)|Пітэо]] * [[Карльскруна (хакейны клюб)|Карльскруна]] * [[Таронта Мэйпл Ліфс]] * [[Вініпэг Джэтс]] * [[Бостан Бруінз]] * [[Ак Барс Казань|Ак Барс]] }} |Пачатак кар’еры = 2009 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Пэр Лі́ндгальм''' ({{мова-sv|Pär Lindholm}}; {{Н}} 5 кастрычніка 1991 году) — швэдзкі хакеіст, цэнтральны нападнік клюбу «[[Шэлефтэо АІК]]». == Кар’ера == Кар’еру запачаткаваў на радзіме ў клюбе «[[Шэлефтэо АІК]]», выхаванцам якога і быў. У 2010 годзе далучыўся да клюбу «[[Сундсваль (хакейны клюб)|Сундсваль]]» з другога швэдзкага дывізіёну. Наступныя гады правёў у «[[Пітэо (хакейны клюб)|Пітэо]]» і «[[Карльскруна (хакейны клюб)|Карльскруне]]», павярнуўшыся ў элітны дывізіён у «Шэлефтэо АІК» у [[Чэмпіянат Швэцыі па хакеі 2014—2015 гадоў|сэзоне 2014—2015 гадоў]]. З таго часу замацаваўся ў складзе, а ў [[Чэмпіянат Швэцыі па хакеі 2017—2018 гадоў|сэзоне 2017—2018 гадоў]] нават стаўся галоўным цэнтравым у [[Швэдзкая хакейная ліга|Швэдзкай хакейнай лізе]]. Такі посьпех прыцягнуў увагу з НХЛ, у выніку чаго «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]» запрапанавала хакеісту кантракт тэрмінам на адзін год<ref>[https://web.archive.org/web/20180518054720/https://www.nhl.com/mapleleafs/news/maple-leafs-sign-four-to-entry-level-contracts/c-298661580 «Maple Leafs sign four to entry-level contracts»]. Toronto Maple Leafs.</ref><ref>[https://www.pensionplanpuppets.com/2018/5/17/17365400/maple-leafs-sign-four-players-to-elcs-pierre-engvall-jesper-lindgren-igor-ozhiganov-par-lindholm «Maple Leafs sign four players to ELCs»]. Pension Plan Puppets.</ref>. Дэбют гульца за акіянам адбыўся 3 кастрычніка 2018 году ў матчы супраць «[[Манрэаль Канадыенз|Манрэалю Канадыенз]]»<ref>[https://www.nhl.com/gamecenter/mtl-vs-tor/2018/10/03/2018020001#game=2018020001,game_state=final «Matthews boosts Maple Leafs to OT victory against Canadiens»]. National Hockey League.</ref>. 13 кастрычніка гулец закінуў першую шайбу ў браму «[[Вашынгтон Кэпіталз|Вашынгтону Кэпіталз]]»<ref>[https://www.tsn.ca/leafs-ride-andersen-secondary-scoring-to-win-over-caps-1.1191456 «Leafs ride Andersen, secondary scoring to win over Caps»]. TSN.</ref>. 25 лютага 2019 году швэд быў абменены на [[Нік Пэтан|Ніка Пэтана]] ў «[[Вініпэг Джэтс]]», а па сканчэньні сэзону як вольны агент склаў пагадненьне з «[[Бостан Бруінз|Бостанам Бруінз]]» тэрмінам на 2 гады. Паводле дамовы гулец мусіў зарабіць 850 тысяч даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20190701234824/https://www.nhl.com/bruins/news/bruins-announce-seven-transactions-on-july-1/c-308149348 «Bruins announce seven transactions on July 1»]. Boston Bruins.</ref>. Праз пандэмію каранавіруса [[НХЛ 2020—2021 гадоў|сэзон 2020—2021 гадоў]] быў прыпынены, таму нападнік вярнуўся ў родны «Шэлефтэо АІК». [[КХЛ 2021—2022 гадоў|Сэзон 2021—2022 гадоў]] правёў у складзе расейскага «[[Ак Барс Казань|Ак Барсу]]», але ў траўні 2022 году зноўку склаў дамову з «Шэлефтэо АІК»<ref>[https://www.skellefteaaik.se/article/nermal2q7-5n5bi1/valkommen-hem-par-lindholm «Welcome Home, Par Lindholm»]. Skellefteå AIK.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ліндгальм, Пэр}} [[Катэгорыя:Швэдзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Швэцыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Шэлефтэо АІК»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сундсваль»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Пітэо»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Карльскруна»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Мэйпл Ліфс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вініпэг Джэтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бостан Бруінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ак Барс» Казань]] 85aj1mizqzsliemjcoqg8n4sp19s03y Расмус Сандын 0 268288 2692378 2395704 2026-09-24T22:04:55Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692378 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Расмус Сандын |Клюб = [[Вашынгтон Кэпіталз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Рэгле Энгельгольм|Рэгле]] * [[Таронта Марліс]] * [[Таронта Мэйпл Ліфс]] }} |Пачатак кар’еры = 2013 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Ра́смус Санды́н''' ({{мова-sv|Rasmus Sandin}}; {{Н}} 7 сакавіка 2000 году) — швэдзкі хакеіст, абаронца клюбу «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнае хакейнае лігі]]. Быў абраны на драфце НХЛ у 2018 годзе клюбам «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]» у першым раўндзе пад агульным нумарам 29. == Кар’ера == Юнаком дэбютаваў на радзіме ў клюбе «[[Рэгле Энгельгольм|Рэгле]]», але доўга ў клюбе не затрымаўся, бо накіраваўся за акіян. 22 чэрвеня 2018 году Сандын быў абраны клюбам «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]» у першым раўндзе пад агульным нумарам 29<ref>[https://www.sportsnet.ca/hockey/nhl/maple-leafs-select-rasmus-sandin-29th-overall-pick-nhl-draft/ «Maple Leafs select Rasmus Sandin with 29th-overall pick of NHL Draft»]. Sportsnet.</ref>. У выніку швэд склаў трохгадовы кантракт з клюбам. Падчас падрыхтоўчага лягеру быў пераведзены ў фарм-клюб «[[Таронта Марліс]]», які выступае ў [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскае хакейнае лізе]]<ref>Ruicci, Peter (26.09.2018). [https://www.saultstar.com/sports/local-sports/sandin-sent-to-marlies «Sandin sent to Marlies»]. Sault Star.</ref>. У 44 гульнях рэгулярнага сэзону Сандын скончыў сэзон 2018—2019 гадоў з шасьцю галамі і 28 пунктамі. 2 кастрычніка 2019 году гулец дэбютаваў ў асноўнай дружыне НХЛ, зьявіўшыся ў матчы супраць «[[Атава Сэнатарз|Атавы Сэнатарз]]». У гэтай сустрэчы абаронца зарабіў галявую перадачу<ref>DiManno, Rosie (2.10.2019). [https://www.thestar.com/sports/leafs/opinion/2019/10/02/the-unflappable-rasmus-sandin-passes-his-first-test-on-the-leafs-blue-line.html «The unflappable Rasmus Sandin passes his first test on the Leafs’ blue-line»]. Toronto Star.</ref>. 27 студзеня 2020 году хакеіст закінуў дэбютную шайбу ў НХЛ, улучыўшы яе ў браму «[[Нэшвіл Прэдатарз]]»<ref>Stanley, Robby (27.01.2020). [https://web.archive.org/web/20230516080220/https://www.nhl.com/news/toronto-maple-leafs-nashville-predators-game-recap/c-314341296 «Sandin’s first NHL goal boosts Maple Leafs past Predators»]. NHL.</ref>. Цягам [[НХЛ 2022—2023 гадоў|сэзону 2022—2023 гадоў]] быў абменены ў «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» на свайго земляка [[Эрык Густафсан|Эрыка Густафсана]], а таксама выбар у першым раўндзе драфта ў 2023 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20230228214534/https://www.nhl.com/capitals/news/capitals-acquire-rasmus-sandin-from-the-toronto-maple-leafs/c-341627642 «Capitals acquire Rasmus Sandin from Toronto Maple Leafs»]. Washington Capitals.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сандын, Расмус}} [[Катэгорыя:Швэдзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Швэцыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рэгле» Энгельгольм]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Марліс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Мэйпл Ліфс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вашынгтон Кэпіталз»]] e0ixobz408xqyo0dtxtf4rm3eew66b2 Свабода і беспасярэдняя дэмакратыя 0 268651 2692390 2562287 2026-09-25T00:34:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692390 wikitext text/x-wiki {{Палітычная партыя}} '''Свабода і беспасярэдняя дэмакратыя''' ({{мова-cs|Svoboda a přímá demokracie}}) — правая [[папулізм|папулісцкая]] палітычная партыя ў Чэхіі<ref>Fernando Casal Bertoa. [https://whogoverns.eu/the-czech-republic-finally-has-a-new-government-it-has-a-prosecuted-populist-prime-minister-and-is-supported-by-the-communists/ «The Czech Republic finally has a new government: it has a prosecuted populist Prime Minister and is supported by the Communists»]. Who Governs Europe.</ref>. Лічыцца правай<ref>[https://web.archive.org/web/20211022231149/https://hamodia.com/2017/12/10/czech-president-calls-eu-cowards-yerushalayim/ «Czech President Calls EU 'Cowards' on Yerushalayim»]. Hamodia.</ref><ref>[https://www.euractiv.com/section/elections/news/new-czech-pm-babis-prepares-to-talk-migration-reforms-at-eu-summit/ «New Czech PM Babiš prepares to talk migration, reforms at EU summit»]. Euractiv.</ref> альбо скрайне правай<ref>[https://web.archive.org/web/20220104035707/https://www.csis.org/programs/european-election-watch/czech-republic «European Election Watch Czech Republic»]. Center for Strategic and International Studies.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-czech-election-farright/far-right-scores-surprise-success-in-czech-election-idUSKBN1CQ0T3 «Far-right scores surprise success in Czech election»]. Reuters.</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/10/19/far-right-czech-election-kingmaker-calls-referendum-eu-membership/ «Far-Right Czech election ‘kingmaker’ calls for referendum on EU membership ‘just like Britain’»]. The Telegraph.</ref> партыяй паводле палітычнага спэктру<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/czech-far-right-sets-czexit-referendum-law-price-post-vote-talks-2021-09-22/ «Czech far right sets 'Czexit' referendum law as price for post-vote talks»]. Reuters.</ref><ref>[https://www.euronews.com/2021/10/08/czexit-what-chance-of-a-referendum-on-the-czech-republic-quitting-the-eu «What chance of a referendum on 'Czexit' after this weekend’s election?»]. euronews.</ref>. Выступае супраць [[іміграцыя|іміграцыі]]<ref name="radio">[https://web.archive.org/web/20160807054656/http://www.radio.cz/en/section/news/okamura-registers-new-anti-immigrant-party-freedom-and-direct-democracy «Okamura registers new anti-immigrant party Freedom and Direct Democracy»]. Radio.</ref> і мае непахіснае [[эўраскептыцызм|эўраскептычнае]] апірышча<ref>Brack, Nathalie; Startin, Nicholas (2015). [http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0192512115577231 «Introduction: Euroscepticism, from the margins to the mainstream»]. International Political Science Review. 36 (3): 244. [[doi]]:[https://doi.org/10.1177%2F0192512115577231 10.1177/0192512115577231].</ref>, але ў той жа самы час у сваёй палітычнай праграме яны заяўляюць пра сваю падтрымку беспасярэдняй дэмакратыі<ref>Nordsieck, Wolfram (2017). [http://www.parties-and-elections.eu/czechia.html «Czechia»]. Parties and Elections in Europe.</ref>. Ачольвае партыю [[Таміё Акамура]]. == Ідэалёгія == Паводле зьвестак на партыйным сайце і ў кароткім запісу партыя называе сябе патрыятычным і дэмакратычным рухам з акцэнтам на палітычныя рэформы, правапарадак, беспасярэднюю [[дэмакратыя|дэмакратыю]], разьвіцьцё і падтрымку [[прадпрымальніцтва]] і нацыянальны [[сувэрэнітэт]]. Сваю падтрымку партыя шукае сярод звычайных грамадзянаў, уладальнікаў малога бізнэсу і спэцыялістаў сярэдняе клясы. Партыя прагне скарачэньня дзяржаўнага кантролю, рэфармаваць чэскую падатковую сыстэму, падтрымліваць свабоду Сеціва і заахвочваць больш удзел грамадзянаў у выкананьні нацыянальнай палітыкі<ref>[https://www.spd.cz/program-vypis/ «Program»]. SPD.</ref>. Палітычныя аглядальнікі характарызуюць партыю як правапапулісцкую, нацыяналістычную і антыміграцыйную<ref name="radio"/>. Партыя выступае супраць сяброўства Чэхіі ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] і заклікае прыпыніць гэтае сяброўства. Сярод мэтаў таксама вызначаецца больш абмежавальная іміграцыйная палітыка, асабліва ў адносінах да іміграцыі з ісламскіх краінаў. Партыя адхіляе ідэю [[мультыкультуралізм]]у. Сама партыя сьцьвярджае, што яна не імкнецца прасоўваць нянавісьць да любой расы ці культуры, але сьцьвярджае, што мае абараняць юда-хрысьціянскія каштоўнасьці, і лічыць, што квоты на міграцыю прывядуць да ісламізацыі Эўропы<ref>[https://www.euractiv.com/section/eu-elections-2019/news/far-right-leaders-gather-in-prague-ahead-of-eu-vote/ «Far-right leaders gather in Prague ahead of EU vote»]. Euractive.</ref><ref>[https://www.euractiv.com/section/elections/news/in-prague-europes-far-right-celebrates-the-austrian-coalition/ «In Prague, Europe’s far-right celebrates the Austrian coalition»]. Euractive.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-czech-election-farright/far-right-scores-surprise-success-in-czech-election-idUSKBN1CQ0T3 «Far-right scores surprise success in Czech election»]. Reuters.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.spd.cz/ Афіцыйны сайт]. [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Чэхіі]] m415unshwfvi340e3ghtf8u1pe2riit Рудалфс Балцэрс 0 268871 2692384 2459974 2026-09-24T22:29:21Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692384 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Рудалфс Балцэрс |Клюб = [[Лаянз Цюрых]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Ставангер Ойлерз]] * [[Кэмлупс Блэйзэрз]] * [[Сан-Хасэ Баракуда]] * [[Бэльвіль Сэнатарз]] * [[Атава Сэнатарз]] * [[Сан-Хасэ Шаркс]] * [[Флорыда Пантэрз]] * [[Тампа Бэй Лайтнінг]] * [[Сырак’юз Кранч]] }} |Пачатак кар’еры = 2014 |Драфт НХЛ = 142 |Год драфту = 2015 |Клюб драфту = [[Сан-Хасэ Шаркс]] }} '''Ру́далфс Ба́лцэрс''' ({{мова-lv|Rūdolfs Balcers}}; {{Н}} 8 красавіка 1997 году) — латвійскі хакеіст, нападнік швайцарскага клюбу «[[Лаянз Цюрых]]». == Кар’ера == Яшчэ юнаком Балцэрс трапіў у Нарвэгію, дзе запачаткаваў кар’еру ў клюбе «[[Ставангер Ойлерз]]»<ref>[https://www.eliteprospects.com/team/845/stavanger-oilers/2013-2014 «Stavanger Oilers 2013–14 season roster»]. Elite Prospects.</ref>. У наступным сэзоне 2015—2015 гадоў малады нападнік зарабіў 21 пункт у 38 матчы, чым прыцягнуў да сябе ўвагу. Гэтак, на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] 2015 году ён быў абраны клюбам «[[Сан-Хасэ Шаркс]]» у пятым раўндзе пад агульным 142 нумарам<ref>[https://web.archive.org/web/20190414030500/https://www.nhl.com/sharks/news/quick-facts-rudolfs-balcers/c-772720 «Quick Facts: Rudolfs Balcers»]. National Hockey League.</ref>. Пасьля трох сэзонаў у Нарвэгіі гулец пастанавіў працягнуць кар’еру ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнае Амэрыцы]], далучыўшыся да клюбам «[[Кэмлупс Блэйзэрз]]». Згуляўшы сэзон за каманду, Балцэрс узяў удзел у перадсэзонным падрыхтоўчым лягеры «Сан-Хасэ Шаркс», у выніку пачаўшы сэзон у складзе афіліяванага клюбу «[[Сан-Хасэ Баракуда]]»<ref>[https://theahl.com/stats/roster/405/57?league=4 «San Jose Barracuda 2017–18 season roster»]. American Hockey League.</ref>. У новым клюбе гулец стала стаў зарабляць пункты і нават узяў удзел у [[матч усіх зорак АХЛ|матчы ўсіх зорак АХЛ]]. У верасьні 2018 году латвіец быў абменены ў «[[Атава Сэнатарз|Атаву Сэнатарз]]». У адваротным кірунку рушыў [[Эрык Карлсан]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180913223529/https://www.nhl.com/senators/news/ottawa-senators-complete-most-important-trade-in-rebuild/c-300094100 «Ottawa Senators complete most important trade in rebuild»]. National Hockey League.</ref>. Спачатку хакеіст абараняў колеры фарм-клюбу, але ў студзені 2019 году быў выкліканы ў асноўную каманду, зь якой дэбютаваў 5 студзеня ў матчы супраць «[[Мінэсота Ўайлд]]»<ref>Warren, Ken (5.01.2019). [https://ottawasun.com/sports/hockey/nhl/ottawa-senators/senators-winless-slide-hits-seven-with-loss-to-wild «Warren Game Report: Senators’ winless slide hits seven with loss to Wild»]. Ottawa Sun.</ref><ref>Gundersen, Carl Gunnar (5.01.2019). [https://www.aftenposten.no/100Sport/vintersport/Tidligere-Oilers-spiller-debuterte-i-NHL-266985b.html «Tidligere Oilers-spiller debuterte i NHL»]. Aftenposten</ref>. Сваю першую шайбу закінуў наступным днём у матчы супраць «[[Караліна Гарыкейнз|Караліны Гарыкейнз]]»<ref>Fraser, Callum (6.01.2019). [https://web.archive.org/web/20190414030530/https://www.nhl.com/news/carolina-hurricanes-ottawa-senators-game-recap/c-303613628 «Hurricanes hand Senators eighth straight loss»]. National Hockey League.</ref>. Частку [[НХЛ 2019—2020 гадоў|сэзону 2019—2020 гадоў]] спартовец прапусьціў праз пашкоджаньне, але падоўжыў супрацу з клюбам. У наступным некаторы час Балцэрс правёў у арэндзе ў «Ставангеры Ойлерз». У студзені 2021 году далучыўся да «Сан-Хасэ Шаркс», а ў ліпені таго ж году склаў новую дамову з клюбам, паводле якой за два гады мусіць зарабіць 3,1 млн даляраў. Апасьля выступаў за «[[Флорыда Пантэрз|Флорыду Пантэрз]]» і «[[Тампа Бэй Лайтнінг|Тампу Бэй Лайтнінг]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Балцэрс, Рудалфс}} [[Катэгорыя:Латвійскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Латвіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ставангер Ойлерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кэмлупс Блэйзэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Баракуда»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бэльвіль Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Шаркс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флорыда Пантэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тампа Бэй Лайтнінг»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сырак’юз Кранч»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лаянз Цюрых»]] c9lvkxdt8n1adfp1tsgcqxv9jvls0zu Псыхасаматыка 0 269331 2692359 2682371 2026-09-24T20:03:15Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692359 wikitext text/x-wiki {{Верхняя зноска|Гэта артыкул аб мэдычнім тэрміне; пра аднайменны альбом Лявона Вольскага гл. артыкул [[Псыхасаматыка (альбом)]]. Пра часопіс гл. артыкул [[Psychosomatic medicine (часопіс)]].}} '''Псыхасама́тыка''' (ад {{lang-grc|ψυχή|скарочана}} — душа й {{lang-grc|σῶμα|скарочана}} — цела), таксама '''псыхасаматы́чная мэдыцы́на''' — міждысцыплінарная [[Сфэра (неадназначнасьць)|сфэра]] [[Мэдыцына|мэдыцыны]], якая вывучае ўзаемасувязь сацыяльных, [[Псыхалёгія|псыхалягічных]] і паводніцкіх чыньнікаў, якія ўплываюць на [[Цела|цялесныя]] працэсы й якасьць [[Жыцьцё|жыцьця]] [[Чалавек|людзей]] і [[Жывёлы|жывёл]]<ref>{{cite book | veditors = [[Thure von Uexküll|von Uexküll T]] | date = 1997 | title = Psychosomatic Medicine | location = München | publisher = Urban & Schwarzenberg }}{{ref-de}}</ref>. Таксама разьдзел у [[Мэдычная псыхалёгія|мэдычнай псыхалёгіі]], які вывучае ўплыў псыхалягічных чыньнікаў на ўзьнікненьне, плынь, зыход [[Саматычнае захворваньне|саматычных (цялесных) захворваньняў]]<ref>Психосоматика // Прикладные аспекты современной психологии : термины, концепции, методы : справочн. изд. / Авт.-сост.: Н. И. Конюхов (доц., канд. наук). — М., [[1992]]. — С. 86. — 132+[1] с.{{ref-ru}}</ref>; вобласьць дысцыплінарных дасьледаваньняў псыхасаматычнае праблемы — дасьледаваньняў, накіраваных на вывучэньне ўзаемадзеяньня [[Псыхіка|псыхікі]] й цела<ref>Крохин, [[2012]], с. 34.{{ref-ru}}</ref>; галіна клінічнае псыхалёгіі<ref>Карташова, 2012, Введение, с. 4.{{ref-ru}}</ref>. Акадэмічны папярэднік сучаснае вобласьці [[Паводніцкая мэдыцына|паводніцкае мэдыцыны]] й частка практыкі [[Кансультатыўная псыхіятрыя|кансультатыўнае псыхіятрыі]], ''псыхасаматычная мэдыцына'' абʼядноўвае міждысцыплінарную ацэнку й лячэньне з удзелам розных спэцыяльнасьцяў, уключаючы [[Псыхіятрыя|псыхіятрыю]], [[Псыхалёгія|псыхалёгію]], [[Нэўралёгія|нэўралёгію]], [[псыхааналіз]], [[Унутраная мэдыцына|унутраную мэдыцыну]], [[Пэдыятрыя|пэдыятрыю]], [[Хірургія|хірургію]], [[Алергія|алергію]], [[Дэрматалёгія|дэрматалёгію]] й [[Псыханэўраімуналёгія|псыханэўраімуналёгію]]. Клінічныя сытуацыі, калі псыхічныя працэсы дзейнічаюць як асноўны чыньнік, які ўплывае на мэдычнія вынікі, зьяўляюцца тымі сфэрамі, дзе псыхасаматычная мэдыцына мае кампэтэнцыю<ref>{{cite book | vauthors = Levenson JL | title = Essentials of Psychosomatic Medicine| publisher = American Psychiatric Press Inc|year=2006| isbn = 978-1-58562-246-7}}{{ref-en}}</ref>. Прадмет дасьледаваньня псыхасаматыкі як навукі — псыхалягічныя чыньнікі ўзьнікненьня й плыні хвароб. Паводле ацэнак прадстаўнікоў псыхасаматычнай мэдыцыны, у [[XXI стагодзьдзе|XXI стагодзьдзі]] каля паловы захворваньняў маюць псыхагенны характар. Псыхічныя чыньнікі ня толькі правакуюць некаторыя захворваньні, але таксама ўплываюць на праходжаньне мноства хвароб<ref>Карташова, [[2012]], Тема 1. Введениевпсихосоматику, с. 6{{ref-ru}}</ref>. У грамадзтве папулярна меркаваньне, што ўсе хваробы чалавека ўзьнікаюць з прычыны псыхалягічных расстройстваў, якія ўзьнікаюць у [[Душа|душы]], у [[Падсьвядомасьць|падсьвядомасьці]], у [[Мысьленьне|думках]] чалавека<ref name="RA">[https://web.archive.org/web/20210726011705/https://www.sechenov.ru/pressroom/news/chto-takoe-psikhosomatika-i-kak-eto-lechit-/ Что такое психосоматика и как это лечить?] / Отвечает Антон Родионов (канд. мед. наук) // Челленджер : журн. — 2018. — Декабрь. — [Перепечатка на сайте Сеченовского университета.]{{ref-ru}}</ref><ref name="PV">Плужников, [[2021]].{{ref-ru}}</ref>. Уяўленьне аб тым, што ў кожнай хваробы ёсьць свая містычная (сымбалічная) прычына — распаўсюджаная памылка<ref name="PV" />. Саматычныя захворваньні, абумоўленыя псыхагеннымі чыньнікамі, называюць «[[Псыхасаматычныя засмучэньня|псыхасаматычнымі засмучэньнямі]]». У мэдыцыне чалавека дасьледуецца таксама й уплыў саматычных хвароб на псыхіку<ref>Тополянский В. Д., Струковская М. В. Психосоматические расстройства. — М.: Медицина, 1986. — 384 с.{{ref-ru}}</ref>. Спэцыялісты доказнай мэдыцыны пад псыхасаматычнымі засмучэньнямі маюць на ўвазе ўзьніклі або абвастрыліся на фоне стрэсу хваробы<ref name="S">Соколова, [[2022]]{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Ідэя аб уплыве псыхалягічных чыньнікаў на здароўе зьяўляецца вельмі старажытнай. Разважаньні на гэтую тэму сустракаюцца ўжо ў [[Гіпакрат|Гіпакрата]] й [[Арыстотэль|Арыстотэля]]<ref>Малкина-Пых, 2005, Гл. 1. Психосоматика: определение понятия.{{ref-ru}}</ref>. Аб гэтым пісаў [[Плятон]] у дыялёгу «''Хармід, або Аб разважлівасьці''»<ref name=".">[https://web.archive.org/web/20230428234107/http://vmede.org/sait/?page=20&id=Filosofija_u4_xrustalev_2009&menu=Filosofija_u4_xrustalev_2009 Хрусталёв, Ю. М. XVII. Философия психосоматической проблемы] // Философия науки и медицины : учебник. — М. : ГЭОТАР-Медиа, 2009. — 784 с. — ISBN 978-5-9704-0554-3.{{ref-ru}}</ref>: <blockquote>Як ня варта спрабаваць лячыць вочы асобна ад галавы й галаву — асобна ад цела, так ня варта й лячыць цела, ня лечачы душу, і ў элінскіх лекараў менавіта тады бываюць няўдачы пры лячэньні шматлікіх хвароб, калі яны не прызнаюць неабходнасьці клапаціцца аб цэлым, а тым часам калі цэлае ў дрэнным стане, то й частка ня можа быць у парадку… усё — і добрае й дрэннае — спараджаецца ў целе й ва ўсім чалавеку душою, і менавіта зь яе ўсё вынікае, сапраўды гэтак жа як у вачох усё вынікае ад галавы . Таму й трэба перш за ўсё й пераважна лячыць душу, калі хочаш, каб і галава і ўсё астатняе цела добра сябе адчувалі. Лячыць жа душу, дарагі мой, павінна вядомымі загаворамі, апошнія ж уяўляюць сабой ня што іншае, як правільныя прамовы: ад гэтых прамоў у душы ўкараняецца разважлівасьць, а яе ўкараненьне й прысутнасьць палягчаюць укараненьне здароўя і ў вобласьці галавы і ў вобласьці ўсяго цела.</blockquote> У пэрыяд [[Сярэднявечча]] мусульманскі лекар [[Абу Зайд аль-Балхі]] стварыў тэорыю ўзаемадзеяньня біялягічных і псыхалягічных чыньнікаў у разьвіцьці хвароб<ref>Deuraseh Nurdeen, Abu Talib Mansor (2005). “Mental health in Islamic medical tradition”. The International Medical Journal. 4 (2): 76—79.{{ref-en}}</ref>. Тэрмін «''псыхасаматычны''» быў уведзены ў 1818 годзе нямецкім лекарам [[Ёганам-Хрысьціян Хайнрот|Ёганам-Хрысьціянам Хайнротам]]. У 1822 годзе нямецкі псыхіятар [[Карл Якобі]] ўвёў паняцьце «саматапсыхічнае», якое азначае супрацьлегласьць і адначасова дадатак да стаўленьня да «псыхасаматычнага». Аднак толькі стагодзьдзе праз гэты тэрмін стаў агульнапрынятым у мэдычнай практыцы, у асноўным дзякуючы псыхолягам-псыхааналітыкам; у гэтую эпоху псыхасаматычныя тэрапія часам называлася «прыкладны псыхааналіз у мэдыцыне»<ref name="." />. У прыватнасьці, [[Зыгмунд Фройд]], сумесна зь [[Ёзэф Брэер|Ёзэфам Брэерам]] выказаў здагадку, што прыгнечаныя эмоцыі й псыхічныя траўмы шляхам ахоўнага мэханізму, званага «''канвэрсіяй''», могуць выяўляцца ў форме саматычных сымптомаў. Фройд паказваў, што пры гэтым неабходна так званая «саматычная гатоўнасьць» — фізычны чыньнік, які мае значэньне для «выбару органа», у якім праявіць сябе хвароба<ref> Малкина-Пых, 2005, Гл. 1. Психосоматика: определение понятия, с. 13.{{ref-ru}}</ref>. Псыхааналітыкі Хелен Дойч, Хелен Данбар і Франц Аляксандэр, якія эмігравалі ў саракавыя гады ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], прыцягнулі ўвагу да вывучэньня псыхасаматычных праблем. Да канца 50-х гадоў у амэрыканскай навуковай літаратуры было апублікавана каля 5000 артыкулаў аб саматычнай мэдыцыне з пункта гледжаньня псыхолягаў. Таксама ў гэтай галіне працавалі такія вядомыя аналітыкі, як Альфрэд Адлер і Леапольд Сондзі. У Расеі ў гэтым напрамку працавалі вучоныя школы [[Паўлаў|І. П. Паўлава]], у сувязі з распрацоўкай мэтаду экспэрымэнтальнага неўрозу<ref>Малкина-Пых, 2005, Гл. 1. Психосоматика: определение понятия, с. 11.{{ref-ru}}</ref>. У [[1970-я|1970-х]] гадох Турэ фон Ўэцкюль і ягоныя калеґі ў [[Нямеччына|Нямеччыны]] й іншых краінах прапанавалі біясеміятычную тэорыю (канцэпцыя ўмвельта), якая мела вялікі ўплыў як тэарэтычная аснова для канцэптуалізацыі ўзаемаадносін розуму й цела<ref>Kull K, Hoffmeyer J (2005-12-31). "Thure von Uexküll 1908–2004". Sign Systems Studies. 33 (2): 487–494. doi:10.12697/SSS.2005.33.2.13. ISSN 1736-7409{{ref-de}}</ref>. Гэтая мадэль паказвае, што жыцьцё — гэта сэнсавая або функцыянальная сыстэма. Далей Фарзад Голі тлумачыць у ''Biosemiotic Medicine'' (2016)<ref>Partridge GW (March 2017). "Books: Biosemiotic Medicine: Healing in the World of Meaning (Studies in Neuroscience, Consciousness and Spirituality): A Paradigm Shift in Biology". The British Journal of General Practice. 67 (656): 130. doi:10.3399/bjgp17X689761. PMC 5325648. PMID 28232356{{ref-en}}</ref>, як знакі ў форме матэрыі (напрыклад, атамаў, малекул, клетак), энэргіі (напрыклад, электрычных сыгналаў у нэрвовай сыстэме), сымбаляў (напрыклад, словаў, малюнкаў, машынныя коды), і разважаньні (напрыклад, уважлівыя моманты, мэтапазнаньне) можна інтэрпрэтаваць і пераводзіць адно ў адно<ref>Fritzsche K, Goli F, Dobos CM (2020). "What Is Psychosomatic Medicine?". In Fritzsche K, McDaniel SH, Wirsching M (eds.). Psychosomatic Medicine: An International Guide for the Primary Care Setting. Cham: Springer International Publishing. pp. 3–16. doi:10.1007/978-3-030-27080-3_1. ISBN 978-3-030-27080-3.{{ref-de}}</ref>. Анры Лабары, адзін з заснавальнікаў сучаснай нэўрапсыхафармакалёгіі, правёў экспэрымэнты ў 1970-х гадох, якія паказалі, што хвароба хутка ўзьнікла, калі ў пацукоў было тармажэньне дзеяньня. Пацукі ў сапраўды такіх жа стрэсавых сытуацыях, але паводзіны якіх не стрымліваліся (тыя, хто мог уцякаць або біцца — нават калі барацьба зусім неэфэктыўная), ня мелі нэгатыўных наступстваў для здароўя<ref>Kunz E (March 2014). «Henri Laborit and the inhibition of action». Dialogues in Clinical Neuroscience. 16 (1): 113–117. doi:10.31887/DCNS.2014.16.1/ekunz. PMC 3984888. PMID 24733976.{{ref-en}}</ref>. Ён выказаў здагадку, што псыхасаматычныя захворваньні ў людзей у значнай ступені маюць сваю крыніцу ў абмежаваньнях, якія грамадзтва накладвае на людзей, каб падтрымліваць ерархічныя структуры дамінаваньня. Фільм ''«Мой амэрыканскі дзядзька»'', зьняты рэжысэрам Аленам Рэнэ пад уплывам ''Laborit'', дасьледуе адносіны паміж сабой і грамадзтвам і эфэкты тармажэньня дзеяньняў. У лютым 2005 году [[Бостан|Бостанская]] сыстэма назіраньня за сындромам выявіла павелічэньне колькасьці маладых людзей, якія зьвяртаюцца па мэдычную дапамогу з нагоды інсульту.Большасьць зь іх насамрэч не перажылі інсульту, але найбольшая колькасьць была прадстаўлена празь дзень пасьля таго, як Тэдзі Брускі, мясцовы спартовы дзеяч, быў шпіталізаваны з-за інсульту. Імаверна, яны пачалі няправільна інтэрпрэтаваць свае ўласныя бяскрыўдныя сымптомы, групавы фэномэн, які цяпер вядомы як сындром Тэдзі Брускі<ref>Jangi S (11 October 2017). «Why is it so hard to track the source of a food poisoning outbreak?». Boston Globe.{{ref-en}}</ref>. Робэрту Адлеру прыпісваюць увядзеньне тэрміна псыханэўраімуналёгія (PNI) для клясыфікацыі новай вобласьці дасьледаваньня, таксама вядомай як мэдыцына розуму й цела. Прынцыпы мэдыцыны розуму й цела сьведчаць аб тым, што наш розум і эмацыйныя думкі, якія мы ствараем, аказваюць неверагодны ўплыў на нашу [[Фізыялёгія|фізыялёгію]], як станоўчы, так і адмоўны. PNI абʼядноўвае псыхічную / псыхалягічную, [[Нэўры|нэўровую]] й [[Імунная сыстэма|імунную]] сыстэмы, і гэтыя сыстэмы дадаткова зьвязаны паміж сабой лігандамі, якімі зьяўляюцца гармоны, нейрамэдыятары й пептыды. PNI дасьледуе, як кожная клетка нашага цела знаходзіцца ў пастаяннай сувязі — як яны літаральна вядуць размову й адказваюць за 98% усіх зьвестак, якія перадаюцца паміж целам і мозгам<ref>Hrsto V (2014-09-16). «When your biography becomes your biology». Vesna Hrsto. Retrieved 2020-01-24.{{ref-en}}</ref>. Доктар Кэндэс Перт, прафэсар і неўроляг, якая адкрыла рэцэптары апіятаў, назвала гэтую сувязь паміж нашымі клеткамі «Малекуламі эмоцыяў», таму што яны ствараюць пачуцьцё асалоды, голаду, гневу, паслабленьня або насычэньня. Доктар Перт сьцьвярджае, што наша цела — гэта наша падсьвядомасьць, таму тое, што адбываецца ў падсьвядомасьці, прайграваецца нашым целам<ref>Pert P. «Explorer of the Brain, Bodymind & Beyond». Candace Pert, PhD. Retrieved 2020-01-24.{{ref-en}}</ref>. == Псыхасаматычныя разладзьдзі == {{Асноўны артыкул|Саматаморфныя разладзьдзя}} Лічыцца, што некаторыя фізычныя захворваньні маюць псыхічны кампанэнт, які ўзьнікае ў выніку стрэсаў і нагрузак у паўсядзённым жыцьці. Гэта было прапанавана, напрыклад, болі ў паясьніцы й высокае крывяны ціск, якія некаторыя дасьледчыкі мяркуюць, што можа быць зьвязана са стрэсамі ў паўсядзённым жыцьці<ref>{{cite book| vauthors = Sarno J | title = The Divided Mind| publisher = ReganBooks| year = 2006| isbn = 978-0-06-085178-1| url-access = registration| url = https://archive.org/details/dividedmindep00sarn}}{{ref-en}}</ref>. Псыхасаматычныя рамкі дадаткова разглядаюць псыхічныя й эмацыйныя стану як здольныя істотна паўплываць на ход любога фізычнага захворваньня. Псыхіятрыя традыцыйна адрозьнівае псыхасаматычныя засмучэньні, разладзьдзі, пры якіх псыхічныя чыньнікі гуляюць значную ролю ў разьвіцьці, выяўленьні або вырашэньні фізычнага захворваньня, і соматоформные разладзьдзі, расстройствы, пры якіх псыхічныя чыньнікі зьяўляюцца адзінай прычынай фізычнага захворваньня. Дакладна ўстанавіць, ці ёсьць у хваробы псыхасаматычная складнік, складана. Псыхасаматычны кампанэнт часта робіцца высновай, калі ёсьць некаторыя аспэкты праявы пацыента, якія не ўлічваюцца біялягічнымі чыньнікамі, або ў некаторых выпадках, калі няма ніякага біялягічнага тлумачэньня наогул. Напрыклад, ''Helicobacter pylori'' выклікае 80% язвавых хвароб. Тым ня менш, у большасьці людзей, якія жывуць з Helicobacter pylori, язвы не ўзьнікаюць, а ў 20% пацыентаў зь язвамі няма інфекцыі H. pylori. Такім чынам, у гэтых выпадках псыхалягічныя чыньнікі ўсё яшчэ могуць гуляць пэўную ролю<ref>{{cite journal|vauthors=Fink G|title=Stress controversies: post-traumatic stress disorder, hippocampal volume, gastroduodenal ulceration*|journal=Journal of Neuroendocrinology|volume=23|issue=2|pages=107–117|date=February 2011|pmid=20973838|doi=10.1111/j.1365-2826.2010.02089.x|s2cid=30231594|загаловак=«Stress controversies: post-traumatic stress disorder, hippocampal volume, gastroduodenal ulceration»}}{{ref-en}}</ref>. Падобным чынам пры сындроме раздражнёнага кішачніка (СРК) назіраюцца парушэньні ў паводзінах кішачніка. Аднак фактычных структурных зьмен у кішачніку няма, таму стрэс і эмоцыі ўсё яшчэ могуць гуляць пэўную ролю<ref>{{cite book | vauthors = Melmed RN | title = Mind, Body and Medicine: An Integrative Text| publisher = Oxford University Press Inc, USA| year = 2001| pages = 191–192 | isbn = 978-0-19-513164-2}}{{ref-en}}</ref>. Самы моцны пункт гледжаньня на псыхасаматычныя засмучэньні заключаецца ў тым, што спроба адрозьніць чыста фізычныя й зьмешаныя псыхасаматычныя засмучэньні састарэла, паколькі амаль усе фізычныя захворваньні маюць псыхічныя чыньнікі, якія вызначаюць іх пачатак, праяву, захаваньне, успрымальнасьць да лячэньня й дазвол<ref>{{cite journal|vauthors=Skumin VA|title=[Borderline mental disorders in chronic diseases of the digestive system in children and adolescents]|journal=Zhurnal Nevropatologii I Psikhiatrii Imeni S.S. Korsakova|volume=91|issue=8|pages=81–84|date=24 January 1991|pmid=1661526|url=http://www.mendeley.com/research/borderline-mental-disorders-chronic-diseases-digestive-system-children-adolescents/|access-date=2 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054309/https://www.mendeley.com/research/borderline-mental-disorders-chronic-diseases-digestive-system-children-adolescents/|archive-date=4 March 2016|загаловак=Borderline mental disorders in chronic diseases of the digestive system in children and adolescents}}{{ref-ru}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Skumin VA|title=[Nonpsychotic mental disorders in patients with acquired heart defects before and after surgery (review)]|language=|journal=Zhurnal Nevropatologii I Psikhiatrii Imeni S.S. Korsakova|volume=82|issue=11|pages=130–135|year=1982|pmid=6758444|url=https://biblmdkz.ru/articles/nmd.html|trans-title=Nonpsychotic mental disorders in patients with acquired heart defects before and after surgery (review)|script-title=ru:Непсихотические нарушения психики у больных с приобретёнными пороками сердца до и после операции (обзор)|загаловак=Nonpsychotic mental disorders in patients with acquired heart defects before and after surgery (review)] Непсихотические нарушения психики у больных с приобретёнными пороками сердца до и после операции (обзор)}}{{ref-ru}}</ref>. Згодна з гэтым пунктам гледжаньня, нават на працягу сурʼёзных захворваньняў, такіх як рак, патэнцыйна могуць уплываць думкі, пачуцьці й агульны стан псыхічнага здароўя чалавека. Вырашэньне такіх чыньнікаў зьяўляецца кампэтэнцыяй прыкладной вобласьці паводніцкай мэдыцыны. У сучасным грамадзтве псыхасаматычныя аспэкты хваробы часта прыпісваюць стрэсу<ref>{{cite book | vauthors = Treasaden IH, Puri BK, Laking PJ | title = Textbook of Psychiatry| publisher = Churchill Livingstone| year = 2002| pages = 7| isbn = 978-0-443-07016-7}}{{ref-en}}</ref>, што робіць ліквідацыю стрэсу адным з важных чыньнікаў у разьвіцьці, лячэньні й прафіляктыцы псыхасаматычных захворваньняў. == Канатацыі тэрміна «псыхасаматычнае захворваньне» == Тэрмін ''псыхасаматычнае захворваньне'', хутчэй за ўсё, упершыню быў выкарыстаны Полам Д. Маклінам у яго асноўнай працы 1949 году «Псыхасаматычнае захворваньне й «вісцаральны мозг»; нядаўнія распрацоўкі, зьвязаныя з тэорыяй эмоцыяў Папеза<ref name="pmid15410445">{{cite journal|vauthors=Maclean PD|title=Psychosomatic disease and the visceral brain; recent developments bearing on the Papez theory of emotion|journal=Psychosomatic Medicine|volume=11|issue=6|pages=338–53|date=1949|pmid=15410445|doi=10.1097/00006842-194911000-00003|s2cid=12779897|загаловак=Illness as a Work of Thought: Foucauldian Perspective on Psychosomatics.}}{{ref-en}}</ref>. У галіне псыхасаматычнай мэдыцыны фраза «псыхасаматычная хвароба» выкарыстоўваецца больш вузка, чым сярод насельніцтва ў цэлым. Напрыклад, на непрафэсійнай мове гэты тэрмін часта ахоплівае хваробы, якія наогул ня маюць ніякай фізычнай асновы, і нават хваробы, якія ілжывуюцца (падвяргаюць шкоду). Наадварот, у сучаснай псыхасаматычнай мэдыцыне гэты тэрмін звычайна абмяжоўваецца тымі захворваньнямі, якія маюць выразную фізычную аснову, але дзе лічыцца, што псыхалягічныя й псыхічныя чыньнікі таксама гуляюць ролю. Некаторыя дасьледчыкі ў гэтай галіне мяркуюць, што такая занадта шырокая інтэрпрэтацыя тэрміна магла прывесьці да таго, што гэтая дысцыпліна стала дрэннай рэпутацыяй<ref name= "greco">{{cite book | vauthors = Greco M | title = Illness as a Work of Thought: Foucauldian Perspective on Psychosomatics| publisher = Routledge| year = 1998| pages = 1–3, 112–116| isbn = 978-0-415-17849-5}}{{ref-en}}</ref>. Па гэтай прычыне, сярод іншага, вобласьць паводніцкай мэдыцыны ўзяла на сябе большую частку паўнамоцтваў псыхасаматычнай мэдыцыны на практыцы, і ў навуковых дасьледаваньнях існуюць вялікія вобласьці супадзеньня. === Псыхасаматычныя захворваньні === Псыхасаматычныя захворваньні — гэта група хвароб, прычынамі якіх зьяўляюцца непаладкі ў нэўравай сыстэме хворага з сымптомамі, падобнымі на захворваньні ўнутраных органаў. Гэта функцыянальная страўнікавая [[дыспэнсія]], [[сындром раздражнёнага кішачніка]] й некаторыя іншыя [[Страўнікава-кішачны тракт|страўнікава-кішачныя]] захвораньні, [[фібраміялгія]], [[гіпэрвэнтыляцыйны сындром]] і многія іншыя<ref name="RA" />. [[Іпахондрыя]], [[дысмарфафобія]] (непрыманьне ўласнага цела), [[псыхагенны сьверб]], [[псыхагенны боль]] у сьпіне, псыхагенны галаўны боль, некаторыя формы [[Дыярэя|дыярэі]], ікаўкі, пачашчанага мачавыпусканьня й некаторыя іншыя захварэньні ставяцца да саматаформавых захварэньняў па клясыфікацыі МКЗ-10, асаблівасьць гэтых станаў дыягнастуюць парушэньні ў працы арганізму<ref name="S" />. == Прычыны псыхасаматычных рэакцыяў == Псыхолягі Чык і Лекорн у 1968 годзе прапанавалі наступны сьпіс магчымых прычын псыхасаматычных захворваньняў<ref>Poupard G., Martin V., Bilheran A. Manuel pratique d'hypnothérapie : démarche, méthodes et techniques d'intervention. — Malakoff, France: InterÉditions, 2018. — 319 с. — ISBN 9782729617936.{{ref-fr}}</ref>: # '''Канфлікт''' — да адукацыі псыхасаматычнага сымптому можа прыводзіць унутраны канфлікт паміж рознымі часткамі асобы. # '''Паведамленьне на мове цела''' — сымптом зьяўляецца мэтафарычным паведамленьнем аб недазволенай псыхалягічнай праблеме (напрыклад: «я не магу гэта пераварыць!). # '''Выгада ад хваробы''' — да гэтай катэгорыі адносяцца праблемы са здароўем, якія прыносяць пэўную ўмоўную выгаду іх уладальніку або камусьці з блізкіх яму людзей. # '''Рана''' — прычынай хваробы можа стаць траўматычны вопыт мінулага (здрада, адхіленьне, пакінутасьць, прыніжэньне, несправядлівасьць). # '''Ідэнтыфікацыя''' — фізычны сымптом можа ўтварацца з прычыны ідэнтыфікацыі з чалавекам (герой, бацька, настаўнік), на якога індывід хацеў бы быць падобным (але часам наадварот на сьвядомым узроўні мае месца моцнае нежаданьне быць падобным). Часта гэты чалавек ужо памёр, і тады ідэнтыфікацыя зь ім дае магчымасьць падтрымліваць адносіны з гэтай фігурай. # '''Самапакараньне''' — у некаторых выпадках псыхасаматычны сымптом выконвае ролю несьвядомага самапакараньня за рэальную або ўяўную віну. Таксама магчымая несьвядомая спроба сваёй пакутай пакараць іншага чалавека, выклікаўшы ў яго пачуцьцё віны. # '''Выкліканьне''' — сымптомы могуць узьнікаць з дапамогай выкліканьня нэґатыўных перакананьняў з боку аўтарытэтнай фігуры (напрыклад, бацька, лекар, прафэсар). Псыхоляг Дрансар (Dransart) у 2005 годзе дадаў таксама наступныя магчымыя прычыны<ref>Poupard G., Martin V., Bilheran A. Manuel pratique d'hypnothérapie : démarche, méthodes et techniques d'intervention. — Malakoff, France: InterÉditions, 2018. — 319 с. — ISBN 9782729617936.{{ref-fr}}</ref>: # '''Пратэст''' — сымптом выказвае адмову пагадзіцца з чым-небудзь ці з кім-небудзь. # '''Прыгнечаная эмоцыя''' (страх, смутак, гнеў). # '''Нерэалізаванае жаданьне''' ці сытуацыя, калі чалавек ня можа жыць у адпаведнасьці са сваёй сыстэмай каштоўнасьцяў. # Адсутнасьць пачуцьця '''надзейнай прыхільнасьці'''. # '''Псыхалягічная абарона''' супраць рэальнай ці ўяўнай небясьпекі. == Крытыка == Дасьледаваньні далі неадназначныя зьвесткі аб уплыве псыхасаматычных чыньнікаў на захворваньні. Раньнія зьвесткі сьведчаць аб тым, што пацыенты з ракам на запушчанай стадыі могуць выжыць даўжэй, калі ім прайсьці псыхатэрапію для паляпшэньня іх сацыяльнай падтрымкі й сьветапогляду<ref>{{cite book | vauthors = [[Helm Stierlin|Stierlin H]], [[Ronald Grossarth-Maticek|Grossarth-Maticek R]] | title = Krebsrisiken – Überlebenschancen: Wie Körper, Seele und soziale Umwelt zusammenwirken. | edition = 3rd | publisher = Carl-Auer-Verlag | location = Heidelberg | date = 2006 | isbn = 978-3896705341}}.{{ref-de}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fawzy FI, Fawzy NW, Hyun CS, Elashoff R, Guthrie D, Fahey JL, Morton DL|title=Malignant melanoma. Effects of an early structured psychiatric intervention, coping, and affective state on recurrence and survival 6 years later|journal=Archives of General Psychiatry|volume=50|issue=9|pages=681–689|date=September 1993|pmid=8357293|doi=10.1001/archpsyc.1993.01820210015002|загаловак=Archives of General Psychiatry}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Spiegel D, Bloom JR, Kraemer HC, Gottheil E|title=Effect of psychosocial treatment on survival of patients with metastatic breast cancer|journal=Lancet|volume=2|issue=8668|pages=888–891|date=October 1989|pmid=2571815|doi=10.1016/s0140-6736(89)91551-1|s2cid=8445427|загаловак=Lancet}}{{ref-en}}</ref> . Тым ня менш, буйны агляд, апублікаваны ў 2007 годзе, які ацэньваў доказы гэтых пераваг, прыйшоў да высновы, што ніякія дасьледаваньні, якія адпавядаюць мінімальным стандартам якасьці, неабходным у гэтай галіне, не прадэманстравалі такую ​​карысьць<ref>{{cite journal|vauthors=Coyne JC, Stefanek M, Palmer SC|title=Psychotherapy and survival in cancer: the conflict between hope and evidence|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=3|pages=367–394|date=May 2007|pmid=17469983|doi=10.1037/0033-2909.133.3.367|загаловак=Psychological Bulletin}}{{ref-en}}</ref>. У аглядзе таксама сьцьвярджаецца, што неабгрунтаваныя сьцьвярджэньні аб тым, што «пазытыўны погляд» або «баявы дух» могуць дапамагчы запаволіць рак, могуць быць шкоднымі для саміх пацыентаў, калі яны павераць, што іх дрэнны прагрэс вынікае з «няправільнага стаўленьня». У сваёй кнізе «Аўтары нашага ўласнага няшчасьця» Анджэла Кэнэдзі сьцьвярджае, што псыхагенныя тлумачэньні фізычных захворваньняў сыходзяць каранямі ў памылковую логіку й сыстэмы маралізатарскіх перакананьняў, якія разглядаюць пацыентаў зь невытлумачальнымі з мэдычнай пункту гледжаньня сымптомамі як дэвіянтных, дрэнных і злосных. Дыягназ псыхагеннага захворваньня часта мае шкодныя наступствы для гэтых пацыентаў, паколькі яны падвяргаюцца стыгматызацыі й адмаўляюцца ў належнай падтрымцы з-за спрэчнага характару іх стану й каштоўнасных меркаваньняў, зьвязаных зь ім<ref>{{Cite journal|vauthors=Troke S|date=2017-07-03|title=Authors of our own misfortune? The problems with psychogenic explanations for physical illnesses|journal=Disability & Society|volume=32|issue=6|pages=931–933|doi=10.1080/09687599.2017.1321239|issn=0968-7599|doi-access=free|загаловак=Disability & Society}}{{ref-en}}</ref>. Зь іншага боку, псыхасаматычная мэдыцына крытыкуе цяперашні падыход лекараў, якія грэбуюць псыхадынамічнымі ідэямі ў сваёй штодзённай практыцы. Напрыклад, ён ставіць пад сумнеў шырокае прыняцьце самаабвешчаных захворваньняў, такіх як непераноснасьць глютена, хранічная хвароба Лайма й фібраміялгія, як карысьць ад хваробы для пацыентаў, каб пазьбегнуць асноўных унутрыпсыхічных канфліктаў, якія выклікаюць хваробу, і ў той жа час кідае выклік прычыны гэтага грэбаваньня ва ўласным пазьбяганьні лекараў свайго эмацыйнага ўнутрыпсыхічнага канфлікту<ref>{{cite web| vauthors = Rueckert KK |title=The Nameless Disease|url=http://in-training.org/the-nameless-disease-15606|website=in-training|date=15 December 2017|access-date=5 February 2018}}{{ref-en}}</ref> == Лячэньне == У той час як у ЗША псыхасаматычная мэдыцына лічыцца вузкай спэцыяльнасьцю ў галіне псыхіятрыі й нэўралёгіі, у Нямеччыны і іншых эўрапейскіх краінах яна лічыцца вузкай спэцыяльнасьцю ўнутранай мэдыцыны. Турэ фон Ўэцкюль і сучасныя лекары, якія прытрымліваюцца ягоныя думкі, разглядаюць псыхасаматычны падыход як асноўнае стаўленьне лекараў, тым самым абвяшчаючы яго не вузкай спэцыяльнасьцю, а хутчэй інтэґральнай часткай кожнай спэцыяльнасьці<ref>{{cite book | vauthors = von Uexküll T | title = Psychosomatische Medizin|year=2017| pages = 245–246 | isbn = 978-3-437-21833-0}}{{ref-de}}</ref>. Мэдыкамэнтознае лячэньне й псыхатэрапія выкарыстоўваюцца для лячэньня хвароб, якія, як мяркуюць, маюць псыхасаматычны кампанэнт.<ref>{{cite journal|vauthors=Wise TN|title=Update on consultation-liaison psychiatry (psychosomatic medicine)|journal=Current Opinion in Psychiatry|volume=21|issue=2|pages=196–200|date=March 2008|pmid=18332670|doi=10.1097/YCO.0b013e3282f393ae|s2cid=40136135|загаловак=Current Opinion in Psychiatry}}{{ref-en}}</ref>. Лячэньне псыхасаматычных засмучэньняў уяўляе сабой псыхатэрапію з магчымай мэдыкамэнтознай падтрымкай пры яе неабходнасьці<ref>Скумин, В. А. Пограничные психические расстройства при хронических заболеваниях пищеварительной системы у детей и подростков // Журнал невропатологии и психиатрии имени С. С. Корсакова. — 1991. — Т. 91, № 8. — С. 81–84. — PMID 1661526.{{ref-ru}}</ref><ref>Скумин, В. А. Непсихотические нарушения психики у больных с приобретёнными пороками сердца до и после операции (обзор) // Журнал невропатологии и психиатрии имени С. С. Корсакова. — 1982. — Т. 82, № 11. — С. 130–135. — PMID 6758444.{{ref-ru}}</ref>. Гіпноз, «пазытыўнае мысьленьне», і падобныя мэтады не зьяўляюцца лячэньнем. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Александер Ф. Психосоматическая медицина. Принципы и практическое применение = Psychosomatic Medicine it`s Principles and Applications / Пер. с англ. С. Могилевского. — М.: Эксмо-Пресс, 2002. — 352 с. — 4,000 экз. — ISBN 5-04-009099-4. * Белялов Ф. И. Психосоматика. 8-е изд. Москва: ГЭОТАР-Медиа, 2019. 360 с. * Бройтигам В., Кристиан П., Рад М. Психосоматическая медицина. — Пер. с нем. — М.: ГЭОТАР Медицина, 1999. — 376 с. — 5,000 экз. — ISBN 5-88816-056-3. * Гусев В. А. Средство от болезней. — АСТ, 2007. — 192 с. — 4,000 экз. — ISBN 978-5-17-045416-7, ISBN 978-5-271-17460-5. * Клиническая психология / Под ред. Б. Д. Карвасарского. — СПб.: Питер, 2010. — 864 с. — (Учебник для вузов). — 3,000 экз. — ISBN 978-5-49807-557-0. * Сарно Дж. Е. Как вылечить боли в спине. Люди должны знать правду! = Healing Back Pain: The Mind-body Connection — София, 2010. — 224 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-399-00148-7. * Малкина-Пых И. Г. Психосоматика. Справочник практического психолога. — М.: Эксмо, 2005. — 992 с. * Deuraseh Nurdeen, Abu Talib Mansor (2005). “Mental health in Islamic medical tradition”. The International Medical Journal. 4 (2): 76—79. * Uexküll, Thure von (ed.), 1997. Psychosomatic Medicine. München: Urban & Schwarzenberg. * Разд. 4. Психосоматика в системе междисциплинарных связей // Введение в клиническую психологию : учебн. пособ. / Разработчик: И. П. Крохин (доцент, канд. психол. наук); Московский государственный медико-стоматологический университет им. А. И. Евдокимова, Факультет клинической психологии, Кафедра клинической психологии. — М. : Изд-во МГМСУ, 2012. — С. 32–34. — 83 с. * Основы психосоматики : электрон. изд. : учебн.-метод. пособ. / Сост.: К. С. Карташова; Министерство образования и науки Российской Федерации, Сибирский федеральный ун-т. — Красноярск : Сиб. федер. ун-т, 2012. — 29 с. == Вонкавыя спасылкі == * [https://nccih.nih.gov/health/mindbody Mind-Body Medicine: An Overview], US National Institutes of Health, Center for Complementary and Integrative Health * [https://web.archive.org/web/20111102164150/http://www.nlm.nih.gov/hmd/emotions/psychosomatic.html NIH] * [http://www.apm.org/ Academy of Psychosomatic Medicine] ** [http://www.psychosomaticsjournal.com/ Psychosomatics], journal of the Academy of Psychosomatic Medicine * [http://www.psychosomatic.org/ American Psychosomatic Society] ** [http://www.psychosomaticmedicine.org/ Psychosomatic Medicine], journal of the American Psychosomatic Society {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Псыхасаматыка| ]] [[Катэгорыя:Стрэс]] l5fvou5z8v8rj7y9qrm6n3oc5lqfbqj Форум вольных дзяржаваў пострасеі 0 272926 2692427 2650812 2026-09-25T09:35:59Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692427 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |лягатып = |тып = |выява = Logo_of_the_Free_Nations_of_PostRussia_Forum_2023.png |дата ўтварэньня = 8 траўня 2022 |зьвязаныя кампаніі = [[Форум вольнай Расеі]] |сайт = [https://www.freenationsrf.org/ freenationsrf.org] }} '''Форум вольных дзяржаў пост-Расеі''' — гэта міжнародная плятформа, якое аб’едноўвае лідэраў нявольных народаў та рэгіёнаў сучаснай [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]], сярод якіх актывісты, палітыкі, медыўныя асобы і г. д.. Галоўнаю мэтаю форуму з’яўляецца дэнацыфікація, дэімпэралізацыя, дэмілірызацыя, а ў рэшце рэшт падзел Расеі на некалькі незалежных краін. Прычынаю гэтаму стала [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскае ўварваньне]] ва [[Украіна|Ўкраіну]] 24 лютага 2022 года, калі [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] абвесьціў ''«Спецыяльную Вайсковую Апярацыю»'' (альбо ''СВА''). == Мэта == Прадстаўнікі Форуму лічаць, што ўсе народы Расіі на сёння з'яўляюцца акупаванымі рэжымам расістаў, таму павінны сыстэматычна працаваць над сваім вызваленнем і дасягненнем поўнай суверэнітэту, уключаючы незалежнасць. Фактычная мэта Форуму: * дэканструкцыя расійскай імперыі на пляяду асобных суверэнных стабільных дэмакратычных дзяржаў; * дэімперыялізацыя і дэкаланізацыя для забеспячэння культурнай, палітычнай, эканамічнай незалежнасці ад акупацыйнага рэжыму Масквы; * дэмілітарызацыя і дэнуклеарызацыя пасля расійскага прастору, стварэнне новай архітэктуры бяспекі; * раследаванне злачынаў расійскага рэжыму, трыбунал для арганізатараў, ідэалагаў, пакаранне ваенных злачынцаў, лустрацыя удзельнікаў; * эканаміка-сацыяльная рэканструкцыя для забеспячэння стабільнасці інстытутаў, дэмакратыі і інтэграцыі новых дзяржаў у сусветную архітэктуру бяспекі, рэпарацыі пашкоджаным дзяржавам / Украіне, Грузіі, Ічкеріі.../.[[Файл:Карта постросії.jpg|alt=Адзін з варыянтаў падзелу Расеі (2023)|значак|330x330пкс|Адзін з варыянтаў падзелу Расеі (2023)]] == Форумы == Станам на канец сакавіка 2024 года былі праведзены 9 форумаў і яшчэ 2 плянуецца: # 8-9 траўня 2022 у [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]])<ref>[https://web.archive.org/web/20220516000639/https://sdp.pl/rosja-musi-przegrac-aby-wygrac-swoja-przyszlosc-relacja-z-forum-wolnych-narodow-rosji/ Rosja musi przegrać, aby wygrać swoją przyszłość. Relacja z Forum Wolnych Narodów Rosji]</ref>. # 22-24 ліпеня 2022 у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]). Была прынята дэкларацыя аб дэкаланізацыі Расеі, а таксама была прадэманстравана мапа з, прыкладна, 30 новымі краінамі<ref>[https://web.archive.org/web/20221009185937/https://ruski.radio.cz/deimperializaciya-i-deputinizaciya-v-prage-proshel-forum-svobodnyh-narodov-8756945 «Деимпериализация и депутинизация»: в Праге прошел Форум свободных народов России]</ref>. # 23-25 верасьня 2022 у [[Гданьск]]у ([[Польшча]])<ref>[https://www.idelreal.org/a/32049297.html III Форум свободных народов Пост-России в Гданьске]</ref>. # 7-11 сьнежня 2022 у [[Гэльсынгборг|Гэльсынгбурзе]] ([[Швэцыя|Швэцыі]]). На гэтым форуме быў падпісаны сымбалічны акт — «Мемарандум аб спыненьні існаваньня Расейскай Фэдэрацыі».[https://armyinform.com.ua/2022/12/15/korinni-narody-rosiyi-domovylysya-pro-prypynennya-isnuvannya-rf-yak-derzhavy-vzhe-u-2023-roczi/] # 31 студзеня 2023 у [[Брусэль|Брусэлі]] ([[Бэльгія]])<ref>[https://www.freenationsrf.org/news-posts/5-forum-free-nations-of-russia 5-тый Форум Свободных Народов ПостРоссии]</ref> ў [[Эўрапейскі парлямэнт|Эўрапейскім парлямэнце]] # 25-28 красавіка 2023 у [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтоне]], [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] і [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амэрыкі]])<ref>[https://www.idelreal.org/a/32371938.html VI Форум свободных народов пост-России пройдет в США с 25 по 28 апреля]</ref>. # 1-2 жніўня 2023 у [[Токіё]] ([[Японія]])<ref>[https://www.freenationsrf.org/news-posts/the-7th-free-nations-postrussia-forum-in-tokyo-on-august-1-2 The 7th Free Nations PostRussia Forum in Tokyo on August 1-2]</ref>. # 26–28 верасня 2023 — [[Лёндан]] / [[Парыж]] [https://24tv.ua/londoni-parizhi-vidbudetsya-8-forum-vilnih-narodiv-post-rosiyi_n2396666] # 11-14 снежня 2023 года — [[Рым]] / [[Бэрлін]] [https://texty.org.ua/fragments/111274/pislya-imperiyi-u-rymi-ta-berlini-vidbudetsya-9-j-forum-vilnyh-derzhav-postrosiyi-anons/] # 16 красавіка 2024 года — [[Вашынгтон (горад)|Вашынгтон]] # 24 чэрвеня 2024 года — [[Вільня]] == Підписаны дакументы == * Декларація пра декаланізацыю Расіі (22—24 ліпеня 2022) [https://www.freenationsrf.org/en/declaration] * Гданські маніфест: План реконструкції Пост-Расіі (23—25 вересня 2022) [https://www.freenationsrf.org/en/manifest-info] * Дэкларацыя Незалежнасьці Сыбірскай Канфедэрацыі (7—11 снежня 2022) [https://web.archive.org/web/20240302230851/https://russiavsworld.org/iv-free-nations-of-post-russia-forum-program/] / * Мемарандум аб спыненні існавання Расійскай Федэрацыі (7—11 снежня 2022) [https://armyinform.com.ua/2022/12/15/korinni-narody-rosiyi-domovylysya-pro-prypynennya-isnuvannya-rf-yak-derzhavy-vzhe-u-2023-roczi/] * Брусэльскі пратакол (31 студзеня 2023) [https://www.freenationsrf.org/en/brussels-protocol] * Хартія свабоды Пост-расійського прастору (25—27 красавіка 2023) [https://abn.org.ua/uk/novyny/hartiya-svobody-postrosijskogo-prostoru/]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Токійська Дэкларацыя (1-2 жніўня 2023) [https://abn.org.ua/uk/dokumenty/tokijska-deklaracziya-2023-povnyj-tekst/]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Пострасійські пакт пра адсутнасьць ядэрнай зброі (26–28 верасня 2023) [https://www.freenationsrf.org/documents] * "Дэкрэт аб тэрытарыяльным ладзе Незалежных Дзяржаў постросійскага прастору" (11—14 снежня 2023) [https://web.archive.org/web/20240108183016/https://abn.org.ua/uk/knygy/russkij-mir-obludna-vygadka/] == Каардынацыйная рада Форуму і ўдзельнікі == Рафіс Кашапаў — Праграмны міністр Ураду Незалежнага Татарстану. Супрацоўнік руху "Вольны Ідэль-Урал" у Вялікабрытаніі, палітычны эмігрант. Андрэй Альманіс — Прэзідэнт Інстытута рэгіёнаў Расіі (Літва), старшыня міжнароднага таварыства падтрымкі "Шлях да марыі", публіцыст, пісьменнік, драматург. Паўло Мезерін — Палітолаг, аналітык, журналіст, эксперт украінска-расійскіх адносін. Лідар руху "Вольная Інгрыя". Нарадзіўся і жыў да 2014 года ў Санкт-Пецярбургу, палітычны эмігрант. Інна Курачкіна — журналістка і продзюсар INEWS (Ічкерія-Нюз), прадстаўніца Галавы Кабінету Міністраў Чачэнскай Рэспублікі Ічкерія. Украінка, нарадзілася ў Грузіі, палітычная эмігрантка. На афіцыйным сайце пададзены спіс асноўных 50 спікераў і членаў каардынацыйнай рады Форуму [https://www.freenationsrf.org/leadership] Агульная колькасць спікераў і удзельнікаў форуму — больш за 200. У тым ліку беларусы: Аляксандр Ракіцкі, Антон Касцоў, Вадзім Прокоп'єў, Аляксей Францкевіч == Тэрыторыі == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расеі}} [[Файл:Post Russia Forum map.svg|міні|Адзін з варыянтаў падзелу Расеі|220x220пкс]] На дадзены момант удзельнікі форуму распрацавалі 41 пастрасейскую тэрыторыю на базе сучасных нацыянальных рэспублік, а таксама на базе гістарычных і гіяграфічных асаблівасьцях тэрыторыі Расеі. Пагатоў прадугледжваецца перадача пад суверынітэт [[Японія|Японіі]] паўднёвую частку выспы [[Выспа Сахалін|Сахалін]] і ўсе выспы [[Курыльскія выспы|Курыльскага архіпелягу]]. Нижэй паказана табліца з тэрыторыямі, якія плануецца стварыць на сучаснай тэрыторыі Расеі: {| class="wikitable sortable" ! Нумар ! Тэрыторыя ! Сучасныя рэгіёны РФ |- | rowspan=9 | 1 | rowspan=9 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Чарназемме]]''' | [[Файл:Flag of Oryol Oblast.svg|22пкс]] '''[[Арлоўская вобласьць]]''' |- | [[Файл:New Flag of Belgorod Oblast.svg|22пкс]] '''[[Белгародзкая вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Voronezh Oblast.svg|22пкс]] '''[[Варонеская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Kaluga Oblast.svg|22пкс]] '''[[Калуская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Kursk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Курская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Lipetsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Ліпецкая вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Tambov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Тамбоўская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Tula Oblast.svg|22пкс]] '''[[Тульская вобласьць]]''' |- | rowspan=3 | 2 | rowspan=3 | [[Файл:Inkerin lippu.svg|22пкс]] '''[[Інгрыя]]''' | [[Файл:Flag of Saint Petersburg.svg|22пкс]] '''[[Санкт-Пецярбург]]''' |- | [[Файл:Flag of Leningrad Oblast.svg|22пкс]] '''[[Ленінградзкая вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|22пкс]] '''[[Валагодзкая вобласьць]]''' (часткова) |- | 3 | [[Файл:Flag Baltic republican party.svg|22пкс]] '''[[Балтыйская Рэспубліка]]''' | [[Файл:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|22пкс]] '''[[Калінінградзкая вобласьць]]''' |- | rowspan=2 | 4 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|22пкс]] '''[[Кубань]]''' | [[Файл:Flag of Krasnodar Krai.svg|22пкс]] '''[[Краснадарскі край]]''' (часткова) |- | [[Файл:Flag of Rostov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Растоўская вобласьць]]''' (часткова) |- | rowspan=5 | 5 | rowspan=5 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Фэдэрацыя Волгі]]''' | [[Файл:Flag of Orenburg Oblast.svg|22пкс]] '''[[Арэнбурская вобласьць]]''' (часткова) |- | [[Файл:Flag of Penza Oblast.svg|22пкс]] '''[[Пензенская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Samara Oblast.svg|22пкс]] '''[[Самарская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Saratov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Саратаўская вобласьць]]''' (часткова) |- | [[Файл:Flag of Ulyanovsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Ульянаўская вобласьць]]''' |- | 6 | [[Файл:Flag of Karel.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Карэлія]]''' | [[Файл:Flag of Karelia.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Карэлія]]''' |- | rowspan=3 | 7 | rowspan=3 | [[Файл:Komi Nordic cross flag.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Комі]]''' | [[Файл:Flag of Komi.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Комі]]''' |- | [[Файл:Flag of Nenets Autonomous District.svg|22пкс]] '''[[Ненецкая аўтаномная акруга]]''' |- | [[Файл:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Архангельская вобласьць]]''' (часткова) |- | 8 | [[Файл:Flag_of_Udmurtia.svg|22пкс]] '''[[Удмуртыя]]''' | [[Файл:Flag_of_Udmurtia.svg|22пкс]] '''[[Удмуртыя]]''' |- | 9 | [[Файл:Erzya Flag.svg|22пкс]] '''[[Эрзянь Мастор]]''' | [[Файл:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|22пкс]] '''[[Ніжагародзкая вобласьць]]''' |- | rowspan=2 | 10 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of Veliky Novgorod (1994).svg|22пкс]] '''[[Наўгародзкая рэспубліка]]''' | [[Файл:Flag of Novgorod Oblast.svg|22пкс]] '''[[Наўгародзкая вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|22пкс]] '''[[Валагодзкая вобласьць]]''' (часткова) |- | 11 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Цьвер]]''' | [[Файл:Flag of Tver Oblast.svg|22пкс]] '''[[Цьвярская вобласьць]]''' |- | rowspan=9 | 12 | rowspan=9 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Фэдэрацыя Залесьсе]]''' | [[Файл:Flag of Moscow, Russia.svg|22пкс]] '''[[Масква]]''' |- | [[Файл:Flag of Moscow oblast.svg|22пкс]] '''[[Маскоўская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|22пкс]] '''[[Валагодзкая вобласьць]]''' (часткова) |- | [[Файл:Flag of Ivanovo Oblast.svg|22пкс]] '''[[Іванаўская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Kostroma Oblast.svg|22пкс]] '''[[Кастрамская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Kirov Region.svg|22пкс]] '''[[Кіраўская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Ryazan Oblast.svg|22пкс]] '''[[Разанская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Vladimir Oblast.svg|22пкс]] '''[[Уладзімерская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|22пкс]] '''[[Яраслаўская вобласьць]]''' |- | rowspan=6 | 13 | rowspan=6 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Злучаныя Штаты Сібіры]]''' | [[Файл:Flag of Irkutsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Іркуцкая вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Kemerovo Oblast.svg|22пкс]] '''[[Кемераўская вобласьць]]''' |- | [[Файл:KrasnoyarskKray-Flag.svg|22пкс]] '''[[Краснаярскі край]]''' |- | [[Файл:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Новасібірская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Omsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Омская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Tomsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Томская вобласьць]]''' |- | rowspan=2 | 14 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of Sakha.svg|22пкс]] '''[[Якутыя|Рэспубліка Саха]]''' | [[Файл:Flag of Sakha.svg|22пкс]] '''[[Якутыя]]''' |- | [[Файл:Flag of Magadan Oblast.svg|22пкс]] '''[[Магаданская вобласьць]]''' |- | 15 | [[Файл:Flag of Chuvashia.svg|22пкс]] '''[[Чувашыя]]''' | [[Файл:Flag of Chuvashia.svg|22пкс]] '''[[Чувашыя]]''' |- | 16 | [[Файл:Flag of Mordovia.svg|22пкс]] '''[[Мардовія|Мокшань Мастор]]''' | [[Файл:Flag of Mordovia.svg|22пкс]] '''[[Мардовія]]''' |- | rowspan=2 | 17 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Б'ярмія]]''' | [[Файл:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Архангельская вобласьць]]''' (часткова) |- | [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|22пкс]] '''[[Валагодзкая вобласьць]]''' (часткова) |- | rowspan=2 | 18 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Калмыкія|Айратская Рэспубліка]]''' | [[Файл:Flag of Kalmykia.svg|22пкс]] '''[[Калмыкія]]''' |- | [[Файл:Flag of Astrakhan Oblast.svg|22пкс]] '''[[Астраханская вобласьць]]''' |- | 19 | [[Файл:Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|22пкс]] '''[[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя]]''' | [[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|22пкс]] '''[[Чачэнія|Чачэнская Рэспубліка]]''' |- | rowspan=4 | 20 | rowspan=4 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Уральская Рэспубліка]]''' | [[Файл:Flag of Kurgan Oblast.svg|22пкс]] '''[[Курганская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Perm Krai.svg|22пкс]] '''[[Пермскі край]]''' |- | [[Файл:Flag of Sverdlovsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Сьвярдлоўская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Чалябінская вобласьць]]''' |- | 21 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Казакія]]''' | [[Файл:Flag of Rostov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Растоўская вобласьць]]''' (часткова) |- | rowspan=3 | 22 | rowspan=3 | [[Файл:Flag of Adygea.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Чаркесія]]''' | [[Файл:Flag of Adygea.svg|22пкс]] '''[[Адыгея]]''' |- | [[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|22пкс]] '''[[Карачаева-Чаркесія]]''' |- | [[Файл:Flag of Krasnodar Krai.svg|22пкс]] '''[[Краснадарскі край]]''' (часткова) |- | rowspan=2 | 23 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Нагайская Рэспубліка]]''' | [[Файл:Flag of Volgograd Oblast.svg|22пкс]] '''[[Валгаградзкая вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Saratov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Саратаўская вобласьць]]''' (часткова) |- | rowspan=2 | 24 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of North Ossetia.svg|22пкс]] '''[[Ірыстон]]''' | [[Файл:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|22пкс]] '''[[Кабардзіна-Балкарыя]]''' |- | [[Файл:Flag of North Ossetia.svg|22пкс]] '''[[Паўночная Асэтыя]]''' |- | 25 | [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|22пкс]] '''[[Інгушэтыя]]''' | [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|22пкс]] '''[[Інгушэтыя]]''' |- | 26 | [[Файл:Flag of Pskov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Пскоўская Рэспубліка]]''' | [[Файл:Flag of Pskov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Пскоўская вобласьць]]''' |- | 27 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Марый Эл]]''' | [[Файл:Flag of Mari El.svg|22пкс]] '''[[Марый Эл]]''' |- | 28 | [[Файл:Flag of Tuva.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Тува]]''' | [[Файл:Flag of Tuva.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Тува]]''' |- | rowspan=2 | 29 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Камчатка й Чукотка]]''' | [[Файл:Flag of Kamchatka Oblast.svg|22пкс]] '''[[Камчацкі край]]''' |- | [[Файл:Flag of Chukotka.svg|22пкс]] '''[[Чукоцкая аўтаномная акруга]]''' |- | rowspan=3 | 30 | rowspan=3 | [[Файл:Flag of Yugra.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Югра-Цюмень]]''' | [[Файл:Flag of Yugra.svg|22пкс]] '''[[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра]]''' |- | [[Файл:Flag of Tyumen Oblast.svg|22пкс]] '''[[Цюменская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|22пкс]] '''[[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга]]''' |- | 31 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Канфэдэрацыя Дагестан]]''' | [[Файл:Flag of Dagestan.svg|22пкс]] '''[[Дагестан]]''' (часткова) |- | 32 | [[Файл:Flag of Murmansk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Каландыя]]''' | [[Файл:Flag of Murmansk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Мурманская вобласьць]]''' |- | 33 | [[Файл:Ethnic flag of the Balkar and Karachay peoples (Karachay-Balkaria).svg|22пкс]] '''[[Карачаева-Балкарыя]]''' | [[Файл:Flag of Stavropol Krai.svg|22пкс]] '''[[Стаўрапольскі край]]''' |- | rowspan=2 | 34 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of Altai Republic.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Алтай]]''' | [[Файл:Flag of Altai Republic.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Алтай]]''' |- | [[Файл:Flag of Altai Krai.svg|22пкс]] '''[[Алтайскі край]]''' |- | 35 | [[Файл:Flag of Smolensk Republic.png|22пкс]] '''[[Смаленская рэспубліка|Смаленская Рэспубліка]]''' | [[Файл:Flag of Bryansk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Бранская вобласьць]]''' | [[Файл:Flag of Smolensk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Смаленская вобласьць]]''' |- | 36 | [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|22пкс]] '''[[Башкартастан]]''' | [[Файл:Flag_of_Bashkortostan.svg|22пкс]] '''[[Башкартастан]]''' |- | 37 | [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|22пкс]] '''[[Татарстан]]''' | [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|22пкс]] '''[[Татарстан]]''' |- | rowspan=2 | 38 | rowspan=2 | [[Файл:Flag of Buryatia.svg|22пкс]] '''[[Буратыя]]''' | [[Файл:Flag of Buryatia.svg|22пкс]] '''[[Буратыя]]''' |- | [[Файл:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|22пкс]] '''[[Забайкальскі край]]''' |- | 39 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Кумукія]]''' | [[Файл:Flag of Dagestan.svg|22пкс]] '''[[Дагестан]]''' (часткова) |- | 40 | [[Файл:Flag of Khakassia.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Хакасія]]''' | [[Файл:Flag of Khakassia.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Хакасія]]''' |- | rowspan=5 | 41 | rowspan=5 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Ціхаакіянская Фэдэрацыя]]''' | [[Файл:Flag of Amur Oblast.svg|22пкс]] '''[[Амурская вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|22пкс]] '''[[Габрэйская аўтаномная вобласьць]]''' |- | [[Файл:Flag of Primorsky Krai.svg|22пкс]] '''[[Прыморскі край]]''' |- | [[Файл:Flag of Sakhalin Oblast.svg|22пкс]] '''[[Сахалінская вобласьць]]''' (часткова) |- | [[Файл:Flag of Khabarovsk Krai.svg|22пкс]] '''[[Хабараўскі край]]''' |} == Глядзіце таксама == * [[Зьезд паняволеных народаў Расеі]] * [[Путін — хуйло!]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Парады артыкулу|артаграфія|няма катэгорыяў}} j5yz0mc10ja78eb36n2125z4l49051k Удалая лічба Слэвіна 0 273014 2692414 2629986 2026-09-25T07:25:02Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692414 wikitext text/x-wiki {{Фільм | выява = Удалая лічба Слэвіна.jpg }} '''«Уда́лая лі́чба Слэ́віна»''' ({{мова-en|Lucky Number Slevin}}) — нэануарны фільм 2006 году рэжысэра [[Пол Макгіган|Пола Макгігана]]. Сцэнар да фільму напісаў [[Джэйсан Сьмілавіч]]<ref>[https://catalog.afi.com/Film/63928-LUCKY-NUMBERSLEVIN «Lucky Number Slevin (2006)»]. AFI Catalog of Feature Films.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230409074625/https://www.bbfc.co.uk/release/lucky-number-slevin-film-qxnzzxq6vlgtodm5ota1 «Lucky Number Slevin»]. British Board of Film Classification.</ref>. Галоўныя ролі выканалі [[Джош Гартнэт]], [[Морган Фрымэн]], [[Бэн Кінгсьлі]], [[Люсі Лью]], [[Стэнлі Туччы]] і [[Брус Ўіліс]]. Дзея фільму круціцца вакол нявіннага чалавека, якога ўцягнулі у вайну паміж двума суперніцкімі злачыннымі кланамі ў Нью-Ёрку. == Зьмест == {{Раскрыцьцё сюжэту}} Два бухгальтары, якія вядуць справы ў незаконных спартовых стаўках, робяцца ахвярамі невядомых забойцаў. Затым на аўтобусным вакзале да маладога чалавека ([[Сэм Джагер]]) пад’язджае на вазку чалавек зь мянушкай Гудкэт ([[Брус Ўіліс]]). Ён распавядае хлопцу гісторыю пра Макса (Скот Гібсан), які два дзесяцігодзьдзі таму пазычыў у злачынцаў грошы на стаўку. Як выяўляецца, Макс атрымаў паведамленьне аб дамоўленасьці наступнага забегу, дзе адзін з коняў мусіць здабыць перамогу. Гэтыя зьвесткі былі выпадкова падслуханыя ў размове паміж злачынацамі. Неўзабаве конь памёр падчас гонкі, а кіраўнікі мафіі вырашылі забіць Макса і ўсю ягоную сям’ю, якая складалася з жонкі і сына, каб больш аніхто ня спрабаваў рабіць стаўкі на дамоўленыя вынікі. Пасьля расповяду Гудкэт забівае хлопца і валочыць ягонае цела ў цяжкавік. Тым часам Слэвін Келеўра ([[Джош Гартнэт]]) прыязджае ў кватэру свайго сябра Ніка Фішэра ў [[Нью-Ёрк]], але самога хлопца ў хаце няма. Да Слэвіна прыходзіць суседка Ніка Ліндсі ([[Люсі Лью]]), якая дзівіцца зьнікненьню Ніка. Яна мяркуе, што Нік мажліва зьнік, і кажа, што пасьля працы хоча зрабіць зь Нікам уласнае расьсьледваньне ягонага зьнікненьня. Па ейным сыходзе Слэвіна выкрадаюць два памагатыя злачынца зь мянушкай Бос ([[Морган Фрымэн]]). Слэвін спрабуе распавесьці, што ён ня Нік, але Бос загадвае яму вярнуць вялікую пазыку на азартныя гульні альбо забіць сына свайго суперніка Рабіна ([[Бэн Кінгсьлі]]). Бос лічыць, што Рабін нясе адказнасьць за забойства ягонага сына. Слэвін вяртаецца ў кватэру, але яго зноў выкрадаюць, на гэты раз два з габрэя, памагатых Рабіна. Як і папярэднік, ён таксама лічыць, што Слэвін ёсьць Нікам, а таксама патрабуе ад яго вяртання вялікай запазычанасьці на азартныя гульні. Пасьля некаторага часу Слэвін згаджаецца забіць Рабінава сына Іцгака (Майкл Рубэнфэлд), які ёсьць гомасэксуалістам. Адначасна з гэтым, становіцца вядома, што за выкраданьнямі Слэвіна адказны Гудкэт, які кожнага з босаў вымусіў запатрабаваць з хлопца грошы. Згодна з плянам Слэвін мусіць забіць Іцгака у ягонай кватэры, а потым Гудкэт заб’е Слэвіна, каб абставіць усё як самагубства палюбоўнікаў. Усё гэта цікавіць сьледчага Брыкоўскага ([[Стэнлі Туччы]]), які назірае за будынкамі Боса і Рабіна. Ён даведваецца, што Гудкэт вярнуўся ў горад пасьля доўгай адсутнасьці, і лічыць, што Слэвін неяк зьвязаны з Гудкэтам, Босам і Рабінамі. Выдаючы сябе за гомасэксуаліста Слэвін трапляе да хаты Іцгака і забівае яго, а Гудкэт забівае целаахоўнікаў сына Рабіна. Слэвін і Гудкэт выкрадаюць Рабіна і Боса. Зьдзіўленыя злачынцы не разумеюць, хто такі Слэвін і навошта ён іх выкраў, на што хлопец распавядае, што ён, насамрэч, ёсьць сынам Макса, якога два дзесяцігодзьдзі таму забілі Рабін і Бос. Слэвін забівае злачынцаў. Пазьней Брыкоўскі атрымлівае паведамленьне ад свайго боса, які ўзгадаў, што некалі расьсьледваў справу Макса і ўзгадаў, што мянушка каня, на ягона небарака зрабіў стаўку, была Слэвін. У самаходзе Брыкоўскі зьяўляецца Слэвін, які забівае Брыкоўскага. Справа ў тым, што Брыкоўскі сам раней рабіў стаўкі на грошы Рабіна і Боса, і таму быў ім вінны. Каб спліціць пазыку, тады двацацць гадоў таму ён забіў жонку Макса. Выкрываецца, што сам Гудкэт мусіў забіць хлопчыка сына Макса, але пашкадаваў яго і забраў сабе на гадаваньне. {{Раскрыцьцё сюжэту|канец}} == Крытыка == Фільм атрымаў зьмяшаныя водгукі. На агрэгатары аглядаў [[Rotten Tomatoes]] фільм мае ўхваленьне ў 52% зь сярэднім рэйтынгам 5,9/10, базуючыся на 153 рэцэнзіях крытыкаў. На іхную думку, фільм зашмат спрабуе быць такім жа разумным як і «Крымінальнае чытво», але ягоны сюжэт здаецца зусім перакручаным, а пэрсанажы празьмерна стылізаванымі. [[Metacritic]] надаў фільму сярэднеўзважаныя 53 балы з 100 магчымых, палягаючы на 36 рэцэнзіях кінакрытыкаў, што сьведчыць пра ў цэлым зьмяшаныя і прахалодныя водгукі. Гледачы, апытаныя [[CinemaScore]], надалі фільму адзнаку B+ паводле шкалы ад А да F. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{IMDb твор|0425210}} * {{Rotten tomatoes|lucky_number_slevin}} * {{Metacritic фільм|lucky-number-slevin}} [[Катэгорыя:Фільмы 2006 году]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2006 году]] [[Катэгорыя:Брытанскія фільмы]] [[Катэгорыя:Брытанскія фільмы 2006 году]] [[Катэгорыя:Нямецкія фільмы]] [[Катэгорыя:Нямецкія фільмы 2006 году]] [[Катэгорыя:Канадзкія фільмы]] [[Катэгорыя:Канадзкія фільмы 2006 году]] [[Катэгорыя:Фільмы Пола Макгігана]] [[Катэгорыя:Драматычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Драматычныя фільмы 2006 году]] [[Катэгорыя:Брытанскія драматычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Канады]] [[Катэгорыя:Нямецкія фільмы-драмы]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 2006 году]] [[Катэгорыя:Брытанскія крымінальныя фільмы]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы Канады]] [[Катэгорыя:Нямецкія крымінальныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра азартныя гульні]] [[Катэгорыя:Фільмы пра забойства]] [[Катэгорыя:Фільмы пра мафію]] [[Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Alliance Films]] [[Катэгорыя:Фільмы Metro-Goldwyn-Mayer]] 7rzh3zsosk2apiaoz5mebqak7o7nu64 Робін Кох 0 279367 2692382 2623195 2026-09-24T22:19:52Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692382 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Робін Кох''' ({{мова-de|Robin Koch}}; {{Н}} 17 ліпеня 1996 году) — нямецкі футбаліст, цэнтральны абаронца франкфурцкага клюбу «[[Айнтрахт Франкфурт|Айнтрахту]]» і нацыянальнай [[зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыны]]. Акрамя пазыцыі абаронцы, таксама часам выконвае абавязкі паўабаронцы абарончага пляну. == Кар’ера == Пачынаў кар’еру ў трырскім «[[Айнтрахт Трыр|Айнтрахту]]». Пасьля далучыўся да роднага «[[Кайзэрсьляўтэрн (футбольны клюб)|Кайзэрсьляўтэрну]]», дзе калісьці пачынаў футбольнае навучаньне, перш чым пераехаць у [[Трыр]]. У жніўні 2017 году далучыўся да «[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбургу]]» з [[Бундэсьліга|Бундэсьлігі]]. У найвышэйшым дывізіёне 22 кастрычніка таго ж году ў матчы супраць бэрлінскай «[[Гэрта Бэрлін|Гэрты]]». Першы гол здабыў у матчы супраць франкурцкага «[[Айнтрахт Франкфурт|Айнтрахту]]» у студзенні 2018 году. У 2020 годзе далучыўся да ангельскага «[[Лідс Юнайтэд]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20210127135439/https://www.leedsunited.com/news/team-news/26963/leeds-united-seal-deal-for-robin-koch «Leeds United seal deal for Robin Koch»]. Leeds United.</ref>, які толькі вярнуўся ў [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-Лігу]] пасьля доўгай адсутнасьці ў элітным дывізіёне. У ліпені 2023 году на правах арэнды вярнуўся на радзіму, дзе гуляў за франкфурцкі «Айнтрахт». 9 студзеня 2024 году ягоны кантракт зь Лідсу быў цалкам выкуплены нямецкім клюбам<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/67923498 «Robin Koch: Leeds United defender signs permanent Eintracht Frankfurt deal»]. BBC Sport.</ref>, але ён пачаў дзеіць толькі ўлетку 2024 году. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Кох у складзе [[Зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыны]] на [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіянатах Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Нямеччына}}; |Нямеччына на ЧЭ-2020 |Нямеччына на ЧЭ-2024 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кох, Робін}} [[Катэгорыя:Нямецкія футбалісты]] 0yo7j0vjss0fsdgsfn3rjxspcvt1q8e Нікалае Чукэ 0 281820 2692285 2503600 2026-09-24T15:12:38Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692285 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Нікала́е Чу́кэ''' ({{мова-ro|Nicolae Ciucă}}; {{Н}} 7 лютага 1967 году, [[Пленіца]], [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія]]) — [[Румынія|румынскі]] вайсковы і палітычны дзяяч. Чукэ выконваў абавязкі [[Прэм’ер-міністар Румыніі|прэм’ер-міністра Румыніі]] з 7 па 23 сьнежня 2020 году, а таксама працаваў прэм’ер-міністрам з 25 лістапада 2021 году па 12 чэрвеня 2023 году<ref name="government">[http://russian.people.com.cn/n3/2021/1126/c31520-9924871.html Новы ўрад Румыніі прыведзены да прысягі]{{ref-ru}}</ref><ref name="politico">{{Cite web |date=2021-11-25 |title=Romanian parliament elects Nicolae Ciucă as prime minister|url=https://www.politico.eu/article/nicolae-ciuca-romania-prime-minister-national-liberal-party-social-democratic-party/|accessdate=2021-11-25|first=Matei|last=Rosca|website=[[Politico]]}}</ref>. Браў удзел у некалькіх войнах, у тым ліку [[Ірацкая вайна|ў Іраку]]. З 2015 па 2019 гады быў начальнікам румынскага генэральнага штабу. З 4 лістапада 2019 году па 25 лістапада 2021 году займаў пасаду міністра абароны Румыніі. == Біяграфія == У 1985 годзе ў [[Краёва|Краёве]] скончыў вайсковы ліцэй імя [[Тудар Уладымірэску|Тудара Уладымірэску]] і Акадэмію сухаземных войскаў імя Нікалае Бэлчэску ў [[Сыбіў]] ў 1988 годзе. За часам сваёй вайсковай кар’еры браў удзел у місіях у [[Аўганістан]]е, [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі і Герцагавіне]] і [[Ірак]]у. З 2001 па 2004 гады быў камандзірам 26-га пяхотнага батальёна (таксама вядомага як «Чырвоныя Скарпіёны»), зь якім браў удзел у [[Апэрацыя «Несакрушальная свабода»|апэрацыі «Несакрушальная свабода»]] ў Аўганістане і [[Італьянскі вайсковы кантынгент у Іраку|апэрацыі Старажытны Бабілён]] у Іраку. У траўні 2004 году ў [[Эн-Насырыя|Эн-Насырыі]] ачоліў войска ў першай бітве, у якой румынскія жаўнеры ўпершыню з часоў [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] актыўна ўдзельнічалі<ref name=":0">{{cite news|url=https://www.hotnews.ro/stiri-defense-23444682-cine-este-nicolae-ciuca-propus-ministrul-apararii-militar-cariera-cunoscut-generalul-desertului-condus-irak-prima-batalie-soldatilor-romani-dupa-doilea-razboi-mondial.htm|title=Cine este Nicolae Ciucă, propus ministrul Apărării: militar de carieră, cunoscut ca "generalul deșertului", a condus în Irak prima bătalie a soldaților români după al doilea război mondial|first=Victor|last=Cozmei|newspaper=[[Hotnews.ro]]|date=24 кастрычніка 2019|language=ro|author=|website=}}</ref>. 25 кастрычніка 2010 году атрымаў чын генэрала<ref name=":0" /><ref name=":1">{{cite news|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/klaus-iohannis-a-semnat-decretul-privind-trecerea-in-rezerva-a-lui-nicolae-ciuca-1207962|title=Klaus Iohannis a semnat decretul privind trecerea în rezervă a generalului Nicolae Ciucă, propus ministru al Apărării|newspaper=[[Digi24]]|date=28 кастрычніка 2019|language=ro|author=|website=}}</ref>. У 2015 годзе Чукэ быў прызначаны начальнікам Генэральнага штабу<ref name=":2">{{cite news|url=https://www.libertatea.ro/stiri/cine-este-nicolae-ciuca-ministrul-apararii-guvernul-orban-2791648|title=Cine este Nicolae Ciucă, ministrul Apărării Naţionale. Militarul cu cel mai mare grad din Armată, este generalul român care a condus personal o misiune de luptă, în Irak|first=Valentina|last=Postelnicu|newspaper=[[Libertatea]]|date=5 лістапада 2019|language=ro|author=|website=}}</ref>. У 2018 годзе прэзыдэнт краіны [[Кляўс Яганіс]] перапрызначыў яго на гэты пост<ref name=":0" /><ref name=":2" />, што прывяло да канфлікту між прэзыдэнтам, прэм’ер-міністрам [[Віярыка Дэнчылэ|Віярыкай Дэнчылэ]], і тагачасным міністрам абароны Габріелем-Бэніямінам Лешам, які меў намер зьмяніць сваю пасаду<ref name=":2" />. 4 лістапада 2019 году на прапанову Нацыянальна-лібэральнай партыі стаў міністрам абароны Румыніі<ref>{{cite news|url=https://www.defense.ro/generalul-locotenent-daniel-petrescu-noul-sef-al-statului-major-al-apararii|title=Generalul-locotenent Daniel Petrescu, noul șef al Statului Major al Apărării|publisher=[[Міністэрства нацыянальнай абароны Румыніі|Ministry of National Defence]]|date=29 лістапада 2019|language=ro|author=|website=}}</ref>. У кастрычніку 2020 году ўступіў у Нацыянальна-лібэральную партыю, каб балятавацца у Сэнат Румыніі на наступных парлямэнцкіх выбарах<ref>{{cite news|url=https://www.digi24.ro/alegeri-parlamentare-2020/ministrul-apararii-nicolae-ciuca-s-a-inscris-in-pnl-si-va-candida-pentru-senat-1386599|title=Ministrul apărării, Nicolae Ciucă, s-a înscris în PNL și va candida pentru Senat|publisher=Digi24|date=18 кастрычніка 2020|language=ro|author=|website=}}</ref>. 7 сьнежня 2020 году, пасьля адстаўкі прэм’ер-міністра [[Людавік Орбан|Людавіка Орбана]], Кляўс Яганіс прызначыў Чукэ выконваючым абавязкі прэм’ер-міністра. Ён кіраваў часовым урадам, пакуль згодна з вынікамі [[Парлямэнцкія выбары ў Румыніі 2020 году|парлямэнцкіх выбараў 2020 году]] ня быў сфармаваны новы ўрад [[Фларын Кыцу|Фларына Кыцу]]<ref>{{cite news|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/nicolae-ciuca-a-fost-numit-prim-ministru-interimar-1414138|title=Nicolae Ciucă a fost numit prim-ministru interimar|publisher=Digi24|date=7 снежня 2020|language=ro}}</ref>. Падчас прэм’ерства Чукэ Румынія перажыла дэмакратычны адкат<ref>[https://freedomhouse.org/country/romania/nations-transit/2022 «Romania: Nations in Transit 2022 Country Report»]. Freedom House.</ref>. Пры гэтым часопіс ''[[The Economist]]'' улучыў краіну ў сьпіс дэмакратым ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] на апошнае месца<ref>[https://web.archive.org/web/20250603034622/https://www.romania-insider.com/romania-last-eu-countries-economist-democracy-index «Romania, last among EU countries in the Economist's annual Democracy Index»]. The Economist.</ref>, нават ніжэй Вугоршчыны [[Віктар Орбан|Віктара Орбана]]<ref>[https://www.fanatik.ro/romania-cea-mai-slaba-democratie-din-uniunea-europeana-societatea-noastra-este-prinsa-intr-un-cerc-vicios-20300534 «România, cea mai slabă democrație din Uniunea Europeană. „Societatea noastră este prinsă într-un cerc vicios“»]. Fanatik.ro.</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае адно дзіця. Размаўляе па-ангельску ды па-румынску<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Прэм’ер-міністры Румыніі}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чукэ, Нікалае}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Румыніі]] [[Катэгорыя:Міністры абароны Румыніі]] i35awgw6hu7il3cz6a0uthyb21xdp8v Расмус Далін 0 282766 2692377 2608643 2026-09-24T22:04:50Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692377 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Расмус Далін |Клюб = [[Бафала Сэйбрз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Лідчэпінг (хакейны клюб)|Лідчэпінг]] * [[Фрэлюнда Гётэборг|Фрэлюнда]] }} |Пачатак кар’еры = 2016 |Драфт НХЛ = 1 |Год драфту = 2018 |Клюб драфту = [[Бафала Сэйбрз]] }} '''Ра́смус Да́лін''' ({{мова-sv|Rasmus Dahlin}}; {{Н}} 13 красавіка 2000 году) — швэдзкі хакеіст, абаронца і альтэрнатыўны капітан клюбу «[[Бафала Сэйбрз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2018 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] у першым раўндзе клюбам «Бафала Сэйбрз» пад першым нумарам. == Кар’ера == [[Файл:Rasmus Dahlin.jpg|значак|зьлева|Далін у швэдры «Фрэлюнды» ў 2018 годзе.]] Пасьля ўступнага сэзону ў маленькім клюбам «[[Лідчэпінг (хакейны клюб)|Лідчэпінг]]» прыяднаўся да клюбу «[[Фрэлюнда Гётэборг|Фрэлюнда]]». Дэбютаваў у швэдзкай лізе 12 лістапада 2016 году ў матчы супраць «[[Карльсруна (хакейны клюб)|Карльсруны]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20161123211515/http://www.shl.se/gamecenter/qRh-1Fv8Vz4vp/articles/post «Frölunda ny serieledare»]. Swedish Hockey League</ref>. Напярэдадні драфту НХЛ у 2018 годзе Далін лічыўся галоўным актывам. Яго апісвалі як разумнага двухбаковага абаронцу з выдатным наборам інструмэнтаў, улучна з коўзаньнем, валоданьнем шайбай, добрым бачаньнем пляцоўкі, інтэлектам і ўдарам. Дэн Мар з [[Цэнтральнае скаўцкае бюро|Цэнтральнага скаўцкага бюро]] [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] ахарактарызаваў яго як выключна таленавітага юнака, які здолее дадаць любому клюбу моцы такім жа чынам, як то [[Эрык Карльсан]] і [[Віктар Гэдман]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180417105214/https://www.nhl.com/news/rasmus-dahlin-tops-nhl-central-scoutings-international-skaters-2018-nhl-draft-rankings/c-297964688 «Dahlin tops Central Scouting’s final ranking of International skaters»]. NHL.</ref>. 22 чэрвеня 2018 году Далін быў задрафтаваны першым нумарам клюбам «[[Бафала Сэйбрз]]»<ref>[http://www.espn.com.au/nhl/story/_/id/23878724/buffalo-sabres-select-swedish-defenseman-rasmus-dahlin-first-overall-pick-nhl-draft «Buffalo Sabres select Swedish defenseman Rasmus Dahlin first overall»]. ESPN.</ref>. Ён быў другім швэдзкім гульцом пасьля [[Матс Сундын|Матса Сундына]], які быў задрафтаваны пад першым нумарам. 9 ліпеня склаў з клюбам трохгадовую ўмову<ref>[https://web.archive.org/web/20180709185256/https://www.nhl.com/sabres/news/buffalo-sabres-sign-rasmus-dahlin-entry-level-contract/c-299439040 «Sabres sign Dahlin to entry-level contract»]. NHL.</ref>. Поруч з дружынай правёў перадсэзонны збор ды дэбютаваў у складзе амэрыканскай каманды 4 кастрычніка ў матчы супраць «[[Бостан Бруінз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20201030082356/https://www.nhl.com/news/boston-bruins-buffalo-sabres-game-recap/c-300639282 «Bruins shut out Sabres, spoil Dahlin debut»]. NHL</ref>. Свой першы гол закінуў 13 кастрычніка ў браму «[[Арызона Каётыз|Арызоны Каётыз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20181014065952/https://www.nhl.com/news/buffalo-sabres-arizona-coyotes-game-recap/c-300904190 «Dahlin scores first NHL goal, Sabres blank Coyotes»]. NHL.</ref>. 9 лютага 2019 году пасьля перамогі над «[[Дэтройт Рэд Ўінгс]]» Далін стаў пятым абаронцам у гісторыі НХЛ, які набраў 30 пунктаў да 19 гадоў<ref>[https://www.nhl.com/news/detroit-red-wings-buffalo-sabres-game-recap/c-304651392 «Sabres score three times in second period, defeat Red Wings»]. NHL.</ref>. 22 верасьня 2021 году Далін узгодніў новы трохгадовы кантракт з «Сэйбрз» на 18 мільёнаў даляраў. Дзякуючы добраму [[НХЛ 2021—2022 гадоў|сэзону 2021—2022 гадоў]], быў абраны на [[Матч усіх зорак НХЛ]] 2022 году. 9 кастрычніка 2023 году швэд падпісаў новы кантракт з клюбам, паводле якога мусіць зарабіць 88 мільёнаў даляраў<ref>[https://www.nhl.com/sabres/news/buffalo-sabres-sign-defenseman-rasmus-dahlin-eight-year-contract-extension-october-9-2023 «Sabres sign Dahlin to 8-year contract extension»]. NHL.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Далін, Расмус}} [[Катэгорыя:Швэдзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Швэцыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лідчэпінг»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Фрэлюнда» Гётэборг]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бафала Сэйбрз»]] q5a5rsa850ni84mkn8pln331ruvf8gs Трэвар Зэграс 0 282780 2692405 2638509 2026-09-25T06:43:18Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692405 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Трэвар Зэграс |Клюб = [[Філадэлфія Флаерз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Сан-Дыега Галз]] * [[Анагайм Дакс]] }} |Пачатак кар’еры = 2021 |Драфт НХЛ = 9 |Год драфту = 2019 |Клюб драфту = [[Анагайм Дакс]] }} '''Трэ́вар Зэ́грас''' ({{мова-en|Trevor Zegras}}; {{Н}} 20 сакавіка 2001 году) — амэрыканскі хакеіст, цэнтральны нападнік клюбу «[[Філадэлфія Флаерз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2019 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Анагайм Дакс]]» у першым раўндзе пад агульным 9 нумарам. На студэнцкім узроўні абараняў колеры [[Бостанскі ўнівэрсытэт|Бостанскага ўнівэрсытэту]]. == Кар’ера == Пачынаў займацца хакеем у [[Нью-Ёрк]]у, дзе таксама браў удзел у юнацкіх і юніёрскіх лігах. Быў заўзятарам клюбу «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]»<ref>[https://www.si.com/hockey/news/trevor-zegras-is-ready-for-the-big-time «Trevor Zegras is Ready for the Big Time»]. Sports Illustrated.</ref>. Гуляючы ў [[Хакейная ліга ЗША|Хакейнай лізе ЗША]], быў заўважаны клюбамі НХЛ. У выніку быў задрафтаваны ў 2019 годзе ў першым раўндзе пад агульным дзевятым нумарам клюбам «Анагайм Дакс»<ref>[https://web.archive.org/web/20230212140142/https://www.nhl.com/ducks/news/gary-zegras-sees-son-trevor-fulfill-lifelong-dream/c-307965508 «Gary Zegras Sees Son Trevor Fulfill Lifelong Dream»]. NHL.</ref>. Не зважаючы на тое, што гулец мог далучыцца да структуры вялікага клюбу, Зэграс, кіруючыся сваімі абавязацельствамі, далучыўся да каманды [[Бостанскі ўнівэрсытэт|Бостанскага ўнівэрсытэту]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230212141036/https://www.nhl.com/blackhawks/news/blackhawks-draft-resume-trevor-zegras/c-307853002 «Blackhawks Draft Resume: Trevor Zegras»]. NHL.</ref>. [[Файл:Trevor Zegras 2022.jpg|значак|зьлева|Зэграс у швэдры «Анагайм Дакс» у 2022 годзе.]] Зэграс афіцыйна завяршыў сваю студэнцкую кар’еру 27 сакавіка 2020 году, склаўшы трохгадовы кантракт пачаткоўца з «Анагайм Дакс»<ref>[https://web.archive.org/web/20200327211821/https://www.nhl.com/ducks/news/ducks-sign-zegras-to-entry-level-contract/c-316421628 «Ducks Sign Zegras to Entry-Level Contract»]. NHL.</ref>. Па падпісаньні кантракту маладзён быў пераведзены ў фарм-клюб «[[Сан-Дыега Галз]]», які спаборнічаў у [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лізе]], дзе згуляў частку [[АХЛ 2020—2021 гадоў|сэзону 2020—2021 гадоў]]<ref name="sandiegogulls">[https://www.sandiegogulls.com/news/detail/anaheim-ducks-recall-trevor-zegras-from-san-diego-gulls «Ducks recall Zegras from San Diego»]. San Diego Gulls.</ref>. 5 лютага 2021 году Зэграс дэбютаваў на прафэсійным узроўні ў складзе «Галз» і адзначыўся голам і двума выніковымі перадачамі ў пераможным матчы зь лікам 4:1 над «[[Бэйкерсьфілд Кондарз]]»<ref>[https://theahl.com/stats/game-center/1022053 «Game summary: Bakersfield at San Diego, February 5, 2021»]. AHL.</ref>. У канцы лютага быў адкліканы у каманду НХЛ<ref name="sandiegogulls"/>, у складзе якой запачаткаваў выступы ў НХЛ матчам 22 лютага супраць «[[Арызона Каётыз|Арызоны Каётыз]]»<ref>[https://www.ocregister.com/2021/02/22/ducks-squander-3-goal-lead-to-coyotes-in-trevor-zegras-nhl-debut/ «Ducks squander 3-goal lead in Trevor Zegras’ NHL debut, lose to Coyotes»]. Orange County Register.</ref>. Празь некалькі гульняў, 18 сакавіка 2021 году, Зэграс закінуў сваю першую шайбу ў браму [[Эйдын Гіл|Эйдына Гіла]], які абараняў колеры «Арызоны Каётыз». У выніку Зэграсавы клюб здабыў перамогу зь лікам 3:2 у авэртайме. Згуляўшы 24 матчы хакеіст вярнуўся ў «Сан-Дыега Галз», дзеля атрыманьня патрэбнага досьведу. Падчас трэнаваньня перад [[НХЛ 2021—2022 гадоў|сэзонам 2021—2022 гадоў]] Зэграс замацаваўся на пазыцыі цэнтральнага нападніка<ref>[https://web.archive.org/web/20230212140142/https://www.nhl.com/news/trevor-zegras-confident-he-can-handle-role-as-anaheim-top-center/c-325984436 «Zegras confident he can handle role as Ducks top center»]. NHL.</ref> ды хутка замацаваўся ў асноўным складзе. Да сьнежня 2021 году ён зарабіў 22 пункты ў 27 гульнях, заняўшы другое месца сярод пачаткоўцаў лігі паводле вынікаў. Сярэдні час на лёдзе гульца складаў блізу 17 хвілінаў<ref>[https://web.archive.org/web/20230506023228/https://www.nhl.com/news/rookie-watch-cole-caufield-trevor-zegras-among-best-born-in-usa/c-328941028 «Rookie Watch: Caufield, Zegras among best born in United States»]. NHL.</ref>. Зэграс завяршыў свой першы паўнавагавы сэзон з 23 галамі і 38 выніковымі перадачамі. У выніку нападнік быў намінаваны на [[Мэмарыяльны трафэй Колдэра]], які прысуджаецца найлепшаму пачаткоўцу году ў НХЛ<ref>[https://www.sportsnet.ca/nhl/article/bunting-zegras-seider-named-finalists-for-calder-trophy/ «Bunting, Zegras, Seider named finalists for Calder Trophy»]. Sportsnet.</ref>, аднак узнагароду атрымаў [[Морыц Зайдэр]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230212131055/https://www.nhl.com/redwings/news/moritz-seider-wins-2022-calder-memorial-trophy/c-334666206 «Moritz Seider captures Calder Memorial Trophy as NHL Rookie of the Year»]. NHL.</ref>. У наступным усьцяж працягваў абараняць колеры каліфарнійскай каманды. Напрыканцы 2023 году выбыў праз траўму на двацацць матчаў<ref>[https://www.nhl.com/news/anaheim-ducks-trevor-zegras-injury-status «Zegras placed on injured reserve by Ducks with lower-body injury»]. NHL.</ref><ref>[https://www.espn.com/nhl/story/_/id/39174593/ducks-trevor-zegras-returning-20-game-absence «Ducks’ Trevor Zegras returning after 20-game absence»]. ESPN.</ref>. 23 чэрвеня 2025 году Зэграса абмянялі ў «[[Філадэлфія Флаерз|Філадэлфію Флаерз]]» на [[Раян Пэйлінг|Раяна Пэйлінга]], абранага ў другім раўндзе драфту 2025 году і на выбар у чацьвертым раўндзе драфту 2026 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/news/trevor-zegras-traded-to-flyers-from-ducks|загаловак=Zegras traded to Flyers by Ducks for Poehling, draft picks|выдавецтва=NHL.com|дата публікацыі=06.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tsn.ca/nhl/anaheim-ducks-trade-f-trevor-zegras-to-philadelphia-flyers-1.2325589|загаловак=Ducks trade F Zegras to Flyers|выдавецтва=TSN|дата публікацыі=06.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Зэграс, Трэвар}} [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Анагайм Дакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Дыега Галз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Філадэлфія Флаерз»]] nk10jnganr7i7wa2eklfl1zhnm4fd9d Павал Давідовіч 0 282924 2692294 2685245 2026-09-24T15:51:49Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692294 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Па́вал Давідо́віч''' ({{мова-pl|Paweł Dawidowicz}}; {{Н}} 20 траўня 1995 году) — польскі футбаліст, цэнтральны і правы абаронца італьянскага клюбу «[[Эляс Вэрона|Вэрона]]» і нацыянальнай [[зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]]. == Кар’ера == Пачаў кар’еру ў гданьскай «[[Лехія Гданьск|Лехіі]]», у складзе якой дэбютаваў 30 траўня 2013 году ў матчы супраць любінскага «[[Заглембе Любін|Заглембе]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20250501113749/https://wybrzeze24.pl/sport/dawidowicz-zadowolony-z-debiutu-w-lechii «Dawidowicz zadowolony z debiutu w Lechii»]. Wybrzeże24.</ref>. У наступным сэзоне [[Польская футбольная экстракляса|Экстраклясы]] быў ужо асноўным гульцом каманды, згуляўшы 32 матчы чэмпіянату. 20 траўня 2014 году падпісаў пяцігадовы кантракт з чэмпіёнам Партугаліі клюбам «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]», але быў пераведзены ў рэзэрвовую каманду<ref>[http://www.slbenfica.pt/noticias/detalhedenoticia/tabid/2788/ArticleId/36541/language/en-US/SL-Benfica-sign-Pawel-Dawidowicz.aspx «SL Benfica sign Pawel Dawidowicz»]. S.L. Benfica.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160504192109/http://www.uefa.com/memberassociations/association=por/news/newsid=2108483.html «Benfica take on Polish prospect Dawidowicz»]. UEFA.</ref>. Да першай каманды гэтак не атрымаў выкліку, але некалькі сэзонаў правёў у арэндах у клюбах «[[Бохум (футбольны клюб)|Бохум]]», «[[Палерма (футбольны клюб)|Палерма]]» і «[[Эляс Вэрона|Вэрона]]». Апошні зь іх увесну 2019 году выкупіў кантракт гульца. У італьянскім клюбе стаў адным з асноўных цэнтральных абаронцаў каманды. Пасьля пэўнай паўзы ў 2025 годзе вярнуўся на радзіму, склаўшы кантракт з «[[Ракаў Чанстахова|Ракавам]]»<ref>[https://weszlo.com/rakow-wzmacnia-linie-obrony-reprezentant-polski-na-celowniku/ Raków wzmacnia defensywę! Reprezentant Polski na celowniku]. Weszlo.</ref><ref>[https://sport.interia.pl/pilka-nozna/ekstraklasa/news-koniec-spekulacji-glosny-powrot-do-ekstraklasy-to-sie-wlasni,nId,22542534 Koniec spekulacji. Głośny powrót do Ekstraklasy. To się właśnie dzieje]. Interia.</ref>. У жніўні 2026 году вярнуўся ў Італію, стаўшы футбалістам «[[Эляс Вэрона|Вэроны]]»<ref>{{Спасылка|дата публікацыі = 2026-08-18 |url = https://sportowefakty.wp.pl/pilka-nozna/1268741/oficjalnie-pawel-dawidowicz-ma-nowy-klub-powrot-do-wloch |загаловак = Oficjalnie: Paweł Dawidowicz ma nowy klub. Powrót do Włoch |выдавец = Sportowefakty |дата доступу = 2026-08-19 |мова = pl}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Давідовіч у складзе [[Зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]] на [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіянатах Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Польшча}}; |Польшча на ЧЭ-2020 |Польшча на ЧЭ-2024 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Давідовіч, Павал}} [[Катэгорыя:Польскія футбалісты]] s69bmansa8ha6ibr0k6anxm8tvbtnan Ондржэй Палат 0 283321 2692290 2655385 2026-09-24T15:41:35Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692290 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Ондржэй Палат |Клюб = [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Норфалк Эдміралз]] * [[Сырак’юз Кранч]] * [[Тампа Бэй Лайтнінг]] * [[Нью-Джэрзі Дэвілз]] }} |Пачатак кар’еры = 2011 |Драфт НХЛ = 208 |Год драфту = 2011 |Клюб драфту = [[Тампа Бэй Лайтнінг]] }} '''Ондржэй Палат''' ({{мова-cs|Ondřej Palát}}; {{Н}} 28 сакавіка 1991 году) — чэскі хакеіст, левы нападнік клюбу «[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]» з Нацыянальнай хакейнай лігі. У 2011 годзе быў задрафтаваны клюбам «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]» пад агульным 208-м нумарам. Поруч з клюбам двойчы здабываў [[Кубак Стэнлі]]. == Кар’ера == [[Файл:Ondrej Palat - Tampa Bay Lightning.jpg|значак|зьлева|Палат у складзе «Тампа Бэй Лайтнінг».]] Выхаванец хакейнай школы гораду [[Фрыдэк-Містэк]], але хутка выправіўся ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночную Амэрыку]]. Гуляючы ў юнацкіх лігах быў заўважаны ў НХЛ, і ўжо на [[Драфт НХЛ 2011|драфце 2011]] году быў абраны клюбам «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]». 10 кастрычніка таго ж году чэх склаў трохгадовы кантракт з «маланкамі»<ref>[https://web.archive.org/web/20111011085753/http://lightning.nhl.com/club/news.htm?id=595294 «Lightning sign Palat»]. NHL.</ref>, але адразу быў накіраваны ў фарм-клюб «[[Норфалк Эдміралз]]», дзеля здабыцьця адпаведнага досьведу. З новым клюбам адразу здабыў [[Кубак Колдэра]]. [[АХЛ 2012—2013 гадоў|Сэзон 2012—2013 гадоў]] правёў у складзе клюбу «[[Сырак’юз Кранч]]» з той жа лігі. 16 сакавіка 2013 году дэбютаваў у НХЛ у матчы супраць «[[Караліна Гарыкейнз|Караліны Гарыкейнз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20160304101355/http://lightning.nhl.com/gamecenter/en/recap?id=2012020411 «Carolina Hurricanes at Tampa Bay Lightning»]. NHL.</ref>, аднак пазьней зноў вярнуўся ў АХЛ. У наступным сэзоне ўжо стала замацаваўся ў складзе «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]». У канцы сэзону быў намінаваны на [[мэмарыяльны трафэй Колдэра]], які ўручаецца пачаткоўцу году ў НХЛ, поруч з таварышам па камандзе [[Тайлер Джонсан|Тайлерам Джонсанам]]<ref>[http://nhl.si.com/2014/04/23/2014-nhl-awards-mackinnon-palat-johnson-are-calder-trophy-finalists/ «2014 NHL Awards: MacKinnon, Palat, Johnson are Calder Trophy finalists»]. SI.</ref>. 9 чэрвеня 2014 году гулец узгодніўся з «Лайтнінг» паводле новага кантракту, які быў разьлічаны на тры гады. 14 ліпеня 2017 году працягнуў супрацу з флорыдзкім клюбам, склаўшы новы пяцігадовы кантракт зь сярэднегадавым заробкам у 5,3 мільёнаў даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20230713191821/https://www.nhl.com/lightning/news/lightning-re-sign-forward-ondrej-palat-to-five-year-contract/c-290400710 «Lightning re-sign forward Ondrej Palat to five-year contract»]. NHL.</ref>. 23 лістапада 2019 году Палат закінуў сваю 100-ю шайбу за «Лайтнінг» у пераможным матчы супраць «[[Анагайм Дакс]]» (6:2)<ref>[https://www.usatoday.com/story/sports/nhl/2019/11/23/vasilevskiy-gets-132nd-win-lightning-beat-ducks-6-2/40695721/ «Vasilevskiy gets 132nd win, Lightning beat Ducks 6-2»]. USA Today.</ref>. Пасьля свайго 10-га сэзону ў НХЛ з «Лайтнінг» Палат пакінуў клюб, стаўшы вольным агентам праз абмежаваньні ў заробках. 14 ліпеня 2022 году чэх склаў пяцігадовую працоўную ўгоду на 30 мільёнаў даляраў зь «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20221123060033/https://www.nhl.com/devils/news/palat-signs-5-year-contract-with-devils/c-334980108 «Palat signs five-year contract with Devils»]. NHL.</ref>. Сэзон 2022—2023 гадоў часткова прапусьціў праз траўму, якая вымагала апэрацыі. 14 лістапада 2023 году Палат адзначыўся 300-й галявой перадачай у кар’еры. Пазьней у тым жа сэзоне чэх згуляў свой 700-ы матч у кар’еры. Гэта адбылося 5 сьнежня ў матчы супраць «Ванкувэр Кэнакс»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/devils/news/devils-at-canucks-12-5-23-game-story|загаловак=A Hughes Win in Vancouver|выдавецтва=National Hockey League|дата публікацыі=06.12.2023}}</ref>. 27 студзеня 2026 году хакеіст быў абменены ў «[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/news/new-jersey-devils-trade-ondrej-palat-to-new-york-islanders-for-maxim-tsyplakov|загаловак=Palat traded to Islanders by Devils for Tsyplakov|выдавецтва=NHL.com|дата публікацыі=27.01.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Палат, Ондржэй}} [[Катэгорыя:Чэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Норфалк Эдміралз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сырак’юз Кранч»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тампа Бэй Лайтнінг»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Джэрзі Дэвілз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Ёрк Айлэндэрз»]] e8u7i81f74gscddkchsm7j5jycmc4ue Олівэр Капанэн 0 283463 2692289 2638503 2026-09-24T15:39:03Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692289 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Олівэр Капанэн |Клюб = [[Манрэаль Канадыенз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Калпа Куопіё|Калпа]] * [[Кіека-Поят Ёэнсуў|Кіека-Поят]] * [[Тымра (хакейны клюб)|Тымра]] }} |Пачатак кар’еры = 2021 |Драфт НХЛ = 64 |Год драфту = 2021 |Клюб драфту = [[Манрэаль Канадыенз]] }} '''Олівэр Капанэн''' ({{мова-fi|Oliver Kapanen}}; {{Н}} 29 ліпеня 2003 году) — фінскі хакеіст, цэнтральны нападнік клюбу «[[Манрэаль Канадыенз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]]. Паходзіць з хакейнай сям’і, то бок ягоны дзед [[Хану Капанэн]] быў прафэсійным хакеістам, гэтак жа як ягоны бацька [[Кіма Капанэн]] і стрыечныя браты [[Каспэры Капанэн|Каспэры]] і [[Конста Капанэн]]ы<ref>[https://nhlentrydraft.com/news/kapanen-relishes-bloodlines-in-draft-journey/ «Kapanen relishes bloodlines in draft journey»]. NHL Entry Draft.</ref>. == Кар’ера == У сэзоне 2020—2021 гадоў Капанэн склаў прафэсійны кантракт з клюбам «[[Калпа Куопіё|Калпа]]». Тым ня менш, ён амаль увесь першы сэзон адгуляў у камандзе да 20 гадоў. У сакавіку 2021 году быў аддадзены ў арэнду ў клюб «[[Кіека-Поят Ёэнсуў|Кіека-Поят]]», дзе атрымаў дазвол на выкарыстаньне нумару 9, які быў выведзены з каманды да гэтага на знак гонару, што пад гэтым нумарам колеры клюбу калісьці абараняў [[Хану Капанэн]], то бок дзед гульца. Улетку 2021 году на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны клюбам «[[Манрэаль Канадыенз]]» у другім раўндзе пад агульным 64-м нумарам<ref>[https://web.archive.org/web/20211213093840/https://www.nhl.com/canadiens/news/kidney-its-a-dream-come-true/c-325783534 «Kidney: 'It’s a dream come true'»]. NHL.</ref>. Дэбютаваў у найвышэйшай лізе Фінляндыі ў складзе «Калпы» 10 верасьня 2021 году ў гасьцявым матчы супраць «[[Юкурыт Мікелі|Юкурыт]]». У тым жа матчы ў складзе «Калпы» дэбютаваў ягоны стрыечны брат [[Конста Капанэн]]<ref>[https://www.mtvuutiset.fi/artikkeli/kaksi-teini-ikaista-kapasta-debytoi-kalpan-sm-liigamiehistossa/8232030#gs.apgesr «Kaksi teini-ikäistä Kapasta debytoi KalPan SM-liigamiehistössä»]. MTVuutiset.fi.</ref>. Сваю першую шайбу закінуў у сёмай гульні за клюб 23 кастрычніка ў матчы супраць «[[Ільвэс Тампэрэ (хакейны клюб)|Ільвэс Тампэрэ]]». Добра згуляў у [[Чэмпіянат Фінляндыі па хакеі 2022—2023 году|сэзоне 2022—2023 году]], зарабіўшы 27 пунктаў у 55 матчах рэгулярнага сэзону. У сьнежні 2022 году падоўжыў угоду з клюбам яшчэ на год. У першай палове траўня 2024 году склаў працоўную ўгоду тэрмінам на два гады з швэдзкім клюбам «[[Тымра (хакейны клюб)|Тымра]]»<ref>[https://www.iltalehti.fi/jaakiekon-mm-2024/a/285fe33e-cd17-44a3-a859-1f332a3d33d9 «Leijonien sensaatiopelaaja jättää Suomen»]. Iltalehti.fi.</ref>. 15 чэрвеня 2024 году Капанэн падпісаў трохгадовы кантракт пачаткоўца з «Манрэаль Канадыенз»<ref>[https://www.nhl.com/canadiens/news/three-year-entry-level-contract-for-oliver-kapanen-june-15 «Three-year, entry-level contract for Oliver Kapanen»]. NHL.</ref>. Быў уключаны ў заяўку клюбу на сэзон 2024—2025 гадоў<ref>[https://www.tsn.ca/video/kapanen-and-heineman-stick-as-habs-trim-down-to-23-man-roster~3006764 «Kapanen and Heineman stick as Habs trim down to 23-man roster»]. TSN.</ref>. Празь цяжкасьці з здароўем гуляў ня шмат. У лістападзе 2024 году вярнуўся ў арэнду ў «Тымра»<ref>[https://www.nhl.com/canadiens/news/oliver-kapanen-loaned-to-timra-ik-nov-6-2024 «Oliver Kapanen loaned to Timra IK»]. NHL</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Капанэн, Олівэр}} [[Катэгорыя:Фінскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Калпа» Куопіё]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кіека-Поят» Ёэнсуў]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тымра»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манрэаль Канадыенз»]] h2ed2605olliyw38rswvmcel9uyn1b7 Ніка Штурм 0 283553 2692284 2653049 2026-09-24T15:11:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692284 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Ніка Штурм |Клюб = [[Мінэсота Ўайлд]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Мінэсота Ўайлд]] * [[Аёва Ўайлд Дэ-Мойн|Аёва Ўайлд]] * [[Каларада Эвэланш]] * [[Сан-Хасэ Шаркс]] * [[Флорыда Пантэрз]] }} |Пачатак кар’еры = 2019 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Ні́ка Штурм''' ({{мова-de|Nico Sturm}}; {{Н}} 3 траўня 1995 году) — нямецкі хакеіст, правы нападнік клюбу «[[Мінэсота Ўайлд]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. == Кар’ера == Пачынаў гуляць у хакей на радзіме, але хутка зьехаў у [[Паўночная Амэрыка|Паўночную Амэрыку]], дзе абараняў колеры шэрагу мясцовых юнацкіх камандаў. Таксама гуляў за каманду [[Унівэрсытэт Кларксана|Ўнівэрсытэту Кларксана]]. Як вольны агент бяз драфту Штурм прыцягнуў увагу ў Нацыянальнай хакейнай лізе, склаўшы аднагадовы кантракт пачаткоўца на рэшту [[НХЛ 2018—2019 гадоў|сэзону 2018—2019 гадоў]] з клюбам «[[Мінэсота Ўайлд]]»<ref>[https://www.nhl.com/wild/news/minnesota-wild-signs-nico-sturm-040119-306336590 «Wild signs Nico Sturm to one-year, entry-level contract»]. NHL.</ref>. Хакеіст адразу ж далучыўся да каманды, дэбютаваўшы ў лізе 4 красавіка 2019 году ў матчы супраць «[[Бостан Бруінз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230906094505/https://www.startribune.com/nico-sturm-has-memorable-nhl-debut-with-wild/508149232/ «Sturm has memorable NHL debut with Wild»]. Star Tribune.</ref>. У наступным сэзоне пераважна гуляў за фарм-клюб «[[Аёва Ўайлд Дэ-Мойн|Аёва Ўайлд]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. 15 сакавіка 2022 году быў абменяны ў «[[Каларада Эвэланш]]» на [[Тайсан Джост|Тайсана Джоста]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220414001916/https://www.nhl.com/avalanche/news/avalanche-acquires-sturm/c-331853474 «Avalanche acquires Nico Sturm from Wild»]. NHL.</ref>. 26 чэрвеня 2022 году Штурм дапамог «Эвэланш» здабыць свой першы за 21 год [[Кубак Стэнлі]]. На тле посьпеху з «Эвэланш» 13 ліпеня 2022 году немец у якасьці вольнага агента падпісаў трохгадовы кантракт на 6 мільёнаў даляраў з «[[Сан-Хасэ Шаркс]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230701233619/https://www.nhl.com/sharks/news/sharks-sign-forward-nico-sturm/c-334968532 «Sharks sign forward Nico Sturm»]. NHL.</ref>. У сакавіку 2025 году прыяднаўся да «[[Флорыда Пантэрз|Флорыды Пантэрз]]», але ўлетку вярнуўся да шыхтаў «Мінэсоты Ўайлд». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Штурм, Ніка}} [[Катэгорыя:Нямецкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Нямеччыны]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мінэсота Ўайлд»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Аёва Ўайлд» Дэ-Мойн]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Эвэланш»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Шаркс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флорыда Пантэрз»]] o0il6gzppgdnjzk54k6safsd4lveyhn Нік Пол 0 283617 2692282 2512744 2026-09-24T15:09:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692282 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Нік Пол |Клюб = [[Тампа Бэй Лайтнінг]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Бінггэмптан Сэнатарз]] * [[Бэльвіль Сэнатарз]] * [[Атава Сэнатарз]] }} |Пачатак кар’еры = 2015 |Драфт НХЛ = 101 |Год драфту = 2013 |Клюб драфту = [[Далас Старз]] }} '''Нік Пол''' ({{мова-en|Nick Paul}}; {{Н}} 20 сакавіка 1995 году) — канадзкі хакеіст, цэнтральны нападнік клюбу «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2013 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Далас Старз]]» пад агульным 101-м нумарам. == Кар’ера == Пачынаў займацца хакеем у Таронтаўскай хакейнай лізе. У 2013 годзе на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны клюбам «[[Далас Старз]]» у чацьвертым раўндзе пад агульным 101-м нумарам. Па драфце застаўся гуляць у невялікай лізе, набіраючыся досьведу. 20 сьнежня 2014 году склаў трохгадовы кантракт пачаткоўца з «[[Атава Сэнатарз|Атавай Сэнатарз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20180927231308/https://www.nhl.com/senators/news/news-release-senators-sign-forward-nick-paul-to-an-entry-level-contract/c-745017 «News Release: Senators sign forward Nick Paul to an entry-level contract»]. NHL.</ref>, якая набыла правы на гульца ў тэхаскага клюбу<ref>[https://web.archive.org/web/20160224171549/https://www.nhl.com/news/senators-trade-captain-jason-spezza-to-dallas-stars/c-724716 «Senators trade captain Jason Spezza to Dallas Stars»]. NHL.</ref>. Пасьля гэтага гулец выправіўся ў фарм-клюб «[[Бінггэмптан Сэнатарз]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. У лютым 2016 году быў адкліканы да атаўскага клюбу, у складзе якога запачаткаваў кар’еру ў НХЛ 16 лютага ў матчы супраць «[[Бафала Сэйбрз]]»<ref>[https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20160216_BUF@OTT/senators-edge-sabres-in-2-1-shootout-win «Senators edge Sabres in 2-1 shootout win»]. CBS Sports.</ref>. Ужо 24 лютага канадзец закінуў першую шайбу ў швэдры клюбу НХЛ у матчы супраць «[[Эдмантан Ойлерз]]». 16 ліпеня 2018 году Пол падпісаў новы кантракт з «Сэнатарз» тэрмінам на адзін год<ref>[https://www.sportsnet.ca/hockey/nhl/senators-sign-forward-nick-paul-one-year-deal/ «Senators sign forward Nick Paul to a one-year deal»]. Sportsnet.</ref>. 2 ліпеня 2019 году хакеіст зноў працягнуў супрацу з клюбам на яшчэ адзін сэзон<ref>[https://web.archive.org/web/20221126091513/https://www.nhl.com/senators/news/senators-sign-forward-nick-paul-to-a-one-year-two-way-contract/c-308168900 «Senators sign forward Nick Paul to a one-year, two-way contract»]. NHL.</ref>. 20 сакавіка 2022 году, усяго за дзень да канчатковага тэрміну абмену, Пол быў абменены «Атавай» у «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]» на [[Мат’ё Жазэф]]а і выбар у чацьвертым раўндзе драфту 2024 году<ref>[https://www.sportsnet.ca/nhl/senators-trade-nick-paul-to-lightning-for-joseph-fourth-round-pick/sn-amp/ «Senators trade Paul to Lightning for Joseph, fourth-round pick»]. Sportsnet.</ref>. Свой першы гол у складзе «Лайтнінг» гулец закінуў 22 сакавіка ў матчы супраць «[[Караліна Гарыкейнз|Караліны Гарыкейнз]]»<ref>[https://www.tampabay.com/sports/lightning/2022/04/02/lightning-forward-nick-pauls-path-of-perseverance-to-his-first-playoff-run/ «Lightning forward Nick Paul’s path of perseverance to his first playoff run»]. Tampa Bay Times.</ref>. 1 ліпеня 2022 году Пол узгадніў умовы новага кантракту з флорыдзкім клюбам тэрмінам на сем гадоў за 22,05 мільёнаў даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20221126091457/https://www.nhl.com/lightning/news/tampa-bay-lightning-sign-f-nick-paul-to-a-seven-year-contract-extension/c-334790320 «Lightning sign Nick Paul to a seven-year contract extension»]. NHL.</ref>. У [[НХЛ 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]] канадзец зноў дапамог «Лайтнінг» прабіцца ў плэй-оф [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пол, Нік}} [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бінггэмптан Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бэльвіль Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тампа Бэй Лайтнінг»]] dx01s56vfsf0ctlri4jm0d9uqou6xfp Катэгорыя:Геалёгія Грузіі 14 284063 2692428 2515020 2026-09-25T09:37:50Z ~2026-51506-03 100301 2692428 wikitext text/x-wiki {{Болей}} [[Катэгорыя:Геалёгія паводле краінаў|Грузія]] [[Катэгорыя:Геаграфія Грузіі]] [[Катэгорыя:Геалёгія Азіі паводле краінаў|Грузія]] [[Катэгорыя:Геалёгія Эўропы паводле краінаў]] er3v4ju2nqbnptjgt8b7cg3ishejdgm Анатоль Астапенка 0 285847 2692234 2692226 2026-09-24T12:40:16Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Вонкавыя спасылкі 2692234 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Лацінка = Anatol Astapienka }} '''Анатоль Уладзімеравіч Астапенка''' ({{Н}} 7 жніўня 1947, [[Мсьцібаў]]) — фізык, гісторык, палітоляг і пісьменьнік. Кандыдат фізычна-матэматычных навук (1986), доктар гістарычных навук (2021), прафэсар<ref>Пастухов М. И. [https://bip-ip.by/?ELEMENT_ID=2161 Научное наследие С. Ф. Сокола живет и развивается], БИП — Университет права и социально-информационных технологий, 26.05.2023 г.</ref>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] (2006—2022). == Біяграфія == Скончыў [[Фізычны факультэт БДУ]]. У 1986 годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю на тэму: «Фэрміён-антыфэрміённае [[раўнаньне]] і спэктар мас мэзонаў». У 1999 годзе атрымаў годнасьць дацэнта ў спэцыяльнасьці «Інфарматыка, кіраваньне і вылічальная тэхніка». Быў заснавальнікам і сустаршынём Нацыянальна-дэмакратычнай партыі Беларусі (НДПБ) (1990—1994), старшынём [[Беларуская нацыянальная партыя|Беларускай нацыянальнай партыі (БНП)]] (1994—1999). Напісаў праграму БНП, дзе ўпершыню нацыянальная ідэя абвяшчалася базавай праграмнай каштоўнасьцю, а сфармуляваныя прынцыпы БНП былі выразам хрысьціянска-дэмакратычнай ідэалёгіі ва ўмовах Беларусі. З 1998 году — па 2023 год намесьнік старшыні Цэнтральнай Рады партыі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада|БСДГ]]. У 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] абараніў дысэртацыю «Этнічныя фактары ў працэсах фармавання беларускага народу і нацыі» на ступень доктара гістарычных навук (спэцыяльнасьць — «этналёгія»), у якой падкрэсьлівае: «''мова „[[Літва|Літвы]]“ сярэднявечча — [[Беларуская мова|беларуская]], а „[[Ліцьвіны|ліцьвін]]“ — гэта назва [[Беларусы|беларуса]] таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формуваньня білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спэц.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Галіны навуковых дасьледаваньняў: * фізыка ([[квантавая тэорыя поля]], фізыка [[Элемэнтарная часьцінка|элемэнтарных часьцінак]]). * гісторыя і этналёгія (гісторыя Беларусі, [[Этнагенэз беларусаў|этнагенэз беларусаў]]) * паліталёгія (палітычныя партыі, ідэалёгіі, нацыянальная ідэя) У галіне гісторыі і этналёгіі надрукаваў шэраг артыкулаў у беларускіх выданьнях, а таксама ва ўкраінскім навуковым часопісе «Етнічна історія народів Європи». Выдаў манаграфіі «Роль этнических факторов и модерных процессов в формировании белорусской нации» (2020), «Беларусы: ад этнасу да нацыі» (2022), «Поўны цыкл этнагенезу беларусаў» (2026). У галіне паліталёгіі друкаваўся ў часопісах «Веснік БДУ», «Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі», дзяржаўных энцыкляпэдыях. Выдаў манаграфію «Нацыянальная ідэя ў сучасным сьвеце» (2003). Аўтар больш за 200 навуковых, навукова-папулярных і мэтадычных артыкулаў і кніг, а таксама навучальна-мэтадычнага комплексу «Правовая информатика» (2005), курса лекцыяў «Высшая математика» (2015), «Нацыянальная ідэя ў сучасным свеце» (2004). У 2010 годзе ў Санкт-Пецербургу ў выдавецтве «Невский простор» вышла яго кніга (навуковае дасьледаваньне, 732 стар.) «Игде зродилися и ускормлены суть побозе. Дослед беларускага нацыяналізму». == Літаратурная дзейнасьць == Піша ў жанрах публіцыстыкі, эсэ, мастацкай дакумэнталістыкі (non fiction), прозы. Друкаваўся ў «[[Літаратура і мастацтва|ЛІМе]]», «[[Маладосьць (часопіс)|Маладосьці]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслове]]», «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]». ды іншых. Выдаў кнігу «Паслухайце нацыяналіста» (2000). У 2012 годзе пад псэўданімам ''Антон Кулон'' выйшла яго кніга ў жанры «Сіняя кніга беларускага алкаголіка», у 2013 годзе выйшаў перкалад на расейскую мову «Синяя книга белорусского алкоголика», а ў 2025 годзе — «Синяя книга белорусского алкоголика. Десять лет спустя». У 2014—2017 гадох у сэрыі 100 выдатных дзеячоў выдаў эсэ «Мікола Ермаловіч: Той хто вярнуў нам гісторыю». «Мікалай Крукоўскі: Бляск і трагедыя філосафа», «Міхась Стральцоў: Гросмайстар беларускага слова», «Ларыса Геніюш: Сумленне і гонар нацыі», «Уладзімір Конан: Творца беларускай нацыянальнай ідэі». У 2017 годзе ў выдавецтве «Логвінаў» выдаў кнігу прозы «Між светам тым і гэтым», у якой аўтар выступае і ў жанры фантастыкі (першае фантастычнае апавяданьне «Нэйсі» друкавалася ў часопісе «Дзеяслоў» у 2016 годзе). Пераклад на расейскую мову «Между миром тем и и этим» — 2018 году. У 2019 годзе ў выдавецтве «Галіяфы» вышла кніга «Муза сабачага сквэра», наісаная ў жанрах non fiction і прозы. У 2026 годзе ў выдавецтве [[менск]]ага [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Менск)|Петра-Паўлаўскага сабору]] вышла кніга-эсэ «Сергій Гардун. Служэньне Богу і Беларусі». == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =100 асобаў Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/100-asobaw-belaruskay-khrystsiyanskay-demakratyi-sevyarynets-paval-ukladalnik#:~:text=%D0%9A%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0%20%E2%80%9C%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%9E%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D1%85%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%86%D1%96%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%96%E2%80%9D%2C%20%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B4%D0%B0,%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%2C%20%D1%8F%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%96%20%D1%9E%20%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%20%D1%96%20%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C. |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = |год = 2017|том = |старонкі = 139—141 |старонак = 232 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка | аўтар = Кандыдат фізіка-матэматычных, доктар гістарычных навук Анатоль Астапенка. Вядучая Ганна Дзягель. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2 красавіка 2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=yHAAOkQCjuA&t=14s| копія = | дата копіі = | загаловак = 90. Беларускі этнас: перадумовы, фарміраванне, межы| фармат = | назва праекту = «Так склалася гістарычна» | выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Астапенка, Анатоль Уладзімеравіч}} [[Катэгорыя:Беларускія фізыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] kiawlx5bitu5ujgowy45f4y4rv9lwfx Томас Чэкон 0 286699 2692404 2533470 2026-09-25T06:19:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692404 wikitext text/x-wiki {{Спартовец}} '''То́мас Чэко́н''' ({{мова-it|Thomas Ceccon}}; 27 студзеня 2001 году) — італьянскі [[плаваньне|плывец]], які спэцыялізуецца на [[плаваньне на сьпіне|плаваньні на сьпіне]]. Рэкардсмэн сьвету на дыстанцыі 100 мэтраў на сьпіне і на дыстанцыі 4×100 мэтраў [[плаваньне вольным стылем|вольным стылем]] на кароткай вадзе. Чэкон таксама ёсьць рэкардсмэнам Італіі на дыстанцыі 50 мэтраў на сьпіне і 50 мэтраў [[Батэрфляй (плаваньне)|батэрфляем]]. Чэмпіён сьвету 2022 году на дыстанцыі 100 мэтраў на сьпіне і чэмпіён Эўропы 2022 году на дыстанцыях 100 мэтраў на сьпіне і 50 мэтраў батэрфляем. Срэбны мэдаліст [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году]] ў эстафэце 4×100 мэтраў вольным стылем і бронзавы мэдаліст у эстафэце 4×100 метраў у [[комплекснае плаваньне|комплексным плаваньні]]. 29 ліпеня 2024 году здабыў залаты мэдаль на дыстанцыі 100 мэтраў на сьпіне на [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульнях]] у [[Парыж]]ы. == Біяграфія == [[Файл:2018-10-10 Swimming Boys' 50m Freestyle Final at 2018 Summer Youth Olympics by Sandro Halank–006.jpg|значак|зьлева|Чэкон на [[летнія юнацкія Алімпійскія гульні 2018 году|летніх юнацкіх Алімпійскіх гульнях 2018 году]].]] У 2018 годзе спартовец здабыў першы залаты мэдаль на [[Летнія юнацкія Алімпійскія гульні 2018 году|летніх юнацкіх Алімпійскіх гульнях]] на дыстанцыі 50 мэтраў вольным стылем. Таксама на тых гульнях браў яшчэ чатыры мэдалі. Ён заваяваў два залатыя мэдалі на чэмпіянаце сьвету па плаваньні сярод юніёраў у 2019 годзе. На [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году]], якія ладзіліся ў 2021 годзе праз пошасьць каранавірусу, Чэкон здабыў срэбраны мэдаль у эстафэце 4×100 мэтраў вольным стылем у другі дзень спаборніцтваў, праплыўшы свой адрэзак за 47,45 сэкундаў на другім этапе эстафэты, каб дапамагчы італьянскай дружыне ўсталяваць рэкорд Італіі ў 3:10,11<ref>[https://web.archive.org/web/20210816233046/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/athlete-profile-n1343280-ceccon-thomas.htm «Swimming — CECCON Thomas»]. Tokyo 2020 Olympics.</ref>. Увечары трэцяга дня плывец паказаў асабісты рэкордны час у 47,71 сэкунды ў папярэдніх заплывах на дыстанцыі 100 мэтраў вольным стылем і адабраўся ў паўфінале<ref>Reuters (27.07.2021). [https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tokyo-olympics/tokyo-olympics-italys-ceccon-quickest-in-100m-freestyle-heats/articleshow/84792133.cms «Tokyo Olympics: Italy’s Ceccon quickest in 100m freestyle heats»]. The Times of India.</ref>, але далей ня даў рады. 31 ліпеня Чэкон дапамог заняць чацьвертае месца ў зьмяшанай эстафэце 4×100 мэтраў, праплыўшы сваю частку эстафэты на сьпіне за 52,23 сэкунды, чым зрабіў важкі ўнёсак у выніковы ўсталяваны рэкорд Італіі ў 3:39,28<ref>Omega Timing; Atos (1.08.2021). [https://web.archive.org/web/20210807054827/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/SWM/OG2020-_SWM_B99_SWM-------------------------------.pdf «Tokyo 2020 Olympic Games: Swimming Results Book»]. International Olympic Committee.</ref>. На наступны дзень таксама ў эстафэце, але гэтым разам у комплексным плаваньнем, здабыў чарговы бронзавы мэдаль. Італьянец выдатна правёў чэмпіянаты Эўропы і сьвету ў 2022 годзе, здабыўшы на кожным зь іх некалькі залатых мэдалёў. На [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] ў Парыжы спачатку здабыў бронзавы мэдаль у эстафэце 4×100 мэтраў вольным стылем, пры гэтым паказаўшы другі вынік у камандзе, а потым у індывідуальным заплыве на дыстанцыі 100 мэтраў на сьпіне здабыў залаты мэдаль. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.worldaquatics.com/athletes/1057454/wd#main-content Профіль] на сайце Міжнароднай фэдэрацыі плаваньня. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чэкон, Томас}} [[Катэгорыя:Італьянскія плыўцы]] [[Катэгорыя:Плыўцы і плыўчыхі на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году]] [[Катэгорыя:Плыўцы і плыўчыхі на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]] 8prta8iglzoeds0h3d6x2jz4sd2fkid Оўэн Паўэр 0 290553 2692292 2575140 2026-09-24T15:49:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692292 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Оўэн Паўэр |Клюб = [[Бафала Сэйбрз]] |Выступаў = |Пачатак кар’еры = 2022 |Драфт НХЛ = 1 |Год драфту = 2021 |Клюб драфту = [[Бафала Сэйбрз]] }} '''Оўэн Па́ўэр''' ({{мова-en|Owen Power}}; {{Н}} 22 лістапада 2002 году) — канадзкі хакеіст, абаронца клюбу «[[Бафала Сэйбрз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2021 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «Бафала Сэйбрз» у першым раўндзе пад агульным першым нумарам. == Кар’ера == Зважаючы на тое, што Паўэр паходзіць з [[Антарыё]], ён пачаў сваю кар’еру ў [[хакейная ліга Антарыё|хакейнай лізе Антарыё]]. У 2020 годзе браў удзел у [[NCAA]], баронячы колеры [[Мічыганскі ўнівэрсытэт|Мічыганскага ўнівэрсытэту]]. Паўэр быў абраны пад першым нумарам у агульным заліку на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] 2021 году камандай «[[Бафала Сэйбрз]]», аднак пастанавіў сабе вярнуцца ў Мічыган на другі сэзон, стаўшы першым гульцом, абраным пад першым нумарам, які вярнуўся ў студэнцкі хакей пасьля [[Эрык Джонсан|Эрыка Джонсана]] ў 2006 годзе<ref>[https://www.ncaa.com/news/icehockey-men/article/2021-09-05/how-no-1-overall-pick-owen-power-decided-stay-michigan-wait-sabres-and-nhl «How No. 1 overall pick Owen Power decided to stay at Michigan, wait on Sabres and NHL»]. NCAA.</ref>. 8 красавіка 2022 году Паўэр склаў трохгадовую працоўную ўгоду пачаткоўца з «Сэйбрз»<ref>[https://buffalonews.com/sports/sabres/sabres-sign-no-1-draft-pick-owen-power-to-3-year-entry-level-contract/article_64e8d3f4-b73a-11ec-afef-87d6e5befef4.html «Sabres sign No. 1 draft pick Owen Power to 3-year entry-level contract»]. Buffalo News.</ref>. Запачаткаваў кар’еру ў НХЛ 12 красавіка ў матчы супраць «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]»<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401350299 «Dahlin helps Power, Sabres beat Maple Leafs 5-2»]. ESPN.</ref>. У наступным матчы супраць «[[Сэнт-Луіс Блюз]]» зарабіў першы пункт, зрабіўшы галявую перадачу [[Алекс Так|Алексу Таку]]<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401350316 «Tarasenko’s 5-point outing fuels Blues’ 6-2 win over Sabres»]. ESPN.</ref>. Першым голам адзначыўся 21 красавіка ў матчы супраць «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]»<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=401350370 «Okposo, Tuch score short-handed goals, Sabres beat Devils»]. ESPN.</ref>. У дэбютным сэзоне Паўэр забіў чатыры галы і зрабіў 31 галявую перадачу ў 79 гульнях. Ён быў лідэрам сярод усіх абаронцаў-пачаткоўцаў як паводле перадачаў, гэтак і паводле пунктаў, і быў намінаваны на [[памятны трафэй Колдэра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230522212551/https://www.nhl.com/news/matty-beniers-owen-power-stuart-skinner-named-calder-trophy-finalists/c-344120976 «Beniers, Power, Skinner named Calder Trophy finalists»]. NHL.</ref>. 11 кастрычніка 2023 году Паўэр падпісаў з «Сэйбрз» новы сямігадовы кантракт на 58,45 мільёнаў даляраў<ref>[https://www.nhl.com/sabres/news/buffalo-sabres-sign-defenseman-owen-power-seven-year-contract-extension-october-11-2023 «Sabres sign Power to 7-year contract extension»]. NHL.</ref><ref>[https://theathletic.com/4954938/2023/10/11/buffalo-sabres-owen-power-contract-extension/ «Sabres sign Owen Power to 7-year, $58.45 million extension: What this means for Buffalo’s future»]. The Athletic.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Паўэр, Оўэн}} [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты і хакеісткі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2022 году]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бафала Сэйбрз»]] b7bzvuizfblzec0zkukyf5pqrzzo3kt Уладзіслаў Калячонак 0 290626 2692419 2690289 2026-09-25T08:20:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692419 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Уладзіслаў Калячонак |Клюб = [[Тэхас Старз Сыдар-Парк|Тэхас Старз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Лёндан Найтс]] * [[Флінт Файрбэрдс]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама]] * [[Сырак’юз Кранч]] * [[Тусан Роўдранэрз]] * [[Арызона Каётыз]] * [[Юта Солт-Лэйк-Сіці|Юта]] * [[Пітсбург Пінгвінз]] }} |Пачатак кар’еры = 2020 |Драфт НХЛ = 52 |Год драфту = 2019 |Клюб драфту = [[Флорыда Пантэрз]] }} '''Уладзісла́ў Калячонак''' ({{Н}} 26 траўня 2001 году) — беларускі хакеіст, абаронца клюбу «[[Тэхас Старз Сыдар-Парк|Тэхас Старз]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. У 2019 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Флорыда Пантэрз]]» у другім раўндзе пад агульным 52-м нумарам. == Кар’ера == Пачынаў кар’еру ў Найвышэйшай лізе айчыннага першынства. У 2018 годзе быў задрафтаваны клюбам «[[Лёндан Найтс]]» з [[Хакейная ліга Антарыё|хакейнай лігі Антарыё]]<ref>[https://chl.ca/ohl/meet-the-ohls-2018-chl-import-draft-picks/ «Meet the OHL’s 2018 CHL Import Draft Picks»]. Canadian Hockey League.</ref>. Згуляўшы за гэты клюб толькі адзіны матч, абаронца прыяднаўся да клюбу «[[Флінт Файрбэрдс]]» з той жа лігі<ref>[https://web.archive.org/web/20220630010701/https://flintfirebirds.com/article/vladislav-kolyachonok «Firebirds claim Belarus native Vladislav Kolyachonok off waivers»]. Flint Firebirds.</ref>. Калячонак быў абраны клюбам «[[Флорыда Пантэрз]]» у другім раўндзе драфту НХЛ пад агульным 52-м нумарам. 13 верасьня 2019 году ён склаў з клюбам трохгадовае працоўнае пагадненьне пачаткоўца<ref>[https://web.archive.org/web/20190917211307/https://www.nhl.com/panthers/news/florida-panthers-agree-to-terms-with-defenseman-vladislav-kolyachonok-on-a-three-year-entry-level-contract/c-309113414 «Florida Panthers agree to terms with Vladislav Kolyachonok»]. NHL.</ref>. Пандэмія адклала пачатак [[НХЛ 2020—2021 гадоў|сэзону 2020—2021 гадоў]], у выніку чаго Калячонак пастанавіў сабе вярнуцца на радзіму, дзе пэўны час гуляў у складзе сталічнага «[[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама]]»<ref>[https://hcdinamo.by/news/sobytiya/dostignuta-dogovorennost-o-podpisanii-kontrakta-s-vladislavom-kolyachonkom/ «Достигнута договоренность о подписании контракта с Владиславом Колячонком»]. ХК «Дынама».</ref>. Пасьля далучыўся да клюбу «[[Сырак’юз Кранч]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]] (АХЛ), дзе на заканчэньні сэзону зарабіў дзьве галявыя перадачы ў дзесяці гульнях<ref name="stralman">[https://web.archive.org/web/20220122111452/https://www.nhl.com/coyotes/news/coyotes-acquire-stralman-kolyachonok-2024-second-round-draft-choice/c-325818926 «Coyotes acquire Stralman, Kolyachonok and draft pick»]. NHL.</ref>. 26 ліпеня 2021 году хакеіст быў абменены клюбам у «[[Арызона Каётыз|Арызону Каётыз]]» на [[Антон Строльман|Антона Строльмана]] і выбарам у другім раўндзе драфту 2024 году і ў сёмым раўндзе 2023 году<ref name="stralman"/>. У наступным сэзоне 2021—2022 гадоў Калячонак спачатку спаборнічаў у фарм-клюбе «[[Тусан Роўдранэрз]]» з АХЛ. Стаўшы трэцім у камандзе паводле колькасьці заробленых пунктаў на пачатку розыгрышу, абаронца атрымаў сваё першае запрашэньне ў НХЛ 11 студзеня 2022 году<ref>[https://web.archive.org/web/20220122111457/https://www.nhl.com/coyotes/news/coyotes-recall-soderstrom-kolyachonok-and-prosvetov-from-tucson-roadrunners-to-taxi-squad/c-329670952 «Coyotes recall Soderstrom, Kolyachonok and Prosvetov»]. NHL.</ref>. На наступны дзень ён дэбютаваў у лізе у пераможным матчы супраць «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]»<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401349783 «Dzingel, Vejmelka lift Coyotes past Maple Leafs»]. ESPN.</ref>. Першым голам адзначыўся ў матчы супраць «Калгары Флэймз»<ref>[https://vernonmatters.ca/2022/03/25/gaudreau-notches-three-points-flames-hand-struggling-coyotes-4-2-loss/ «Gaudreau notches three points, Flames hand struggling Coyotes 4-2 loss»]. Vernon Matters.</ref>. У сэзоне 2022—2023 гадоў амаль не гуляў у складзе «Арызону», усё яшчэ баронячы колеры толькі «Тусан Роўдранэрз». [[НХЛ 2023—2024 гадоў|Сэзон 2023—2024 гадоў]] зноў пачаў у тусанскім клюбе, але 6 лістапада «Арызона» адклікала яго пасьля траўмы свайго абаронцы [[Юўса Вялімякі]]<ref>[https://www.cbssports.com/fantasy/hockey/news/coyotes-vladislav-kolyachonok-summoned-by-arizona-511374/ «Coyotes’ Vladislav Kolyachonok: Summoned by Arizona»]. CBS Sports.</ref>. У складзе клюбу зьявіўся толькі адзін раз, 25 лістапада, у матчы супраць «[[Вэгас Голдэн Найтс]]». Аднак падчас гульні ён атрымаў пашкоджаньне<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401559543 «Connor Ingram makes 34 saves for 2nd NHL shutout, Coyotes beat Golden Knights 2-0»]. ESPN.</ref>. Акрыяўшы, вярнуўся ў Тусан, але ў красавіку 2024 году зноў быў выкліканы да «Арызоны», каб замяніць траўмаванага [[Максімілян Шубэр|Максіміляна Шубэра]]. 10 красавіка адзначыўся голам у браму «[[Ванкувэр Кэнакс]]»<ref>[https://new.cbssports.com/fantasy/hockey/news/coyotes-vladislav-kolyachonok-earns-two-points-after-recall/ «Coyotes’ Vladislav Kolyachonok: Earns two points after recall»]. CBS Sports.</ref>. Неўзабаве па заканчэньні рэгулярнага сэзону 2023—2024 гадоў «Каётыз» прыпыніў сваё існаваньне, а з улікам таго, што франшыза пераехала ў [[Солт-Лэйк-Сіці]], Калячонак далучыўся да навастворанай «[[Юта Солт-Лэйк-Сіці|Юты]]»<ref>[https://www.azcentral.com/story/sports/nhl/coyotes/2024/04/17/coyotes-fans-create-unique-atmosphere-in-last-game-at-mullett-arena/73253893007/ «Coyotes give fans a win in final Arizona game, fans show plenty of love»]. The Arizona Republic.</ref>. У чэрвені ён склаў кантракт з клюбам на два гады ды згуляў у пачатковым матчы каманды ў НХЛ<ref>[https://thehockeynews.com/nhl/utah/game-day/utah-hc-unveils-2024-2025-opening-night-roster «Utah HC Unveils 2024-2025 Opening Night Roster»]. The Hockey News.</ref>. 9 лютага 2025 году прыяднаўся да «[[Пітсбург Пінгвінз]]»<ref>[https://www.post-gazette.com/sports/penguins/2025/02/09/penguins-claim-vladislav-kolyachonok-off-waivers-jesse-puljujarvi/stories/202502090122 «Penguins claim defenseman Vladislav Kolyachonok off waivers; Jesse Puljujarvi goes unclaimed»]. Pittsburgh Post-Gazette.</ref>. Па заканчэньні сэзону 10 ліпеня 2025 году Калячонак быў абменены ў «Далас Старз» на Мэта Дамбу і выбар у другім раўндзе драфту 2028 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/news/matt-dumba-pick-traded-to-pittsburgh-by-dallas-for-vladislav-kolyachonok|загаловак=Dumba, 2028 draft pick traded to Penguins by Stars|выдавецтва=NHL.com|дата публікацыі=07.2025}}</ref>. У выніку гулец быў накіраваны ў даччыны клюб «[[Тэхас Старз Сыдар-Парк|Тэхас Старз]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Калячонак, Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Беларускія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Беларусі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лёндан Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флінт Файрбэрдс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сырак’юз Кранч»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тусан Роўдранэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Арызона Каётыз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юта Мамат»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Пітсбург Пінгвінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тэхас Старз» Сыдар-Парк]] od15dtgkr94j1y33ms06n8wy08m7nu6 Міхаэл Шпачак 0 290840 2692237 2603308 2026-09-24T12:53:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692237 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Міхаэл Шпачак |Клюб = [[Спарта Прага (хакейны клюб)|Спарта]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Дынама Пардубіцы]] * [[Манітоба Мус]] * [[Тапара Тампэрэ|Тапара]] * [[Ацэларжы Тршынец|Ацэларжы]] * [[Фрэлюнда Гётэборг|Фрэлюнда]] * [[Амбры-Піёта (хакейны клюб)|Амбры-Піёта]] * [[Жэнэва-Сэрвэт]] }} |Пачатак кар’еры = 2014 |Драфт НХЛ = 108 |Год драфту = 2015 |Клюб драфту = [[Вініпэг Джэтс]] }} '''Міхаэл Шпачак''' ({{мова-cs|Michael Špaček}}; {{Н}} 9 красавіка 1997 году) — чэскі хакеіст, нападнік клюбу «[[Спарта Прага (хакейны клюб)|Спарта]]». У 2015 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Вініпэг Джэтс]]» пад агульным 108-м нумарам. == Кар’ера == Пачаў кар’еру ў пардубіцкім «[[Дынама Пардубіцы|Дынама]]» ў веку 17 гадоў. У свой першы паўнавартасны прафэсійны сэзон Шпачак назьбіраў 12 пунктаў у 40 гульнях. Ён быў абраны ў 4-м раўндзе над агульным 108-м нумарам «[[Вініпэг Джэтс]]» на драфце НХЛ 2015 году<ref>[http://www.arcticicehockey.com/2015/6/27/8856689/the-winnipeg-jets-select-michael-spacek-in-the-fourth-round «The Winnipeg Jets select Michael Spacek in the fourth round»]. Arctic Ice Hockey.</ref>. За каманду аднак не гуляў, але выступаў за клюб «[[Рэд Дыр Рэбэлс]]» з [[Заходняя хакейная ліга|Заходняй хакейнай лігі]] ў сэзоне 2015—2016 гадоў<ref>[http://www.thehockeynews.com/blog/memorial-cup-hosts-land-michael-spacek-chase-brandon-hickey/ «Memorial Cup hosts land Michael Spacek, chase Brandon Hickey»]. The Hockey News.</ref>. 2 чэрвеня 2017 году, пасьля двух сэзонаў з «Рэд Дыр Рэбэлс», Шпачак завяршыў сваю юніёрскую кар’еру, падпісаўшы трохгадовы кантракт пачаткоўца зь «Вініпэг Джэтс»<ref>[https://web.archive.org/web/20220528155833/https://www.nhl.com/jets/news/jets-agree-to-terms-with-michael-spacek/c-289709062 «Jets agree to terms with Michael Spacek»]. NHL.</ref>. Тым ня менш, адразу быў накіраваны ў «[[Манітоба Мус]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. За час [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі канаранавірусу]] як абмежавана свабодным агентам з «Джэтс», Шпачак пастанавіў сабе спыніць свае памкненьні за акіянам, узгадзіўшы гадавы кантракт у [[Фінляндыя|Фінляндыі]] з «[[Тапара Тампэрэ|Тапарай]]» у жніўні 2020 году<ref>[https://www.tappara.fi/fi-fi/article/uutiset/michael-spaek-vahvistamaan-tapparan-hyokkaysta/3928/ «Michael Spacek joins Tappara»]. Tappara.</ref>. З пачатку 2021 году вярнуўся на радзіму, прыяднаўшыся да «[[Ацэларжы Тршынец|Ацэларжы]]»<ref>[https://hcocelari.cz/clanek.asp?id=Ocelari-posiluji-o-mladeho-utocnika-Michaela-Spacka-6794 «Steelmakers are strengthening with Spacek»]. HC Oceláři Třinec.</ref>. З новым клюбам стаў чэмпіёнам Чэхіі. У траўні пераехаў да швэдзкай «[[Фрэлюнда Гётэборг|Фрэлюнды]]», а пасьля гуляў у швайцарскіх клюбах. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шпачак, Міхаэл}} [[Катэгорыя:Чэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Пардубіцы]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манітоба Мус»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тапара» Тампэрэ]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ацэларжы» Тршынец]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Фрэлюнда» Гётэборг]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Амбры-Піёта»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Жэнэва-Сэрвэт»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спарта» Прага]] c1d1yp5k999lgup07sulnpb325kvid3 Тым Штуцле 0 290854 2692408 2577092 2026-09-25T06:59:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692408 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Тым Штуцле |Клюб = [[Атава Сэнатарз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Адлер Мангайм]] }} |Пачатак кар’еры = 2017 |Драфт НХЛ = 3 |Год драфту = 2020 |Клюб драфту = [[Атава Сэнатарз]] }} '''Тым Шту́цле''' ({{мова-de|Tim Stützle}}; {{Н}} 15 студзеня 2002 году) — нямецкі хакеіст, нападнік клюбу «[[Атава Сэнатарз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2020 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «Атава Сэнатарз» у першым раўндзе пад агульным трэцім нумарам. == Кар’ера == Юнаком быў у структуры клюбу «[[Крэфэльд Пінгвін]]», але ў наступным пераехаў у [[Мангайм]]. У 2019 году дамовіўся аб пераезьдзе ў Паўночную Амэрыку, каб прабіцца праз канадзкія юніёрскія лігі<ref>[https://chl.ca/draft «2022 CHL Import Draft — July 1st 11am ET»]. Canadian Hockey League.</ref>. Тым ня менш, Штуцле застаўся на радзіму, узгадніўшы трохгадовы кантракт з «[[Адлер Мангайм|Адлерам]]» у чэрвені 2019 году<ref>[https://www.adler-mannheim.de/aktuelles/adler-verpflichten-tim-stuetzle/ «Adler verpflichten Tim Stützle»]. Adler Mannheim.</ref>. Дэбютаваў на прафэсійным узроўні ў веку 17 гадоў у стартавым туры [[Хакейная Ліга чэмпіёнаў|Лігі чэмпіёнаў]] 30 жніўня 2019 году ў матчы супраць «[[Вена Кэпіталз|Вены Кэпіталз]]». Удала згуляў пачатковы сэзон у нямецкай лізе. 6 кастрычніка 2020 году гулец быў абраны камандай «[[Атава Сэнатарз]]» пад трэцім нумарам на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] 2020 году. 13 кастрычніка, працягваючы трэнавацца ў Нямеччыне з мангаймскім клюбам дзеля падрыхтоўкі да новага сэзону, Штуцле атрымаў пералом рукі, пасьля чаго яму спатрэбілася апэрацыя з часам аднаўленьня ў 6—8 тыдняў<ref>[https://www.tsn.ca/ottawa-senators-f-tim-stutzle-to-undergo-arm-surgery-1.1538169 «Sens’ Stutzle to undergo hand surgery»]. TSN.</ref>. 27 сьнежня 2020 году немец склаў трохгадовы кантракт пачаткоўца з «Атавай Сэнатарз»<ref>[https://web.archive.org/web/20201227215929/https://www.nhl.com/senators/news/senators-sign-forward-tim-stuetzle-to-a-three-year-entry-level-contract/c-319892362 «Senators sign forward Tim Stuetzle to a three-year, entry-level contract»]. NHL.</ref>. Свой першы гол у НХЛ закінуў 16 студзеня 2021 году ў матчы супраць «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]»<ref>[https://apnews.com/article/toronto-maple-leafs-toronto-ontario-joe-thornton-nhl-dce1a2e855b5a51dfc374af4b98ac23c «Thornton scores 1st goal for Toronto in win over Senators»]. AP News.</ref>. 8 траўня зрабіў свой першы хет-трык у лізе ў матчы супраць «[[Вініпэг Джэтс]]», забясьпечыўшы перамогу клюбу зь лікам 4:2<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401272955 «Tim Stutzle has first NHL hat trick, Senators beat Jets 4-2»]. ESPN.</ref>. 7 верасьня 2022 году спартовец падпісаў новы васьмігадовы кантракт з «Сэнатарз» на 66,8 мільёнаў даляраў, што стала найбуйнейшым кантрактам у гісторыі франшызы<ref>[https://web.archive.org/web/20221210051352/https://www.nhl.com/news/tim-stutzle-signs-eight-year-contract-with-ottawa-senators/c-335486642 «Stutzle signs eight-year, $66.8 million contract with Senators»]. NHL.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Штуцле, Тым}} [[Катэгорыя:Нямецкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Нямеччыны]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Адлер Мангайм»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»]] bcz8o2z8gv5h7zt4un6r8pqdz2map04 Нацыянальная акадэмія навук Казахстану 0 295601 2692258 2644191 2026-09-24T14:00:27Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2692258 wikitext text/x-wiki {{Унівэрсытэт |Назва = Нацыянальная акадэмія навук Рэспублікі Казахстан пры Прэзыдэнце Рэспублікі Казахстан |Арыгінальная назва = {{мова-kk|Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым академиясы}} |Выява = |Памер выявы = |Подпіс выявы = |Назва лацінай = |Дэвіз = |Дэвіз па-беларуску = |Заснаваны = |Закрыты = |Тып = |Дачыненьне да рэлігіі = |Велічыня фонду = |Прэзыдэнт = |Віцэ-прэзыдэнт = |Рэктар = |Дэкан = |Дырэктар = |Назва кіраўніка = |Кіраўнік = |Колькасьць факультэтаў = |Колькасьць пэрсаналу = |Колькасьць студэнтаў = |Колькасьць магістрантаў = |Колькасьць асьпірантаў = |Горад = |Штат = |Вобласьць = |Краіна = |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Кампус = |Былыя назвы = |Іншы парамэтар = |Іншае значэньне = |Колеры = |Талісман = |Знаходзіцца ў складзе = |Вэб-сайт = |Лягатып = |Памер лягатыпу = |Нататкі = }} '''Нацыянальная акадэмія навук Рэспублікі Казахстан пры Прэзыдэнце Рэспублікі Казахстан''' ({{мова-kk|Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым академиясы}}) — казастанскі цэнтар фундамэнтальнай навукі, найвышэйшая навуковая арганізацыя [[Казахстан]]а. Заснавана [[1 чэрвеня]] [[1946]] года на базе Казахстанскага [[філіял]]а [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]]. Галоўная ўправа знаходзіцца ў [[Алма-Ата|Алма-Аце]]. З кастрычніка 2003 года прэзідэнтам акадэміі зьяўляецца [[Мурат Журынавіч Журынаў]]. == Гісторыя Акадэміі == Навуковыя ўстановы зьявіліся на тэрыторыі [[Казахстан]]а ў пачатку [[XX стагодзьдзе|XX стагодзьдзя]]. Спачатку гэта былі сельскагаспадарчыя і насеньняводчыя навуковыя станцыі. У 1925 годзе ў Алма-Аце адкрыўся санітарна-бактэрыялягічны інстытут. === Казахстанскі філіял Акадэміі навук СССР === У 1932 годзе была створана казахстанская база [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]], якая ў 1938 годзе была ператворана ў Казаскі філіял Акадэміі навук СССР (КАЗАН СССР), у якім перад пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] працавалі 100 навуковых супрацоўнікаў, у тым ліку 3 доктара і 14 кандыдатаў навук. Да пачатку [[1940-я|40-х]] гадоў [[XX стагодзьдзе|XX стагодзьдзя]] ў рэспубліцы працавалі 12 ВНУ, 11 навукова-даследніцкіх і праектна-тэхналягічных арганізацый, 2 праектныя інстытуты, 2 сельскагаспадарчыя досьледныя станцыі, 6 завадзкіх навукова-дасьледніцкіх і канструктарскіх падраздзяленьняў, батанічны сад і заалягічны парк у горадзе [[Алма-Ата]]. === Акадэмія навук Казаскай ССР === 31 мая 1946 года была прынята пастанова «Пра ўстанову Акадэмію навук Казаскай ССР». За гады існаваньня калектывам навукоўцаў і спэцыялістам прадпрыемстваў [[Казаская ССР|Казаскай ССР]] за распрацоўку і ўкараненьне дасягненьняў навукі і тэхнікі былі прысуджаны Ленінскія і Дзяржаўныя прэміі. У пачатку [[1990-я|90-х]] крызіс у эканоміцы і скарачэньне аб'ёмаў фінансаваньня навукі, а таксама рэзкае зьмяншэньне заказаў вытворчай сфэры на навукова-тэхнічную прадукцыю прывялі да зьмяншэньня навуковага патэнцыялу рэспублікі. Колькасьць працаўнікоў у навуцы скарацілася больш чым ў 3 разы. === Нацыянальная акадэмія навук Казахстана === У 1996 годзе ўказам прэзідэнта Казахстана Нацыянальная акадэмія навук, [[Казаская акадэмія сельскагаспадарчых навук]] і [[Міністэрства навукі і новых тэхналёгій Рэспублікі Казахстан]] яднаюцца ў цэнтральны выканаўчы орган у складзе [[Урад Рэспублікі Казахстан|Урада Рэспублікі Казахстан]] — «Міністэрства навукі — Акадэмія навук РК». У 1999 годзе Акадэмія навук была адлучана ад міністэрства, пры гэтым усе акадэмічныя інстытуты засталіся ў складзе міністэрства. У 2003 годзе ў [[Рэспубліка Казахстан|Рэспубліцы Казахстан]] навуковыя дасьледаваньні і распрацоўкі выконвалі 267 арганізацый. Сярод спэцыялістаў-дасьледчыкаў 942 працаўнікі маюць навуковую ступень [[доктар навук|дактары]], 2688 — [[кандыдат навук|кандыдата навук]]. == Гл. таксама == * [[Каныш Сатпаеў]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20250426035308/https://nauka-nanrk.kz/ Национальная академия наук Республики Казахстан] * [http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&chapter=1160693138 Национальной академии наук Республики Казахстан — 60 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111020221602/http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&chapter=1160693138 |date=20 кастрычніка 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20070928235852/http://www.naukakaz.kz/ru/publishing/newspaper/news_detail.php?BID=&ID=2489 постановление Совета министров Казахской ССР «Об утверждении действительных членов Академии Наук Казахской ССР»] * [http://www.nauka.kz/ Национальный научный портал Республики Казахстан] * [https://web.archive.org/web/20070928010737/http://www.iie.freenet.kz/nan_rk.html История Национальной Академии наук Республики Казахстан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928010737/http://www.iie.freenet.kz/nan_rk.html |date=28 верасня 2007 }} * [http://www.poisknews.ru/2006/11/17/mobilizovany_i_prizvany.html Статья о торжественное собрании в честь 60-летия основания Академии наук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090521092422/http://www.poisknews.ru/2006/11/17/mobilizovany_i_prizvany.html |date=21 мая 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20250502065511/https://articlekz.com/ Научные статьи Казахстана] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Акадэмія навук Казахстану]] [[Катэгорыя:Казахстанскія навуковыя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Збудаваньні Алматы]] [[Катэгорыя:Казахстан]] hrkicx7nsrq34v6950c6tdqe9cnj0tf Кацярына Міронава 0 303301 2692246 2687600 2026-09-24T13:19:46Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Крыніца 2692246 wikitext text/x-wiki {{Тэатрал |імя = Кацярына Міронава |арыгінал імя = |партрэт = |памер партрэту = |апісаньне партрэту = |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|18|11|1883|1}} |месца нараджэньня = [[Ворша]] |дата сьмерці = {{Памёр|15|1|1946}} |месца сьмерці = [[Менск]] |грамадзянства = |альма-матэр = |прафэсіі = |гады дзейнасьці = 1906—1945 |амплюа = |тэатар = [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Беларускі Дзяржаўны Тэатр]] |ролі = |спэктаклі = |узнагароды = |сайт = }} '''Кацярына Эдуардаўна Міро́нава''' (дзявочае Гумінская) ({{Н}} 18 лістапада 1883,[[Ворша]], [[Беларусь]] — {{†}} 15 студзеня 1946, [[Менск]]<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = К. Э. Міронава. (Некралёг). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1946-03.pdf| мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 20 студзеня 1946 | том = | нумар = 3 (526)| старонкі = 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>) — беларуская акторка. [[Заслужаная артыстка БССР]] (21 студзеня 1940)<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Указ Прэзідыюма Вярхоўнага Савета БССР. Аб прысваенні пачотных званняў БССР. Заслужанага артыста БССР. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Звязда]] | тып = газэта | год = 26 студзня 1940| том = | нумар = 20 (6599) | старонкі = 2 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = Вялікая ўзнагарода. Фота І. Каплінскага. | загаловак = Заслужаныя артысты БССР. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1940-04.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 3 лютага 1940 | том = | нумар = 4 (460) | старонкі = 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. == Жыцьцяпіс == Зь сям'і чыгуначніка. Выступаць на сцэне пачала ў аматарскім тэатры ў [[Ворша|Воршы]]<ref>{{Артыкул| аўтар = Дз. В. Ляцюк. | загаловак = Аршанскі народны тэатр. | арыгінал = | спасылка = https://knihi-online.com/assets/files/25/10/kultura-bielarusi-u-6-i-t-t-1.pdf | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Культура Беларусі| тып =энцыклапедыя. У 6 т.| месца = {{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] | год = 2010| выпуск = | том = 1 . А — Б| нумар = | старонкі = 694—695| isbn = 978-985-11-0496-9 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> (''Кацярына'', ''Кручыніна'' «Навальніца», «Безь віны вінаватыя» [[Аляксандар Астроўскі|Аляксандра Астроўскага]], ''Трыльбі'' «Трыльбі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рыгор Ге|Рыгора Ге|ru|Ге, Григорий Григорьевич}}). Удзельніца «[[Першае таварыства драмы і камэдыі|Першага таварыства драмы й камэдыі]]» [[Флярыян Ждановіч|Флярыяна Ждановіча]]. Выконвала ролі й ставіла спэктаклі ў [[Другі паказальны тэатар|Другім паказальным тэатры]] (пастаноўкі «Месяц на вёсцы» [[Іван Тургенеў|Iвана Тургенева]], «Мяшчане» [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], «Безь віны вінаватыя» [[Аляксандар Астроўскі|Аляксандра Астроўскага]]) у 1920—1922 гадах<ref>{{Артыкул| аўтар = [[Вольга Галіна]]. | загаловак = Кацярына Міронава. | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = склаў Міхаіл Герасімовіч; рэдкалегія: Анатоль Сабалеўскі (рэдактар) і інш.| выданьне = Беларускае тэатральнае аб'яднанне| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларусь(выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1967 | том = Кніга 2. Слова пра майстроў сцэны | старонкі = 83—89 | isbn = |issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. З 1921 году ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Беларускім Дзяржаўным Тэатры]]<ref>{{Артыкул| аўтар = [[Яўген Рамановіч]]. | загаловак = Прадгісторыя беларускага тэатра.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1940-10.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 3 красавіка 1940 | том = | нумар = 10 (466) | старонкі = 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. == Творчасьць == Вобразы Міронавай вызначаліся лірызмам, дакладнасьцю й выразнасьцю сцэнічнага малюнка, эмацыянальнасьцю. Сярод лепшых: Агата, Паланея («Паўлінка», «Прымакі» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]); Сынклета («Савецкі чорт» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юры Юр'ін|Юрыя Юр'іна|ru|Юрьин, Юрий Николаевич}}), пераклад [[Міхась Гурскі|М. Радзіміча]]<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Савецкі чорт». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-001.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 2| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Ю. Юрын. |частка = |загаловак = Савецкі чорт: камедыя ў 3 дзеях|арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў [[Міхась Гурскі|М. Радзіміч]] |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1925 |том = |старонкі = 54 |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}}</ref>); пані Журдэн («Мешчанін у шляхецтве» [[Мальер]]а<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Мешчанін у шляхецтве» Мальера. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-002.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925| том = | нумар = 2| старонкі = 13 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} </ref>); пані Зямацкая, Маргарыта Лазараўна, Разалія Юльянаўна («Кастусь Каліноўскі»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Кастусь Каліноўскі» Е. Міровіча. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-004.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 4| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>, «Перамога», «Запяюць верацёны» [[Еўсьцігней Міровіч|Еўсьцігнея Міровіча]]); Паўліна, маці Дрыля («Канец дружбы», «Партызаны) [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]]); княгіня Раіна Прушынская-Горская («Панскі гайдук» [[Язэп Дыла|Назара Бываеўскага]])<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Панскі гайдук» Н. Бываеўскага. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-005.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 5| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>; Марыя Тарасаўна («Плятон Крэчат» «Плятон Крэчат» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Карняйчук|Аляксандра Карнейчука|uk|Корнійчук Олександр Євдокимович}}); Галчыха («Безь віны вінаватыя»[[Аляксандар Астроўскі|Аляксандра Астроўскага]]); Моця («Машачка» А. Атэнагенава); Марыя Львоўна («Неспакойная старасьць» Л. Рахманава); Ганна Іванаўна («Хлопец з нашага места» [[Канстанцін Сіманаў|Канстанціна Сіманава]]) і інш. == Узнагароды == * Мэдаль «За адметнасьць у працы» (1940)<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Указ Прэзідыюма Вярхоўнага Савета СССР Аб узнагароджанні ўдзельнікаў дэкады беларускага мастацтва Медаллю «За трудовое отличие». № 32. Міронаву Екацярыну Эдуардаўну.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1940-18.pdf | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 23 чэрвеня 1940 | том = | нумар = 18 (474) | старонкі = 2 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Вольга Галіна]] | загаловак = Кацярына Міронава. | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = склаў Міхаіл Герасімовіч; рэдкалегія: Анатоль Сабалеўскі (рэдактар) і інш.| выданьне = Беларускае тэатральнае аб'яднанне| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1967 | том = Кніга 2. Слова пра майстроў сцэны | старонкі = 83—89 | isbn = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Сінякова, В. | загаловак = З першых купалаўцаў| спасылка = | мова = | выданьне = Аршанская газета | тып = газэта | год = 20 чэрвеня 2000 | том = | нумар = | старонкі = 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Яўген Ціхановіч]]. |частка = |загаловак = Партрэт стагоддзя |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/partret-stahoddzia-jauhien-cichanovic.html|адказны = Прадмова, падрыхтоўка тэксту, камэнты [[Сяргей Харэўскі|Сяргея Харэўскага]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Лімарыус]] |год = 2015 |том = |старонкі = 32, 491 |старонак = 532 |сэрыя = Беларуская мемуарная бібліятэка |isbn = 978-985-6968-48-1 |наклад = 300}} * {{Артыкул| аўтар = Ігар Яршоў. Валянціна Сіднякова.| загаловак = З першых купалаўцаў. | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = Зямля Караткевіча| тып = | месца = [[Ворша]] | выдавецтва = Аршанская друкарня | год = 1997 | том = | старонкі = 222—227| isbn = 985-6133-45-9| issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Ігар Яршоў. Валянціна Сіднякова.| загаловак = З першых купалаўцаў. | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = Вёрсты пройдзеных дарог| тып =нарысы аб прадстаўніках творчай ітэлігенцыі, жыццёвы або творчы шлях якіх пачаўся з Аршаншчыны | месца = [[Магілёў]] | выдавецтва = Магілёўская друкарня | год = 2003 | том = | старонкі = 224—231| isbn = 985-6568-90-0| issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} === Энцыкляпэды, даведнікі === * Бур'ян Б. І. Міронава Кацярына Эдуардаўна. // {{Літаратура/БелЭн|10|466}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Янка Купала: энцыклапедыя. (Да 135-годдзя з дня нараджэння народнага паэта) |арыгінал = |спасылка = |адказны =рэдкалегія: [[Уладзімер Андрыевіч|У. У. Андрыевіч]] (галоўны рэдактар) і інш |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год = 2018 |том = 2: І—О|старонкі = 226 |старонак = 415 |сэрыя = |isbn = 978-985-11-1079-3 |наклад = 1000 }} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Міронава Кацярына Эдуардаўна. | арыгінал = | спасылка = https://knihi-online.com/assets/files/25/10/kultura-bielarusi-u-6-i-t-t-5.pdf| мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Культура Беларусі| тып =энцыклапедыя. У 6 т.| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] | год = 2013| выпуск = | том = 5. Л – М| нумар = | старонкі = 580| isbn = 978-985-11-0805-9 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Міронава Кацярына Эдуардаўна. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = галоўны рэдактар [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] і інш. | аўтар выданьня = | выданьне =Янка Купала | тып = энцыкляпэдычны даведнік | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]| год = 1986 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 401| isbn = | issn = }} * Міронава Кацярына Эдуардаўна. // {{Літаратура/Памяць/Ворша і Аршанскі раён|2}} С. 436. * Міронава Кацярына Эдуардаўна. // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3}} — С. 637. * [[Алег Саньнікаў|А. К.Саньнікаў]]. Міронава (дзявочае Гумінская) Кацярына Эдуардаўна // {{Літаратура/БелСЭ|7}} — С. 258. * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдактар: [[Генадзь Пашкоў|Пашкоў Г. П.]] і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год =2002 |том =2: Л—Я |старонкі = 138—139 |старонак = 571 |сэрыя = |isbn =985-11-0259-8 |наклад =4000 }} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://bis.nlb.by/ru/documents/129762 | копія = | дата копіі = | загаловак = Міронава Кацярына Эдуардаўна| фармат = | назва праекту = [[Беларусь у асобах і падзеях]] | выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/mironava-katsyaryna-eduarda-na | копія = | дата копіі = | загаловак = Міронава Кацярына Эдуардаўна| фармат = | назва праекту = Прыдзьвінскі край | выдавец = [[Віцебская абласная бібліятэка]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Міронава, Кацярына}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воршы]] [[Катэгорыя:Беларускія акторкі]] [[Катэгорыя:Асобы Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты БССР]] nei172tx3ug4w42rgmhjliz16wc1ife Чэрэвач 0 303943 2692312 2692051 2026-09-24T16:34:11Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2692312 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага Аляксандра вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным Кобрынскім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 84 гаспадаркі (зь іх 3 запусьцелі) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 і 2/3 цяглых валок на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай <ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан Сапега з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 плацельшчыкаў пагалоўшчыны (głow), што належалі да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] b04a8okjnb1p1jtw8i0jvt9ty67nea5 2692317 2692312 2026-09-24T16:40:52Z Дамінік 64057 2692317 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага Аляксандра вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным Кобрынскім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 84 гаспадаркі (зь іх 3 запусьцелі) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 і 2/3 цяглых валок на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай <ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан Сапега з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] jc2ws9f82uqtfq58r4bo7b82di1jxjx 2692322 2692317 2026-09-24T16:48:12Z Дамінік 64057 2692322 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага Аляксандра вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным Кобрынскім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 84 гаспадаркі (зь іх 3 запусьцелі) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 і 2/3 цяглых валок на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай <ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан Сапега з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак рэвізіі 1795 г.jpg|значак|125px|Загаловак рэвізіі 1795 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] eje8vyzwrx9cwz0deiprar8ms6o9gno 2692323 2692322 2026-09-24T16:50:19Z Дамінік 64057 2692323 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] [[Файл:Загаловак рэвізіі 1795 г.jpg|значак|125px|Загаловак рэвізіі 1795 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага Аляксандра вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным Кобрынскім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 84 гаспадаркі (зь іх 3 запусьцелі) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 і 2/3 цяглых валок на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай <ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан Сапега з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] ix2zcxli8twzaj8dx7zpd3zrh0p8fsc 2692327 2692323 2026-09-24T17:06:01Z Дамінік 64057 2692327 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] [[Файл:Загаловак рэвізіі 1795 г.jpg|значак|125px|Загаловак рэвізіі 1795 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага Аляксандра вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным Кобрынскім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 81 гаспадарку (зь іх 3 запусьцелі, г. зн. на 78) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 і 2/3 цяглых валок на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай<ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан Сапега з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] 97fulnb1q2o4bpa4hzrbx355q2jtr28 2692332 2692327 2026-09-24T17:11:42Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2692332 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] [[Файл:Загаловак рэвізіі 1795 г.jpg|значак|125px|Загаловак рэвізіі 1795 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага Аляксандра вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным Кобрынскім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 81 гаспадарку (зь іх 3 запусьцелі, г. зн. на 78) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 цяглых валок і яшчэ 2/3 валокі на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай<ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан Сапега з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] a75fchq9i6jd991imn60sewrj1pt0sa 2692333 2692332 2026-09-24T17:15:29Z Дамінік 64057 2692333 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] [[Файл:Загаловак рэвізіі 1795 г.jpg|значак|125px|Загаловак рэвізіі 1795 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным [[Кобрын]]скім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 81 гаспадарку (зь іх 3 запусьцелі, г. зн. на 78) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 цяглых валок і яшчэ 2/3 валокі на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай<ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан Сапега з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] cokg8itosy9mycq3g3y7h7mfce3zfnv 2692334 2692333 2026-09-24T17:30:58Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2692334 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] [[Файл:Загаловак рэвізіі 1795 г.jpg|значак|125px|Загаловак рэвізіі 1795 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным [[Кобрын]]скім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 81 гаспадарку (зь іх 3 запусьцелі, г. зн. на 78) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 цяглых валок і яшчэ 2/3 валокі на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай<ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан Сапега з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. У парэформавы пэрыяд Чэрэвачы адміністрацыйна належалі да Чарнобыльскай воласьці. На 1885 год тут налічвалася 54 двары з 432 жыхарамі, дзейнічалі царква, пастаялы двор<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. Вып. 3.: Губернии Малороссийские и юго-западные: Харьковская, Полтавская, Черниговская, Киевская, Волынская, Подольская. — С.-Петербург: Центр. статист. комитет, 1885. С. 169</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] lcdtvvrajcs4jggh49o5zx36rpnejse 2692339 2692334 2026-09-24T17:49:20Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2692339 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] [[Файл:Загаловак рэвізіі 1795 г.jpg|значак|125px|Загаловак рэвізіі 1795 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным [[Кобрын]]скім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 81 гаспадарку (зь іх 3 запусьцелі, г. зн. на 78) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 цяглых валок і яшчэ 2/3 валокі на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай<ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан Сапега з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. У парэформавы пэрыяд Чэрэвачы адміністрацыйна належалі да Чарнобыльскай воласьці. На 1885 год тут налічвалася 54 двары з 432 жыхарамі, дзейнічалі царква, пастаялы двор<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. Вып. 3.: Губернии Малороссийские и юго-западные: Харьковская, Полтавская, Черниговская, Киевская, Волынская, Подольская. — С.-Петербург: Центр. статист. комитет, 1885. С. 169</ref>. У 1900 годзе ў 125 дварах сяла Чэрэвач было 335 душ мужчынскага і 417 жаночага полу жыхароў, усяго — 752 чалавекі. Зямлі ў сяле налічвалася 3567 дзесяцін, зь якіх 1707 дз. належала [[абшарнік]]у Сяргею Міхайлавічу Чалішчаву, царкве — 120 дз., сялянам — 1740 дз. Адміністратарам маёнтку — Ян, сын караля, Сабкевіч. Гаспадарка і ў пана, і ў сялянаў вялася паводле трохпольнай сістэмы. Дзейнічалі царква, царкоўна-прыходзкая школа, вятрак. Пажарны абоз складалі 5 бочак і 3 багроў. Запасны прадуктовы капітал на 1 студзеня 1900 г. дасягнуў 2057 рублёў<ref>Список населённых мест Киевской губернии. — Киев, 1900. С. 1270</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] qolnvz4c4yc23gdkxl3gyddvt98msw6 2692342 2692339 2026-09-24T18:01:37Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2692342 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] [[Файл:Загаловак рэвізіі 1795 г.jpg|значак|125px|Загаловак рэвізіі 1795 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным [[Кобрын]]скім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 81 гаспадарку (зь іх 3 запусьцелі, г. зн. на 78) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 цяглых валок і яшчэ 2/3 валокі на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай<ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан [[Казімер Уладзіслаў Сапега]], [[кашталян]] троцкі, з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. У парэформавы пэрыяд Чэрэвачы адміністрацыйна належалі да Чарнобыльскай воласьці. На 1885 год тут налічвалася 54 двары з 432 жыхарамі, дзейнічалі царква, пастаялы двор<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. Вып. 3.: Губернии Малороссийские и юго-западные: Харьковская, Полтавская, Черниговская, Киевская, Волынская, Подольская. — С.-Петербург: Центр. статист. комитет, 1885. С. 169</ref>. У 1900 годзе ў 125 дварах сяла Чэрэвач было 335 душ мужчынскага і 417 жаночага полу жыхароў, усяго — 752 чалавекі. Зямлі ў сяле налічвалася 3567 дзесяцін, зь якіх 1707 дз. належала [[абшарнік]]у Сяргею Міхайлавічу Чалішчаву, царкве — 120 дз., сялянам — 1740 дз. Адміністратарам маёнтку — Ян, сын караля, Сабкевіч. Гаспадарка і ў пана, і ў сялянаў вялася паводле трохпольнай сістэмы. Дзейнічалі царква, царкоўна-прыходзкая школа, вятрак. Пажарны абоз складалі 5 бочак і 3 багроў. Запасны прадуктовы капітал на 1 студзеня 1900 г. дасягнуў 2057 рублёў<ref>Список населённых мест Киевской губернии. — Киев, 1900. С. 1270</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] cx6rt6uz42oqxpeimm4dc3rytq1b7ow 2692343 2692342 2026-09-24T18:16:27Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2692343 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Чэрэвач |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Чэрэвача |Арыгінальная назва = Черевач |Лацінка = Čerevač |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Сяло Чэрэвач у тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Стары і Новы Чэрэвач у інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.jpg|значак|125px|Інвэнтарныя павіннасьці з Чэрэвачаў у 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Чэрэвач у люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход 71 дыму з усяго маёнтку Хвойнікаў увосень 1686 г.jpg|значак|125px|Адыход 6 дымоў з Чэрэвачаў увосень 1686 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Чэрэвача ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] [[Файл:Загаловак рэвізіі 1795 г.jpg|значак|125px|Загаловак рэвізіі 1795 г.]] '''Чэрэвач''' ({{мова-uk|Черевач}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 30 красавіка 1607 году. Тады сужэнцы Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі, уладальнікі [[Чарнобыль]]скага маёнтку, заявілі пра зьбеглых да слабады [[Дымер]]ы князя Канстанціна Астроскага сялянаў зь іхных добраў Чарнобыль і Чэрэвач{{заўвага|Расейскія выдаўцы кнігі запісаў 6 Літоўскай мэтрыкі лякалізавалі ў Чарнобыльскім рэгіёне згаданае ў 1495 г. паселішча Чэрэвачычы (Чэрэвачы), уважаючы яго на сёньняшні дзень за нежылое<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 98 (дакумэнт № 125), 564 (паказальнік геагр. і этніч. назваў)</ref>. На самай справе ў тым лісьце вялікага князя літоўскага [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] вялося пра [[Чаравачыцы]] ў сучасным [[Кобрын]]скім раёне Беларусі.}}. 17 жніўня 1613 году ўладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў пан Мікалай Харлінскі дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], Чэрэвач, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]] і інш., прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі Сапегам <ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 97, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 45 дымоў (×6 — ~270 жыхароў) сяла Чэрэвача Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 45 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 179</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сёлаў Стары і Новы Чэрэвач, зьяднаных дзеля новай меры пабору, агулам мелі ў карыстаньні 41 [[Валока|валоку]] зямлі, зь якой і мусілі выконваць павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 81 гаспадарку (зь іх 3 запусьцелі, г. зн. на 78) і на 2 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}. 2 з паловай валокі заставаліся «w puscie», з 1,8 валокі выплачваўся чынш у 18 злотых, 10 грошаў, з 36 цяглых валок і яшчэ 2/3 валокі на 1641 год, акрамя іншых павіннасьцяў, вызначаны чынш па 12 зл. і 15 гр. з кожнай<ref>APK. AMCh. S. 29-33</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што пан [[Казімер Уладзіслаў Сапега]], [[кашталян]] троцкі, з 18 дымоў сяла Чэрэвач мусіў выплачваць 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Чэрэвачаў Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 6 дымоў (~36 жыхароў)<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 91-92зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 552</ref>. У тарыфе падымнага 1734 году зазначана, што Чарнобылем з прылегласьцямі, сярод якіх і сяло Чэрэвач, валодаў троцкі кашталян [[Ян Фрыдэрык Сапега]]<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282наст.</ref>. Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага уніяцкага дэканату, на 16 студзеня 1740 году жыхары 15 двароў сяла Чэрэвачы зьўляліся парахіянамі Сьвята-Ільлінскай царквы ў Чарнобылі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 604-607 (606)</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 15 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «puł szesnastki (dymu) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~90 жыхароў) сяла Чэрэвач «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 2 злотых, 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 9 зл., 8 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 166; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Чэрэвачы адпаведна 4, 3 і 7 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) сяло Чэрэвач апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. Згодна зь сялянскай рэвізіяй 1795 году, у сяле Чэрэвач пані Людвікі Марыі з Жавускіх Хадкевічавай{{заўвага|Удавы па [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яну Мікалаю Хадкевічу]], графу на [[Шклоў|Шклове]] і [[Новая Мыш|Новай Мышы]].}} налічвалася 52 двары, у якіх жылі 211 падданых мужчынскага і 201 жаночага полу<ref>Державний архів Київської области (ДАКО). Ф. 280. Оп. 2. Спр. 44. А. 541—574</ref>. У парэформавы пэрыяд Чэрэвачы адміністрацыйна належалі да Чарнобыльскай воласьці. На 1885 год тут налічвалася 54 двары з 432 жыхарамі, дзейнічалі царква, пастаялы двор<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. Вып. 3.: Губернии Малороссийские и юго-западные: Харьковская, Полтавская, Черниговская, Киевская, Волынская, Подольская. — С.-Петербург: Центр. статист. комитет, 1885. С. 169</ref>. У 1900 годзе ў 125 дварах сяла Чэрэвач было 335 душ мужчынскага і 417 жаночага полу жыхароў, усяго — 752 чалавекі. Зямлі ў сяле налічвалася 3567 дзесяцін, зь якіх 1707 дз. належала [[абшарнік]]у Сяргею Міхайлавічу Чалішчаву, царкве — 120 дз., сялянам — 1740 дз. Адміністратарам маёнтку — Ян, сын караля, Сабкевіч. Гаспадарка і ў пана, і ў сялянаў вялася паводле трохпольнай сістэмы. Дзейнічалі царква, царкоўна-прыходзкая школа, вятрак. Пажарны абоз складалі 5 бочак і 3 багроў. Запасны прадуктовы капітал на 1 студзеня 1900 г. дасягнуў 2057 рублёў<ref>Список населённых мест Киевской губернии. — Киев, 1900. С. 1270</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] Напярэдадні аварыі на ЧАЭС у Чэрэвачы налічвалася 204 двары з 473 жыхарамі. Пасьля аварыі на станцыі 26 красавіка 1986 году жыхары 4–7 траўня пераселеныя ў Новае Залесьсе Барадзянскага раёну ды ў Зрайкі і Лабачоў Валадарскага раёну. Афіцыйна сяло зьнятае з уліку 19 жніўня 1999 году з прычыны адсутнасьці сталага насельніцтва. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) * Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887 [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] 00trbua2mqackxucupob2u8bahmq6z4 Вуліца Сьвярдлова (Менск) 0 303944 2692271 2691914 2026-09-24T14:25:14Z XHCKidx 11053 2692271 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Сьвярдлова |былыя назвы = Ігуменская, Каломенская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Factory-kitchen (Minsk) p02.jpg |подпіс = Менская фабрыка-кухня, пачатак вуліцы Сьвярдлова |раён = [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]],[[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Ihumienskaja }} '''Вуліца Сьвярдлова''' (''гістарычная назва'' — '''Ігуменская''', '''Каломенская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), пачынаецца ад будынку [[Менская фабрыка-кухня|Менскай фабрыкі-кухні]] ў раёне вуліцы [[Вуліца Берсана (Менск)|Берсана]] і ідзе да скрыжаваньня з вуліцай [[Вуліца Аранская (Менск)|Аранскай]], дзе пераходзіць у вуліцу [[Вуліца Маякоўскага (Менск)|Маякоўскага]]. Названая ў гонар савецкага дзяржаўнага і палітычнага дзеяча [[Якаў Свярдлоў|Якава Сьвярдлова]]. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Менская фабрыка-кухня|Менскай фабрыкі-кухні]]. Перасякае вуліцы: [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкую]], [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]], [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўскую]], [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскую]]. Побач разьмешчаная станцыя мэтро [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]]. На вуліцы разьмешчаныя: [[Менскі паштамт]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 1</ref>, [[Менская фабрыка-кухня]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 2</ref>, [[Дом Уніхоўскага]]<ref group=~>вул. Савецкая, 19</ref>, [[Музэй гісторыі беларускага кіно]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 4</ref>, [[Менскі абластны суд]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 3</ref>, [[Гатэль "Менск"]]<ref group=~>Пр. Нелалежнасьці, 11</ref>. == Гісторыя == Сваю гістарычную назву вуліца '''Ігуменская''' атрымала ад места [[Ігумен]] (з 1923 — ''Чэрвень''), да якога яна крочыла цераз [[Ігуменскі тракт (Менск)|Ігуменскі тракт]]. У 1920-1922 гадах называлася ''Каломенская'', з 1945 году — ''Сьвярдлова''. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Ihumienskaja, Fabryka-kuchnia. Менск, Ігуменская, Фабрыка-кухня (11.1934).jpg|Менск, пачатак вуліцы Ігуменскай, Фабрыка-кухня, 11.1934 Miensk, Ihumienskaja, Fabryka-kuchnia. Менск, Ігуменская, Фабрыка-кухня (1936).jpg|Ігуменская, Фабрыка-кухня, 1936г. Miensk, Trubnaja-Ihumienskaja. Менск, Трубная-Ігуменская (1941-43).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Берсана (Трубнай), 1941-43 гг. Miensk, Ihumienskaja, Piščałaŭski zamak. Менск, Ігуменская, Пішчалаўскі замак (1941-43).jpg|Від ад Ігуменскай на Пішчалаўскі замак (1941-43) Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1937).jpg|Скрыжаваньне Сьвярдлова (Ігуменскай) з Савецкай (Захараўскай), 1937г. Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1942).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Савецкай. Зараз на гэтым месцы гатэль "Менск" 1942г. Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (06.1943).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Савецкай (Захараўскай), 06.1943 Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1941) (2).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Савецкай (Захараўскай), 1941г. Miensk, Padhornaja-Ihumienskaja. Менск, Падгорная-Ігуменская (1897).jpg|Ігуменская (Сьвярдлова), скрыжаваньне з Падгорнай (Маркса), 1897г. Miensk, Padhornaja-Ihumienskaja, Čyrvony kryž. Менск, Падгорная-Ігуменская, Чырвоны крыж (1914) (3).jpg|Скрыжаваньне Падгорнай (Маркса) з Ігуменскай (Сьвярдлова), колішні будынак "Чырвонага крыжа", 1914г. Miensk, Ihumienskaja-Vilenski Rynak. Менск, Ігуменская-Віленскі Рынак (1941-43).jpg|Ігуменская у бок Віленскага Рынку (Міхайлаўскі сквэр), 1941-43гг. Miensk, Padhornaja-Ihumienskaja. Менск, Падгорная-Ігуменская (1927).jpg|Ігуменская (Сьвярдлова) у бок Падгорнай (Маркса), 1927г. Miensk, Ihumienskaja-Padhornaja. Менск, Ігуменская-Падгорная (1915).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай (Сьвярдлова) з Магазыннай (Кірава), 1915 гг. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Заўвагі == {{reflist|group="~"}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] h66ozvg93xgh0375c75kuzwx6pbs3uz 2692478 2692271 2026-09-25T11:11:16Z XHCKidx 11053 2692478 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Сьвярдлова |былыя назвы = Ігуменская, Каломенская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Factory-kitchen (Minsk) p02.jpg |подпіс = Менская фабрыка-кухня, пачатак вуліцы Сьвярдлова |раён = [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]],[[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Ihumienskaja }} '''Вуліца Сьвярдлова''' (''гістарычная назва'' — '''Ігуменская''', '''Каломенская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), пачынаецца ад будынку [[Менская фабрыка-кухня|Менскай фабрыкі-кухні]] ў раёне вуліцы [[Вуліца Берсана (Менск)|Берсана]] і ідзе да скрыжаваньня з вуліцай [[Вуліца Аранская (Менск)|Аранскай]], дзе пераходзіць у вуліцу [[Вуліца Маякоўскага (Менск)|Маякоўскага]]. Названая ў гонар савецкага дзяржаўнага і палітычнага дзеяча [[Якаў Свярдлоў|Якава Сьвярдлова]]. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Менская фабрыка-кухня|Менскай фабрыкі-кухні]]. Перасякае вуліцы: [[Вуліца Савецкая (Менск)|Савецкую]], [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкую]], [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]], [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўскую]], [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскую]]. Побач разьмешчаная станцыя мэтро [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]]. На вуліцы разьмешчаныя: [[Менскі паштамт]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 1</ref>, [[Менская фабрыка-кухня]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 2</ref>, [[Дом Уніхоўскага]]<ref group=~>вул. Савецкая, 19</ref>, [[Музэй гісторыі беларускага кіно]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 4</ref>, [[Менскі абластны суд]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 3</ref>, [[Гатэль "Менск"]]<ref group=~>Пр. Нелалежнасьці, 11</ref>. == Гісторыя == Сваю гістарычную назву вуліца '''Ігуменская''' атрымала ад места [[Ігумен]] (з 1923 — ''Чэрвень''), да якога яна крочыла цераз [[Ігуменскі тракт (Менск)|Ігуменскі тракт]]. У 1920-1922 гадах называлася ''Каломенская'', з 1945 году — ''Сьвярдлова''. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Ihumienskaja, Fabryka-kuchnia. Менск, Ігуменская, Фабрыка-кухня (11.1934).jpg|Менск, пачатак вуліцы Ігуменскай, Фабрыка-кухня, 11.1934 Miensk, Ihumienskaja, Fabryka-kuchnia. Менск, Ігуменская, Фабрыка-кухня (1936).jpg|Ігуменская, Фабрыка-кухня, 1936г. Miensk, Trubnaja-Ihumienskaja. Менск, Трубная-Ігуменская (1941-43).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Берсана (Трубнай), 1941-43 гг. Miensk, Ihumienskaja, Piščałaŭski zamak. Менск, Ігуменская, Пішчалаўскі замак (1941-43).jpg|Від ад Ігуменскай на Пішчалаўскі замак (1941-43) Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1937).jpg|Скрыжаваньне Сьвярдлова (Ігуменскай) з Савецкай (Захараўскай), 1937г. Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1942).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Савецкай. Зараз на гэтым месцы гатэль "Менск" 1942г. Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (06.1943).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Савецкай (Захараўскай), 06.1943 Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1941) (2).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Савецкай (Захараўскай), 1941г. Miensk, Padhornaja-Ihumienskaja. Менск, Падгорная-Ігуменская (1897).jpg|Ігуменская (Сьвярдлова), скрыжаваньне з Падгорнай (Маркса), 1897г. Miensk, Padhornaja-Ihumienskaja, Čyrvony kryž. Менск, Падгорная-Ігуменская, Чырвоны крыж (1914) (3).jpg|Скрыжаваньне Падгорнай (Маркса) з Ігуменскай (Сьвярдлова), колішні будынак "Чырвонага крыжа", 1914г. Miensk, Ihumienskaja-Vilenski Rynak. Менск, Ігуменская-Віленскі Рынак (1941-43).jpg|Ігуменская у бок Віленскага Рынку (Міхайлаўскі сквэр), 1941-43гг. Miensk, Padhornaja-Ihumienskaja. Менск, Падгорная-Ігуменская (1927).jpg|Ігуменская (Сьвярдлова) у бок Падгорнай (Маркса), 1927г. Miensk, Ihumienskaja-Padhornaja. Менск, Ігуменская-Падгорная (1915).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай (Сьвярдлова) з Магазыннай (Кірава), 1915 гг. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Заўвагі == {{reflist|group="~"}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] 8vjcaoll48f367253vllpbggxsguvva 2692480 2692478 2026-09-25T11:14:49Z XHCKidx 11053 2692480 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Сьвярдлова |былыя назвы = Ігуменская, Каломенская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Factory-kitchen (Minsk) p02.jpg |подпіс = Менская фабрыка-кухня, пачатак вуліцы Сьвярдлова |раён1 = Ленінскі |раён2 = Кастрычніцкі |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Ihumienskaja }} '''Вуліца Сьвярдлова''' (''гістарычная назва'' — '''Ігуменская''', '''Каломенская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), пачынаецца ад будынку [[Менская фабрыка-кухня|Менскай фабрыкі-кухні]] ў раёне вуліцы [[Вуліца Берсана (Менск)|Берсана]] і ідзе да скрыжаваньня з вуліцай [[Вуліца Аранская (Менск)|Аранскай]], дзе пераходзіць у вуліцу [[Вуліца Маякоўскага (Менск)|Маякоўскага]]. Названая ў гонар савецкага дзяржаўнага і палітычнага дзеяча [[Якаў Свярдлоў|Якава Сьвярдлова]]. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Менская фабрыка-кухня|Менскай фабрыкі-кухні]]. Перасякае вуліцы: [[Вуліца Савецкая (Менск)|Савецкую]], [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкую]], [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]], [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўскую]], [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскую]]. Побач разьмешчаная станцыя мэтро [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]]. На вуліцы разьмешчаныя: [[Менскі паштамт]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 1</ref>, [[Менская фабрыка-кухня]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 2</ref>, [[Дом Уніхоўскага]]<ref group=~>вул. Савецкая, 19</ref>, [[Музэй гісторыі беларускага кіно]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 4</ref>, [[Менскі абластны суд]]<ref group=~>вул. Сьвярдлова, 3</ref>, [[Гатэль "Менск"]]<ref group=~>Пр. Нелалежнасьці, 11</ref>. == Гісторыя == Сваю гістарычную назву вуліца '''Ігуменская''' атрымала ад места [[Ігумен]] (з 1923 — ''Чэрвень''), да якога яна крочыла цераз [[Ігуменскі тракт (Менск)|Ігуменскі тракт]]. У 1920-1922 гадах называлася ''Каломенская'', з 1945 году — ''Сьвярдлова''. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Ihumienskaja, Fabryka-kuchnia. Менск, Ігуменская, Фабрыка-кухня (11.1934).jpg|Менск, пачатак вуліцы Ігуменскай, Фабрыка-кухня, 11.1934 Miensk, Ihumienskaja, Fabryka-kuchnia. Менск, Ігуменская, Фабрыка-кухня (1936).jpg|Ігуменская, Фабрыка-кухня, 1936г. Miensk, Trubnaja-Ihumienskaja. Менск, Трубная-Ігуменская (1941-43).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Берсана (Трубнай), 1941-43 гг. Miensk, Ihumienskaja, Piščałaŭski zamak. Менск, Ігуменская, Пішчалаўскі замак (1941-43).jpg|Від ад Ігуменскай на Пішчалаўскі замак (1941-43) Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1937).jpg|Скрыжаваньне Сьвярдлова (Ігуменскай) з Савецкай (Захараўскай), 1937г. Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1942).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Савецкай. Зараз на гэтым месцы гатэль "Менск" 1942г. Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (06.1943).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Савецкай (Захараўскай), 06.1943 Miensk, Zacharaŭskaja-Ihumienskaja. Менск, Захараўская-Ігуменская (1941) (2).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай з Савецкай (Захараўскай), 1941г. Miensk, Padhornaja-Ihumienskaja. Менск, Падгорная-Ігуменская (1897).jpg|Ігуменская (Сьвярдлова), скрыжаваньне з Падгорнай (Маркса), 1897г. Miensk, Padhornaja-Ihumienskaja, Čyrvony kryž. Менск, Падгорная-Ігуменская, Чырвоны крыж (1914) (3).jpg|Скрыжаваньне Падгорнай (Маркса) з Ігуменскай (Сьвярдлова), колішні будынак "Чырвонага крыжа", 1914г. Miensk, Ihumienskaja-Vilenski Rynak. Менск, Ігуменская-Віленскі Рынак (1941-43).jpg|Ігуменская у бок Віленскага Рынку (Міхайлаўскі сквэр), 1941-43гг. Miensk, Padhornaja-Ihumienskaja. Менск, Падгорная-Ігуменская (1927).jpg|Ігуменская (Сьвярдлова) у бок Падгорнай (Маркса), 1927г. Miensk, Ihumienskaja-Padhornaja. Менск, Ігуменская-Падгорная (1915).jpg|Скрыжаваньне Ігуменскай (Сьвярдлова) з Магазыннай (Кірава), 1915 гг. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Заўвагі == {{reflist|group="~"}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] c1q34j4xbd76b72d3akcs80fewwxhyk Вуліца Бабруйская (Менск) 0 303986 2692239 2692108 2026-09-24T12:55:08Z XHCKidx 11053 2692239 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Бабруйская |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Babrujskaja street (Minsk) p01.jpg |подпіс = Менск, вуліца Бабруйская |раён = [[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі]], [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = 1310 м |мэтро = [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]], [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Babrujskaja }} '''Вуліца Бабруйская''' — гістарычная вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), пралягае насупраць [[Менскі чыгуначны вакзал|чыгуначнага вакзала]], зьяўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Клары Цэткін (Менск)|Клары Цэткін]] ад яе скрыжаваньня з [[Плошча Мяснікова (Менск)|плошчай Мяснікова]] і ідзе да скрыжаваньня з вуліцай [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. Названая ў гонар места [[Бабруйск]], у накірунку якога крочыць. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Плошча Мясьнікова (Менск)|плошчы Мясьнікова]]. Перасякае вуліцы: [[Вуліца Мясьнікова (Менск)|Мясьнікова]], [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкую]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]], [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. Побач разьмешчаны станцыі мэтро: [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] і [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]]. Даўжыня - 1310 метраў. На вуліцы разьмешчаныя: [[Будынак рэктарата БДУ]], [[Фізычны факультэт БДУ]], [[Менскі чыгуначны вакзал]], [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальная плошча]], [[Цэнтральны аўтавакзал (Менск)|Цэнтральны аўтавакзал]], [[ГЦ Galileo (Менск)|ГЦ Galileo]]. == Гісторыя == Вуліца пачала забудоўвацца ў 70-я гады ХІХ стагодзьдзя. Забудаваны ў асноўным няцотны бок вуліцы Бабруйскай (самы знакавы з аб'ектаў - комплекс сталінскіх высотак "Брама Менска", цотную некалі займалі станцыйныя пабудовы, спаленыя ў грамадзянскую вайну. У 1926-м на іх месцы быў разбіты сквер, які захаваўся дагэтуль. Акрамя чыгуначнага, на вулціцы так сама разьмешчаны цэнтральны аўтавакзал, над платформамі якога дзейнічае буйны гандлёвы цэнтр Galileo<ref>https://planetabelarus.by/sights/ulitsa-bobruyskaya-v-minske/</ref>. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1941).jpg|Менск, пачатак вуліцы Бабруйскай, 1941г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (1920).jpg|Менск, Бабруйская, 1920г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (1941).jpg|Менск, Бабруйская, 1941г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (27.08.1920).jpg|Менск, Бабруйская, 27.08.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (11.07.1920).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 11.07.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (19.08.1920).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 19.08.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941г. Miensk, Babrujskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Бабруйская-Захараўская (1941).jpg|Менск, Бабруйская-Захараўская, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (06.1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 06.1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941-44).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941-44гг. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941) (2).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (06-07.1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 06-07.1941 </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)]] 3wh4sf481rgmyroex1cs38vivo4zqak 2692248 2692239 2026-09-24T13:27:10Z XHCKidx 11053 2692248 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Бабруйская |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Babrujskaja street (Minsk) p01.jpg |подпіс = Менск, вуліца Бабруйская |раён = [[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі]], [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = 1310 м |мэтро = [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]], [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Babrujskaja }} '''Вуліца Бабруйская''' — гістарычная вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), пралягае насупраць [[Менскі чыгуначны вакзал|чыгуначнага вакзала]], зьяўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Клары Цэткін (Менск)|Клары Цэткін]] ад яе скрыжаваньня з [[Плошча Мяснікова (Менск)|плошчай Мяснікова]] і ідзе да скрыжаваньня з вуліцай [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. Названая ў гонар места [[Бабруйск]], у накірунку якога крочыць. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Плошча Мясьнікова (Менск)|плошчы Мясьнікова]]. Перасякае вуліцы: [[Вуліца Мясьнікова (Менск)|Мясьнікова]], [[Вуліца Савецкая (Менск)|Савецкую]], [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкую]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]], [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. Побач разьмешчаны станцыі мэтро: [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] і [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]]. Даўжыня - 1310 метраў. На вуліцы разьмешчаныя: [[Будынак рэктарата БДУ]], [[Фізычны факультэт БДУ]], [[Менскі чыгуначны вакзал]], [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальная плошча]], [[Цэнтральны аўтавакзал (Менск)|Цэнтральны аўтавакзал]], [[ГЦ Galileo (Менск)|ГЦ Galileo]]. == Гісторыя == Вуліца пачала забудоўвацца ў 70-я гады ХІХ стагодзьдзя. Забудаваны ў асноўным няцотны бок вуліцы Бабруйскай (самы знакавы з аб'ектаў - комплекс сталінскіх высотак "Брама Менска", цотную некалі займалі станцыйныя пабудовы, спаленыя ў грамадзянскую вайну. У 1926-м на іх месцы быў разбіты сквер, які захаваўся дагэтуль. Акрамя чыгуначнага, на вулціцы так сама разьмешчаны цэнтральны аўтавакзал, над платформамі якога дзейнічае буйны гандлёвы цэнтр Galileo<ref>https://planetabelarus.by/sights/ulitsa-bobruyskaya-v-minske/</ref>. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1941).jpg|Менск, пачатак вуліцы Бабруйскай, 1941г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (1920).jpg|Менск, Бабруйская, 1920г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (1941).jpg|Менск, Бабруйская, 1941г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (27.08.1920).jpg|Менск, Бабруйская, 27.08.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (11.07.1920).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 11.07.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (19.08.1920).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 19.08.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941г. Miensk, Babrujskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Бабруйская-Захараўская (1941).jpg|Менск, Бабруйская-Захараўская, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (06.1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 06.1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941-44).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941-44гг. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941) (2).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (06-07.1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 06-07.1941 </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)]] ijv42uld8cje6ljb1x4j2bqwwvj9rjx 2692253 2692248 2026-09-24T13:42:15Z XHCKidx 11053 2692253 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Бабруйская |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Babrujskaja street (Minsk) p01.jpg |подпіс = Менск, вуліца Бабруйская |раён = [[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі]], [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = 1310 м |мэтро = [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]], [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Babrujskaja }} '''Вуліца Бабруйская''' — гістарычная вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), пралягае насупраць [[Менскі чыгуначны вакзал|чыгуначнага вакзала]], зьяўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Клары Цэткін (Менск)|Клары Цэткін]] ад яе скрыжаваньня з [[Плошча Мяснікова (Менск)|плошчай Мяснікова]] і ідзе да скрыжаваньня з вуліцай [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. Названая ў гонар места [[Бабруйск]], у накірунку якога крочыць. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Плошча Мясьнікова (Менск)|плошчы Мясьнікова]]. Перасякае вуліцы: [[Вуліца Мясьнікова (Менск)|Мясьнікова]], [[Вуліца Савецкая (Менск)|Савецкую]], [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкую]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]], [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. Побач разьмешчаны станцыі мэтро: [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] і [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]]. Даўжыня - 1310 метраў. На вуліцы разьмешчаныя: [[Будынак рэктарата БДУ]], [[Фізычны факультэт БДУ]], [[Менскі чыгуначны вакзал]], [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальная плошча]], [[Цэнтральны аўтавакзал (Менск)|Цэнтральны аўтавакзал]], [[ГЦ Galileo (Менск)|ГЦ Galileo]]. == Гісторыя == Вуліца пачала забудоўвацца ў 70-я гады ХІХ стагодзьдзя. Забудаваны ў асноўным няцотны бок вуліцы Бабруйскай (самы знакавы з аб'ектаў - комплекс сталінскіх высотак "Брама Менска", цотную некалі займалі станцыйныя пабудовы, спаленыя ў грамадзянскую вайну. У 1926-м на іх месцы быў разбіты сквер, які захаваўся дагэтуль. Акрамя чыгуначнага, на вулціцы так сама разьмешчаны цэнтральны аўтавакзал, над платформамі якога дзейнічае буйны гандлёвы цэнтр Galileo<ref>https://planetabelarus.by/sights/ulitsa-bobruyskaya-v-minske/</ref>. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1941).jpg|Менск, пачатак вуліцы Бабруйскай ад Савецкай, 1941г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (1920).jpg|Менск, Бабруйская, 1920г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (1941).jpg|Менск, Бабруйская, 1941г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (27.08.1920).jpg|Менск, Бабруйская, 27.08.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (11.07.1920).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 11.07.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (19.08.1920).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 19.08.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941г. Miensk, Babrujskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Бабруйская-Захараўская (1941).jpg|Менск, Бабруйская-Захараўская, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (06.1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 06.1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941-44).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941-44гг. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941) (2).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (06-07.1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 06-07.1941 </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)]] en1qae3lxymmp3ysj2monq85lebs61f 2692307 2692253 2026-09-24T16:27:06Z Ліцьвін 847 артаграфія, пунктуацыя 2692307 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Бабруйская |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Babrujskaja street (Minsk) p01.jpg |подпіс = Менск, вуліца Бабруйская |раён = [[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі]], [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = 1310 м |мэтро = [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]], [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Babrujskaja }} '''Вуліца Бабруйская''' — гістарычная вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), пралягае насупраць [[Менскі чыгуначны вакзал|чыгуначнага вакзала]], зьяўляецца працягам вуліцы [[Вуліца Клары Цэткін (Менск)|Клары Цэткін]] ад яе скрыжаваньня з [[Плошча Мяснікова (Менск)|плошчай Мяснікова]] і ідзе да скрыжаваньня з вуліцай [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. Названая ў гонар места [[Бабруйск]], у накірунку якога крочыць. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Плошча Мясьнікова (Менск)|плошчы Мясьнікова]]. Перасякае вуліцы: [[Вуліца Мясьнікова (Менск)|Мясьнікова]], [[Вуліца Савецкая (Менск)|Савецкую]], [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкую]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]], [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. Побач разьмешчаны станцыі мэтро: [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] і [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]]. Даўжыня — 1310 мэтраў. На вуліцы разьмешчаныя: [[Будынак рэктарата БДУ]], [[Фізычны факультэт БДУ]], [[Менскі чыгуначны вакзал]], [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальная плошча]], [[Цэнтральны аўтавакзал (Менск)|Цэнтральны аўтавакзал]], [[ГЦ Galileo (Менск)|ГЦ Galileo]]. == Гісторыя == Вуліца пачала забудоўвацца ў 70-я гады ХІХ стагодзьдзя. Забудаваны ў асноўным няцотны бок вуліцы Бабруйскай (самы знакавы з аб’ектаў — комплекс сталінскіх высотак «Брама Менску», цотную некалі займалі станцыйныя пабудовы, спаленыя ў грамадзянскую вайну. У 1926-м на іх месцы быў разбіты сквер, які захаваўся дагэтуль. Акрамя чыгуначнага, на вуліцы так сама разьмешчаны цэнтральны аўтавакзал, над плятформамі якога дзейнічае буйны гандлёвы цэнтр Galileo<ref>https://planetabelarus.by/sights/ulitsa-bobruyskaya-v-minske/</ref>. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Zacharaŭskaja, Čyhunačnaja. Менск, Захараўская, Чыгуначная (1941).jpg|Менск, пачатак вуліцы Бабруйскай ад Савецкай, 1941г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (1920).jpg|Менск, Бабруйская, 1920г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (1941).jpg|Менск, Бабруйская, 1941г. Miensk, Babrujskaja. Менск, Бабруйская (27.08.1920).jpg|Менск, Бабруйская, 27.08.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (11.07.1920).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 11.07.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (19.08.1920).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 19.08.1920 Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941г. Miensk, Babrujskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Бабруйская-Захараўская (1941).jpg|Менск, Бабруйская-Захараўская, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (06.1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 06.1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941-44).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941-44гг. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (1941) (2).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 1941г. Miensk, Zacharaŭskaja-Babrujskaja. Менск, Захараўская-Бабруйская (06-07.1941).jpg|Менск, Захараўская-Бабруйская, 06-07.1941 </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)]] d8kb6clirpxucmutezoiksnat28d2r5 Анры Жыфар 0 303990 2692306 2692222 2026-09-24T16:25:06Z Ліцьвін 847 артаграфія, пунктуацыя, стыль 2692306 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Анры Жыфа́р''' ({{Мова-fr|Baptiste Jules Henri Jacques Giffard}}; {{Нарадзіўся|8|2|1825}} — {{Памёр|14|4|1882}}<ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article97293603 |title=Our Paris Letter. |newspaper=[[The Bunyip]] |issue=895 |location=South Australia |date=16 June 1882 |access-date= |page=4 |via=National Library of Australia}}, ''...The death is announced of M. Henry Giffard, the engineer, tendered celebrated by the invention of the ' Injecteur Giffard.' He paid considerable attention formerly to aeronoutic science, and' established the captive balloons at the Exhibitions of 1866 and 1868. In 1857 he obtained the Mechanical prize of the Academy of Sciences for the discoverg of the injector, and was made a member of the Legion in 1863...''</ref>) — [[Францыя|францускі]] інжынэр. У 1852 годзе ён вынайшаў паравы [[Інжэктар|інжэктар]] і кіраваны [[Дырыжабль|дырыжабль]] з [[Рухавік|рухавік]]ом. ==Кар’ера== Жыфар нарадзіўся ў [[Парыж]]ы ў 1825 годзе. Ён вынайшаў інжэктар і дырыжабль — лятальны апарат, абсталяваны паравым рухавіком і масай больш за 180 кіляграмаў. Гэта быў першы ў сьвеце пасажырскі дырыжабль. Гэты напоўнены [[Вадарод|вадарод]]ам лятальны апарат быў прыдатным для практычнага выкарыстаньня і кіраваным, ён меў паравы рухавік магутнасьцю 2,2 кілявата (3 к.с.), які прыводзіў у рух паветраны [[вінт]]. Рухавік быў абсталяваны дымавой трубой, накіраванай уніз. Адпрацаваная пара зьмешвалася з прадуктамі згараньня; меркавалася, што гэта прадухіліць трапленьне іскраў у газавы балон. Таксама канструкцыя прадугледжвала вертыкальны руль напрамку. 24 верасьня 1852 году Жыфар зьдзейсьніў першы палёт на апараце з рухавіком і сыстэмай кіраваньня, пераадолеўшы адлегласьць у 27 [[Кіляграм|кіляграм]]аў ад Парыжа да [[Элянкур]]а. 8 траўня 1858 году Жыфар атрымаў [[патэнт]] на інжэктар. Характэрна, што ён дэталёва распрацаваў тэорыю гэтага вынаходзтва яшчэ да стварэньня экспэрымэнтальнага ўзору, апісаўшы ідэю ў 1850 годзе. Над выкарыстаньнем струменевых прылад працавалі і іншыя вынаходнікі, у прыватнасьці, [[Эжэн Бурдон]] запатэнтаваў вельмі падобную прыладу ў 1857 годзе. У 1863 годзе Жыфар быў удастоены званьня кавалера [[Ордэн Ганаровага легіёну|ордэна Ганаровага легіёну]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Henri Giffard}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Жыфар, Анры}} [[Катэгорыя:Францускія вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Францускія інжынэры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1825 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 14 красавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1882 годзе]] ongw26rw6irj8xj0p545v074633m2u4 Дзяхань 0 303991 2692238 2026-09-24T12:54:12Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Беларусь |Назва = Дзяхань |Лацінка = Dziachań |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Дзяхані |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснав...“ 2692238 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Дзяхань |Лацінка = Dziachań |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Дзяхані |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 76 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%94%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8C Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808020 |Выява = Church of Saint Michael Archangel in Dziachań (02).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 32 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 00 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Дзяха́нь'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 442</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да [[16 сьнежня]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб змяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Dziachań}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёна] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёна] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] rbur9mkfe39d1v40hi4e37kxo06fzg3 2692305 2692238 2026-09-24T16:21:51Z Ліцьвін 847 стыль 2692305 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Дзяхань |Лацінка = Dziachań |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Дзяхані |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 76 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%94%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8C Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808020 |Выява = Church of Saint Michael Archangel in Dziachań (02).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 32 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 00 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Дзяха́нь'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 442</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб змяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Dziachań}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёна] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёна] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] ok9bd0hd7djbzn8jj4tbt2unbdjmk4h Абмеркаваньне:Нява 1 303992 2692255 2026-09-24T13:54:00Z ~2026-51299-85 100283 /* название */ новы разьдзел 2692255 wikitext text/x-wiki == название == нова в романских языках [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-51299-85|~2026-51299-85]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-51299-85|размова]]) 16:54, 24 верасьня 2026 (+03) 4k3pvra63vt1883sfeuue3yqfk6s0x1 2692346 2692255 2026-09-24T18:21:09Z Dymitr 10914 выдаліць старонку абмеркаваньня 2692346 wikitext text/x-wiki {{ХВ|А1}} == название == нова в романских языках [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-51299-85|~2026-51299-85]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-51299-85|размова]]) 16:54, 24 верасьня 2026 (+03) qxsgz0rhga2w1adjgn1yive2pci6giu Шаблён:Выява дня/2026-10-02 10 303993 2692412 2026-09-25T07:19:14Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „NE Lac Bab Louta Tazekka Nov25 A7CR 09270-4 HDR1.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2692412 wikitext text/x-wiki NE Lac Bab Louta Tazekka Nov25 A7CR 09270-4 HDR1.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> 2a6x1mqqc90htlocrx5c4ivs37zorpe Дуброва (Драчкаўскі сельсавет) 0 303994 2692415 2026-09-25T07:28:46Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Іншыя значэньні|Дуброва}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Дуброва |Лацінка = Dubrova |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Дуброва |Герб = |Сьцяг = |Гімн...“ 2692415 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дуброва}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Дуброва |Лацінка = Dubrova |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Дуброва |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 95 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808026 |Выява = Dubrova, Dračkaŭski sieĺsaviet (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 41 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 01 |Даўгата сэкундаў = 20 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Дубро́ва'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 433</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да [[10 лютага]] [[1977]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавета]]<ref>Рашэньне выканкаму Менскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэньняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Dubrova, Dračkaŭski Sieĺsaviet, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёна] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёна] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] mckw5skwrfqrg7okzc5o0rvnkhzzedx Староствы Летувы 0 303995 2692416 2026-09-25T07:58:10Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „'''Староствы Летувы''' ({{мова-lt|senіūnіja|скарочана}}) — гэта найменшыя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі [[Летува|Летувы]]. Староства можа ахопліваць невялікую тэрыторыю зь некалькімі [[Вёска|вёска]]мі, адзін [[Горад|горад]] ці частку буй...“ 2692416 wikitext text/x-wiki '''Староствы Летувы''' ({{мова-lt|senіūnіja|скарочана}}) — гэта найменшыя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі [[Летува|Летувы]]. Староства можа ахопліваць невялікую тэрыторыю зь некалькімі [[Вёска|вёска]]мі, адзін [[Горад|горад]] ці частку буйнога горада. Памеры й колькасьць насельніцтва старастваў адрозьніваюцца ў залежнасьці ад іх разьмяшчэньня й характару мясцовасьці. Некалькі старастваў утвараюць муніцыпалітэт. [[Файл:Seniūnijų tankumas.png|значак|Староствы Летувы паводле насельніцтва]] Староствы займаюцца вырашэньнем дробных мясцовых пытаньняў, такіх як рамонт ходнікаў і грунтавых дарог, а таксама вядуць улік усіх сем’яў, якія пражываюць на іх тэрыторыі. Асноўная ідэя заключаецца ў тым, што — у адрозьненьне ад больш буйных адміністрацыйных адзінак — стараста (кіраўнік староства) мае магчымасьць пагутарыць з кожным жыхаром. Сучасная Летува падзелена на 10 паветаў, 60 муніцыпалітэтаў і 546 старостваў. Староствы выконваюць функцыі раёнаў у складзе муніцыпалітэта. У гарадах стараста абіраецца для кожнага староства адначасова з выбарамі мэра горада. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] гэты тэрмін пазначаў значна большыя адміністрацыйныя адзінкі, напрыклад, [[Жамойцкае староства]] — назву Жамойцкага княства ў пэрыяд [[1422]]–[[1441]] гадоў. [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы]] syryry4ghq7bfod3lng10wlo0w3vhdo 2692417 2692416 2026-09-25T08:00:56Z Jim 415 2692417 wikitext text/x-wiki '''Староствы Летувы''' ({{мова-lt|senіūnіja|скарочана}}) — гэта найменшыя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі [[Летува|Летувы]]. Староства можа ахопліваць невялікую тэрыторыю зь некалькімі [[Вёска|вёска]]мі, адзін [[Горад|горад]] ці частку буйнога горада. Памеры й колькасьць насельніцтва старастваў адрозьніваюцца ў залежнасьці ад іх разьмяшчэньня й характару мясцовасьці. Некалькі старастваў утвараюць муніцыпалітэт. [[Файл:Seniūnijų tankumas.png|значак|Староствы Летувы паводле насельніцтва]] Староствы займаюцца вырашэньнем дробных мясцовых пытаньняў, такіх як рамонт ходнікаў і грунтавых дарог, а таксама вядуць улік усіх сем’яў, якія пражываюць на іх тэрыторыі. Асноўная ідэя заключаецца ў тым, што — у адрозьненьне ад больш буйных адміністрацыйных адзінак — стараста (кіраўнік староства) мае магчымасьць пагутарыць з кожным жыхаром. Сучасная Летува падзелена на 10 паветаў, 60 муніцыпалітэтаў і 546 старостваў. Староствы выконваюць функцыі раёнаў у складзе муніцыпалітэта. У гарадах стараста абіраецца для кожнага староства адначасова з выбарамі мэра горада. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] гэты тэрмін пазначаў значна большыя адміністрацыйныя адзінкі, напрыклад, [[Жамойцкае староства]] — назву Жамойцкага княства ў пэрыяд [[1422]]–[[1441]] гадоў. Па стану на [[31 сьнежня]] [[2025]] году ў Летуве налічвалася 534 староства. [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы]] c7tczag7tfwohyduc79ge1t67m2g2pl Катэгорыя:Швайцарскія імігранты 14 303996 2692474 2026-09-25T10:44:04Z Taravyvan Adijene 1924 стварайце [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыі]] 2692474 wikitext text/x-wiki {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Імігранты}} [[Катэгорыя:Імігранты паводле краінаў|Швайцарыя]] [[Катэгорыя:Іміграцыя ў Швайцарыі]] [[Катэгорыя:Асобы Швайцарыі]] [[de:Kategorie:Immigrant in der Schweiz]] 1hd3rc8nkogkln90p3yr19e8cmnul6x