Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 1769 2694380 2349617 2026-10-02T18:05:15Z ~2026-53080-22 100458 /* */ пісаў пра яшчэ аднаго чалавека, які нарадзіўся тады (Міхайла Драпатага), і зрабіў тры спасылкі на іншыя старонкі 2694380 wikitext text/x-wiki {{КаляндарЛістапад}} {{Дзень|21|11}} == Падзеі == * [[1368]] — [[Тросьненская бітва]] паміж войскам [[ВКЛ]] на чале зь вялікім князем Альгердам і старажавым атрадам Маскоўскага княства * [[1905]] — у часопісе «Annalen der Physik» апублікаваны артыкул [[Альбэрт Айнштайн|Альбэрта Айнштайна]] ''«Як інэртнасьць цела залежыць ад унутранай энэргіі?»''. Гэтая праца абгрунтоўвае [[эквівалентнасьць масы і энэргіі]] * [[1910]] — у [[Менск]]у адбываецца ўрачыстае асьвячэньне [[Касьцёл Сьвятых Сымона і Алены (Менск)|касьцёла сьвятых Сымона і Алены]] (Чырвонага касьцёла) * [[1920]] — разгортваецца [[Слуцкі збройны чын]]. У гэты дзень Рада Случчыны выдае дэклярацыю, у якой заклікае сялянства «на барацьбу за незалежную Беларусь у яе этнаграфічных межах» * [[1926]] — створаны другі Беларускі дзяржаўны тэатар (БДТ-2) — цяпер [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа]] * [[1990]] — падпісаная [[Парыская хартыя для новай Эўропы 1990 году|Парыская хартыя для новай Эўропы]] * [[2004]] — [[Парыскі клюб]] ухваліў прапанову сьпісаць 80% замежнай запазычанасьці [[Ірак]]у (каля 100 млрд [[Даляр ЗША|даляраў ЗША]]) == Нараджэньні == * [[1694]] — [[Вальтэр]], францускі філёзаф * [[1768]] — [[Фрыдрых Шлеермахер]], нямецкі тэоляг і філёзаф * [[1903]] — [[Георгій Сідаровіч]], савецкі вайсковы дзяяч, генэрал-палкоўнік танкавых войскаў * [[1910]] — [[Міхаіл Суднік]], беларускі мовазнаўца * [[1921]] — [[Янка Юхнавец]], беларускі паэт, пісьменьнік, драматург, мастак, скульптар * [[1936]] — [[Марыя Захарэвіч]], беларуская акторка тэатру і кіно * [[1950]] — [[Альвара Набоа]], эквадорскі прадпрыймальнік, палітык правае кансэрватыўнае нэа-лібэральнае плыні * [[1957]] — [[Мірон Хадакоўскі]], гайнаўскі архіяпіскап, брыгадны генэрал і праваслаўны ардынары польскага войска * [[1965]] — [[Björk]] (Б’ёрк Ґудмундсдоттыр), ісьляндзкая сьпявачка * [[1982]] — [[Міхаіл Васілевіч Драпаты]], украінскі генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] (з 2026) * [[1989]] — [[Фабіян Дэльф]], ангельскі футбаліст == Сьмерці == * [[1555]] — [[Георг Агрыкола]], нямецкі навукоўца * [[1790]] — [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»]], ваявода віленскі, стараста львоўскі, мечнік вялікалітоўскі, X ардынат на Нясьвіжы, VIII ардынат на Алыцы * [[1830]] — [[Ян Сьнядэцкі]], беларускі астраном, матэматык, філёзаф * [[1839]] — [[Матэвуш Ліпскі]], грэка-, а пасьля рыма-каталіцкі дзяяч, біскуп * [[1970]] — [[Чандрасэкара Вэнката Раман]], індыйскі фізык, ляўрэат Нобэлеўскае прэміі 1930 году ў галіне фізыкі * [[1995]] — [[Яфрэм Пружанскі]], украінскі савецкі рэжысэр, мультыплікатар * [[2021]] — [[Марыэта Чудакова]], расейская літаратуразнаўца, гісторык літаратуры, тэкстоляг == Сьвяты == * Сусьветны Дзень тэлевізіі * У [[Беларусь|Беларусі]] традыцыйна ўшаноўваецца Міхал. Народная прыкмета кажа, што калі гэты дзень сьнежны, дык сьнежным будзе і [[Вялікдзень]]. У старых прымаўках працягваецца канстатацыя таго, што палявыя работы даўно скончаныя: «Прыйшоў Міхал — усіх з поля пасьпіхаў». {{Месяцы}} [[Катэгорыя:21 лістапада| ]] 9xf06vwqrf852h9jjezg2f28vopm05d 0 2689 2694469 2688495 2026-10-02T21:52:24Z ~2026-53097-09 100461 /* Глядзіце таксама */ 2694469 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Літва (неадназначнасьць)}} {{Колішняя дзяржава | Толькі герб = так | Статус = | Назва = Вялікае Княства Літоўскае | Лацінка = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje | Код мовы = sla | Саманазва = Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных | Родны склон = | Сьцяг = | Апісаньне сьцягу = | Герб = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania (A. Guagnini, 1581).svg | Апісаньне гербу = Герб [[Пагоня]] | Дэвіз = | Гімн = [[Багародзіца (гімн)|Багародзіца]] | Каралеўскі гімн = | Мапа = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, Ruskaje, Žamojckaje.svg | Апісаньне мапы = | Мапа2 = | Апісаньне мапы2 = | Мапа3 = | Апісаньне мапы3 = | Мапа4 = | Апісаньне мапы4 = | Кароткая назва = ВКЛ | Сталіца = {{Просты сьпіс| * [[Наваградак]] (да 1323) * [[Вільня]] (ад 1323)}} | Афіцыйныя мовы = [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Сьвяжынскі У.]] Якая мова была дзяржаўнай у Вялікім Княстве Літоўскім? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 12.</ref>{{Заўвага|Дэ-юрэ — афіцыйны статус з 1566 па 29 жніўня 1696 году. Дэ-факта — ад самога часу ўзьнікненьня ВКЛ і ўваходжаньня ў ягоны склад земляў беларускага этнічнага арэалу, на якіх прынамсі не пазьней за XIV ст. ужо была сфармаваная старабеларуская мова, ужываная ў дзелавой пісьмовасьці: такім чынам, фактычны афіцыйны статус мела з самога ўтварэньня ВКЛ. З канца XIV ст. старабеларуская мова ў пэўнай ступені саступае месца (выданьне прывілеяў на лацінскай мове, некаторых дакумэнтаў па-польску). З 1696 г. старабеларуская мова афіцыйна пазбаўленая афіцыйнага статусу, але зрэдчас выкарыстоўвалася ў актах мясцовага значэньня практычна да самой ліквідацыі ВКЛ.}} (яна жа [[стараўкраінская мова|стараўкраінская]]), [[лацінская мова|лацінская]]{{Заўвага|Часткова і дэ-факта (напрыклад, тэксты шэрагу прывілеяў).}}, [[польская мова|польская]]{{Заўвага|Упершыню выкарыстоўваецца без афіцыйнага статусу ў некаторай частцы дакумэнтаў пасьля пэрыяду пачатку збліжэньня з Польшчай, асабліва пашырыла выкарыстаньне з пачатку XVII ст. і ўрэшце набыла статус адзінай афіцыйнай мовы ў 1696 г., хоць старабеларускую і лацінскую мовы канчаткова ня выцесьніла.}} | Форма ўраду = {{Просты сьпіс| * [[спадчынная манархія]] (1230—1572) * [[выбарная манархія]] (1572—1795)}} | Этнічны склад = {{Просты сьпіс| * [[ліцьвіны]] * [[русіны]] * [[жамойты]]}} | Валюта = [[Грош]] | Год1 = 9 ліпеня 1253 | Падзея1 = Незалежнасьць | Год2 = 14 жніўня 1385 | Падзея2 = [[Крэўская унія]] | Год3 = 28 чэрвеня 1569 | Падзея3 = [[Люблінская унія]] | Год4 = 24 кастрычніка 1795 | Падзея4 = [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэці падзел]] | Год5 = | Падзея5 = | Год6 = | Падзея6 = | Год7 = | Падзея7 = | Год8 = | Падзея8 = | Год9 = | Падзея9 = | Год10 = | Падзея10 = | Год11 = | Падзея11 = | Год12 = | Падзея12 = | Год13 = | Падзея13 = | Год14 = | Падзея14 = | Год15 = | Падзея15 = | Год16 = | Падзея16 = | Заўвагі = <!-- Наступнікі --> | СьцягН1 = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg | Наступнік1 = Рэч Паспалітая | СьцягН2 = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg | Наступнік2 = Каралеўства Прусія | СьцягН3 = Flag of Russia.svg | Наступнік3 = Расейская імпэрыя | СьцягН4 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | Наступнік4 = Габсбурская манархія <!-- Папярэднікі --> | СьцягП1 = Flag of None.svg | Папярэднік1 = Літва (каралеўства) | СьцягП2 = Flag of None.svg | Папярэднік2 = Полацкае княства | СьцягП3 = Flag of None.svg | Папярэднік3 = Гарадзенскае княства | СьцягП4 = Flag of None.svg | Папярэднік4 = Друцкае княства | СьцягП5 = Flag of None.svg | Папярэднік5 = | СьцягП6 = Flag of None.svg | Папярэднік6 = Віцебскае княства | СьцягП7 = Flag of None.svg | Папярэднік7 = Менскае княства | СьцягП8 = Flag of None.svg | Папярэднік8 = Пінскае княства | СьцягП9 = Flag of None.svg | Папярэднік9 = Тураўскае княства | СьцягП10 = Flag of None.svg | Папярэднік10 = Слуцкае княства | СьцягП11 = Flag of None.svg | Папярэднік11 = Бранскае княства | СьцягП12 = Flag of None.svg | Папярэднік12 = Кіеўскае княства | СьцягП13 = Flag of None.svg | Папярэднік13 = Чарнігаўскае княства | СьцягП14 = Flag of None.svg | Папярэднік14 = Смаленскае княства | СьцягП15 = Alex K Halych-Volhynia-flag.svg | Папярэднік15 = Галіцка-Валынскае княства }} '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае''' (скарочаная назва '''Літва́''', '''Вялікалітва́''', больш поўная '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, Ру́скае й Жамо́йцкае'''<ref name="Kraucevic-2013-7">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 7.</ref>{{Заўвага|{{мова-be-old|Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское|скарочана}}; {{мова-la|Magnus Ducatus Lithuaniae|скарочана}}, {{мова-pl|Wielkie Księstwo Litewskie|скарочана}}; іншыя назвы: '''Вялі́кая Лі́тва''', '''Вялікалі́тва'''}}) — [[Фэадалізм|фэўдальная]] эўрапейская дзяржава, якая займала тэрыторыю сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Летувы]], а таксама [[Украіна|Ўкраіны]] ([[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўшчына]], [[Чарнігаў]]шчына і [[Валынь]], да 1569 году), [[Расея|Расеі]] ([[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]] і [[Севершчына]], да сярэдзіны XVII стагодзьдзя) і [[Польшча|Польшчы]] ([[Падляшша]], да 1569 году). Першая сталіца — [[Наваградак]], з 1323 году — [[Вільня]]. [[Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага|Узьнікла]] ў сярэдзіне XIII ст. на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] верхняга і сярэдняга [[Панямоньне|Панямоньня]] ([[Літва старажытная]]) і вярхоўя ракі [[Вяльля|Вяльлі]]<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref><ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 7.</ref>. У 1569 годзе ўтварыла [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Спыніла сваё існаваньне ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|яе трэцяга падзелу]] ў 1795 годзе<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>, аднак ня зьнікла зь міжнароднай палітыкі: у XIX ст. неаднойчы ствараліся праекты адраджэньня ВКЛ, а некалькі мадэрных нацыянальных дзяржаваў у [[найноўшы час]] выводзілі зь яго свае пачаткі і абгрунтаваньне тэрытарыяльных прэтэнзіяў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. Вялікае Княства Літоўскае стала дзяржавай, у якой [[Этнагенэз беларусаў|канчаткова скансалідаваўся]] і заняў галоўнае месца [[беларусы|беларускі народ]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref>. Выступіла прадаўжальнікам дзяржаўнасьці [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]] княстваў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. == Назва і тытул == {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва Вялікага Княства Літоўскага і тытул гаспадара зьмяняліся з часам у залежнасьці ад дзяржаўных межаў і будовы. У сярэдзіне XIII — пачатку XIV стагодзьдзях дзяржава называлася толькі [[Літва|Літвой]]. Так, у грамаце вялікага князя [[Міндоўг]]а (1254 год) ён значыцца «каралём Літвы». Па далучэньні да Вялікага Княства Літоўскага Кіеўскай і іншых украінскіх зямель гаспадар называўся «кароль ліцьвінаў і многіх русінаў»<ref name="ehb401">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>). Па далучэньні часткі [[Латвія|Латвіі]] вялікі князь [[Гедзімін]] пачаў называцца «кароль [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], валадар і князь [[Зэмгалія|Зэмгаліі]]». Па далучэньні [[Жамойць|Жамойці]] (сучаснай цэнтральнай і заходняй [[Летува|Летувы]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 40.</ref>) у сярэдзіне XV ст. вялікі князь тытулюецца як «''вялікі князь… усяе Літоўскае зямлі і Жамойцкае і многіх Рускіх зямель''». У [[Статут ВКЛ 1529 году|Статуце 1529 году]] значылася «''Права пісаныя даны панству Вялікаму княству Літоўскаму, Рускаму, Жамойцкаму і іныя чэраз найясьнейшага пана Жыґімонта, з Божае міласьці караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага і іных''»<ref>[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401—402.</ref>. Аднак па складаньні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569 год) і далучэньні [[Украіна|Ўкраіны]] да Польшчы краіна пачала звацца толькі Вялікім Княствам Літоўскім, хоць сам гаспадар працягваў тытулявацца вялікім князем літоўскім, рускім, прускім, жамойцкім, мазавецкім, а па далучэньні ў 1561 годзе [[Інфлянты|Інфлянтаў]] — і інфлянцкім<ref name="ehb402">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 402.</ref>. У афіцыйных дакумэнтах для пазначэньня дзяржавы выкарыстоўваліся назвы: «Вялікае Княства Літоўскае», «гаспадарства», «панства», «Рэч Паспалітая»; апошняя ўжывалася як пры пазначэньні толькі Вялікага Княства Літоўскага, так і супольнай з Польшчай канфэдэрацыйнай дзяржавы<ref name="ehb402"/>. == Герб == {{Асноўны артыкул|Пагоня}} [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|значак|зьлева|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] Паходжаньне дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых земляў ВКЛ) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў ў сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Гісторыя == === Утварэньне === [[Файл:Litva (Yermalovich) be.svg|міні|Межы [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]] паводле [[Мікола Ермаловіч|М. Ермаловіча]]]] {{Асноўны артыкул|Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага}} Вытокі [[беларусы|беларускай]] дзяржаўнасьці адносяцца ад узьнікненьня [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]], а пазьней [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага]], [[Наваградзкае княства|Наваградзкага]], [[Смаленскае княства|Смаленскага]] і іншых княстваў, а створаная ў гэты час матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387"/>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341). Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Маскоўскі патрыярхат|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. === Пашырэньне === [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (G. Mercator, 1628).jpg|значак|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, 1628 г.]] Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, па 1757 г.]] На працягу XIV ст. не спынялася змаганьне супраць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], аднак яно мела зьменлівы посьпех. Тым часам у выніку разгрому татараў у [[Бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] (1362) на доўгі час атрымалася адвесьці пагрозу іхных набегаў ад паўднёвай часткі дзяржавы. Каб ня даць [[Маскоўская дзяржава|Маскве]] перашкодзіць аб’яднаньню зямель сучаснай Беларусі, вялікі князь Альгерд [[Паходы Альгерда на Маскву|учыніў на яе тры выправы]] — у 1368, 1370 і 1372 гадох. Па сьмерці Альгерда абвастрыўся канфлікт паміж [[Кейстут]]ам, ягоным сынам [[Вітаўт]]ам і новым вялікім князем [[Ягайла]]м. Гэта значна аслабіла дзяржаву, чым скарысталіся [[крыжакі]], якім у 1382 годзе Ягайла мусіў саступіць землі [[Жамойць|Жамойці]]. 3 мэтай процідзеяньня зьнешняй небясьпецы, што таксама пагражала суседняму [[Каралеўства Польскае (1385—1569)|Каралеўству Польскаму]], і ўмацаваньня сваёй улады вялікі князь склаў пэрсанальны хаўрус з Польшчай — [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] (1385). Па атрымальні польскага стальца ён мусіў далучыць да Каралеўства Польскага Вялікае Княства Літоўскае. Аднак супраць падпарадкаваньня Польшчы выступіў Вітаўт, які ачоліў унутрыдзяржаўнае змаганьне. Міжусобная вайна паміж Вітаўтам і Ягайлам скончылася [[Востраўскае пагадненьне|Востраўскім пагадненьнем]] ([[5 жніўня|5.08]].1392 г.), паводле якога Вялікаму Княству Літоўскаму гарантавалася самастойнасьць у палітычным зьвязе з Польшчай (незалежны ўрад, скарб, войска), а вялікім князем абвяшчаўся Вітаўт. Пагадненьне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве. Аднак Вітаўт прагнуў поўнай незалежнасьці, з гэтай мэтай ён намагаўса атрымаць каралеўскі тытул і карону. Дзеля ўмацаваньня сваёй улады Вітаўт ліквідаваў некалькі ўдзельных княстваў (у [[Полацак|Полацку]], [[Віцебск]]у, [[Ноўгарад-Северскі|Ноўгарадзе-Северскім]], [[Кіеў|Кіеве]], на Валыні і ў Падольлі). У дачыненьнях з Тэўтонскім ордэнам ён, як і папярэднікі, мусіў выкарыстоўваць [[Жамойць]] у якасьці разьменнай манэты (вядома, што Вітаўт чатырохразова — у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох перадаваў яе крыжакам). Толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|Бітве пад Грунвальдам]] (1410), да якой большая частка цяперашняй [[Летува|Летувы]] знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў, адбылося канчатковае далучэньне гэтых зямель да Вялікага Княства<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам] // «[[Радыё Свабода]]», 14 ліпеня 2009.</ref>. Да 1430 году Вялікае Княства Літоўскае дасягнула сваёй максымальнай магутнасьці і тэрытарыяльных межаў «ад мора да мора»<ref name="ehb390">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 390.</ref>: найбольш усходнім пунктам дзяржавы стала [[Тула]]<ref>[[Генадзь Шабанін|Шабанін Г.]], [[Аляксандар Шэкаў|Шэкаў А.]] Тула // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 401.</ref>, на ўзьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]] паўстаў шэраг умацаваных замкаў — [[Дашаў]], [[Кацюбееў]], [[Чорны Горад]] і інш. {{Вялікалітоўскае Прычарнамор’е}} Па сьмерці Вітаўта паміж ягоным братам [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам]] і новым вялікім князем [[Сьвідрыгайла]]м распачалося зацятае змаганьне за ўладу. У 1432 годзе выбухнула [[грамадзянская вайна ў ВКЛ 1432—1439 гадоў|грамадзянская вайна]], якая працягвалася да 1439 году і скончылася перамогай Жыгімонта. Гэтая вайна ахапіла толькі вярхі фэўдалаў, мела дынастычны характар і была змаганьнем за палітычную ўладу<ref name="hb90">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 90.</ref>. З 2-й паловы XV ст. узмацнілася пагроза з боку [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]], несупынныя набегі якога значна пасунулі на поўнач межы дзяржавы. У 1506 годзе войска Вялікага Княства Літоўскага разьбіла татараў пад [[Клецак|Клецкам]], па чым буйныя татарскія набегі на Беларусь не паўтараліся<ref name="hb91">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 91.</ref>. У канцы XV ст. абвастрыліся дачыненьні з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], што прывяло да несупынных ваенных канфліктаў (у 1492—1494, 1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537 гадох). З аднаго і з другога боку былі перамогі і паразы. Масква таксама інсьпіравала ўнутраныя канфлікты ў дзяржаве<ref name="hb153">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 153.</ref>. Уся захопніцкая палітыка Маскоўскай дзяржавы ажыцьцяўлялася пад эгідай абароны праваслаўя<ref name="hb153"/>. === Люблінская унія === {{Асноўны артыкул|Люблінская унія}} У выніку Крэўскай уніі Вялікае Княства Літоўскае і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-пэрсанальнай уніі пры захаваньні імі пэўнай самастойнасьці ўва ўнутранай і вонкавай палітыцы. Неаднаразовае аднаўленьне і пераўкладаньне гэтага зьвязу (у 1401, 1413, 1446, 1501) сьведчыла з аднаго боку пра яго нетрываласьць, а зь іншага — пра наяўнасьць чыньнікаў, што падштурхоўвалі абедзьве дзяржавы да збліжэньня. У [[XV стагодзьдзе|XV]]—[[XVI стагодзьдзе|XVI]] стагодзьдзях вызначылася наступная тэндэнцыя: чым больш абвастраліся дачыненьні Вялікага Княства з Масквой, тым больш яно схілялася да аб’яднаньня з Польшчай. Кульмінацыя маскоўска-літоўскага процістаяньня наступіла ў 1558 годзе, калі маскоўскі гаспадар [[Іван Жахлівы]] распачаў [[Інфлянцкая вайна|вайну]] з [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]] і захапіў шэраг важных фартэцыяў, што стварыла пагрозу беларускаму Падзьвіньню. З гэтай прычыны вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] прыняў [[Інфлянты]] пад свой пратэктарат, у выніку чаго землі ордэна перайшлі ў супольнае валоданьне Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага<ref name="hb153"/>. Аднак папярэднія войны выцягнулі ўсе сродкі зь дзяржаўнага скарбу: вялікалітоўскае войска пацярпела шэраг няўдачаў, і неўзабаве Масква захапіла ўсю паўночна-ўсходнюю частку Беларусі, адкрыўшы сабе шлях на [[Вільня|Вільню]]. Пад пагрозай апынулася само існаваньне дзяржавы, што прымусіла кіроўныя колы Вялікага Княства шукаць хаўрус з Польшчаю ўзамен на вайсковую дапамогу. 10 студзеня 1569 году распачаўся Люблінскі сойм, які працягваўся амаль 6 месяцаў. Польская шляхта настойвала на прыняцьці артыкулаў, што ставілі Вялікае Княства Літоўскае ў залежнае становішча ад Польшчы. Калі паслы Вялікага Княства ўбачылі пагрозу прымусовага складаньня уніі на непрымальных для іх умовах, то 1 сакавіка 1569 году пакінулі сойм. Аднак польскія фэўдалы скарысталі цяжкае вайскова-палітычнае становішча суседа і дабіліся ад Жыгімонта Аўгуста выданьня незаконных<ref name="hb92">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 92.</ref> загадаў пра далучэньне да Польшчы [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўскага]], [[Валынскае ваяводзтва|Валынскага]], [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага]] і [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскага]] ваяводзтваў. У такім умовах прадстаўнікі Вялікага Княства мусілі вярнуцца за стол перамоваў. 1 ліпеня 1569 году зьявіўся акт Люблінскай уніі, паводле якога стваралася новая дзяржава — [[Рэч Паспалітая Абодвух Народаў]]. === Па Люблінскай уніі === [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588).jpg|міні|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут Вялікага Княства Літоўскага]], 1588 г.]] {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Рэч Паспалітая]] была [[канфэдэрацыя]]й суседніх дзяржаваў, у складзе якой Вялікае Княства Літоўскае існавала да канца XVIII ст. — часу падзелу Рэчы Паспалітай [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], [[Аўстрыя]]й і [[Прусія]]й<ref name="hb156">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 156.</ref>. Абедзьве дзяржавы-ўдзельніцы канфэдэрацыі захоўвалі асобныя адміністрацыйны апарат, заканадаўства і судовыя органы, фінансы, мытную сыстэмы, узброеныя сілы, тытул, герб і дзяржаўную пячатку. === Змаганьне за самастойнасьць === Нягледзячы на ўмовы уніі, у 1570—1580-х гады ў Вялікім Княстве Літоўскім рэгулярна праводзіліся агульнадзяржаўныя соймы, а з 1582 году пачаў дзеяць [[Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал]]<ref name="hb156"/>. Аднак найбольшай праявай змаганьня за дзяржаўную самастойнасьць Вялікага Княства Літоўскага было прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту 1588 году]], які фактычна скасоўваў шэраг артыкулаў Люблінскай уніі. Згодна з гэтым заканадаўчым актам, які дзеяў на тэрыторыі Беларусі да 1840 году, Вялікае Княства Літоўскае было самастойнай дзяржавай з уласнай тэрыторыяй, апаратам, войскам, фінансамі. Больш таго, 1-ы артыкул IV разьдзелу Статуту зацьвярджаў, у адрозьненьне ад Польшчы, дзе мовай праўных дакумэнтаў была [[лаціна]], дзяржаўнасьць [[беларуская мова|беларускай мовы]]<ref name="hb156"/>. Пазьней пры спрыяльных абставінах ўплывовыя колы Вялікага Княства Літоўскага неаднойчы спрабавалі аднавіць поўную незалежнасьць: у 1650-я гады — [[Радзівілы]], у канцы XVII ст. — [[Сапегі]]. У выніку чаго ўрад Рэчы Паспалітай мусіў пайсьці на пэўныя саступкі: з 1673 году кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай мусіў праводзіцца на тэрыторыі Вялікага Княства ў беларускім месьце [[Горадня|Горадні]] пад старшынствам аднаго зь мясцовых дэпутатаў. === Крыза === У XVII—XVIII стагодзьдзях у сацыяльна-эканамічным разьвіцьці Рэчы Паспалітай і Вялікага Княства Літоўскага ў прыватнасьці пазначыліся перадкрызавыя тэндэнцыі: брак нацыянальнага адзінства, сацыяльныя, этнічныя, рэлігійныя супярэчнасьці, фэўдальныя міжусобіцы прывялі да эканамічнага заняпаду. Шматлікія войны вялі да разбурэньня местаў, мястэчак і вёсак, фізычнага зьнішчэньня насельніцтва. == Дзяржаўны і палітычны лад == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|значак|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статут Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]] [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] [[лацінка]]й]] Цэнтральную частку дзяржавы ў палітычным эначэньні гэтага паняцьця складала [[Літва|«Літва»]], якая ўлучала [[Ашмяны|Ашмянскую]], [[Берасьце]]йскую, [[Браслаў]]скую, [[Ваўкавыск]]ую, [[Вільня|Віленскую]], [[Вількамір]]скую, [[Горадня|Гарадзенскую]], [[Капыль]]скую, [[Клецак|Клецкую]], [[Кобрынь|Кобрынскую]], [[Ліда|Лідзкую]], [[Менск]]ую, [[Наваградак|Наваградзкую]], [[Нясьвіж|Нясьвіскую]], [[Пінск]]ую, [[Рэчыца|Рэчыцкую]], [[Слонім]]скую, [[Слуцак|Слуцкую]], [[Трокі|Троцкую]] і [[Тураў]]скую землі<ref name="ehb401"/>. Дамінаваньне ў дзяржаве мелі фэўдалы цэнтральных (беларускіх) зямель, бо Вялікае Княства ўтварылася на беларускай тэрытарыяльнай, этнаграфічнай і культурнай аснове, а [[беларуская мова]] была дзяржаўнай<ref name="ehb401"/>. Тут канцэнтравалася большасьць велікакняскіх і дзяржаўных маёнткаў, а таксама асноўныя маёнткі буйных фэўдалаў. Адсюль набіралася асноўная частка арміі, зьбіраліся асноўныя даходы ў дзяржаўны скарб. Буйныя фэўдалы зь беларускіх этнаграфічных зямель [[Алелькавічы]], [[Друцкія (Гедзімінавічы)|Друцкія]], [[Глябовічы]], [[Гальшанскія]], [[Кішкі]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і іншыя займалі кіроўныя пазыцыі ў дзяржаўным апараце<ref name="ehb401"/>. Вялікае Княства Літоўскае ачольваў [[вялікі князь]] (гаспадар), які быў носьбітам вярхоўнай улады. Ягоны [[Гаспадарскі суд Вялікага Княства Літоўскага|Гаспадарскі суд]] быў найвышэйшай інстанцыяй. Да XV стагодзьдзя ўрадавую дзейнасьць ажыцьцяўляў толькі сам вялікі князь, які выконваў усе функцыі кіраваньня дзяржавай. З прычыны патрэбы арганізацыі дваровай гаспадаркі і разьвязаньня праблем ўнутранай і замежнай палітыкі зьявіліся сталыя службовыя асобы — спачатку маршалак, падкаморы, падчашы, чашнік, крайчы, стольнік, мечнік, кухмістр ды іншыя, у сярэдзіне XV стагодзьдзя — пасады агульнадзяржаўнай адміністрацыі (падскарбі земскі, канцлер ды гетман найвышэйшы)<ref>{{кніга|частка=Сістэма ўлады ў Вялікім Княстве Літоўскім|загаловак=Матэрыялы па гісторыі Беларусі|аўтар=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]]|Месца={{Менск (Мінск)}}|год=1997|наклад=500}}</ref>. Заканадаўчую функцыю вялікага князя абмяжоўваў сойм — зьезд дэлегатаў ад рэгіянальных збораў фэўдалаў (сходаў) — і вялікакняская Рада (з XVI ст. яе звалі [[Паны-Рада]]). {{Вялікія князі літоўскія}} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Наваградак|Вільня}} [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|значак|Каранацыя [[Міндоўг]]а]] Першая сталіца Вялікага Княства Літоўскага — [[Наваградак]]<ref name="Hajba-2005-357">[[Мікалай Гайба|Гайба М.]] Новагародак // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 357.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 85—86.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 164.</ref>. У 1253 годзе у Наваградку ад імя [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Міндоўг]] каранаваўся на караля Літвы<ref name="Hajba-2005-357"/>. Вялікі князь [[Гедзімін]] перанёс сталіцу Вялікага Княства Літоўскага з Наваградку ў Вільню: як сталічнае места з замкам і вялікакняскім палацам Вільня ўпамінаецца ў мірнай умове Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам і местам Рыгай (1323 год)<ref name="ehb293">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]], Таляронак С., [[Арсень Ліс|Ліс А.]], Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 293.</ref>. Перанос сталіцы ў адзін з [[замак|гарадоў]] [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] падкрэсьліваеў набыцьцё Полацкам асаблівай вагі ў Вялікім Княства Літоўскім<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 44.</ref>. [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах Вільня упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах вялікага князя Гедзіміна 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>{{Заўвага|Панаваньне беларусаў («русінаў») у бліжнім навакольлі Вільні таксама засьведчыў у 1840 годзе [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі|Юзэф Крашэўскі]] ({{мова-pl|«Porzucamy przeto wywód zbyteczny tutaj pochodzenia Litwinów, rozróżniając tylko ze względu na język, dwa plemiona ludów około Wilna Rusinów i Litwę. Te dwie mowy graniczą z sobą w okolicach Wilna, samo miasto jednakże leży wśród Rusinów»|скарочана}}<ref>[[:wikisource:pl:Wilno (Kraszewski, 1840-1842)/Wstęp/IV|IV. Pochodzenie Litwinów.]] // Kraszewski J. I. Wilno od początków jego do roku 1750. T. 1. — Wilno, 1840.</ref>)}}. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага}} На раньнім этапе свайго існаваньня Вялікае Княства Літоўскае падзялялася на судова-адміністацыйныя акругі (княствы і намесьніцтвы), межы якіх склаліся гістарычна. На тэрыторыі Беларусі было каля 20 княстваў і намесьніцтваў, якія зьяўляліся асноўнымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі. Яны падзяляліся на больш дробныя воласьці, якія паступова распадаліся ў працэсе пераходу зямель да фэўдалаў. У XV—XVI стагодзьдзях аформілася 2-узроўневая адміністрацыйна-тэрытарыяльная сыстэма: найвышэйшы ўзровень складалі ваяводзтвы (ад 1413 году — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]], 1471 — [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскае]], 1504 — [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], 1507 — [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], 1508 — [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]], 1511 — [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]], 1513 — [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]]) і землі (Жамойцкая і Валынская), якія ў сваю чаргу падзяляліся на княствы і намесьніцтвы. У 1565—1566 гадох згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай аформіўся новы падзел тэрыторыі Вялікага Княства<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [http://www.vln.by/node/25 Тэрыторыя, адміністрацыйны падзел] // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 38—39.</ref>: {{Image label begin|image=Grand Duchy of Lithuania. Вялікае Княства Літоўскае.svg|width={{{width|350}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-220.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Amścisłaŭ Voivodeship.svg|20px]]'''''<font align="left" color="#000000"><small> [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-55.0|y=-207.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Bieraście Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-105.0|y=-87.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-212.0|y=-80.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Viciebsk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Miensk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Менскае ваяводзтва|Менскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-115.0|y=-158.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo nowogródzkie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-177.0|y=-53.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Połacak Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-280.0|y=-90.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo smoleńskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-45.0|y=-97.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-20.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text='''''<font color="#000000"><small>[[Жамойцкае староства|Жамойцкае]]</small></font>'''''<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|20px]]}} {{Image label end}}<noinclude> * [[Амсьціслаўскае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Берасьцейскае ваяводзтва]] (паветы: [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскі]], [[Пінскі павет|Пінскі]]) * [[Брацлаўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Віньніцкі павет|Віньніцкі]], [[Брацлаўскі павет|Брацлаўскі]]) * [[Валынскае ваяводзтва]] (паветы: [[Крэменецкі павет|Крэменецкі]], [[Луцкі павет|Луцкі]], [[Уладзімераўскі павет|Уладзімераўскі]]) * [[Віленскае ваяводзтва]] (паветы: [[Ашмянскі павет|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет|Браслаўскі]], [[Віленскі павет|Віленскі]], [[Вількамірскі павет|Вількамірскі]], [[Лідзкі павет|Лідзкі]]) * [[Віцебскае ваяводзтва]] (паветы: [[Аршанскі павет|Аршанскі]], [[Віцебскі павет|Віцебскі]]) * [[Кіеўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Жытомірскі павет|Жытомірскі]], [[Кіеўскі павет|Кіеўскі]], [[Мазырскі павет|Мазырскі]], [[Оўруцкі павет|Оўруцкі]], [[Чаркаскі павет|Чаркаскі]], [[Чарнобыльскі павет|Чарнобыльскі]]) * [[Менскае ваяводзтва]] (паветы: [[Менскі павет|Менскі]], [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкі]]) * [[Наваградзкае ваяводзтва]] (паветы: [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскі]], [[Наваградзкі павет|Наваградзкі]], [[Слонімскі павет|Слонімскі]]) * [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае ваяводзтва]] (паветы: [[Бельскі павет (Падляскае ваяводзтва)|Бельскі]], [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскі]], [[Мельніцкі павет|Мельніцкі]]) * [[Полацкае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Троцкае ваяводзтва]] (паветы: [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Ковенскі павет|Ковенскі]], [[Троцкі павет|Троцкі]], [[Упіцкі павет|Упіцкі]]) * [[Жамойцкае староства]] (фактычна мела статус ваяводзтва) Паводле ўмоваў Люблінскай уніі 1569 году, Брацлаўскае, Валынскае, Кіеўскае (без Мазырскага павету), Падляскае ваяводзтвы далучыліся да Каралеўства Польскага. У 1611 годзе войскі Рэчы Паспалітай вярнулі ў склад Вялікага Княства [[Смаленскае ваяводзтва]] (паветы [[Смаленскі павет|Смаленскі]] і [[Старадубскі павет|Старадубскі]]). У 1667 годзе, паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]], [[Смаленск]] і [[Старадуб]] перайшлі пад уладу [[Маскоўская дзяржава|Масквы]], з таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел дзяржавы не зьмяняўся больш за стагодзьдзе (да 1772 году). {{Ваяводзтвы Вялікага Княства Літоўскага}} == Насельніцтва == {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.}} {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны|Жмогусы|Жамойты}} У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва [[Ліцьвіны|«Ліцьвіны»]] (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»)<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, 73.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, С. 34.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, завершанае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 211.</ref>. [[Файл:Грамата_Жыгімонта_(Сігізмунда)_ад_27_верасня_1432_месцічам_Віленскім.jpg|міні|Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта I]] (1432 г.) «''Віленскім месьцічам веры рымскае і рускім, што суць рускае веры''» — сьведчаньне канфэсійнасьці назвы «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускія]]», пад якой разумелі ліцьвінаў [[Кіеўская мітраполія|рускай веры]]]] У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref>]] У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <...> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} == Месты == У XIII—XIV стагодзьдзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі было каля 40 [[места]]ў<ref name="ehb406">[[Залман Капыскі|Капыскі З.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гарады // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 406.</ref>. У [[XV стагодзьдзе|XV ст.]] рысы гандлёвых і рамесьніцкіх цэнтраў набылі былыя [[фартэцыя|фартэцыі]], фэўдальныя [[замак|замкі]], некаторыя гаспадарскія двары. 3 канца [[XIV стагодзьдзе|XIV ст.]] мескія паселішчы пачалі здабываць самакіраваньне паводле [[Магдэбурскае права|Магдэбурскага права]]. У XV—XVI стагодзьдзях у Вялікім Княстве Літоўскім узьнікла вялікая колькасьць адметных мескіх паселішчаў — [[мястэчка|мястэчак]]. У крыніцах XVI—XVIII стагодзьдзяў паняцьці «места» і «мястэчка» ўжываліся поруч у дачыненьні да сярэдніх і малых местаў. Існуюць розныя падыходы да іхнага разьмежаваньня. Згодна з клясыфікацыяй [[Залман Капыскі|Залмана Капыскага]] вялікімі лічыліся месты, якія мелі 10 і больш тыс. жыхароў, сярэднімі — больш за 5 тыс., малымі — 2—5 тыс. жыхароў. У мястэчках было ад некалькіх сотняў да 1,5 тыс. жыхароў<ref name="ehb406"/>. У сярэдзіне XVII ст. у Вялікім Княстве было 757 местаў і мястэчак, у тым ліку на Беларусі 42 месты і 425 мястэчак<ref name="ehb406"/>. У 2-й палове XVIII ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі было 39 местаў і каля 250 мястэчак, дзе жыло каля 250 тыс. чал. (каля 11% насельніцтва), аднак мескае насельніцтва так і ня здолела дасягнуць узроўню XVII ст.<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Горад // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 544.</ref> (да [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Патопу]]). <gallery caption="Выгляд местаў Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> Horadnia. Горадня (1575).jpg|[[Горадня]], 1575 г. Vilnia. Вільня (1576, 1599).jpg|[[Вільня]], 1576 г. Połacak. Полацак (1579, 1890).jpg|[[Полацак]], 1579 г. Mahiloŭ. Магілёў (XVIII).jpg|[[Магілёў]], XVIII ст. </gallery> == Адукацыя == У Вялікім Княстве Літоўскім асьвета мела пераважна канфэсійны характар. У другой палове XVI стагодзьдзя існавалі праваслаўныя школы з пашыранай праграмай заняткаў, дзе вывучаліся царкоўнаславянская граматыка, матэматыка, філязофія, тэалёгія. Значны ўнёсак у разьвіцьце, а часткова і ў сэкулярызацыю школьнай асьветы зрабілі праваслаўныя брацтвы ([[Вільня]], [[Магілёў]], [[Слуцак]], [[Берасьце]], [[Пінск]], [[Полацак]] і інш.). Каталіцкая сыстэма школьнай і калегіюмнай адукацыі таксама адпавядала тагачасным тэалягічным, царкоўна-рэлігійным і грамадзкім патрэбам. Паводле пастановаў віленскіх сынодаў, каталіцкія школы мусілі стварацца ў кожнай парафіі. У часе [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адбылося імклівае разьвіцьцё адукацыйнай справы. [[Кальвінізм|Кальвінісцкія]] навучальныя ўстановы адкрыліся ў [[Вільня|Вільні]], [[Віцебск]]у, [[Ворша|Воршы]], [[Горадня|Горадні]], [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Менск]]у, [[Наваградак|Наваградку]], [[Полацак|Полацку]] і [[Слуцкая гімназія|Слуцку]] (існавала да 1868 году). Яны вызначаліся высокім узроўнем пэдагагічнага майстэрства<ref name="hb131">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 131.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя адкрылася [[арыянства|арыянская]] акадэмія ў [[Іўе|Іўі]]. Па ўтварэньні Рэчы Паспалітай і перамогі [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] на тэрыторыі Вялікага Княства пачалі пашырацца найвышэйшыя гуманітарныя школы эўрапейскага ўзроўню<ref>[[Аркадзь Цеплякоў|Цеплякоў А.]] [https://web.archive.org/web/20100810192236/http://arche.bymedia.net/2006-4/cieplakou406.htm Дэміталягізацыя езуітаў у Беларусі] // [[ARCHE]]. №4(44), 2006.</ref> — [[калегіюм]]ы, якія існавалі ў [[Берасьце|Берасьці]], [[Горадня|Горадні]], [[Нясьвіж]]ы, [[Полацак|Полацку]], [[Ворша|Воршы]] і інш. Большасьць зь іх знаходзілася пад апекай езуіцкіх, піярскіх ды іншых каталіцкіх ордэнаў. Першы езуіцкі калегіюм узьнік у [[Вільня|Вільні]] (1570 год), у 1579 годзе ён атрымаў статус [[Віленскі ўнівэрсытэт|акадэміі (унівэрсытэту)]]. У 1773—1792 гадох на тэрыторыі Рэчы Паспалітай (і Вялікага Княства) дзеяла [[Адукацыйная камісія]] — сьвецкая ўстанова па арганізацыі і кіраваньні сыстэмай школьная асьветы, фактычна першая ў Эўропе афіцыйная структура з функцыямі цэнтральнай школьнай улады<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 208.</ref>. <gallery caption="Навучальныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> <center><gallery perrow="5" caption=""> Vilnia, Universyteckaja, Vialiki Dvor. Вільня, Унівэрсытэцкая, Вялікі Двор (P. Benoist, 1850).jpg|Вялікі двор [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] Połacak, Rynak, Jezuicki. Полацак, Рынак, Езуіцкі (D. Strukov, 1864-67).jpg|[[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкі езуіцкі калегіюм]] (з 1812 — акадэмія) Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (1840).jpg|[[Менскі езуіцкі калегіюм]] Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1865).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар езуітаў (Віцебск)|Віцебскі езуіцкі калегіюм]] </gallery> == Гаспадарка == Працэсы сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця Вялікага Княства Літоўскага мелі падабенства з заходнеэўрапейскімі галоўным чынам паводле формы, але значна розьніліся паводле зьместу і далёка не супадалі ў часе. У 2-й палове XVI — 1-й палове XVII стагодзьдзяў на тэрыторыі Вялікага Княства была праведзеная аграрная рэформа ([[устава на валокі]], якую падпісаў [[Жыгімонт Аўгуст]]; валока складала 30 моргаў ці 21,37 га; пад [[фальварак]] адводзілася 8—15 валок). Усталявалася фальваркавая сыстэма гаспадараньня. Адбываецца канчатковае запрыгоньваньне сялянаў, значна павялічваецца прыгонны ўціск, вырасьлі даходы шляхты. У выніку рэформы ў цэнтральнай і заходняй Беларусі адбылося разбурэньне сялянскай грамады, укаранілася падворнае землекарыстаньне, зьмяніліся катэгорыі сялянаў (цяглыя, асадныя, агароднікі, слугі), іх эканамічнае й прававое становішча. Паступова ішло павелічэньне тэрыторыі землеўладаньняў сьвецкіх магнатаў, адначасна назіралася застава іхных маёнткаў. Гэта нарадзіла ў 2-й пал. [[XVII стагодзьдзе|XVIII ст.]] тэндэнцыю да пераўтварэньня фэадальнай формы ўласнасьці на зямлю ў буржуазную. Побач з заставай узьнікаюць такія зьявы, як арэнда зямлі, [[мануфактура|мануфактуры]] ды іншыя, што сьведчыць пра зараджэньне капіталістычнай формы гаспадараньня, дыфэрэнцыяцыю вёскі. == Войска == {{Асноўны артыкул|Войска Вялікага Княства Літоўскага ў 18 стагодзьдзі}} == Глядзіце таксама == * [[Гісторыя Беларусі]] * [[Падвойскі]] * [[Айчызныя людзі]] * [[Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Алесь Белы|Белы А.]] [https://web.archive.org/web/20140819150520/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3662 Хроніка Белай Русі]. — Менск: Беларускі Гістарычны Агляд, 2000. — {{ISBN|985-6599-12-1}}. * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [http://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа] / Пад. рэд. [[Анатоль Грыцкевіч|А. Грыцкевіча]]. — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1991. {{ISBN|5-343-00876-3}} (2-е выданьне). — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1989. {{ISBN|5-343-00016-9}} (1-е выданьне). * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * {{Літаратура/Невядомая вайна: 1654—1667}} * [[Павал Урбан|Урбан П.]] [http://knihi.com/Paula_Urban/Pra_nacyjanalny_charaktar_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha_j_histarycny_termin_Litva.html Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага й гістарычны тэрмін «Літва»] // [[Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва]]. №3, 1964. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107181417/http://old.knihi.com/caropka/imia.html Імя ў летапісе]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. {{ISBN|5-345-00656-3}}. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107182517/http://old.knihi.com/caropka/uladary01.html Уладары Вялікага Княства]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1996. {{ISBN|985-07-0034-3}}. * {{Літаратура/ЭГБ|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/statut1588.htm| загаловак = Дакумэнты, зьвязаныя са Трэцім статутам Вялікага Княства Літоўскага 1588 году| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm| загаловак = Дасьледаваньні мэтрыкаў ВКЛ| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * [https://web.archive.org/web/20140203014331/http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%d1%9eskae/ Артыкулы па гісторыі ВКЛ у пэрыёдыку «Беларускі гістарычны агляд»] * [http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html Вялікае Княства Літоўскае]{{Недаступная спасылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ў сярэдзіне XVIII ст. Адміністрацыйная мапа * [http://www.vkl.by/ Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае»]{{Недаступная спасылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Гісторыя Беларусі}} {{Гісторыя Ўкраіны}} {{Беларусь у тэмах}} chvc9wjqccbg0g586788e1qtmrmcklv 0 2781 2694408 2694288 2026-10-02T19:39:08Z ~2026-53097-09 100461 /* Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 2694408 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Літва|Літвой}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 161,454 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Lithuania)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 55 995 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 87,981 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 30 514 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = | Лацінка=Letuva |Выява=EU-Lithuania.svg }} '''Летува́''', '''Летуві́ская Рэспу́бліка''' ({{мова-lt|Lietuvos Respublika|скарочана}}) — [[нацыянальная дзяржава]] [[летувісы|летувісаў]] у [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]], найбольшая з трох [[Краіны Балтыі|балтыйскіх краінаў]]. Мяжуе зь [[Беларусь]]сю на ўсходзе (724 км), з [[Польшча]]й на поўдні (110 км), з [[Расея|расейскай]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]] на паўднёвым захадзе (303 км) і з [[Латвія]]й на поўначы (працягласьць граніцы 610 км). На захадзе амываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] (даўжыня ўзьбярэжжа складае 99 км). Колькасьць насельніцтва краіны на 2016 год — 2 862 786 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home Official Statistics Portal]</ref>. Сталіца і найбольшае [[Горад|места]] — [[Вільня]], у 1919—1939 гадох сталіцай была [[Коўна]]. Больш за 85% грамадзянаў этнічныя летувісы. Дзяржаўная мова — [[Летувіская мова|летувіская]]. Сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. == Назва == Летува<ref>[http://slounik.org/pbs/l15_12 Litwa ж. Літва, Летува] // Польска-беларускі слоўнік / Słownik polsko-białoruski. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. {{ISBN|985-11-0307-1}}. — С. 865.</ref> — [[Летувіская мова|летувіская]] форма назвы [[Літва старажытная|Літва]]<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>, афіцыйна ўзятая [[Летувісы|летувісамі]] для сваёй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] па [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]<ref name="Arlou-2012-32">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 32.</ref>. Шэраг гісторыкаў і мовазнаўцаў ([[Ян Станкевіч]]<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы з гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мінск)}}, 2003. С. 633—634.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 5.</ref>, [[Мікола Ермаловіч]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/Мікола_Ермаловіч._Успаміны,_творы,_фотаматэрыялы.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — {{Менск (Мн.)}}, 2007. — 360 с.</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref>[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Тэрміны «Літва» і «Летува» ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі // [[Гістарычны Альманах]]. Том 9, 2004.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10—12.</ref>, [[Генадзь Сагановіч]]<ref>[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 237.</ref>, [[Ніна Баршчэўская]]<ref>[[Ніна Баршчэўская|Баршчэўская Н.]] Уплыў суседніх народаў на зьмену дзяржаўнага назову Беларусі ў ацэнцы беларускіх вучоных у дыяспары [https://web.archive.org/web/20210624204204/http://kamunikat.org/7942.html 1—4], [https://web.archive.org/web/20210624205558/http://kamunikat.org/7943.html 5—8] // Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6). — Warszawa, 2007. S. 50—66.</ref>, [[Эдвард Зайкоўскі]]<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [https://web.archive.org/web/20111119082534/http://arche.by/by/page/science/7463 Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>, [[Тымаці Снайдэр]]<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 50, 81.</ref>, [[Эндру Ўілсан]]{{зноска|Wilson|2012|Wilson|21–22}}, [[Норман Дэвіс]]<ref>[[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}.</ref>, [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]]<ref name="Arlou-2012-33">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 33.</ref>, [[Зьміцер Санько]]<ref name="Sanko">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>, [[Анатоль Астапенка]]<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114, 140.</ref> ды іншыя<ref>Іваноў У. Моўная няўпэўненасьць і каляніялісцкія гіпэркарэктныя формы ў сучаснай беларускай мове: сацыялінгвістычны аналіз // Acta Albaruthenica. Вып. 24, 2024. С. 103—104.</ref><ref>Іваноў У. Забытая краёўка: ідэйны і творчы шлях Алены Цэпрынскай (каля 1880 — каля 1930) // Homo Historicus 2024. — Варшава, 2024. С. 74.</ref><ref>Квяткоўскі М. Я. Самавызначэнне беларускамоўнага насельніцтва Горадзеншчыны і ваколіц у мінулых стагоддзях і Сакольшчыны ў сучаснасці // Acta Albaruthenica. Вып. 25, 2025. С. 104, 106.</ref>) зьвяртаюць увагу на аб’ектыўную патрэбу тэрміналягічнага адрозьненьня гістарычнай Літвы і сучаснай Летувы. З 1990-х гадоў летувісы выступаюць супраць ужываньня саманазвы ўласнай дзяржавы ў іншых мовах (хоць у выпадку іншых уласных імёнаў, зьвязаных зь Вялікім Княствам Літоўскім, яны ў тэкстах на іншых мовах, наадварот, выкарыстоўваюць летувіскія формы<ref name="Arlou-2012-349"/>), тым часам гэтая тэрміналёгія мае даўнюю традыцыю ў самой Летуве. Напрыклад, у 1928 годзе для шматлікай супольнасьці расейскіх [[стараверы|старавераў]], што жылі ў Летувіскай рэспубліцы, на заказ урадоўцаў зрабілі афіцыйны [[Расейская мова|расейскі]] пераклад [[Гімн Летувы|дзяржаўнага гімну]], які пачынаўся словамі: {{мова-ru|«Летува, отчизна наша…»|скарочана}}<ref name="Arlou-2012-33"/> (увогуле, назва «Летува» — {{мова-ru|«Маленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} — ужывалася ў перакладзе летувіскай песьні яшчэ ў трэцім томе выданьня «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Живописная Россия||ru|Живописная Россия}}», які выйшаў з друку ў 1882 годзе<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб., М., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=D4U1AQAAMAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 41].</ref>{{Заўвага|Першы варыянт гэтай песьні з словамі {{мова-ru|«Миленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} надрукавалі яшчэ ў выданьні Віленскага губэрнскага статыстычнага камітэту Расейскай імпэрыі (1854 год), назву якога прадублявалі па-летувіску з подпісам {{мова-ru|«Перевод заглавия по-литовски»|скарочана}}<ref>Черты из истории и жизни литовского народа = Iszrynkimai isz giwenima ir apraszimo letuwiu / составлены, с разрешения начальства, Виленским губернским статистическим комитетом. — Вильно, 1854. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=o39DAAAAYAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 129].</ref>}}, а назву краіны «Літува», народу «літувы» або «літувя» з вытворным прыметнікам «літуўскі» яшчэ ў 1850 годзе ўжываў летувіскі аўтар Даніла ў часопісе Міністэрства народнай асьветы<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F#v=snippet&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F&f=false С. 147—150, 153, 155].</ref>). У 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход [[Віленшчына|Віленшчыны]] зь [[Вільня]]й да заходнебеларускага абшару, у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага [[Мядзьведзь (герб)|Мядзьведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. Назва Летува пасьлядоўна ўжываецца па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнай моўнай норме]] [[Беларуская дыяспара|Беларускай дыяспары]]<ref name="Harbacki">[[Уладзіслаў Гарбацкі|Гарбацкі Ў.]] [https://web.archive.org/web/20210607194351/https://gazeta.arche.by/article/349.html?fbclid=IwAR3445HhnFkRqQDlskrDODnITESaPQzy7EGGDNG2E9-L3fkmefK4sPg83PU У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува»], [[ARCHE Пачатак|ARCHE]]: электронная газэта, 9 сакавіка 2020 г.</ref> — у адрозьненьне ад [[наркамаўка|наркамаўкі]], дзе савецкія ўлады дазволілі толькі варыянт «Літва». Напрыклад, у тэкстах [[Аляксандар Надсан|Аляксандра Надсана]] сустракаецца пераважна Летува, летувіскі, летувіс (а ў размове таксама жмудзін, Жмудзь). У 1960—1970-я гады ў часопісе «[[Божым шляхам (1947)|Божым шляхам]]» у многіх тэкстах ужываліся словы Летува, летувіскі (у [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]]). Тое ж назіралася ў мове беларускага друку Паўночнай Амэрыкі: у тэкстах [[Сяргей Хмара|Сяргея Хмары]] ўжываецца Летува ў апісаньні праекту летувіскай дзяржаўнасьці з сталіцай сьпярша ў Коўне, потым у Вільні. Газэта беларусаў [[ЗША]] «[[Беларус (газэта)|Беларус]]» ўжывае выняткова Летува. Словы Летува, летувіс і летувіскі фіксуюцца ў неапублікаваным «Беларуска-францускім слоўніку» Льва Гарошкі<ref name="Sanko"/>. Як адзначаецца ў энцыкляпэдычным даведніку «Народная культура Беларусі» (пад рэдакцыяй доктара гістарычны навук [[Віктар Цітоў|Віктара Цітова]]), які выйшаў у 2002 годзе ў выдавецтве [[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]: «''Сучасныя Л. называюць сваю краіну Летувой, а сябе — летувісамі, і гэтыя назвы зьяўляюцца больш дакладнымі і гістарычна апраўданымі, чым „Літва“ і „[[Ліцьвіны|літоўцы]]“, якія на працягу некалькіх вякоў ужываліся ў адносінах да Беларусі''»<ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>. Праўнік [[Кірыл Касьцян]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўжыванне тэрміну Летува ў беларускай гістарычнай навуцы мае ня толькі лягічнае абгрунтаваньне, але і адпавядае эўрапейскаму досьведу датычна асэнсаваньня спадчыны шматэтнічных данацыянальных дзяржаўных фармаваньняў. Найяскравейшым прыкладам ёсьць шматнацыянальная дзяржаўная фармацыя ў цэнтры Эўропы — [[Каралеўства Вугоршчына|Вугорскае каралеўства]] (''Regnum Hungariae'') як асобна, так і як частка [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] (''Österreichisch-Ungarische Monarchie''). Хоць самі [[вугорцы]] называюць сябе мадзярамі (адзіночны лік ''magyar'', множны лік ''magyarok''), а [[Вугоршчына|сваю краіну]] — ''Magyarország'' незалежна ад гістарычнага кантэксту, назва гістарычнай Вугоршчыны ў мовах розных [[славяне|славянскіх]] народаў, якія калісьці мелі дачыненьне да гэтай фармацыі, адрозьніваецца ад назвы нацыянальнай дзяржавы вугорскага народу, якая існуе на частцы тэрыторыі былой шматнацыянальнай краіны (напрыклад, [[Чэская мова|чэскае]] ''Uhersko'' датычна гістарычнай Вугоршчыны, але ''Maďarsko'' датычна сучаснай)<ref>Касцян К. [https://litviny.blogspot.com/2013/06/blog-post.html Беларусь і Летува: у пошуках гістарычнага кампрамісу ў спадчыне ВКЛ] // Крывія. № 34—35, 2014. С. 25—26.</ref>. == Вялікае Княства Літоўскае і сучасная Летува == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская нацыянальная дзяржава<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім парадкам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. У той жа час этнічная група, зь якой сфармавалася сучасная летувіская нацыя, была адной з складовых частак шматэтнічнага ВКЛ, таму летувісы маюць неад’емнае права на пэўную частку спадчыны гэтай дзяржавы. === У летувіскай гістарыяграфіі === Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Такая сытуацыя склалася на падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам. З прычыны браку крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў) сусьветная навуковая супольнасьць паступова пачала ўспрымаць нічым не падмацаваныя гіпотэзы гэтых аўтараў як «бясспрэчныя факты»<ref name="ak">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>, тым часам некаторыя летувіскія гісторыкі ня грэбавалі нават наўмыснымі падтасоўкамі і фальсыфікацыямі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]] [http://kamunikat.org/download.php?item=6121.html&pubref=6109 Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. Увогуле, у межах інтэрнацыянальнага [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] толькі ў Летуве з дазволу Масквы побач з камуністычнай існавала нацыяналістычная ідэалёгія, заснаваная на гістарычных мітах (у савецкай гістарыяграфіі спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам<ref name="Arlou-2005">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>), — рэч парадаксальная і абсалютна немагчымая ў іншых рэспубліках<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе такі падыход усяляк прапагандаваўся і абгрунтоўваўся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2005"/>. З аднаўленьнем дзяржаўнай незалежнасьці на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княжай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref>Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве ''«гістарычная навука — частка дзяржаўнай ідэалёгіі»'', таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="ak"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. З пачатку спробаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|аднаўленьня беларускай дзяржаўнасьці]] ў XX стагодзьдзі, у беларускай гістарыяграфіі робяцца спробы аспрэчаньня летувіскіх замахаў на спадчыну [[Вялікае Княства Літоўскае|старадаўняй літоўскай дзяржавы]]. Адным зь першых дасьледнікаў, які аспрэчыў згаданыя замахі, быў [[Язэп Лёсік]], які адназначна вызначаў спадкаемнасьць [[Беларусь]]сю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і крытыкаваў замахі на згаданую спадкаемнасьць з боку Летувы, што знайшло адлюстраваньне ў артыкуле «Літва — Беларусь: гістарычныя выведы», выдадзеным у 1921 годзе ў пачатку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў [[БССР]]<ref>Лёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. № 2, 1921. С. 12—22.</ref><ref>Літва — Беларусь: гістарычныя выведы / Язэп Лёсік; [прадмова З. Санько; пасляслоўе А. Жлуткі]. — {{Менск (Мн.)}}: Тэхналогія, 2016. — 33, [2] с. — {{ISBN|978-985-458-266-5}}.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Летувы}} === Старажытнасьць === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] Зьяўленьне на тэрыторыі Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну кайназойскай эры (10—8 тыс. год да н. э.). Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут панавала культура эпіпалеаліту. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у. [[Нэаліт]] пачаўся тут пазьней за час свайго сканчэньня на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). Бронзавыя вырабы зьявіліся на тэрыторыі Летувы ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. [[Жалезны век]] на Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць згадкі пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі з [[замак|гарадамі]] славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны зьмянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабынямі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[ваеннапалонны]]я. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'', былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабынямі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-гарадоў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Яшчэ ў XII ст. з заснаваньнем факторыі [[любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]] пачалася нямецкая ваенная экспансія на тэрыторыю сучасных Латвіі й Летувы. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная перамога жамойцкіх войскаў над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], у выніку чаго нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] уласных імёнаў і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. === Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага === [[Файл:VKL-1462-ru.png|міні|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне большай часткі зямель продкаў сучасных летувісаў (без [[Малая Летува|жамойцкай часткі]] [[Самбія|прускай Самляндыі]]) у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой паловы XIII і да першай чвэрці XV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага мае повязі зь імем [[Міндоўг]]а, які 6 ліпеня 1253 году каранаваўся ў [[Наваградак|Наваградку]]. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, а ў 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і [[Жамойць|Жамойці]] (гэта было пацьвярджэньне, Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Аднак жамойты паднялі паўстаньне, 13 ліпеня 1260 году адбылася [[бітва на Дурбэ]], у якой загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ папа [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандар IV]] арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі іх пры Лелвардэ. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойць пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэна. Пад націскам [[Транята|Траняты]] Міндоўг задаволіў гэтую просьбу. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382 годзе, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў гэтыя землі лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне большай часткі Жамойці да Вялікага Княства адбылося толькі па [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|140пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009"/>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} === Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім === {{Асноўны артыкул|Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім}} {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. === У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыі сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} === Першая Летувіская Рэспубліка === [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|міні|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада або [[Летувіская Тарыба]] ({{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) абвясьціла незалежнасьць Летувы<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/> згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгустынас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк і такім парадкам запачаткаваў летувіскае войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі, якія 22 сьнежня 1918 году прызналі ўрад [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|140пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. ==== Дыскусіі пра дзяржаўны герб ==== [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|140пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. ==== У савецкай зоне ўзьдзеяньня ==== Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref name="Arlou-2005"/>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. === Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка === {{Асноўны артыкул|Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|міні|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} ==== Летувізацыя Віленшчыны ==== {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для [[Балтыстыка|балтыйскіх дасьледаваньняў]]»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. === Летувіская Рэспубліка === Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм на чале зь [[Вітаўтас Ландсбергіс|Вітаўтасам Ландсбергісам]] абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР — першай з савецкіх рэспублік. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. 29 сакавіка 2004 году Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 траўня 2004 году — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Летувы}} Летува — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. [[Сьпіс прэзыдэнтаў Летувы|Прэзыдэнт]] абіраецца [[простыя выбары|простымі выбарамі]] на пяцігадовы тэрмін. Ён вызначае асноўныя кірункі замежнай палітыкі, лічыцца галоўнакамандуючым летувіскага войска. Прэзыдэнт вылучае парлямэнту на зацьверджаньне кандыдатуру [[Прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]], а потым паводле рэкамэндацыі апошняга — кандыдатуры сябраў [[Урад]]у, таксама як і шэраг іншых найвышэйшых дзяржаўных урадоўцаў і судзьдзяў [[Канстытуцыйны Суд|Канстытуцыйнага Суду]] ({{мова-lt|Konstitucinis Teismas|скарочана}}). Аднапалатны летувіскі [[парлямэнт]] — [[Летувіскі Сойм|Сойм]] — налічвае 141 дэпутата, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Крыху больш за палову дэпутатаў абіраюцца на аднамандатных акругах (71), а іншая частка (70) — паводле партыйных сьпісаў. Бар’ер праходжаньня ў Сойм для партыі роўны 5%. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы}} {{Image label begin|image=Apskritis of Lithuania.png|width={{{width|400}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-215.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Marijampole County COA.png|20px]]'''''<small>[[Мар’ямпальскі павет|Мар’ямпальскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-200.0|y=-250.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Alytus County COA.png|20px]] '''''<small>[[Аліцкі павет|Аліцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-330.0|y=-272.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Беларусь]]'''}} {{Метка выявы|x=-180.0|y=-160.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LTU Kauno apskritis COA.svg|20px]] '''''<small>[[Ковенскі павет|Ковенскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-90.0|y=-140.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg tauroski COA.png|20px]] '''''<small>[[Таўроскі павет|Таўроскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-100.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Telsiai County COA.png|20px]] '''''<small>[[Цельшыцкі павет|Цельшыцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-30.0|y=-100.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg kłajpedzki COA.svg|20px]] '''''<small>[[Клайпедзкі павет|Клайпедзкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-70.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Расея]]'''}} {{Метка выявы|x=-255.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Vilnius County COA.png|20px]] '''''<small>[[Віленскі павет|Віленскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg szawelski COA.PNG|20px]] '''''<small>[[Шавельскі павет|Шавельскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-230.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Panevezys County COA.png|20px]] '''''<small>[[Панявескі павет|Панявескі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-300.0|y=-120.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Utena County COA.png|20px]] '''''<small>[[Уцянскі павет|Уцянскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-1.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Латвія]]'''}} {{Метка выявы|x=-120.0|y=-270.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Польшча]]'''}} {{Image label end}} Летува складаецца зь 10 паветаў ({{мова-lt|apskritys|скарочана}}), якія называюцца адпаведна з сваёй сталіцай: # [[Аліта]] # [[Коўна]] # [[Клайпеда]] # [[Мар’ямпаль]] # [[Панявеж]] # [[Шаўлі]] # [[Таўрогі]] # [[Цельшы]] # [[Уцяна]] # [[Вільня]] Паветы падзяляюцца на акругі. Некаторыя буйныя гарады ўтвараюць самастойныя адміністрацыйныя адзінкі. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Летувы}} [[Файл:LietuvaPhysicalMap-lessdetail (lang-be).svg|міні|Фізычная мапа Летувы]] Летува афіцыйна падзяляецца на 4 рэгіёны, абвешчаныя гістарычнымі і адрознымі сваімі традыцыямі, дыялектамі і ляндшафтам: [[Аўкштота]] ({{мова-lt|Aukštaitija|скарочана}}), [[Жамойць]] ({{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}), [[Сувалкія]] ({{мова-lt|Suvalkija|скарочана}}) і [[Дзукія]] ({{мова-lt|Dzukija|скарочана}}). Пяты рэгіён — «[[Малая Летува]]» ({{мова-lt|Mažoji Lietuva|скарочана}}) да 1918 належаў да [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]]. Тут Летува пясковымі пляжамі і дзюнамі мяжуе з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Далей на ўсход цягнецца ўзгорысты марэнны ляндшафт. Віленшчына багатая грудамі і азёрамі. Бліжэй да польскай мяжы знаходзіцца рэгіён Сувалкія. Разам з раўнінай між Панявежай і Коўнам гэты раён найбольш актыўна выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы. На ўсход ад Сувалкіі, на беларускай мяжы знаходзіцца лясная Дзукія. Там, ля [[Друскенікі|Друскенікаў]] пачынаецца летувіскі адцінак [[Нёман]]у ({{мова-lt|Nemunas|скарочана}}). Нёман ёсьць найбольш працяглай ракой у Летуве — у межах краіны ягоная даўжыня складае 475 км, а апошнія 200 км ракі ўтвараюць натуральную мяжу з [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Пры мястэчку Руснэ Нёман упадае ў Балтыйскае мора. З паўднёвага захаду на паўночны ўсход у Паўднёвай і Ўсходняй Летуве распрасьціраецца [[Балтыйская града]], якая ў межах краіны складаецца з Судуўскага, Дзуцкага і Аўкштайцкага ўзвышшаў (дасягаюць вышыні 250—280 м). З паўднёвага боку да Летувіскай дугі Балтыйскай грады далучаецца Паўднёва-Ўсходняя пясковая раўніна. З усходу тэрыторыю краіны займаюць часткі [[Сьвянцянскія грады|Сьвянцянска-Нарачанскага]] і [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскага ўзвышшаў]], на апошнім разьмяшчаецца адзін з найвышэйшых пунктаў краіны — гара Язэпава (293,6 м). На захадзе разьмяшчаецца выспавае [[Жамойцкае ўзвышша]] з найвышэйшым пунктам гарой Мядвегаліс (234 м). Уздоўж Балтыйскага мора распрасьціраецца Прыморская раўніна — нізіна шырынёй 15—20 км. На поўдні гэтай нізіны — дэльта Нёмана. На астатняй тэрыторыі паміж Балтыйскай градой і Жамойцкім узвышшам расьсьцілаюцца плоскія ці крыху хвалістыя нізіны — Сярэднелетувіская, Зэмгальская і інш. Галоўным чыньнікам ва ўтварэньні рэльефу краіны быў ледавік. Летува разьмяшчаецца на Рускай пліце Ўсходне-Эўрапейскай плятформы. Крышталічны фундамэнт залягае глыбока (ад 300 да 2000 м ніжэй за ўзровень мора). З карысных выкапняў ёсьць вапнякі, [[даляміт]]ы, [[гліна|гліны]], [[крэйда]]. Таксама нетры Летувы маюць пласты мінэральных водаў. === Клімат === Клімат Летувы пераходны — ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя гадавая тэмпэратура складае +6,1&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −4,9&nbsp;°C (ад −2,8&nbsp;°C на ўзьбярэжжы да −6,5&nbsp;°C на паўночным усходзе). Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +17,2&nbsp;°C (у межах краіны адрозьніваецца меней, чым на 2&nbsp;°C). {| width=90% align="center" border=1 cellpadding="3" style="border-collapse: collapse; font-size:95%; text-align: center;" |----- | height="25" colspan="13" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">'''Тэмпэратурныя рэкорды па месяцох (°C)'''<ref>[http://www.meteo.lt/ meteo.lt]</ref></div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Месяц</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Студзень|Сту]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Люты|Лют]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сакавік|Сак]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Красавік|Кра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Травень|Тра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Чэрвень|Чэр]]</div> | width="52" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Ліпень|Ліп]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Жнівень|Жні]]</div> | width="51" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Верасень|Вер]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Кастрычнік|Кас]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Лістапад|Ліс]]</div> | width="64" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сьнежань|Сьн]]</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найвышэйшая тэмп.</div> | width="55" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+12,6 </div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+16,5</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+21,8</div> | width="55" bgcolor="FC5425" | <div align="center">+28,8</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+34</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+35</div> | width="52" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+37,5</div> | width="55" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+36</div> | width="51" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+32</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+26</div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+18</div> | width="64" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+15,6</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найніжэйшая тэмп.</div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-40,5</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-42,9</span></div> | bgcolor="2467B4" | <div align="center"><span style="color:white;">-37,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23,0</span></div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-6,8</span></div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,8</div> | bgcolor="FEFFB9" | <div align="center">+0,9</div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,9</div> | bgcolor="B2D5F4" | <div align="center">-6,3</div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-19,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-34</span></div> |} Гадавая колькасьць ападкаў складае 540 мм на Сярэднелетувіскай нізіне і 930 мм на паўднёва-заходніх схілах Жамойцкага ўзвышша. Найбольшая колькасьць ападкаў прыпадае на жнівень, найменшая — на кастрычнік. Да галоўных асаблівасьцяў клімату Летувы адносяць шмат атмасфэрных ападкаў і перавагу адносна цёплага надвор’я. Наяўнасьць вялікай колькасьці атмасфэрных ападкаў, а таксама наяўнасьць блізкіх да паверхні водных пластоў стварылі ўмовы для разьвіцьця густой сеткі рэк. У Летуве налічваюць 722 ракі даўжынёю больш за 10 км і агульнай працягласьцю 27 500 км, 71,5% рэк належаць да басэйну Нёмана. Рэкі Летувы сілкуюцца дажджавымі, талымі ды грунтовымі водамі. У сярэднім каля трох месяцаў рэкі пакрытыя льдом. На тэрыторыі Летувы больш за 2500 азёраў плошчай больш за 0,1 км² кожнае і 1000—1500 дробных азёраў. Самыя буйныя азёры — Друкшай, Дзіснай, найбольш глыбокае — Таўрангас (60,5 м). У Летуве налічваюць 40 тысячаў тарфяных балот, шмат дзе здабываецца торф. === Глебы === Амаль 45% тэрыторыі Летувы займаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]], 17% — балотна-падзолістыя глебы, 4% — падзоліста-баравыя глебы, 8% — [[дзярнова-карбанатныя глебы]], столькі ж карбанатныя дзярнова-глеева-падзолістыя, 5% — балотныя і 1,4% — алювіяльныя глебы ў дэльце Нёмана і абалёнах рэк. === Расьлінны сьвет === Летува разьмяшчаецца ў падзоне [[Мяшаны лес|мяшаных лясоў]] лясной зоны. Выдзяляюць правінцыю з грабам і правінцыю безь яго, мяжа пралягае ў сярэдняй частцы тэрыторыі. Агулам лясы займаюць 27,6% тэрыторыі. Пераважаюць [[хваёвыя лясы|хваёвыя]] (37,2%) і бярозавыя (23%) лясы. У Летуве сустракаюцца больш за 2000 відаў кветкавых расьлінаў і папаратнікаў, вядома каля 250 відаў мхоў, 400 відаў лішайнікаў і 2000 відаў грыбоў. === Жывёльны сьвет === У Летуве атрымалі пашырэньне жывёлы тайгі й [[шыракалісты лес|шыракалістых лясоў]]. [[Хрыбетныя|Хрыбетных]] налічваецца 426 відаў, зь іх 61 від [[Сысуны|сысуноў]], 290 — птушак, 7 — гадаў, 11 — земнаводных і 57 рыб. Дробныя сысуны — [[кажаны]], яжы, краты, землярыйкі, мышы-палёўкі і іншыя. Большасьць птушак належаць да атраду вераб’іных. Сярод гадаў варта адзначыць трытонаў, жаб і раптух. У краіне разьмяшчаюцца Летувіскі нацыянальны парк (на паўночным усходзе, плошча каля 300 км²), 3 запаведнікі (Жувінтас, Чапкаляй, Каманос)<ref>Кунчина И. П. и др. Литва // Страны и народы; Науч.-попул. геогр.-этнограф. изд. в 20-ти т. Советский союз. Республики прибалтики. Белоруссия. Украина. Молдавия. — М.: Мысль, 1984. — 349 с.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Poles in Lithuania Barry Kent.png|міні|Колькасьць палякаў (апалячаных беларусаў<ref>Калачынскі Ю. Адкуль у Беларусі ўзяліся палякі? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54—55.</ref>) у Летуве паводле раёнаў]] * [[Летувіская мова|летувіская]]: 2 561 314 * [[Польская мова|польская]]: 200 317 * [[Расейская мова|расейская]]: 176 913 * [[Беларуская мова|беларуская]]: 36 227 * [[Украінская мова|украінская]]: 16 423 * [[Татарская мова|татарская]]: 2793 * [[Латыская мова|латыская]]: 2025 * [[Караімская мова|караімская]]: 241<ref>{{Спасылка|url=http://statistics.bookdesign.lt/dalis_04.pdf|загаловак=Ethnicity, mother tongue and religion|мова=en|камэнтар=зьвесткі перапісу 2011 году}}</ref> [[Расейцы]] ў асноўным зьявіліся ў Летуве па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]], калі краіна трапіла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу]], і жывуць пераважна ў рэгіёнах [[Вільня|Вільні]] й [[Клайпеда|Клайпеды]]. Сярод старэйшага пакаленьня летувісаў вялікая ступень валоданьня расейскаю мовай, у той час, як моладзь збольшага валодае [[Ангельская мова|ангельскаю]]. У раёне Клайпеды (былога прускага Мэмэлю) ёсьць доля нямецкамоўнага насельніцтва. Рэгіён вакол Вільні і ўздоўж беларускай мяжы гістарычна быў засяляюць беларусы, дагэтуль там пашыраныя дыялекты беларускай (''тутэйшай'') мовы. Этнічны склад насельніцтва (2015 год)<ref>Butkus A. [http://alkas.lt/2015/12/16/a-butkus-lietuvos-gyventojai-tautybes-poziuriu/ Lietuvos gyventojai tautybės požiūriu], Alkas, 16.12.2015 г.</ref>: * [[летувісы]] — 86,7% * [[палякі]] — 5,6% * [[расейцы]] — 4,8% * [[беларусы]] — 1,3% * [[украінцы]] — 0,7% == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Летувы}} Летува — індустрыяльная краіна з разьвітай сельскай гаспадаркай. На 1 сакавіка 1998 году Летуве было дадзена 1,976 млрд $ пазык з-за мяжы, прычым каля траціны зь іх былі крэдытамі [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]. Істотнае значэньне для разьвіцьця эканомікі Летувы мела ўступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] краіны вырас за першы квартал 2004 году на 7,7%. Найбуйнешым інвэстарам зьяўляюцца [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] — 25% усіх зьнешніх інвэстыцыяў, потым ідуць [[Швэцыя]] (13%), [[Нямеччына]] (12%) і [[Вялікабрытанія]] (8%). Структура [[Сукупны ўнутраны прадукт|ВУП]]: (у % ад агульнага кошту) сельская і лясная гаспадарка — 9,3, здабывальная і перапрацоўчая прамысловасьць — 25,9, будаўніцтва — 6,7, камунальныя паслугі — 3,0, транспарт і сувязь — 7,6, гандаль — 23,9, фінансы — 3,2, іншае — 20,4. Ад 1 студзеня 2015 году Летува перайшла на [[Эўра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305011435/http://www.radyjo.net/4/90/Artykul/192263,1-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%8D%D1%9E%D1%80%D0%B0 1 студзеня Летува пераходзіць на эўра]. Polskie Radio S.A. 30.12.2014</ref>. [[Файл:Lt real gdp growth.svg|значак|Рост рэальнага [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] краіны]] Цеплавыя электрастанцыі працуюць на замежнай сыравіне, найбуйнейшыя — Летувіская і Віленскія. Маюцца гідраэлектрастанцыі — Кайшадорская, Ковенская. Самай магутнай зьяўляецца Ігналінская атамная электрастанцыя. Найважнейшая галіна прамысловасьці — машынабудаўніцтва і мэталаперапрацоўка. Найбольшае разьвіцьцё атрымала станкабудаўніцтва з асноўнымі цэнтрамі ў Вільні, Коўне, Шаўлях; прыборабудаваньне, электратэхніка і радыётэхніка (Вільня, Коўна, Панявеж і інш.), суднабудаваньне і рамонт караблёў (Клайпеда), вытворчасьць абсталяваньня для харчовай прамысловасьці (Мар’ямпаль), вытворчасьць ровараў і рухавікоў для мапедаў (Шаўлі). Прамысловасьць па перапрацоўцы нафты дае [[мазут]], [[бэнзін]], [[дызэльнае паліва]], [[асфальт]], [[парафін]] і інш. прадукты (Мажэйкі). Разьвітая хімічная прамысловасьць: вытворчасьць сернай кіслаты, амафосу, супэрфасфату (Кейданы), азотных угнаеньняў (Янава), штучных валокнаў (Коўна), плястмасавых вырабаў (Вільня) штучнай скуры (Плунге), фармацэўтычнай прадукцыі (Вільня, Коўна і інш.), прадукцыі мікрабіялягічнай прамысловасьці (Вільня, Кейданы). Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў ажыцьцяўляецца зь мясцовай сыравіны. Разьвіта вытворчасьць цэмэнту (Наўёі-Акмяны), сылікатных вырабаў, мяккага пакрыцьця даху і да т. п. (Вільня, Коўна, Гаргаждай), керамікі (Таўрогі), шкла (Вільня, Коўна і інш.). Здаўна ў Летуве існуе дрэваапрацоўчая і цэлюлозна-папяровая прамысловасьць з разьвітай вытворчасьцю мэблі (Янава, Клайпеда, Коўна, Шаўлі), паперы і кардону (Коўна, Грыгішкі), цэлюлозы ды фанэры (Клайпеда), запалак (Коўна), двп (Клайпеда, Вільня, Грыгішкі, Казлова Руда)<ref>Большая энциклопедия: в 62 томах. Т. 26. — М: ТЕРРА, 2006. — 592 с. {{ISBN|5-373-00432-2}}.</ref>. == Транспарт == {{Асноўны артыкул|Транспарт у Летуве}} Летува мае важнае значэньне як транзытная краіна між [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўночная Эўропа|Паўночнай]] Эўропай, між [[Скандынавія]]й і [[Беларусь]]сю. Ключавую ролю Летува грае як транзыт між [[Расея|Расейскай Фэдэрацыяй]] і ейным эксклявам Калінінградзкай вобласьцю. Сталіца Летувы Вільня знаходзіцца вельмі блізка да закрытай беларускай граніцы, таму больш важным транспартным вузлом Летувы зьяўляецца гістарычная сталіца Коўна. === Аўтамабільны транспарт === [[Файл:Lithuania-roads-(E).png|міні|Асноўныя аўтамабільныя дарогі Летувы]] Летува мае разьвітую сетку шашаў, у тым ліку аўтамабільную дарогу, што злучае [[Коўна]] і [[Клайпеда|Клайпеду]] і магістраль [[E67]] «[[Via Baltica]]» з [[Варшава|Варшавы]] праз Коўну, [[Рыга|Рыгу]], [[Талін]] да [[Хэльсынкі]]. Апроч таго, Летува мае вялікае значэньне для транзыту [[нафта|нафты]] з Расеі. === Карабельны транспарт === У Клайпедзе знаходзіцца буйны марскі порт, злучаны паромнымі маршрутамі з важнымі гарадамі ўзьбярэжжа Балтыйскага мора. === Чыгунка === Пры [[Шастокі|Шастоках]] і [[Сувалкі|Сувалках]] (Польшча) знаходзіцца важны чагуначны перавал у Польшчу, які ў апошнія гады, з прычыны замежнапалітычнай самаізаляцыі Беларусі, атрымаў ключавую важнасьць, бо альтэрнатыўны маршрут ідзе празь Беларусь. Важнасьць гэтага шляху ўзрасла па адкрыцьці летувіска-польскай граніцы ў ходзе пашырэньня Эўразьвязу на ўсход. [[Летувіская чыгунка]], таксама як чыгунка ў іншых краінах былога Савецкага Саюзу, мае [[шырыня каляіны|шырокую каляіну]] (1520 мм замест 1435 мм у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]]). === Турызм === {{Асноўны артыкул|Турызм у Летуве}} У Летуве расьце роля турызму на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], напрыклад, гарады [[Ніда (Летува)|Ніда]] і [[Паланга]]. Таксама расьце прыцягальнасьць для турыстаў гарадоў [[Вільня|Вільні]] і [[Коўна|Коўны]]. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Летувы}} === Летувіская літаратура === [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>: {{мова-de|Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche|скарочана}} (1545 год)]] Пісьмо на летувіскай мове пачалося з кнігаў рэлігійнага зьместу. Летувіская дзяржава на афіцыйным узроўні лічыць першай летувіскай кнігай «Катэхізм» [[Марцін Мажвід|Марціна Мажвіда]], выдадзены ў 1547 годзе. Тым часам беларускія гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду першую летувіскую кнігу выдалі на два гады раней — у 1545 годзе, хоць мова гэтай кнігі і называецца «прускай». Тым часам у назове «Катэхізму» Мажвіда і наступнай летувіскай кнігі 1559 году выданьня назва мовы не ўпамінаецца, што ёсьць сьведчаньнем разуменьня мовы гэтых дзьвюх кніг таксама як «прускай»<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Толькі ў 1579 годзе, па сьмерці герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]], які быў ініцыятарам летувіскага кнігадрукаваньня, выйшаў летувіскі катэхізм, у назове якога мова выданьня азначалася як летувіская. Гэтая назва замацавалася ў наступных летувіскіх кнігах<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. раньнія ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы. Абапіраючыся выняткова на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}} (1580 г.)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Аўтар другой летувіскай кнігі Марцін Мажвід быў пастарам з [[Рагніт]]у (цяпер у [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]). Яго кніга выйшла з друку ў [[Каралявец|Караляўцы]] ([[Прусія]]) і, апроч катэхізісу, утрымлівала вершаваную прадмову на летувіскай мове, адзінаццаць царкоўных сьпеваў з нотамі і першы летувіскі [[буквар]]. Таксама Мажвід падрыхтаваў першы летувіскі зборнік царкоўных сьпеваў «Песьні Хрысьціянскія» (1 частка — 1566 год, 2 частка — 1570 год), які па ягонай сьмерці выдаў каралявецкі пастар Балтрамеюс Вілентас. Першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову зрабіў [[Ёнас Брэткунас]] (1536—1602) паміж 1579 і 1590 гадамі. Крыху пазьней у адказ на пратэстанцкія рэлігійныя кнігі зьявілася каталіцкая рэлігійная літаратура на летувіскай мове. У пачатку XIX стагодзьдзя аблічча летувіскай літаратуры складалі каталіцкія сьвятары. [[Юзэф Арнульф Гедройц]], які гуртаваў вакол сябе летувіскіх пісьменьнікаў, і [[Мацей Казімер Валанчэўскі]] займаліся зьбіраньнем народнага летувіскага фальклёру і перакладамі на летувіскую мову. [[Майроніс|Ёнас Мачуліс-Майроніс]] пісаў вершы ў стылі рамантызму і ў 1895 годзе выдаў зборнік «Вясеньнія галасы», які абудзіў грамадзкія пачуцьці. Пісьменьнік, паэт і перакладчык [[Вінцас Крэве-Міцкевіч]] распачаў традыцыю фальклярызму ў летувіскай літаратуры напачатку XX стагодзьдзя. Сярод фігур пачатку XX стагодзьдзя празаікі Ёзас Тумас-Вайжгантас (1869—1933), Ёнас Білюнас (1879—1907), Юлія Жэмайтэ (1845—1921). У пэрыяд незалежнай Летувы плённа працаваў паэт [[Людас Гіра]]. Паэт і перакладчык [[Яўген Шкляр]] зрабіў вялікі ўнёсак у знаёмства замежнікаў зь летувіскай паэзіяй. Казіс Бінкіс стаў на чале футурыстычнай групоўкі паэтаў «Чатыры вятры» ў 1920-я гады (Юозас Жлабіс-Жанге, Пятрас Таруліс). [[Пранас Будвітыс]], [[Пятрас Вайчунас]] перакладалі творы замежных аўтараў дзеля ўзбагачэньня летувіскай літаратурнай мовы. У постсавецкай летувіскай літаратуры адбіваецца пошук свайго нацыянальнага «я» летувісаў. Гэтая тэндэнцыя пачалася яшчэ ў часы [[Мікіта Хрушчоў|хрушчоўскай]] адлігі. Старажытныя паэтычныя міты — асноўная крыніца, дзе можна знайсьці аблічча летувіскага народу. Дахрысьціянскі пэрыяд найбольш яскрава паказвае летувіскі сьвет «у чыстым выглядзе», бо па прыходзе хрысьціянства і зьяўленьні пісьменнасьці летувіская нацыя спазнала істотны ўплыш суседніх нацыяў — беларускай, польскай, нямецкай і расейскай, савецкі ўплыў. Матыў сельскай, дахрысьціянскай сьвядомасьці пануе ў паэзіі Марцэліюса Марцінайціса (нар. 1936), асабліва ў ягоных знакамітых балядах Кукуціса (1977). Юдзіта Вайчунайце (нар. 1937) спалучыла вобразы старажытнага паганскага сьвету з гарадзкімі пэйзажамі. Сігітас Геда (нар. 1943) адухаўляе краявіды, надае ім памяць. Сярод іншых можна выдзеліць Ёзаса Грушаса (1901—1989), Ёнаса Авіжуса (нар. 1922), Юсьцінаса Марцінкевічуса (нар. 1930), Рамуальдаса Гранаўскаса ды Леанардаса Густаўскаса (абодва нар. 1939). Сучасную літаратуру разьвіваюць Рычардас Гавеліс ды Ніёле Міляўскайтэ (абодва нар. 1950), Дональдас Каёкас (нар. 1953), Юрга Іванаўстайтэ (н. 1961), Сігітас Парульскіс (нар. 1963), Антанас Ёнінас (нар. 1965).<ref>Twayne companion to contemporary world literature: from the editors of World Literature Today. {{ISBN|0-8057-1700-5}} (hardset)</ref> Аўтар нацыянальнага гімну Летувы — Вінцас Кудырка. === Пераходная зона === З пункту гледжаньня культуры Летува знаходзіцца ў зоне пераходу. На захадзе краіны, пры Балтыйскім моры, ёсьць відавочны ўплыў [[Ганза|ганзейска]]-[[Паўночная Эўропа|паўночна-эўрапейскіх]] архітэктурных і фальклёрных традыцыяў — нямецкай, дацкай і швэдзкай культураў. З часоў уваходжаньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] праз прыняцьце [[каталіцтва]] ў першую чаргу ў архітэктуры зьявіліся італійскія элемэнты (Сабор часоў Рэнэсансу ў Вільні). Усход і поўдзень Летувы традыцыйна быў пад моцным беларускім, пазьней таксама польскім уплывам. У гарадох да Другой сусьветнай Вайны была шматлікая [[Габрэі|габрэйская]] дыяспара. === Сусьветная культурная спадчына [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] === [[Файл:Kernavė - Hill forts 01.jpg|міні|Старажытныя насыпы ў Кернаве на месцы былых умацаваньняў]] Старое места Вільні ўваходзіць у [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветную культурную спадчыну паводле ЮНЭСКО]], гэтаксама як і дзюны на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і старажытныя гарадзішчы ў [[Кернаў|Кернаве]]. === Помнікі === Нацыянальны сымбаль Летувы — [[Крыжовая гара]] ({{мова-lt|Kryžių Kalnas|скарочана}}) пры [[Шаўлі|Шаўлях]]. === Паганскія помнікі === Культура Летувы, як апошняга хрысьціянізаванага рэгіёну Эўропы, багатая на паганскія элемэнты. Пашырэньне атрымалі рэшткі культаў розных бажкоў, у першую чаргу побытавых ([[дамавік]], [[лазьнік]], [[лясун|лесавік]] і іншыя). Край багаты старажытнымі паганскімі помнікамі, капішчамі. У Коўні ёсьць музэй паганства, а ў Юодкрантэ — «Вядзьмарская гара». == Замежная палітыка == Летува — сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. === Дачыненьні зь Беларусьсю === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} ==== Пытаньне дзяржаўнай граніцы ==== {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіская граніца}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko"/>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. ==== Афіцыйная назва Беларусі ==== У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію па [[летувіская мова|летувіскай мове]] з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Вядомыя летувісы]] * [[Сьпіс гарадоў Летувы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * Літоўская паэзія = Lietuviu poezija / Літоўс. цэнтр культуры, адукацыі і інфарм. [Уклад. В. Тараўскайтэ і інш.; Пер.: Э. Акулін і інш.; Іл. І. Станкевічутэ]. — Маладзечна: Друк. «Перамога», 2003. — 1568 с. {{ISBN|985-6541-26-3}}. * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} == Вонкавыя спасылкі == * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]] [https://web.archive.org/web/20210611184350/https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11039 Летувіскі нацыянальны рух], [[ARCHE Пачатак]], 12 сакавіка 2013 г. * [[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [https://www.svaboda.org/a/30448775.html Чаму трэба казаць і «Літва», і «Летува». Аргумэнты гісторыка Краўцэвіча], [[Радыё Свабода]], 22 лютага 2020 г. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г. * [[Севярын Квяткоўскі|Квяткоўскі С.]] [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}{{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Эўропы]] ca61voydlzsxefxeey15wcw4nrzsam9 0 5897 2694382 2694302 2026-10-02T18:44:33Z Ziv 89155 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 2694382 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |Назва = Другая сусьветная вайна |Частка = [[Сусьветныя войны]] |Выява = Infobox collage for WWII.PNG |Подпіс да выявы = Па гадзіньнікавай стрэлцы, пачынаючы зь левага верхняга кута — кітайскія войскі ў Бітве пры Ваньцзяліне, аўстралійская 25-фунтовая гармата падчас першай [[Бітва пад Эль-Аламэйнам|бітвы пад Эль-Аламэйнам]], нямецкія бамбавікі Ju 87 (зіма 1943—1944), амэрыканскія ваенна-марскія сілы ў заліве Лінгаэн, Філіпіны, [[Вільгельм Кейтэль]] падпісвае [[акт капітуляцыі Нямеччыны]], савецкія войскі ў [[Сталінградзкая бітва|бітве за Сталінград]] |Дата = 1 верасьня 1939 — 2 верасьня 1945 |Месца = [[Эўропа]], [[Азія]], [[Афрыка]], [[Акіянія]], [[Ціхі акіян]], [[Атлянтычны акіян]], [[Арктычны акіян]], [[Індыйскі акіян]] |Прычына = Цяжкія для Нямеччыны ўмовы [[Вэрсальская мірная дамова 1919 году|Вэрсальскай мірнай дамовы 1919 году]]; нацыянал-сацыялістычныя ідэі і палітыка Адольфа Гітлера; палітыка іншых дзяржаў; наступствы Вэрсальска-Вашынгтонскай сыстэмы; [[Вялікая дэпрэсія|сусьветны эканамічны крызіс]]. |Вынік = Перамога антыгітлераўскай кааліцыі. Стварэньне [[Арганізацыя Аб'яднаных Нацый|ААН]]. Забарона й асуджэньне ідэалёгіяў [[фашызм]]у й [[нацыянал-сацыялізм|нацызму]]. [[СССР]] і [[ЗША]] становяцца [[звышдзяржава]]мі. Памяншэньне ролі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Францыя|Францыі]] ў агульнасусьветнай палітыцы. Раскол сьвету на два лягеры; пачынаецца [[Халодная вайна]]. [[Дэкалянізацыя]] вялізных каляніяльных імпэрыяў. |Тэрытарыяльныя зьмены = |Супернік1 = '''[[Антыгітлераўская кааліцыя]]<br /><small>асноўныя ўдзельнікі:</small> [[Файл:Flag of the Republic of China.svg|22px|border]] [[Кітайская Рэспубліка|Кітай]] (1937-1945)<br /> {{POL}} (1939, 1944—1945)<br /> {{FRA}} (1939—1940, 1944—1945)<br /> {{Сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Брытанская імпэрыя]]<br /> {{Згорнуты сьпіс |стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак='''<small>у т. л. дамініёны:</small>''' |• {{AUS}} |• {{Сьцяг Брытанскай Індыі|22пкс}} [[Брытанская Індыя|Індыя]] |• [[Файл:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|border|22пкс]] [[Канада]] |• {{NZL}} |• [[Файл:Flag of South Africa 1928-1994.svg|22пкс]] [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвая Афрыка]] }} {{BEL}} (1940)<br /> {{NLD}} (1940—1942)<br /> {{LUX}} (1940)<br /> {{NOR}} (1940)<br /> {{DNK}} (1940)<br /> {{Сьцяг|Грэцыя|войска-1935}} [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыя]] (1940—1941, 1944—1945)<br /> {{Сьцяг Югаславіі (1918-1945)|22пкс}} [[Югаславія]] (1941, 1944—1945)<br /> {{Сьцяг СССР}} [[СССР]] (1941—1945)<br /> '''<small>і дзяржавы</small>''' {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> | загаловак='''<small> сатэліты:</small>''' |• [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|border|22px]] [[Манголія]] |• [[Файл:Flag of the Tuvan People's Republic (1941-1943).svg|border|22px]] [[Тува]] (1941—1944) |• [[Файл:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|border|22пкс]] Усходні Туркестан (1944—1945) |• [[Файл:Flag of Albania 1944.svg|border|22px]] [[Альбанія]] (1944—1945) }} <br /> {{USA}} (1941—1945)<br /> '''<small>і асацыяваныя</small>''' {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> | загаловак='''<small> дзяржавы:</small>''' |• {{PHL}} (1941—1942) }}<br /> {{Сьцяг|Чэхаславаччына}} [[Чэхаславаччына]]<br /> {{сьцяг|Этыёпія|1897}} Этыёпія<br /> ---- '''<small>[[Рух Супраціўленьня|Рухі Супраціўленьня]]<br /> на акупаваных<br /> тэрыторыях:</small>'''<br /> [[Файл:Flag of Free France 1940-1944.svg|border|22px]] [[Свабодная Францыя|Свабодная<br /> Францыя]]<br /> [[Файл:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|border|22px]] [[Народна-вызваленчая армія Югаславіі|Народна-вызваленчая<br /> армія Югаславіі]]{{Заўвага|Таксама вялі баявыя дзеяньні супраць Югаслаўскіх войскаў на радзіме}}<br /> [[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Армія Краёва]]{{Заўвага|Таксама вялі баявыя дзеяньні супраць СССР і УПА}}<br /> {{Згорнуты сьпіс |стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg|border|22px]] [[Рух Супраціўленьня (Нямеччына)|Рух Супраціўленьня ў Нямеччыне]] (1939—1945) |[[Файл:Flag of the Netherlands.svg|border|22px]] [[Рух Супраціўленьня (Нідэрлянды)|Рух Супраціўленьня ў Нідэрляндах]] (1940—1944) |[[Файл:Flag of Belgium.svg|border|22px]] [[Рух Супраціўленьня (Бэльгія)|Рух Супраціўленьня ў Бэльгія]] (1940—1944) |[[Файл:Flag of Norway.svg|border|22px]] [[Рух Супраціўленьня (Нарвэгія)|Рух Супраціўленьня ў Нарвэгіі]] (1940—1945) |[[Файл:Flag of Italy.svg|border|22px]] [[Рух Супраціўленьня (Італія)|Рух Супраціўленьня ў Італіі]] (1943—1945) |[[Файл:Chetniks Flag.svg|border|22px]] [[Югаслаўскія войскі на радзіме|Югаслаўскія<br /> войскі на радзіме]]{{Заўвага|Таксама вялі баявыя дзеяньні супраць Народна-вызваленчай арміі Югаславіі}} |[[Файл:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Народна-вызваленчая армія Грэцыі]] (1941—1944) |[[Файл:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Народна-рэспубліканская грэчаская ліга]] (1941—1943) |[[Файл:Gwardia Ludowa Insignia.svg|border|22px]] [[Гвардыя Людова]] (1942—1943) |[[Файл:Flag of Poland.svg|border|22px]] [[Армія Людова]] (1944—1945) |[[Файл:Flag of Belarus (1991).png|border|22px]] [[Беларуская народная самаахова]] (1942—1943){{Заўвага|name="ReferenceB"|Таксама вялі баявыя дзеяньні супраць СССР}} |[[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[Палеская сеч|УПА(а)Б-Б]] (1942—1943){{Заўвага|name="ReferenceB"}}<ref>[http://www.polissya.eu/2011/09/olevska-respublika-bulba-borovec-taras.html Олевська Республіка та Поліська січ: партизани в роки ІІ Сьвітової війні. Володимир Гінда]</ref><ref>[http://www.sbu.gov.ua/sbu/doccatalog/document?id=42832 ТАРАС БОРОВЕЦЬ І "ПОЛІСЬКА СІЧ" - УПА(Б-Б) І РАДЯНСЬКІ ПАРТИЗАНИ. Володимир Дзьобак]</ref> |{{сьцяг|Баўгарыя|1944}} [[Рух Супраціўленьня (Баўгарыя)|Рух Супраціўленьня ў Баўгарыі]] (1941—1944) |[[Файл:Claimed flag of of ZZW (Jewish Military Union), attribution in 21st century.svg|border|22px]] [[Габрэйскі воінскі хаўрус]] (1939—1943) |[[Файл:Flag of Poland.svg|border|22px]] [[Габрэйская баявая арганізацыя]] (1942—1945) |[[Файл:Flag of the Philippines (navy blue).svg|border|22px]] [[Гукбалягап]] |{{Сьцяг Віетнаму}} [[Віетмінь]] (1941—1945){{Заўвага|Таксама вялі баявыя дзеяньні супраць францускіх войскаў}} |[[Файл:Flag of the Ukrainian Insurgent Army.svg|border|22px]] [[Украінская паўстанчая армія]] (1942—1945){{Заўвага|Таксама вялі баявыя дзеяньні супраць Арміі Краёвай, Палескай сечы і СССР}} |{{Сьцяг СССР}} [[Савецкія партызаны]] }} ---- '''<small>Дзяржавы, якія выйшлі з нацысцкага блоку:</small>'''<br /> {{сьцяг|Румынія|1948}} [[Каралеўства Румынія|Румынія]] (1944—1945)<br /> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|border|22px]] [[Трэцяе Баўгарскае царства|Баўгарыя]] (1944—1945)<br /> {{Сьцяг|Каралеўства Італія}} [[Каралеўства Італія|Італія]]<br /> [[Файл:Flag of Finland (1918).svg|border|22px]] [[Фінляндыя]] (1944—1945)<br /> {{сьцяг|Ірак|каралеўства}} [[Каралеўства Ірак|Ірак]] (1941—1945)<br /> ---- '''<small>Аб’явілі вайну Нямеччыне,</small>''' {{Згорнуты сьпіс |стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''<small>але не ваявалі:</small>''' |{{сьцяг|Бразылія|1889}} [[Бразылія]]<br /> |{{MEX}}<br /> |{{NPL}} |{{PAN}} |{{ARG}} |{{CHL}} |{{CUB}} |{{PER}} |{{GTM}} |{{COL}} |{{PRY}} |{{ECU}} |{{CRI}} |{{SMR}} |{{HND}} |{{SLV}} |{{HTI}} |{{NIC}} |{{LBR}} |{{SAU}} |{{URY}} |{{LBN}} |{{VEN}} |{{BOL}} }} |Супернік2 = '''[[Краіны Восі]]<br /><small>асноўныя ўдзельнікі:</small> {{Сьцяг Трэцяга райху}} [[Трэці Райх|Нямеччына]]<br /> '''<small>і дзяржавы-</small>''' {{Згорнуты сьпіс |стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак ='''<small>сатэліты:</small>''' |• {{Сьцяг Славаччыны (1939—1945)}} [[Першая Славацкая рэспубліка|Славаччына]] |• {{NOR}} (1940—1945) |• [[Файл:Flag of Independent State of Croatia.svg|border|22px]] [[Незалежная дзяржава Харватыя|Харватыя]] |• [[Файл:Flag of Serbia (1941-1944).svg|border|22px]] [[Сэрбія]] |• {{Сьцяг Грэцыі (1828-1978)}} [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыя]] (1941—1944) |• {{Сьцяг Італіі (1943—1945)}} [[Італьянская сацыяльная рэспубліка|Італія]] (1943—1945) |• [[Файл:Flag of German occupied Albania.svg|border|22px]] [[Нямецкая акупацыя Альбаніі|Альбанія]] (1943—1944) |• [[Файл:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|border|22px]] [[Каралеўства Чарнагорыя|Чарнагорыя]] (1943—1944) |• [[Файл:Flag IMARO.svg|border|22px]] [[Незалежная рэспубліка Македонія|Македонія]] |• [[Файл:Flag of Hungary (1920–1946).svg|border|22px]] [[Вугорская дзяржава|Вугоршчына]] (1944—1945) }} [[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|border|22px]] [[Японская імпэрыя|Японія]]<br /> '''<small>і дзяржавы-</small>''' {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак ='''<small>сатэліты:</small>''' |• [[Файл:Flag of the State of Burma (1943-45).svg|border|22px]] [[Дзяржава Бірма|Бірма]] |• [[Файл:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|border|22px]] [[Рэжым Ван Цзінвэя|Кітайская рэспубліка]] |• [[Файл:Flag of Cambodia under Japanese occupation.svg|border|22px]] [[Камбоджа]] |• [[Файл:Flag of French Laos.svg|border|22px]] [[Лаос]] |• [[Файл:Flag of Manchukuo.svg|border|22px]] [[Маньчжоў-го]] |• [[Файл:Flag of the Mengjiang.svg|border|22px]] [[Мэнцзян]] |• [[Файл:1931 Flag of India.svg|border|22px]] [[Азад Хінд|Свабодная Індыя]] |• [[Файл:Philippines Flag Original.svg|border|22px]] [[Другая Філіпінская Рэспубліка|Філіпіны]] |• [[Файл:Flag of the Empire of Vietnam (1945).svg|border|22px]] [[Віетнамская імпэрыя|Віетнам]] }} {{Сьцяг Італіі (1861—1946)}} [[Каралеўства Італія|Італія]] (1940—1943) <br /> '''<small>і дзяржавы-</small>''' {{Згорнуты сьпіс |стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак ='''<small>сатэліты:</small>''' |• [[Файл:Flag of Albania (1939).svg|border|22px]] [[Альбанскае каралеўства|Альбанія]] (1939—1943) |• [[Файл:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|border|22px]] [[Незалежная дзяржава Чарнагорыя|Чарнагорыя]] (1941—1943) }} [[Файл:Flag of Hungary (1920–1946).svg|border|22px]] [[Каралеўства Вугоршчына (1920—1946)|Вугоршчына]] (1941—1944)<br /> [[Файл:Flag of Finland (1918).svg|border|22px]] [[Фінляндыя]] (1941—1944) <br /> [[Файл:Flag of Romania.svg|border|22px]] [[Каралеўства Румынія|Румынія]] (1941—1944)<br /> [[Файл:Flag of Philippe Pétain, Chief of State of Vichy France.svg|border|22px]] [[Рэжым Вішы|Францыя]] (1940—1945)<br /> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|border|22px]] [[Трэцяе Баўгарскае царства|Баўгарыя]] (1941—1944)<br /> {{THA}}<br /> {{сьцяг|Ірак|каралеўства}} [[Каралеўства Ірак|Ірак]] (1941)<br /> ---- '''<small>[[Калабарацыянізм|Калябарацыянісцкія]] воінскія фарміраваньні:</small>'''<br /> [[Файл:Naval Ensign of Russia.svg|border|22px]] [[Расейская вызваленчая армія]]<br /> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg|border|22px]] [[Украінская вызваленчая армія]]<br /> [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Беларуская краёвая абарона]]<br /> {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Great flag of the Freiwilligen Legion Flandern 1941.svg|border|22px]] [[Флямандзкі легіён СС|Флямандзкі легіён]] |[[Файл:Flag of Belgium.svg|border|22px]] [[Валёнскі легіён СС|Валёнскі легіён]] |[[Файл:Norske Legion1.jpg|border|22px]] [[Нарвэскі легіён СС|Нарвэскі легіён]] |[[Файл:Flag of Philippe Pétain, Chief of State of Vichy France.svg|border|22px]] [[Легіён францускіх дабравольцаў супраць бальшавізма|Францускі дабравольчы легіён супраць бальшавізма]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Наваградзкі эскадрон]] |[[Файл:Flag of Latvia.svg|border|22px]] [[Латыскі дабравольчы легіён СС|Латыскі легіён]] |[[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg|border|22px]] [[Украінскі легіён СС (Харватыя)|Украінскі легіён]] |[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]] [[Грузінскі легіён]] |[[Файл:Flag of Armenia.svg|border|22px]] [[Армянскі легіён вэрмахта|Армянскі легіён]] |[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|border|22px]] [[Азэрбайджанскі легіён]] |[[Файл:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|border|22px]] [[Туркестанскі легіён]] |[[Файл:Idel-ural.png|border|22px]] [[Легіён «Ідэль-Урал»]] |[[Файл:Flag of the Slovene Home Guard.svg|border|22px]] [[Славенскае дамабранства]] |[[Файл:Flag of Azad Hind.svg|border|22px]] [[Індыйская нацыянальная армія]] }} ---- '''<small>Праціўнікі дзяржаў<br /> Антыгітлераўскай кааліцыі,<br /> якія не ўваходзілі ў Вось:</small>'''<br /> {{Сьцяг СССР}} [[СССР]] (1939—1940) [[Файл:State Flag of Iran (1925).svg|22px]] [[Іран]] (1941)<br /> {{SMR}}{{Заўвага|17 верасьня 1940 году Сан-Марына абвясьціла вайну Вялікабрытаніі. 29 верасьня 1943 году Сан-Марына абвясьціла пра свой нэўтралітэт, аднак 26 чэрвеня 1944 году падверглася бамбаваньню з боку брытанскіх ВПС}} '''<small>Дзяржавы, якія падтрымлівалі Вось:</small>'''<br /> [[Файл:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|border|20px]] [[Гішпанія]]{{Заўвага|Адпраўка «[[Блакітная дывізія|Блакітнай дывізіі]]» на Усходні фронт і запраўка нямецкіх падводных лодак у гішпанскіх партах}}<br /> |Камандуючыя1 = [[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]] [[Ўінстан Чэрчыль]] <br /> [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22px|border]] [[Ёсіф Сталін]]<br /> [[Файл:Flag of the President of the United States (1916–1945).svg|22px]] [[Дўайт Дэйвід Эйзэнгаўэр|Дўайт Эйзэнгаўэр]]<br /> [[Файл:Flag of the Republic of China.svg|22px|border]] [[Чан Кайшы]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flag of the President of the United States (1916–1945).svg|22px]] [[Гары Трумэн]]<br /> |[[Файл:Emblem of the United States Department of the Army.svg|22px|border]][[Франклін Дэлана Рузвэлт|Франклін Рузвэлт]] † |[[Файл:US-DeptOfNavy-Seal.svg|22px|border]] [[Чэстэр Ўільям Німіц|Чэстэр Німіц]] |[[Файл:Seal of the US Air Force.svg|22px|border]] [[Гэнры Гарлі Арнольд|Гэнры Арнольд]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |{{Сьцяг ЗША}} [[Джордж Маршал]] |{{Сьцяг ЗША}} [[Дуглас Макартур]] |{{Сьцяг ЗША}} [[Ўільям Фрэдэрык Гэлсі|Ўільям Гэлсі]] |{{Сьцяг ЗША}} [[Эрнст Джозэф Кінг|Эрнст Кінг]] |{{Сьцяг ЗША}} [[Джон Першынг]] |{{Сьцяг ЗША}} [[Амар Брэдлі]] }} |{{Сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Бэрнард Лоў Мантгомэры|Бэрнард Мантгомэры]] |{{Сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Макс Кэнэдзі Гортан|Макс Гортан]] |{{Сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Артур Ўільям Тэдэр|Артур Тэдэр]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |{{Сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Трафард Лі-Мэлары]] |{{Сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Аляксандэр Гаральд]] |{{Сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Арчыбальд Ўэйвэл]] |{{Сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Гэнры Мэйтленд Ўільсан|Гэнры Ўільсан]] |{{Сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Браян Горакс]] }} |{{Сьцяг СССР}} [[Георгі Жукаў]] |{{Сьцяг СССР}} [[Аляксандар Васілеўскі]] |{{Сьцяг СССР}} [[Канстанцін Ракасоўскі]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |{{Сьцяг СССР}} [[Георгі Захараў]] |{{Сьцяг СССР}} [[Іван Баграмян]] |{{Сьцяг СССР}} [[Іван Чарняхоўскі]] † |{{Сьцяг СССР}} [[Барыс Шапашнікаў]] † |{{Сьцяг СССР}} [[Клімент Варашылаў]] }} |[[Файл:Republic of China Army Flag.svg|border|22px]] [[Мао Дзэ-дун]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Republic of China Army Flag.svg|border|22px]] [[Ці Цзунжэнь]] |[[Файл:Republic of China Army Flag.svg|border|22px]] [[Сюэ Юэ]] |[[Файл:Republic of China Army Flag.svg|border|22px]] [[Бай Чунсі]] |[[Файл:Republic of China Army Flag.svg|border|22px]] [[Чжу Дэ]] |[[Файл:Republic of China Army Flag.svg|border|22px]] [[Е Цін]] }} |[[Файл:Flag of France.svg|22px|border]] [[Марыс Гамэлен]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flag of France.svg|22px|border]] [[Альбэр Лебрэн]] |[[Файл:Flag of France.svg|22px|border]] [[Максім Вэйган]] }} |[[Файл:Flag of Free France 1940-1944.svg|border|22px]] [[Шарль дэ Голь]] |[[Файл:Flag of the President of Poland.svg|border|22px]] [[Ігнацы Масьціцкі]] |[[Файл:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Эдвард Рыдз-Сьміглы]] † {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Уладыслаў Сікорскі]] † |[[Файл:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Станіслаў Мікалайчык]] |[[Файл:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Тамаш Арчышэўскі]] |[[Файл:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Уладыслаў Андэрс]] |[[Файл:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Станіслаў Сосабоўскі]] |[[Файл:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Зыгмунт Богуш-Шышка]] |[[Файл:Zubr 2.png|22px|border]] [[Нікадэм Сулік]] }} |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Стэфан Равецкі]] † {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Казімер Саснкоўскі]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Міхал Такажэўскі-Карашэвіч]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Тадэвуш Камароўскі]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Леапольд Акуліцкі]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Аўгуст Эміль Фельдарф]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Альбін Скачынскі]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Геранім Сушчынскі]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Францішак Яхнець]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Зыгмунт Маршэўскі]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Нікадэм Сулік]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Антоні Бужыньскі]] |[[Файл:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Аляксандар Крыжаноўскі]] }} |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Вінцэнт Гадлеўскі]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Усевалад Родзька]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Міхал Вітушка]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Барыс Рагуля]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Юльян Саковіч]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Зьміцер Касмовіч]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Юльян Саковіч]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Зьміцер Касмовіч]] }} |[[Файл:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Міхал Роля-Жымерскі]] |[[Файл:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Зыгмунт Бэрлінг]] |[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|22px|border]] [[Леапольд III (кароль Бэльгіі)|Леапольд III]] |[[Файл:Royal Standard of the Netherlands.svg|border|22px]] [[Вільгельміна]] |[[Файл:Flag of the Netherlands.svg|22px|border]] [[Генры Вінкельман]] |[[Файл:Royal Standard of Norway.svg|border|22px]] [[Гакан VII]] |[[Файл:Royal Standard of the Queen of Yugoslavia (1937–1941).svg|border|22px]] [[Пётар II Карагеоргіевіч]] |[[Файл:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|22px|border]] [[Душан Сімавіч]] |[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|border|22px]] [[Ёсіп Броз Ціта]] |[[Файл:Chetniks Flag.svg|border|22px]] [[Драгалюб Міхаілавіч]] |[[Файл:Royal Standard of Denmark.svg|border|22px]] [[Крыстыян X]] |[[Файл:Standard of members of the Greek Royal Family (1936-1967).svg|border|22px]] [[Георг II (кароль Грэцыі)|Георг II]] |[[Файл:Hellenic Kingdom Flag 1935.svg|border|22px]] [[Яаніс Мэтаксас]] † |[[Файл:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Арыс Вэлюхіётыс]] † |[[Файл:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg|border|22px]] [[Эдвард Бенеш]] |[[Файл:Presidential Standard of Brazil.svg|border|22px]] [[Жэтуліё Варгас]] |[[Файл:Mexican Presidential Standard.svg|border|22px]] [[Мануэль Авіля Камача]] |[[Файл:Ethiopian imperial standard of Haile Selassie I (obverse).svg|border|22px]] [[Хайле Сэласіе I]] |[[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|border|22px]] [[Харлагійн Чойбалсан]] |[[Файл:Flag of the Tuvan People's Republic (1933-1939).svg|22px]] [[Салчак Калбакхарэкавіч Тока]] |[[Файл:Flag of Australia.svg|22px]] [[Джон Кэртын]] † |[[Файл:British Raj Red Ensign.svg|22px]] [[Арчыбальд Ўэйвэл]] |[[Файл:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|22px]] [[Ўільям Лаян Макензі Кінг]] |[[Файл:Flag of New Zealand.svg|22px]] [[Майкл Джозэф Сэвідж]] † |[[Файл:Flag of South Africa 1928-1994.svg|22px]] [[Ян Крыстыян Смэтс]] |[[Файл:Royal standard of Romania (King, 1922 model).svg|border|22px]] [[Міхай I]] |[[Файл:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|border|22px]] '''<small>Рэгенцкі савет:</small>''' |• [[Тодар Паўлаў]] |• [[Вэнэлін Ганеў]] |• [[Цвятко Бабашэўскі]] |[[Файл:Flag of the President of Finland (1944-1946).svg|border|22px]] [[Карл Густаў Эміль Манэргейм|Карл Манэргейм]] |[[Файл:Flag of Iraq (1921–1959).svg|22px]] [[Абд аль-Ілах]] }} |Камандуючыя2 = [[Файл:Standarte Adolf Hitlers.svg|22px]] [[Адольф Гітлер]] † [[Файл:Flag of the Japanese Emperor.svg|22px]] [[Хірахіта]]<br /> [[Файл:Flag of Mussolini as Capo del governo of Fascist Italy.svg|22px]] [[Бэніта Мусаліні]] †<br /> {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Balkenkreuz.svg|border|22px]] [[Герман Вільгельм Герынг|Герман Герынг]] |[[Файл:Chef des Oberkommandos der Wehrmacht als Generalfeldmarschall.svg|border|22px]] [[Вальтэр фон Браўхіч]] |[[Файл:Kriegsmarine insignia casco.svg|border|22px]] [[Карл Дэніц]] |[[Файл:Flag Schutzstaffel.svg|border|22px]] [[Гайнрых Гімлер]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Вільгельм Кэйтель]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Рудольф Гес]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Карл Дэніц]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Альфрэд Ёдль]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Марцін Борман]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Фрыдрых Паўлюс]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Вальтэр Модэль]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Эрвін Ромэль]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Эрых фон Манштэйн]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Эрнст Буш]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Вільгельм Ліст]] |{{Сьцяг Нямеччыны 1933}} [[Федар фон Бок]] }} |[[Файл:Japan Kouzoku Flag 16ben.svg|border|22px]] [[Прынц Катакіха]] |[[Файл:War flag of the Imperial Japanese Army.svg|border|22px]] [[Умэдзу Ёсідзіра]] |[[Файл:Naval Ensign of Japan.svg|border|22px]] [[Ямамота Ісароку]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:War flag of the Imperial Japanese Army.svg|border|22px]] [[Хата Сюнроку]] |[[Файл:War flag of the Imperial Japanese Army.svg|border|22px]] [[Хадзімэ Сугіяма]] |[[Файл:Naval Ensign of Japan.svg|border|22px]] [[Кантара Судзукі]] |{{Сьцяг Японіі}} [[Фумімаро Канаэ]] |{{Сьцяг Японіі}} [[Хідэкі Тодзіа]] |{{Сьцяг Японіі}} [[Куніякі Каіса]] }} |[[Файл:Royal Standard of Italy (1880-1946).svg|border|22px]] [[Умбэрта II]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|22px]] [[Уга Кавальера]] |[[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|22px]] [[Джаваньні Мэсэ]] |[[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|22px]] [[Рудольфа Грацыяні]] }} |[[Файл:Flag of Philippe Pétain, Chief of State of Vichy France.svg|22px]] [[Анры Філіп Пэтэн]] |[[Файл:Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg|22px]] [[Міклаш Хорці]] |[[Файл:Coat of arms of Hungary (1945).svg|22px]] [[Фэрэнц Салашы]] |[[Файл:Presidential Standard of Finland (1920-1944 1946-1978).svg|22px]] [[Рыста Руці]] |[[Файл:Flag of Finland (1918).svg|22px]] [[Карл Густаў Эміль Манэргейм|Карл Манэргейм]] |[[Файл:Standard of Marshal Ion Antonescu.svg|22px]] [[Ён Антанэску]] |[[Файл:Seal of Belarusian Central Council.svg|border|22px]] [[Радаслаў Астроўскі]] |[[Файл:Fictional chevron of the 30th SS-Grenadier-Division.svg|border|22px]] [[Францішак Кушаль]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Кастусь Езавітаў]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Аляксандар Ружанцоў]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Міхал Вітушка]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Барыс Рагуля]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Усевалад Родзька]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Язэп Сажыч]] |[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|22px]] [[Антон Сокал-Кутылоўскі]] }} |[[Файл:Tsar of Bulgaria standard.svg|22px]] [[Барыс III]] † |[[Файл:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|border|22px]] '''<small>Рэгенцкі савет:</small>''' |• [[Кірыл (князь Прэслаўскі)|Кірыл Прэслаўскі]] † |• [[Багдан Філаў]] † |• [[Нікола Міхаў]] † |[[Файл:Flag of the President of Slovakia (1939-1945).svg|22px]] [[Ёзэф Ціса]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|border|22px]] [[Войцех Тука]] |[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|border|22px]] [[Аляксандар Мах]] |[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|border|22px]] [[Фэрдынанд Чатлаш]] |[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|border|22px]] [[Ёзэф Туранец]] }} |[[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg|border|22px]] [[Міхаіл Амельяновіч-Паўленка]] |[[Файл:Flag of the Ukrainian Insurgent Army.svg|border|22px]] [[Сьцяпан Бандэра]] {{Згорнуты сьпіс | стыль рамкі = border:none; padding:0; <!-- Хавае рамку і паляпшае адлегласьць між радкамі --> |загаловак = '''Поўны сьпіс''' |[[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg|border|22px]] [[Пётар Дзячэнка]] |[[Файл:Flag of the Ukrainian Insurgent Army.svg|border|22px]] [[Раман Шухевіч]] |[[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg|border|22px]] [[Тарас Бульба-Баравец]] }} |[[Файл:King's Standard of Thailand.svg|22px]] [[Рама VIII]] |[[Файл:Flag of the Prime Minister of Thailand.svg|border|22px]] [[Плек Пібунсанграм]] |[[Файл:Flag of Iraq (1921–1959).svg|22px]] [[Рашыд Алі аль-Гайлані]] |[[Файл:Flag of Norway.svg|border|22px]] [[Відкун Квісьлінг]] |[[Файл:Standard of the Poglavnik of NDH.svg|22px]] [[Антэ Павеліч]] |[[Файл:Flag of Serbia (1941-1944).svg|border|22px]] [[Мілан Недзіч]] |[[Файл:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Ёргас Цалякаглю]] |[[Файл:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Канстантынас Лягафэтопуляс]] |[[Файл:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Яаніс Раліс]] |[[Файл:Flag IMARO.svg|border|22px]] [[Сьпіра Кітанчаў]] |[[Файл:Naval Ensign of Russia.svg|border|22px]] [[Андрэй Уласаў]] |[[Файл:Flag of Burma 1943.svg|border|20px]] [[Ба Мо]] |[[Файл:Flag of Cambodia under Japanese occupation.svg|border|22px]] [[Сон Нгок Тхань]] |[[Файл:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|border|22px]] [[Ван Цзінвэй]] † |[[Файл:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|border|22px]] [[Чэнь Гунбо]] |[[Файл:Flag of the Emperor of Manchukuo.svg|22px]] [[Пу І]] |[[Файл:Flag of French Laos.svg|border|22px]] [[Пхетсараз Ратанвангса]] |[[Файл:Flag of the Mengjiang.svg|border|22px]] [[Дэ Ван Дэмчыгданроў]] |[[Файл:1931 Flag of India.svg|border|22px]] [[Субхас Чандра Бос]] † |[[Файл:Philippines Flag Original.svg|border|22px]] [[Хасэ Пацыяна Ляўрэль]] |[[Бао Дай]] |[[Файл:Flag of Albania (1939).svg|border|22px]][[Файл:Flag of German occupied Albania.svg|border|22px]] [[Шэфкет Вэрладжы]] |[[Файл:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|border|22px]] [[Сэкула Дрлевіч]] |[[Файл:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|border|22px]] [[Блажа Джуканавіч]] † |[[Файл:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|border|22px]] [[Люба Вукчэвіч]] ---- |[[Файл:State Flag of Iran (1925).svg|22px]] [[Рэза Пэхлеві]] † }} |Камандуючыя3 = |Камандуючыя4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Страты сярод вайскоўцаў''': <br/>14-16 млн. чалавек<br/> '''Страты сярод цывільнага насельніцтва''': <br/>болей 30 млн. чалавек<br/> '''Усяго''': 50-61 млн. чалавек (1937-1945) |страты2 = '''Страты сярод вайскоўцаў''': <br/>9 млн. чалавек<br/> '''Страты сярод цывільнага насельніцтва''': <br/>8 млн. чалавек<br/> '''Усяго''': 17 млн. чалавек (1937-1945) |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 60-65 млн. чалавек |заўвага = |Дадаткі = |Commons = }} [[Файл:Second world war europe animation small.gif|250пкс|міні|Ход вайны ў Эўропе (анімацыя)]] [[Файл:Landings at St Aubin-sur-Mer.jpg|250пкс|міні|Эўропа: высадка брытанскіх салдат у Нармандыі, 6 чэрвеня 1944 году]] [[Файл:Sixteen-inch guns of the USS Iowa firing.jpg|250пкс|міні|Пацыфіка: залпавы агонь з амэрыканскага ваеннага карабля [[USS Iowa]], 1944 год]] '''Друга́я сусьве́тная (усясьветная<ref>https://soundcloud.com/svaboda/viacorka0508usiasvietny?in=svaboda/sets/pa-belarusku</ref>) вайна́''' — найвялікшы й найкрывавейшы [[канфлікт]] у гісторыі [[чалавецтва]]. Традыцыйна лічыцца, што пачаткам Другой сусьветнай вайны ў [[Эўропа|Эўропе]] стаў напад 1 верасьня 1939 году [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] на [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]], у [[Азія|Азіі]] — напад японскага флёту на амэрыканскую базу [[Пэрл-Гарбар]] 7 сьнежня 1941 году на [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Аднак, некаторыя дасьледнікі пунктам адліку Другой сусьветнай вайны ў [[Азія|Азіі]] называюць пачатак Другой японска-кітайскай вайны 7 ліпеня 1937 году. Вайна скончылася 8 траўня 1945 году ў Эўропе і 2 верасьня 1945 году ў [[Азія|Азіі]] падпісаньнем [[капітуляцыя|капітуляцыі]] [[Японія|Японіі]]. Ініцыятарам вайны сталі так званыя [[краіны Восі]] — [[Трэці Райх]], [[Італія]] й [[Японія]], якія ставілі перад сабой мэту захопу тэрыторыяў суседніх краінаў і іх падпарадкаваньне ўласным інтарэсам. Асноўнымі ваеннымі супраціўнікамі на пачатковым этапе канфлікту былі [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]] і [[Рэспубліка Кітай]]. Савецкі Саюз з свайго боку пачаў рабіць першыя крокі да шырокамаштабнай экспансіі на захад, падрыхтоўкай да якой стала падпісаньне [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Пакта Молатава — Рыбэнтропа]]: у верасьні 1939 году [[СССР]] напаў на [[Крэсы|ўсходнюю Польшчу]], у лістападзе 1939 году на [[Фінляндыя|Фінляндыю]], і затым у красавіку 1940 году на [[краіны Балтыі]] ([[Летува|Летуву]], [[Латвія|Латвію]] й [[Эстонія|Эстонію]]), а таксама [[Румынія|Румынію]] ([[Бэсарабія]] і [[Букавіна]]). Па заканчэньні «[[Савецка-фінляндзкая вайна (1939—1940)|зімовай вайны]]» ў Фінляндыі ў сакавіку 1940 году, [[Анэксія|анэксіі]] краінаў Балтыі і румынскіх тэрыторыяў, галоўныя ваенныя мэты і тэрытарыяльныя амбіцыі Савецкага Саюзу на той час былі задаволены, і ваенныя дзеяньні з боку СССР былі спынены. Па парушэньні дасягнутага Гітлерам і Сталінам пагадненьня з боку Нямеччыны ў форме ўварваньня ў далейшае разьвіцьцё ваенных дзеяньняў ўцягваецца і Савецкі Саюз. У Другой сусьветнай вайне загінула ад 55 да 60 мільёнаў чалавек. З боку краінаў Восі канфлікт вызначаўся моцнай [[расізм|расісцкай]] [[ідэалёгія]]й, што выклікала неймаверную колькасьць [[ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]] і жорсткае, гвалтоўнае і пераважна сыстэматычнае вынішчэньне цывільнага насельніцтва. Адной з прычын значнага павелічэньня колькасьці ахвяр сярод цывільнага насельніцтва ў параўнаньні зь [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайной]] стала, акрамя таго, дынамічнае разьвіцьцё ваенна-прамысловага комплексу. Разьвіцьцё ваеннай прамысловасьці дазваляла шырокамаштабнае бамбаваньне цэлых жылых кварталаў Эўропы й Азіі, асабліва ў апошнія гады вайны. == Перадгісторыя й мэты вайны == === Перадгісторыя вайны ў Эўропе === {{Асноўны артыкул|Перадгісторыя Другой сусьветнай вайны}} Перадумовай для пачатку новага сусьветнага канфлікту стала Вэрсальска-Вашынгтонская сыстэма міжнародных адносінаў, якая была створана пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]]. Яе асаблівасьцямі стаў несправядлівы падзел тэрыторыяў, несуразьмерны балянс сілаў, падзел краінаў на «пераможцаў» і «пераможаных» і адсутнасьці сілавых рычагоў [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] для рэгуляваньня будучых канфліктаў. Такі падзел, цяжкія наступствы вайны, Сусьветны эканамічны крызіс 1929—1931 гадоў выклікалі на тэрыторыі многіх краінаў [[Эўропа|Эўропы]] ўзрастаньне папулярнасьці найбольш радыкальных палітычных аб’яднаньняў ультраправае (як то [[фашызм]]) і ўльтралевае (як то [[камунізм]]) арыентацыяў, а таксама мілітарыстаў. Першай такой радыкальнай партыяй стала яшчэ партыя [[Бальшавікі|бальшавікоў]] у [[Расея|Расеі]], якая прыйшла да ўлады ў выніку [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]] 1917 году. Першымі фашыстамі, якія прыйшлі да ўлады ў Эўропе, сталі італьянскія фашысты на чале з [[Бэніта Мусаліні]]. Яго мэтай стала атрымаць уладу над міжземнаморскім рэгіёнам.<ref>Норман Дэвис. История Европы. — М.: АСТ., 2006 {{ISBN|5-17-024749-4}} с 726</ref> У 1935 годзе Італія напала на [[Этыёпія|Этыёпію]], а таксама накіравала войскі ў [[Гішпанія|Гішпанію]] ў сакавіку 1939 году італьянская армія захапіла [[Альбанія|Альбанію]]. 22 траўня 1939 году Італія склала зь Нямеччынай «[[Сталёвы пакт]]» і ўтварылася вось Рым-Бэрлін. У Нямеччыне ў 1933 годзе да ўлады прыйшла [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя]], а [[райхсканцлер]]ам стаў [[Адольф Гітлер]]. Перагляд [[Вэрсальскае пагадненьне|Вэрсальскага пагадненьня]] — мэта яшчэ папярэдніх [[урад]]аў Нямеччыны — быў адным з асноўных пунктаў палітычнай праграмы ўсталяванай [[дыктатура|дыктатуры]]. Нямеччына пачала праводзіць актыўную і агрэсіўную зьнешнюю палітыку. У выніку рэфэрэндуму [[Саар|Саарскія тэрыторыі]] адышлі пад пратэктарат [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] ў 1935 годзе. У Нямеччыне адноўленая вайсковая павіннасьць, адрождана [[Люфтвафэ]] й Нямеччына адмовілася ад пунктаў [[Вэрсальская мірная дамова 1919 году|Вэрсальскай дамовы]] аб разбраеньні.<ref>Норман Дэвис. История Европы. — М.: АСТ., 2006 {{ISBN|5-17-024749-4}} с 732</ref> У 1936 годзе ў дэмілітарызаваныя Райнскія тэрыторыі ўведзеныя нямецкія войскі. У 1938 годзе адбыўся [[аншлюс]] ({{мова-de|Anschluss}} — «далучэньне») [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і абвешчана стварэньне Вялікай Нямеччыны. Мюнхэнскі крызіс скончыўся саступкамі Заходніх краінаў і адлучэньнем [[Судэты|Судэцкіх тэрыторыяў]] ад [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]] і заключэньнем [[Мюнхэнскае пагадненьне 1938 году|Мюнхэнскага пагадненьня 1938 году]]. Тым часам, [[Вялікабрытанія]] і [[Францыя]] праводзілі палітыку прымірэньня, у адносінах да Нямеччыны і імкнуліся стварыць сыстэму «Калектыўнае бясьпекі». У сакавіку 1939 немцы канчаткова захапілі Чэхаславаччыну, стварыўшы на яе тэрыторыі [[Славаччына|Славаччыну]] якая паводле пагадненьня аб ахове стала залежнай ад Нямеччыны. Неўзабаве пасьля ўводу войск у Чэхію Нямеччына запатрабавала ад Летувы перадачы гораду [[Мэмель]] ([[Клайпеда]]) й прылеглых тэрыторыяў, пад ціскам сілавых суадносін Летува вярнула Мэмельскую вобласьць Нямеччыне. У Эўропе 1939 году актыўна адбывалася пераўзбраеньне. 1 красавіка 1939 кабінэт прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі [[Нэвіл Чэмбэрлен|Чэмбэрлена]] адмовіўся ад палітыкі замірэньня і самаізаляцыі, і даў абяцаньне ў інтарэсах забесьпячэньня міру ў Эўропе ашчаджаць Польшчу ад усялякае пагрозы з баку Нямеччыны.<ref>Лиддел Гарт. Вторая мировая война. АСТ. с 27</ref> Польшча прыняла гэтыя гарантыі і адмовілася ад нямецкіх прапановаў па будаўніцтву аўтабана Бэрлін-Кёнінгсбэрг і саступіць правы на Гданьск. Нечакана ў жніўні 1939 году Нямеччына й Савецкі Саюз падпісалі пакт аб ненападзе ([[Пакт Молатава-Рыбэнтропа]]). Да пакту дадаткова прыкладаўся сакрэтны пратакол, які прадугледжваў падзел Эўропы на геаграфічна дэтальна адзначаныя, але ў астатнім не канкрэтызаваныя «сфэры інтарэсаў». Сакрэтны пратакол быў ськіраваны на падзел Польшчы паміж Нямеччынай і Савецкім Саюзам, а таксама на аднабаковыя заваяваньні альбо захоп далейшых тэрыторыяў (між іншым краінаў Прыбалтыкі і Фінляндыі), акрамя гэтага частак Румыніі з боку Савецкага Саюзу. Гэты пакт стаў дазволам на пачатак вайны і Гітлеру і Сталіну. Вэрмахт мусіў выступіць 24 жніўня, аднак фюрэр з-за аднаго з сваіх прыпадкаў ня даў канчатковага загаду. Дырэктыва аб пачатку вайны супраць Польшчы была дана ў 1 ночы 31 жніўня. === Перадгісторыя вайны ў Азыі й ў Ціхім акіяне === [[Файл:Pacific Area - The Imperial Powers 1939 - Map.jpg|міні|333пкс|Сытуацыя на Пацыфіцы ў 1939 годзе]] З узмацненьнем уплыву ваеннага кіраўніцтва на імпэратарскі ўрад у 1930-х гадох [[Японія]] перайшла да экспансійнай зьнешняй палітыкі. Асноўным аб’ектам гэтай экспансіі быў [[Кітай]], выціськіваючы адтуль інтарэсы ЗША і Вялікай Брытаніі. У 1931 годзе Японія захапіла [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] і пераўтварыла яе ў свой сатэліт. З 1932 году Японія захоплівала тэрыторыі ўласна Кітаю і з 1937 году непарыўна прадпрымала высілкі для ўсталяваньня кантролю над гэтай тэрыторыяй.<ref name="ReferenceA">Лиддел Гарт. Вторая мировая война. АСТ. с 221</ref> [[Файл:Shanghai-house to house combat.jpg|міні|280пкс|Японскія войскі ў Кітаі]] У самім японскім урадзе, дзе традыцыйна супернічалі вайсковыя і грамадзкія ўраднікі, а таксама адбывалася суперніцтва Флёту і Арміі, усё большы ўплыў набывалі мілітарысцкія сілы. Пасьля таго як у 1940 Нямеччына захапіла [[Францыя|Францыю]] і [[Нідэрлянды]], Японія, скарыстаўшыся бездапаможнасьцю Францыі, праз пагрозы прымусіла яе пагадзіцца на «ахоўную» акупацыю [[Францускі Індакітай|Францускага Індакітаю]].<ref name="ReferenceA"/> У адказ на гэтыя дзеяньні прэзыдэнт ЗША Франклін Рузвэльт 24 ліпеня 1941 запатрабаваў вывесьці японскія войскі зь Індакітаю і для падмацаваньня свайго патрабаваньня аддаў 26 ліпеня загад аб замарожваньні ўсіх японскіх актываў у [[ЗША]] і ўсталяваньня эмбарга на пастаўкі [[нафта|нафты]] ў [[Японія|Японію]]. Такія самыя меры зрабіў прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі Чэрчыль а праз два дні пагадзіўся прыняць такія ж меры і знаходзіўшыся ў выгнаньні ў [[Лёндан]]е ўрад Нідэрляндаў. Гэта азначала для Японіі страту ўсіх жыцьцёва важных крыніцаў нафты. Пасьля гэтага Японія ўстрымлівалася ад удара па ЗША больш за чатыры месяцы, спрабуючы дамовіцца аб адмене эмбарга на нафту. Урад [[ЗША]] адмовіўся адмяніць сваю забарону па той момант, пакуль [[Японія]] ня выведзе свае войскі ня толькі зь [[Францускі Індакітай|Індакітаю]], але і зь [[Кітай|Кітаю]].<ref>Лиддел Гарт. Вторая мировая война. АСТ. с 222</ref> Свой удар Японія нанесла 7 сьнежня 1941 году па ваенна-марской базе Пэрл-Гарбар, без абвешчаньня вайны. == Першы пэрыяд вайны (1939—1941) == === Уварваньне ў Польшчу === {{Асноўны артыкул|Польская кампанія 1939 году}} {{Асноўны артыкул|Савецкае ўварваньне ў Польшчу}} [[Файл:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|міні|200пкс|Немцы пераходзяць польскую мяжу]] [[Файл:Polish infantry marching 1939.jpg|міні|200пкс|Польская пяхота на маршы, 1939]] 23 траўня 1939 году ў кабінеце Гітлера ў прысутнасьці шэрагу вышэйшых афіцэраў адбылася нарада. Было адзначана, што польская праблема цесна зьвязана зь непазьбежным канфліктам з Ангельшчынай і Францыяй, хуткая перамога над якімі будзе праблематычнай. Пры гэтым Польшча наўрад ці зможа выконваць ролю бар’ера супраць бальшавікоў. На той час у сфэры зьнешняй палітыкі Нямеччыны прыярытэтнымі задачамі былі пашырэньне жыцьцёвай прасторы на Ўсход, забесьпячэньне харчаваньнем насельніцтва і ліквідацыя пагрозы з Усходу. 31 жніўня нямецкія мэдыі паведамілі аб [[Гляйвіцкая правакацыя|нападзеньні войска польскага на радыёстанцыю ў Глейвіцэ]]. На самой справе гэта былі пераапранутыя ў польскую форму [[СС|эсэсаўцы]] на чале з Ота Скарцэньні, якія правакавалі Польшчу на вайну. 1 верасьня ў 4 гадзіны 45 хвілінаў у [[Данцыг]] прыбыў зь сяброўскім візытам і з натхненьнем сустрэчы зь мясцовым насельніцтвам нямецкі вучэбны карабель — састарэлы браняносец «Шлезьвіг-Гальштайн», які неўзабаве адкрыў агонь па польскіх ўмацаваньнях на Вэстэрплатэ. Узброеныя сілы Нямеччыны ўварваліся ў Польшчу. У баявых дзеяньнях на баку [[Вэрмахт]]а прымаюць удзел войскі [[Славаччына|Славаччыны]]. У той жа дзень у [[Рэйхстаг]]у Гітлер выступіў у ваенным мундзіры. Галоўным чыньнікам вайны ён назваў інцыдэнт у Глейвіцэ, пры гэтым ён старанна пазьбягаў тэрміна «вайна», асьцерагаючыся ўступленьня ў канфлікт Ангельшчыны й Францыі, якія далі Польшчы адпаведныя гарантыі. У выдадзеным ім загадзе гаварылася толькі аб «актыўнай абароне» супраць польскай агрэсіі. Кіраўнік ураду каралеўства Італіі [[Бэніта Мусаліні|Мусаліні]] прапанаваў склікаць канфэрэнцыю дзеля мірнага вырашэньня польскага пытаньня, што сустрэла падтрымку з боку заходніх дзяржаваў, але Гітлер адмовіўся, заявіўшы, што нядобра прадстаўляць атрыманым дыпляматыяй тое, што заваявана зброяй<ref>Christian Zentner/ CHRONICK ZWEITER WELTKRIEG / Otus Verlag AG, St.Gallen, S. 20-22, 2007 {{ISBN|978-3-907200-56-8}}</ref>. 1 верасьня ў Савецкім Саюзе была ўведзена ўсеагульная вайсковая павіннасьць. Пры гэтым узрост вылучэньня ў войска быў зьніжаны з 21 да 19 гадоў, а для некаторых катэгорыяў — да 18 гадоў. Закон неадкладна ўступіў у сілу й у кароткі час колькасны склад войска дасягнуў 5 мільёнаў чалавек, што склала каля 3% насельніцтва. Гітлер і ягонае набліжэньне да апошняга дня спадзяваліся, што саюзьнікі ня вырашацца ўступіць у вайну й справа скончыцца другім Мюнхэнскім пагадненьнем. Галоўны перакладчык міністэрства замежных справаў Нямеччыны апісваў стан шоку, у які прыйшоў Гітлер, калі амбасадар Брытаніі, зьявіўшыся ў Райсканцылярыі а 9 гадзіне раніцы 3 верасьня, перадаў ультыматум свайго ўрада з патрабаваньнем адвесьці войскі з польскай тэрыторыі на зыходныя пазыцыі. Толькі прысутны пры гэтым [[Герман Герынг|Герынг]] здолеў вымавіць: «Калі мы прайграем гэтую вайну, то нам застанецца спадзявацца толькі на ласку Божую»<ref>Gerhart Binder. Epoche der Entscheidungen/ Eine Geschichte des 20. Jahrhunderts. Sechste Auflage. Stuttgart-Degerloch: Seewald Verlag. 1960.</ref>. У той дзень Ангельшчына, а праз пару гадзінаў і Францыя абвесьцілі вайну Нямеччыне. Да іх далучыліся таксама [[Аўстралія]] й [[Новая Зэляндыя]]. На працягу некалькіх дзён да іх далучыліся [[Канада]], Ньюфаўндлэнд, [[Паўднёва-Афрыканскі Зьвяз]] і [[Нэпал]]<ref>II. Weltkrieg / Dokumentation Das III.Reich. Gütersloch : Mohndruck Graphische Betriebe GmbH,. 1989 {{ISBN|3-88199-536-6}}</ref>. 3 верасьня ў горадзе [[Быдгашч]] (былы Бромбэрг), які паводле [[Вэрсальская дамова 1919 году|Вэрсальскай дамовы]] перайшоў да Польшчы, адбылося масавае забойства па нацыянальнай прыкмеце — Бромбэрскі пагром. У горадзе, насельніцтва якога на 3/4 складалася зь немцаў, было забіта некалькі соцень чалавек грамадзянскага насельніцтва нямецкага паходжаньня. Іхняя колькасьць вар’іравалася ад адной да трох сотняў загінулых — паводле польскай вэрсіі<ref>Christopher R. Browning, [http://books.google.com/books?id=jHQdRHNdK44C&pg=PA441&dq=Das+Unternehmen+%E2%80%9EBromberger+Blutsonntag%22.&sig=Kgo7LnFcaIRepczO6wr7mMmAzPQ#PPA441,M1 The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, University of Nebraska Press], ст.441</ref>, і ад адной да пяці тысячаў — паводле вэрсіі нямецкага боку<ref>Reinhard Pözorny (Hg). Deutsches National -Lexicon- DSZ-Verlag {{ISBN|3-925924-09-4}}</ref>. Таксама па-рознаму трактаваліся чыньнікі гвалту. Польскі бок настойваў на тым, што частка забітых польскіх грамадзянаў нямецкага паходжаньня стала ахвярай ваенных удараў па горадзе, а іншая частка апынулася «[[пятая калёна|пятай калёнай]]» і пачала страляць у сьпіну польскім жаўнерам — і тым самым, дэ-факта, стаўшы камбатантнай з адпаведнай рэакцыяй польскага насельніцтва й вайскоўцаў. Нямецкі бок прытрымліваўся пункту гледжаньня, што ўсе загінулыя былі выключна мірнымі грамадзянамі, цалкам ляяльнымі да польскай дзяржавы. Міністэрства прапаганды пад кіраўніцтвам [[Ёзэф Гёбэльс|Гёбэльса]] выкарыстоўвала гэтую трагічную гісторыю дзеля ўзмацненьня антыпольскіх настрояў у Нямеччыне й апраўданьня вайны супраць Польшчы. Наступ нямецкіх войскаў разьвіваўся па пляне. Польскія войскі апынуліся слабой ваеннай сілай у параўнаньні [[танк]]авымі злучэньнямі й [[люфтвафэ]], якія дзейнічалі узгоднена. Аднак на Заходнім фронце саюзныя англа-францускія войскі не прымалі ніякіх актыўных дзеяньняў, распачаўшы гэтым самым чынам гэтак званую [[Дзіўная вайна|Дзіўную вайну]]. Толькі на моры вайна пачалася адразу ж: 3 верасьня нямецкая падводная лодка U-30 без папярэджаньня напала на ангельскі пасажырскі лайнэр «Атэнія». 5 верасьня ЗША й Японія абвесьцілі аб сваім нэўтралітэце ў эўрапейскай вайне. У Польшчы за першы тыдзень баёў нямецкія войскі ў некалькіх месцах расьсяклі польскі фронт і часткова занялі [[Мазовія|Мазовію]], заходнюю Прусію, [[Сылезія|Верхнесылескі]] прамысловы раён і заходнюю [[Галіцыя|Галіцыю]]. Да 9 верасьня немцы здолелі зламаць польскі супраціў па ўсёй лініі фронту й падысьці да [[Варшава|Варшавы]]. 10 верасьня польскі галоўнакамандуючы [[Эдвард Рыдз-Сьміглы]] аддаў загад аб агульным адступленьні ў паўднёва-ўсходнюю Польшчу, але асноўная частка ягоных войскаў, ня здолеўшы адысьці за [[Вісла|Віслу]], аказалася ў апанаваньні. Да сярэдзіны верасьня, так і не атрымаўшы падтрымкі з захаду, узброеныя сілы Польшчы перасталі існаваць як адзінае цэлае; захоўваліся толькі лякальныя цэнтры супраціву. 14 верасьня актывізаваліся савецкія войскі, 19-й танкавы корпус [[Гайнц Гудэрыян|Гудэрыяна]] кідком з усходняй Прусіі захапіў [[Берасьце]], але польскія войскі пад камандаваньнем генэрала Плісоўскага яшчэ на працягу некалькіх сутак абаранялі [[Берасьцейская крэпасьць|Берасьцейскую крэпасьць]]. У ноч на 17 верасьня ейныя абаронцы ў арганізаваным парадку пакінулі форт і адышлі за [[Буг]]. 16 верасьня амбасадару Польшчы ў СССР было заяўлена, што, паколькі польская дзяржава й ягоны ўрад перасталі існаваць, Савецкі Саюз бярэ пад сваю абарону жыцьцё й маёмасьць насельніцтва [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] й [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. 17 верасьня ў 6 гадзінаў раніцы савецкія войскі двума вайсковым групамі перайшлі дзяржаўную мяжу. Гэтым жа днём міністар замежных спраў СССР [[Вячаслаў Молатаў|Молатаў]] паслаў амбасадару Нямеччыны ў СССР віншаваньне з нагоды «бліскучага посьпеху вэрмахта»<ref>Габриэль Городецкий [http://scepsis.ru/library/id_451.html «Миф „Ледокола“: Накануне войны»]</ref>. 28 верасьня нямецкія войскі занялі Варшаву. У гэты ж дзень у [[Масква|Маскве]] была падпісана Дамова аб сяброўстве й мяжы паміж СССР і Нямеччынай, якая ўсталявала лінію разьмежаваньня паміж нямецкімі й савецкімі войскамі на тэрыторыі былой Польшчы прыкладна па «[[лінія Керзона|лініі Керзона]]». 6 кастрычніка капітулявалі апошнія падразьдзяленьні польскай арміі. Частка заходніх польскіх земляў перайшлі ў склад [[Трэці Райх|Трэцяга райха]]. Гэтыя землі падлягалі так званай «германізацыі». Польскае й габрэйскае насельніцтва дэпартавалі адсюль у цэнтральныя раёны Польшчы, дзе было створана генэрал-губэрнатарства. Праводзіліся масавыя рэпрэсіі супраць польскага народа. Самым цяжкім стала становішча габрэяў, якіх сагналі ў гета. Тэрыторыі, якія адышлі ў зону ўплыву СССР, былі ўключаны ў склад [[Украінская ССР|Украінскай ССР]], [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] і незалежнай на той момант [[Летува|Летувы]]. На тэрыторыях, далучаных да СССР, усталявалася Савецкая ўлада, праводзіліся сацыялістычныя пераўтварэньні (нацыяналізацыя прамысловасьці, калектывізацыя сялянства), што суправаджалася масавымі дэпартацыямі й рэпрэсіямі прадстаўнікоў буржуазіі, памешчыцтва, заможных сялянаў, часткі інтэлігенцыі. 6 кастрычніка 1939 году, пасьля заканчэньня ўсіх ваенных дзеяньняў, Гітлер выступіў з прапановай аб скліканьні мірнай канфэрэнцыі пры ўдзеле ўсіх найбуйнейшых дзяржаваў дзеля ўрэгуляваньня наяўных супярэчнасьцяў. Францыя й Вялікабрытанія заявілі, што пагадзяцца на канфэрэнцыю, толькі калі немцы неадкладна выведуць свае войскі з Польшчы й Чэхіі й вернуць гэтым краінам незалежнасьць. Нямеччына адхіліла гэтыя ўмовы, і ў выніку мірная канфэрэнцыя так і не адбылася. === Савецка-фінская вайна === {{Асноўны артыкул|Савецка-фінляндзкая вайна}} [[Файл:Finnish areas ceded in 1940 RUS.png|значак|Вынікі савецка-фінскай вайны]] У ходзе савецка-фінскіх перамоваў 1938—1939 гадоў СССР спрабуе дамагчыся ад [[Фінляндыя|Фінляндыі]] саступкі часткі [[Карэльскі пярэсмык|Карэльскага пярэсмыка]], а таксама перадачы ў арэнду некалькіх выспаў і часткі паўвыспы [[Ханко]] пад вайсковыя базы. Фінляндыя, не жадаючы саступаць тэрыторыю і прымаць на сябе абавязкі ваеннага характару, настойвала на заключэньні гандлёвага пагадненьня і згоды на рэмілітарызацыю [[Аляндзкія выспы|Аляндзкіх выспаў]]. 30 лістапада 1939 году СССР уварваўся ў Фінляндыю. 14 сьнежня за разьвязваньне вайны СССР быў выключаны зь [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]]. Зь сьнежня па люты савецкія войскі ў складзе 15 савецкіх стралковых дывізіяў прадпрымалі мноства спробаў прарваць «[[Лінія Манэргейма|Лінію Манэргейма]]», якую абаранялі 15 пяхотных дывізій фінаў. Катастрофай у Сўомусалмі скончылася спроба разрэзаць тэрыторыю Фінляндыі і выйсьці на [[Оўлу]]<ref>Энгл. Э,Паананен. Советско-финская война. Прорыв линии Маньнергейма. 1939—1940/Пер.с англ. О. А. Федяева-М.:ЗАО Центрполиграф. 2004.-253 с {{ISBN|5-9524-1467-2}}</ref>. Потым ішло бесьперапыннае нарошчваньне сілаў Чырвонай Арміі на ўсіх напрамках. Вялікабрытанія і Францыя прынялі рашэньне падрыхтаваць дэсант на [[Скандынаўская паўвыспа|Скандынаўскую паўвыспу]], каб не дапусьціць захопу Нямеччынай радовішчаў швэдзкай [[жалезная руда|жалезнай руды]]. Аднак [[Швэцыя]] і [[Нарвэгія]] адмовіліся прыняць на сваёй тэрыторыі англа-францускія войскі. Напачатку сакавіка 1940 году савецкія войскі прарвалі «лінію Манэргейма» і захапілі [[Выбарг]]. 13 сакавіка 1940 году ў Маскве быў падпісаны мірны дагавор паміж Фінляндыяй і СССР, па якім былі задаволены ўсе савецкія патрабаваньні: мяжа на Карэльскім пярэсмыку ў раёне [[Ленінград]]у была адсунута на паўночны захад з 32 да 150 кілямэтраў, да СССР адышоў шэраг выспаў у [[Фінскі заліў|Фінскім заліве]]<ref>[http://heninen.net/sopimus/1940.htm Мирный договор между Союзом Советских Социалистических Республик и Финляндской Республикой], Москва, 12 марта 1940</ref>. === Эўрапейскі бліцкрыг === {{Асноўны артыкул|Француская кампанія вэрмахта}} [[Файл:HMS Warspite, Norway 1940.jpg|міні|200пкс|Марскія баі каля берагоў Нарвэгіі]] [[Файл:Rotterdam.jpg|міні|200пкс|Цэнтар Ратэрдаму пасьля бамбаваньняў]] [[Файл:Nazi-parading-in-elysian-fields-paris-desert-1940.png|міні|200пкс|Нямецкія войскі ля Трыюмфальнай аркі. Парыж 1940]] 9 красавіка 1940 году Нямеччына ўварвалася ў [[Данія|Данію]] і [[Нарвэгія|Нарвэгію]]. У Даніі немцы марскім і паветраным дэсантамі бесьперашкодна занялі ўсе найважнейшыя гарады і за некалькі гадзінаў зьнішчылі дацкую авіяцыю. Пад пагрозай бамбаваньняў грамадзянскага насельніцтва дацкі кароль [[Крыстыян X]] вымушаны быў падпісаць капітуляцыю і аддаць загад арміі аб здачы зброі. У Нарвэгіі немцы 9—10 красавіка захапілі галоўныя нарвэскія парты [[Осьлё]], [[Тронгэйм]], [[Бэрген]], [[Нарвік]]. 14 красавіка англа-францускі дэсант высадзіўся пад Нарвікам, 16 красавіка — у Намсусе, 17 красавіка — у Ондальснэсе. 19 красавіка саюзьнікі разгарнулі наступ на Тронгэйм, але пацярпелі няўдачу і ў пачатку траўня вымушаны вывесьці свае сілы з цэнтральнай Нарвэгіі. Пасьля шэрагу баёў за Нарвік саюзьнікі ў пачатку чэрвеня таксама эвакуяваліся з паўночнай часткі краіны. 10 чэрвеня 1940 году капітулявалі апошнія часткі нарвэскай арміі. Нарвэгія аказалася пад кіраваньнем нямецкай акупацыйнай адміністрацыі (Райскамісарыят), у той час калі Данія, абвешчаная нямецкім пратэктаратам, змагла захаваць частковую самастойнасьць ува ўнутраных справах. Баявыя дзеяньні па захопе Даніі і Нарвэгіі атрымалі назву Дацка-нарвэскай апэрацыі вэрмахта. Пасьля акупацыі Даніі брытанскія й амэрыканскія войскі, каб не дапусьціць уварваньня Нямеччыны на дацкія некантынентальныя ўладаньні, акупавалі ейныя заморскія тэрыторыі, якія маюць важнае стратэгічнае значэньне — [[Фарэрскія астравы]], [[Ісьляндыя|Ісьляндыю]] і [[Грэнляндыя|Грэнляндыю]]. 10 траўня 1940 году Нямеччына сіламі 135 дывізіяў уварвалася ў [[Бэльгія|Бэльгію]], [[Нідэрлянды]] і [[Люксэмбург]]. 1-я група саюзных арміяў высунулася на тэрыторыю Бэльгіі, але яны не пасьпелі на дапамогу Нідэрляндам, паколькі нямецкая група арміяў «Б» ажыцьцявіла імклівы кідок у паўднёвую частку краіны і ўжо 12 траўня захапіла [[Ратэрдам]]. 15 траўня Нідэрлянды капітулявалі. Лічылася, што ў адплату за нечаканы для немцаў упарты супраціў нідэрляндцаў, Гітлер ужо пасьля падпісаньня акта аб капітуляцыі загадаў падвергнуць бамбаваньням Ратэрдам, што не было выклікана ваеннай неабходнасьцю і прывяло да велізарных разбурэньняў і ахвяраў сярод мірнага насельніцтва. На [[Нюрнбэрскі працэс|Нюрнбэрскім працэсе]] высьветлілася, што бамбаваньне Ратэрдама адбывалася 14 траўня, а ўрад Нідэрляндаў капітуляваў толькі пасьля бамбаваньня і пагрозы бамбаваньняў [[Амстэрдам]]а і [[Гаага|Гаагі]]. Існуе думка, што 30 нямецкіх бамбардзіроўшчыкаў бамбавалі Ратэрдам ужо пасьля капітуляцыі з-за памылковых нямецкіх сыгнальных паведамленьняў<ref>[http://www.britannica.com/event/World-War-II/The-invasion-of-the-Low-Countries-and-France World War II — The invasion of the Low Countries and France]{{ref-en}} 2016. Britannica.com</ref>. У Бэльгіі нямецкія дэсантнікі 10 траўня захапілі масты праз канал Альбэрта, што дало магчымасьць буйным нямецкім танкавым сілам фарсаваць яго да падыходу саюзьнікаў і выйсьці на бэльгійскую раўніну. 17 траўня капітуляваў [[Брусэль]]. Галоўны ўдар нанесла група арміяў «А». Акупаваўшы 10 траўня Люксэмбург, тры танкавых дывізіі Гудэрыяна перасяклі паўднёвыя [[Ардэны]] і 14 траўня пераправіліся праз раку [[Маас]] з захаду ад [[Сэдан (горад)|Сэдану]]. Адначасова танкавы корпус Гота прарваўся празь цяжкапраходныя для цяжкай тэхнікі паўночныя Ардэны і 13 траўня фарсіраваў раку Маас на поўнач ад [[Дынан]]а. Нямецкая танкавая армада накіравалася на захад. Запозьненыя атакі французаў, для якіх прарыў немцаў праз Ардэны стаў поўнай нечаканасьцю, ня былі ў стане стрымаць яе. 16 траўня часткі Гудэрыяна дасягнулі Ўазы; 20 траўня яны выйшлі да ўзьбярэжжа [[Па-дэ-Кале]] недалёка ад [[Абвіль|Абвіля]] і павярнулі на поўнач у тыл саюзным войскам. 28 англа-франка-бэльгійскіх дывізіяў аказаліся ў апанаваньні. Спроба францускага камандаваньня арганізаваць 21—23 траўня контрудар у [[Арас]]а магла б быць пасьпяховай, але Гудэрыян коштам амаль цалкам зьнішчанага танкавага батальёна спыніў яе. 22 траўня Гудэрыян адрэзаў саюзьнікам шляхі адступленьня да [[Булёнь-сюр-Мэр|Булёні]], 23 траўня — да Кале і выйшаў да Граўліну ў 10 кілямэтрах ад [[Дункерк]]а, апошняга порта, празь які англа-францускія войскі маглі эвакуявацца, аднак 24 траўня ён вымушаны быў спыніць наступ на двое сутак па цяжкавытлумачальным асабістым загадзе Гітлера («Цуд пад Дункеркам», па іншай вэрсіі, прычынай прыпынку быў не загад Гітлера, а ўваход танкаў у зону дзеяньня карабельнай артылерыі ангельскага флёту, якая магла расстрэльваць немцаў практычна беспакарана). Перапынак дазволіў саюзьнікам умацаваць абарону Дункерка і пачаць апэрацыю «Дынама» па эвакуацыі сваіх сілаў морам. 26 траўня нямецкія войскі прарвалі бэльгійскі фронт у Заходняй [[Фляндрыя|Фляндрыі]], і 28 траўня Бэльгія насуперак патрабаваньням саюзьнікам капітулявала. У той жа дзень у раёне [[Ліль]] немцы атачылі буйную францускую групоўку, якая здалася 31 траўня. Частка францускіх войскаў і амаль уся ангельская армія (224 тыс.) былі вывезены на брытанскіх караблях праз Дункерк. Немцы захапілі ўсю брытанскую і францускую артылерыю і бронетэхніку, транспартныя сродкі, кінутыя саюзьнікамі пры адступленьні. Пасьля Дункерка Вялікабрытанія апынулася практычна бяззбройнай, нягледзячы на тое, што захавала асабісты склад арміі. Аднак некаторыя замежныя гісторыкі схільныя да думкі, што менавіта пад Дункеркам Нямеччына прайграла вайну. 5 чэрвеня нямецкія войскі пачалі наступ на ўчастку Лян — [[Абвіль]]. Спробы францускага камандаваньня сьпешна закрыць пралом у абароне непадрыхтаванымі дывізіямі ня мелі плёну. Французы прайгралі адну бітву за адной. Абарона французаў распалася, і камандаваньне сьпешна адвяло войскі на поўдзень. 10 чэрвеня [[Італія]] аб’явіла вайну Вялікабрытаніі і Францыі. Італьянскія войскі ўварваліся ў паўднёвыя раёны Францыі, аднак далёка прасунуцца не змаглі. У той жа дзень францускі ўрад эвакуяваўся з [[Парыж]]у. 11 чэрвеня нямецкія войскі пераправіліся праз Марна ў [[Шато-Т’еры]]. 14 чэрвеня яны бяз бою ўступілі ў Парыж, а праз два дні выйшлі ў даліну Роны. 16 чэрвеня маршал [[Анры Філіп Пэтэн|Пэтэн]] сфармаваў новы ўрад Францыі, які ўжо ў ноч на 17 чэрвеня зьвярнуўся да Нямеччыны з просьбай аб перамір’і. 18 чэрвеня францускі генэрал [[Шарль дэ Голь]], які зьбег у [[Лёндан]], заклікаў французаў працягваць супраціў. 21 чэрвеня немцы, не сустракаючы ўжо практычна ніякага супраціву, дасягнулі [[Люара|Люары]] на ўчастку [[Нант]] — [[Тур]], у той жа дзень іхныя танкі занялі [[Ліён]]. 22 чэрвеня ў Комп’ене ў тым жа вагоне, у якім была падпісана капітуляцыя Нямеччыны ў 1918 годзе, было падпісана франка-нямецкае перамір’е, паводле якога Францыя згаджалася на акупацыю большай часткі сваёй тэрыторыі, дэмабілізацыю амаль усяго сухапутнага войска і інтэрнаваньне ваенна-марскога флёту і авіяцыі. У свабоднай зоне ў выніку дзяржаўнага перавароту 10 ліпеня ўсталяваўся аўтарытарны [[рэжым Вішы]], які ўзяў курс на цеснае супрацоўніцтва зь Нямеччынай. Нягледзячы на ​​ваенную слабасьць Францыі, параза гэтай краіны была настолькі раптоўнай і поўнай, што не паддавалася ніякаму рацыянальнаму тлумачэньню. Галоўнакамандуючы вішыскімі войскамі [[Франсуа Дарлян]] аддаў загад аб адводзе ўсяго францускага флёту да берагоў Францускай Паўночнай Афрыкі. З-за асьцярогі, што ўвесь францускі флёт можа патрапіць пад кантроль Нямеччыны і Італіі, 3 ліпеня 1940 году брытанскія ваенна-марскія сілы і авіяцыя ў рамках апэрацыі «катапульта» нанесьлі ўдары па францускіх караблях у Мэрс-эль-Кебіры. Да канца ліпеня брытанцы зьнішчылі альбо нэўтралізавалі амаль увесь францускі флёт. === Далучэньне Прыбалтыкі, Бэсарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР === {{Асноўны артыкул|Далучэньне Прыбалтыкі да СССР|Далучэньне Бэсарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР}} [[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|Савецкія войскі ўступаюць у [[Рыга|Рыгу]]. 17 чэрвеня 1940]] Яшчэ ўвосень 1939 году [[Эстонія]], [[Латвія]] й [[Летува]] падпісалі з СССР дамовы пра ўзаемадапамогу, таксама вядомыя як дамовы пра базы, у адпаведнасьці зь якімі на тэрыторыі гэтых краінаў былі зьмесцаваны савецкія ваенныя базы. 17 чэрвеня 1940 году СССР прад’яўляе прыбалтыйскім дзяржавам ультыматум, патрабуючы адстаўкі ўрадаў, фармаваньні замест іх народных урадаў, роспуску парлямэнтаў, правядзеньні пазачарговых выбараў і згоды на ўвод дадатковага кантынгенту савецкіх войскаў. У такім становішчы прыбалтыйскія ўрады былі змушаны прыняць гэтыя патрабаваньні. Пры актыўнай падтрымцы з Масквы, у Эстоніі, Латвіі і Летуве адначасова адбываюцца дзяржаўныя перавароты. Да ўлады прыходзяць камуністычныя, прамаскоўскія ўрады. Пасьля ўводу на тэрыторыю Прыбалтыкі дадатковых частак Чырвонай Арміі, у сярэдзіне ліпеня 1940 году ў Эстоніі, Латвіі і Летуве, ва ўмовах значнай савецкай ваеннай прысутнасьці, праводзяцца безальтэрнатыўныя выбары ў вярхоўныя органы ўлады. Камуністычна настроеныя партыі былі адзінымі партыямі, дапушчанымі да выбараў. У сваіх перадвыбарных праграмах яны ні словы не згадвалі пра пляны далучэньня да СССР<ref name="semirjaga">{{Кніга|аўтар=Семиряга М. И.|загаловак=Тайны сталинской дипломатии 1939—1941|месца=М.|выдавецтва=Высшая школа|год=1992|isbn=5-06-002525-X}}</ref>. 21 ліпеня 1940 году зноў абраныя парлямэнты, у складзе якіх апынулася прасавецкі настроеная большасьць<ref name="semirjaga" />, абвяшчаюць стварэньне савецкіх сацыялістычных рэспубалік і накіроўваюць Вярхоўнай Радзе СССР прашэньня пра ўступ у Савецкі Саюз. 3 жніўня [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіская ССР]], 5 жніўня — [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійская ССР]], а 6 жніўня — [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонская ССР]] былі прыняты ў склад СССР. 27 чэрвеня 1940 году ўрад СССР накіроўвае [[Румынія|румынскаму]] ўраду дзьве ўльтыматыўныя ноты, патрабуючы вяртаньня [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] і перадачы СССР [[Букавіна|Паўночнай Букавіны]] ў якасьці «пакрыцьця той велічэзнай шкоды, якая была нанесена Савецкаму Саюзу й насельніцтву Бэсарабіі 22-гадовым панаваньнем [[Румынія|Румыніі]] ў Бэсарабіі». Бэсарабія была далучана да [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] ў 1812 годзе пасьля перамогі над Турэччынай у [[Расейска-турэцкая вайна (1806—1812)|Расейска-турэцкай вайне 1806—1812 гадоў]]; у 1918 годзе, скарыстаўшыся [[Грамадзянская вайна ў Расеі|грамадзянскай вайной]] на тэрыторыі былой Расейскай імпэрыі, Румынія ўвяла войскі на тэрыторыю Бэсарабіі, а потым уключыла яе ў свой склад. Букавіна ніколі не ўваходзіла ў склад Расейскай імпэрыі (гістарычна амаль уся Букавіна, акрамя яе паўднёвай часткі, прыналежалі Русі ў X—XI стагодзьдзях), але была населена пераважна ўкраінцамі. [[Румынія]], не разьлічваючы на падтрымку з боку іншых дзяржаваў у выпадку вайны з СССР, была змушана пагадзіцца на задавальненьне гэтых патрабаваньняў. 28 чэрвеня Румынія выводзіць свае войскі і адміністрацыю з Бэсарабіі і Паўночнай Букавіны, пасьля чаго туды ўводзяцца савецкія войскі. 2 жніўня на часткі тэрыторыі Бэсарабіі і часткі тэрыторыі былой [[Малдаўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўскай АССР]] утворана [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]. Поўдзень Бэсарабіі і Паўночная Букавіна былі ўключаны ў склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]. === Бітва за Брытанію === {{Асноўны артыкул|Бітва за Брытанію|апэрацыя «Марскі леў»}} Пасьля капітуляцыі Францыі Нямеччына прапануе Вялікабрытаніі скласьці мір, аднак атрымлівае адмову. 16 ліпеня 1940 году Гітлер выдае дырэктыву пра ўварваньне ў Вялікабрытанію (апэрацыя «Марскі леў»). Аднак камандаваньне [[крыгсмарынэ|нямецкіх ВМС]] і сухапутных сілаў, спасылаючыся на моц брытанскага флёта й адсутнасьць у [[вэрмахт]]у досьведу дэсантных апэрацыяў, патрабуе ад ВПС спачатку забясьпечыць панаваньне ў паветры. З жніўня немцы пачынаюць бамбаваньні Вялікабрытаніі з мэтай падарваць яе ваенна-эканамічны патэнцыял, дэмаралізаваць насельніцтва, падрыхтаваць уварваньне й у канчатковым рахунку прымусіць яе да капітуляцыі. [[люфтвафэ|Нямецкія ВПС]] і ВМС зьдзяйсьняюць сыстэматычныя напады на ангельскія караблі і канвоі ў [[Ля-Манш]]ы. З 4 верасьня нямецкая авіяцыя прыступае да масіраваных бамбаваньняў ангельскіх гарадоў на поўдні краіны: [[Лёндан]], Рочэстэр, [[Бірмінгэм]], [[Манчэстэр]]. Нягледзячы на тое, што ангельцы панесьлі падчас бамбаваньняў вялікія страты сярод мірнага насельніцтва, ім у сутнасьці атрымоўваецца выйграць Бітву за Брытанію — Нямеччына змушана адмовіцца ад правядзеньня дэсантнай апэрацыі. Са сьнежня актыўнасьць германскіх ВПС значна зьмяншаецца з-за пагаршэлых пагодных умоў. Дамагчыся сваёй галоўнай мэты — вывесьці Вялікабрытанію з вайны — немцам так і не атрымалася. === Бітвы ў Афрыцы, Міжземнамор’і і на Балканах === {{Асноўны артыкул|Паўночна-Афрыканская кампанія|Усходне-Афрыканская кампанія|Італа-грэцкая вайна}} Пасьля ўступа Італіі ў вайну, італьянскія войскі пачынаюць баявыя дзеяньні за кантроль над [[Міжземнае мора|Міжземнамор’ем]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай]] і [[Усходняя Афрыка|Ўсходняй Афрыкай]]. 11 чэрвеня італьянская авіяцыя наносіць удар па брытанскай ваенна-марской базе на [[Мальта|Мальце]]. 13 чэрвеня італьянцы бамбуюць брытанскія базы ў [[Кенія|Кеніі]]. Напачатку ліпеня італьянскія войскі ўрываюцца з тэрыторыі [[Этыёпія|Этыёпіі]] і [[Самалі]] ў брытанскія калёніі [[Кенія|Кенію]] і [[Судан]], аднак з-за нерашучых дзеяньняў далёка прасунуцца ім не атрымоўваецца. 3 жніўня 1940 італьянскія войскі ўрываюцца ў [[Брытанскае Самалі]]. Карыстаючыся колькаснай перавагай, ім атрымоўваецца выцесьніць брытанскія й паўднёваафрыканскія войскі праз праліў у брытанскую калёнію [[Адэн]]. Пасьля капітуляцыі Францыі адміністрацыі некаторых францускіх калёніяў адмовіліся прызнаць [[Рэжым Вішы|вішыскі ўрад]]. У [[Лёндан]]е генэрал [[Шарль дэ Голь]] сфармаваў рух «[[Вольная Францыя]]», які не прызнаў ганебную капітуляцыю. Брытанскія ўзброеныя сілы разам з атрадамі «Вольнай Францыі» пачынаюць барацьбу зь вішыскімі войскамі за кантроль над калёніямі. Да верасьня ім атрымоўваецца мірным шляхам усталяваць кантроль практычна над усёй [[Француская Экватарыяльная Афрыка|Францускай Экватарыяльнай Афрыкай]]. 27 кастрычніка ў [[Бразавіль|Бразавіле]] ўтвораны вышэйшы орган кіраваньня францускімі тэрыторыямі, занятымі войскамі Дэ Голя, — Рада абароны Імпэрыі. 24 верасьня брытанскія войскі і часткі «Вольнай Францыі» трываюць паразу ад вішыскіх войскаў у [[Сэнэгал]]е (Дакарская апэрацыя). Аднак у лістападзе ім атрымоўваецца захапіць [[Габон]] (Габонская апэрацыя). 13 верасьня італьянцы ўрываюцца з тэрыторыі [[Лібія|Лібіі]] ў брытанскі [[Эгіпет]]. Заняўшы 16 верасьня Сыды-Барані, італьянцы спыняюцца, а ангельцы адыходзяць да [[Мэрса-Матрух]]. Каб палепшыць сваё становішча ў [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Міжземнае мора|Міжземнамор’і]], італьянцы вырашаюць захапіць [[Грэцыя|Грэцыю]]. Пасьля адмовы грэцкага ўрада прапусьціць італьянскія войскі на сваю тэрыторыю, 28 кастрычніка 1940 Італія пачынае наступ. Італьянцам атрымоўваецца захапіць частку грэцкай тэрыторыі, аднак да 8 лістапада яны спынены, а 14 лістапада грэцкае войска пераходзіць у контрнаступленьне, цалкам вызваляе тэрыторыю краіны і ўступае ў [[Альбанія|Альбанію]]. [[Файл:Awm 005392 2nd11th.jpg|thumb|Аўстралійскія салдаты ў Паўночнай Афрыцы. 21 студзеня 1941]] У лістападзе 1940 году ангельская авіяцыя наносіць удар па італьянскім флёце ў [[Таранта]], што вельмі абцяжарвае марскія перавозкі грузаў для італьянскіх войскаў у [[Паўночная Афрыка|Паўночную Афрыку]]. Скарыстаўшыся гэтым, 9 сьнежня 1940 году ангельскія войскі пераходзяць у наступ у Эгіпце, у студзені займаюць усю [[Кірэнаіка|Кірэнаіку]] і да лютага 1941 году выходзяць у раён Эль-Агейла. Напачатку студзеня ангельцы прадпрымаюць таксама наступ ва Ўсходняй Афрыцы. Адбіўшы 21 студзеня ў італьянцаў Касалу, яны ўрываюцца з [[Судан]]у ў [[Эрытрэя|Эрытрэю]], захопліваюць Кэрэн (27 сакавіка), Асмэру (1 красавіка) і порт [[Масава]] (8 красавіка). У лютым брытанскія войскі з [[Кенія|Кеніі]] пранікаюць у Італьянскае Самалі; 25 лютага яны займаюць порт Магадышу, а затым паварочваюць на поўнач і ўступаюць у [[Этыёпія|Этыёпію]]. 16 сакавіка ангельскі дэсант высаджваецца ў [[Брытанскае Самалі|Брытанскім Самалі]] і неўзабаве наносіць там паразу італьянцам. Разам з ангельскімі войскамі ў Этыёпію прыбывае зрынуты італьянцамі ў 1936 годзе імпэратар Зяпэ Сэласіе. Да ангельцаў далучаюцца шматлікія атрады этыёпскіх партызан. 17 сакавіка брытанскія й этыёпскія войскі займаюць [[Джыджыга|Джыджыгу]], 29 сакавіка — Харар, 6 красавіка — сталіцу Этыёпіі [[Адыс-Абэба|Адыс-Абэбу]]. Італьянская каляніяльная імпэрыя ва Ўсходняй Афрыцы спыняе існаваньне. Рэшткі італьянскіх войскаў працягваюць супраціў на тэрыторыі Этыёпіі і Самалі да 27 лістапада 1941 году. У сакавіку 1941 году ў марской бітве каля вострава [[Крыт]] ангельцы наносяць чарговую паразу італьянскаму флёту. 2 сакавіка ў Грэцыі пачынаюць высадку ангельскія і аўстралійскія войскі. 9 сакавіка італьянскія войскі прадпрымаюць новы наступ супраць грэкаў, аднак падчас шасьцідзённых бязьлітасных баёў яны трымаюць поўную паразу і да 26 сакавіка змушаны адысьці на зыходныя пазыцыі. Пацярпеўшы поўную паразу на ўсіх франтах, [[Бэніта Мусаліні]] змушаны прасіць дапамогі ў Гітлера. У лютым 1941 году ў [[Лібія|Лібію]] прыбывае нямецкі экспэдыцыйны корпус пад камандаваньнем генэрала [[Эрвін Ромэль|Ромэля]]. 31 сакавіка 1941 году італа-нямецкія войскі пераходзяць у наступ, адбіваюць у ангельцаў [[Кірэнаіка|Кірэнаіку]] і выходзяць да меж Эгіпту, пасьля чаго фронт у Паўночнай Афрыцы стабілізуецца да лістапада 1941 году. === Зьмены ў складзе кааліцый, што ваявалі === [[Файл:News. V.E. Day BAnQ P48S1P12270.jpg|thumb|''Montreal Daily Star'': «Germany Quit», May 7, 1945]] Паступова пачынае пераглядаць свой зьнешнепалітычны курс урад [[ЗША]]. Ён ўсё больш актыўна падтрымлівае Вялікабрытанію, становячыся яе «неваюючым саюзьнікам» (гл. [[Атлянтычная хартыя]]). У траўні 1940 году [[Кангрэс ЗША]] сьцьвярджае суму ў 3 млрд даляраў на патрэбы войска і флёта, а ўлетку — у 6,5 млрд, у тым ліку 4 млрд на будаўніцтва «флёта двух акіянаў». Павялічваюцца пастаўкі ўзбраеньня й рыштункі для Вялікабрытаніі. 2 верасьня 1940 ЗША перадаюць Вялікабрытаніі 50 эсьмінцаў у абмен на арэнду 8 ваенных баз у ангельскіх калёніях у Заходнім паўшар’і. Паводле прынятага кангрэсам ЗША 11 сакавіка 1941 году закону пра перадачу ваенных матэрыялаў ваюючым краінам у пазыку ці ў арэнду (гл. [[Лэнд-ліз]]), Вялікабрытаніі асігнавана 7 млрд даляраў. Пазьней лэнд-ліз распаўсюджваецца на [[Кітай]], [[Грэцыя|Грэцыю]] і [[Югаславія|Югаславію]]. Паўночная Атлянтыка абвешчана «зонай патруляваньня» ваеннага флёта ЗША, які адначасова прыступае да канваяваньня накіроўвальных у Вялікабрытанію гандлёвых судоў. Тым часам, пасьля правалу апэрацыі па захопу Вялікабрытаніі, Гітлер вырашыў далучыць да вайны супраць Вялікабрытаніі СССР, зь якім былі ўсталяваны сяброўскія адносіны год назад. У перамовах 12 і 13 кастрычніка 1940 году нямецкія дыпляматы прапануюць СССР далучыцца да {{comment|[[Бэрлінскі пакт|Бэрлінскага пакту]]|Бэрлінскі пакт - дамова аб падзеле сьвету паміж прадстаўнікамі Нямеччыны (Рыбэнтроп), Італіі (Чыана) і Японіі (Курусу), заключаная 27 верасьня 1940 году ў Бэрліне тэрмінам на 10 гадоў}} ў надзеі, што Савецкі Саюз прыме ўдзел у стварэньні магутнага «Кантынентальнага блока» ({{мова-de|Gewaltigen Kontinentalblock}}) і зьлічыць Індыю і [[Іран]] вобласьцю сваіх інтарэсаў і кантролю ў Азіі, што ў канчатковым рахунку прывядзе да капітуляцыі Англельшчыны і яе саюзьнікаў. Нямецкім Генэральным штабам яшчэ да перамоў быў 13 ліпеня складзены плян ваенных дзеяньняў супраць СССР. Тады Гітлеру стала ясна, што Ангельшчына сур’ёзна разьлічвае на дапамогу з боку СССР. Таксама да 12 лістапада Гітлерам было падпісана ўказаньне ({{мова-de|Weisung Nr.18}}), паводле якога ўсе аддадзеныя раней вусновыя распараджэньні пра падрыхтоўку да вайны, павінны былі выконвацца, незалежна ад вынікаў перамоў<ref name="Chr.1940">Chronik 1940. Chronik Verlag. Dortmund 1989. {{ISBN|3-611-00075-2}}.</ref>. На перамовах у Бэрліне 12 лістапада [[Вячаслаў Молатаў]] падкрэсьліў, што Савецкі Саюз слаба зацікаўлены ў праяве актыўнасьці ў Азіі і ня супраць далучыцца да «Пакта Восі» як партнёр, але пры ўмовах далучэньня да сфэры інтарэсаў СССР, акрамя Ірану, яшчэ Фінляндыі, Румыніі, Баўгарыі і астатніх краінаў Баўканскага паўвострава, а таксама Турэччыны, і дазволіць працяглую прысутнасьць савецкіх войскаў на пралівах [[Басфор]] і [[Дарданэлы]]. Гітлер стараўся зьменшыць апэтыты СССР, матывуючы гэта тым, што Фінляндыя істотна для Нямеччыны пастаўкамі нікеля, а Румынія — нафтай, замест гэтага СССР прапаноўваўся Бліжэйшы Ўсход, Індыя й Іран. У выніку перамовы скончыліся 14 лістапада нічым і ў «халоднай атмасфэры». 25 лістапада [[Сталін]] зьмякчыў патрабаваньні, паказаўшы, што ўмовай уступу СССР у пакт зьяўляецца згода на аб’яву зонай інтарэсаў СССР Фінляндыі, Баўгарыі, а таксама правы на стварэньне апорных пунктаў у Турэччыны. Але нямецкі бок не адказаў наогул. Пасьля гэтага Гітлер сьцьвярджае плян нападу на СССР. Для гэтых мэт Нямеччына пачынае шукаць сабе саюзьнікаў ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]]. 20 лістапада да Траістага зьвязу далучаецца [[Вугоршчына]], 23 лістапада — [[Румынія]], 24 лістапада — [[Славаччына]], у 1941 годзе — [[Баўгарыя]], [[Фінляндыя]] і [[Гішпанія]]. 25 сакавіка 1941 году да пакту далучаецца [[Югаславія]], аднак 27 сакавіка ў [[Бялград]]зе адбываецца ваенны пераварот, і да ўлады прыходзіць урад [[Душан Сімавіч|Сімавіча]], якое аб’яўляе каралём юнага Пятра II і абвяшчае нэўтралітэт Югаславіі. 5 красавіка Югаславія падпісвае з СССР дамову пра сяброўства і ненапад. З прычыны непажаданага для Нямеччыны разьвіцьця падзеяў, Гітлер прымае рашэньне пра правядзеньне ваеннай апэрацыі супраць Югаславіі і дапамогі італьянскім войскам у Грэцыі. 1 студзеня 1942 году ў Вашынгтоне ўрады ЗША, Вялікабрытаніі, Кітая і СССР падпісалі [[Дэклярацыя Аб’яднаных народаў|Дэклярацыю Аб’яднаных народаў]] з адмовай адзінаасобнага замірэньня зь дзяржавамі Траістага пакту. На наступны дзень да Дэклярацыі далучыліся прадстаўнікі яшчэ 22 урадаў<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Выступленьне Аляксандра Лукашэнкі на цырымоніі ўскладаньня вянкоў да манумэнта Перамогі|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96894|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=10 траўня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-05-10 87 (27202)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96889/10may-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>, зь іх 5 брытанскіх [[дамініён]]аў, 9 дзяржаваў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]] і 8 эўрапейскіх [[Урад у выгнаньні|урадаў у выгнаньні]]. == Глядзіце таксама == * [[Беларусь у Другой сусьветнай вайне]] * [[Ляпляндзкая вайна]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/32197620.html «Маштаб пакутаў быў большы ва Ўкраіне і ў Беларусі». Гісторык Тымаці Снайдэр пра тое, як Расея зрабіла прывабнай сваю імпэрскую рыторыку], [[Радыё Свабода]], 29 сьнежня 2022 г. * [http://militera.lib.ru/science/tuhachevsky1/01.html Вайсковыя пляны Гітлера, Праект «Ваенная літаратура»]{{ref-ru}} {{Парады артыкулу|кароткі артыкул}} [[Катэгорыя:Другая сусьветная вайна| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 0p8dl66ufo7qm2nyx3lhhlt2asufbr8 0 10397 2694438 2694296 2026-10-02T21:05:23Z ~2026-53097-09 100461 /* У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Прусіі */ 2694438 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|літоўская мова|літоўскай мовай}} {{Іншыя значэньні|Жамойцкая мова (неадназначнасьць)}} {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Летувіская мова |Лацінка = Letuviskaja mova |Назва мовы ў арыгінале = lietuvių kalba |Краіны ўжываньня = [[Летува|Летуве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і 14 іншых краінах |Рэгіён = Летува, Беларусь, Польшча ды іншыя |Колькасьць карыстальнікаў = звыш 3 мільёнаў |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская]]<br /> &nbsp;[[Балтыйскія мовы|Балтыйскія]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Усходнебалтыйскія мовы|Усходнебалтыйскія]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Летувіская''' |Афіцыйная мова ў = [[Летува|Летуве]],<br />[[Эўрапейскі Зьвяз|Эўразьвязе]],<br />'''Прызнаная мова меншасьці:'''<br />[[Польшча|Польшчы]],<br />[[ЗША]] |Рэгулюецца = Дзяржаўнай камісіяй летувіскай мовы (Valstybinė lietuvių kalbos komisija)<Br />Дзяржаўная моўная інспэкцыя (Valstybinė kalbos inspekcija)<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter/www_tv.show?id=6904,1,30 Valstybinė kalbos inspekcija]</ref> |Код па ISO 639-1 = lt |Код па ISO 639-2(B) = lit |Код па ISO 639-2(T) = lit |Код па SIL = LIT |Мапа = Современный литовский язык - диалекты.gif |Шырыня мапы = 250пкс }} '''Летуві́ская мо́ва'''<ref>[https://starnik.by/pravapis/121240 Летувіскі] // [[Фёдар Піскуноў|Піскуноў Ф.]] Вялікі слоўнік беларускай мовы: арфаграфія, акцэнтуацыя, парадыгматыка (каля 223 000 слоў). — {{Менск (Мн.)}}: Тэхналогія, 2012. — XVI+1208 с. — {{ISBN|978-985-458-225-2}}.</ref> (гістарычная '''жамойцкая''' або '''жмудзінская мова'''{{Заўвага|Вызначэньне сучаснай летувіскай мовы менавіта як «жамойцкай» часам сустракаецца нават сярод даўніх летувіскіх этнічных групаў у Беларусі: гэтак, «''як мы, барцякі, па-жмудзінску гаворым няшчыра, як во Вільнюс там, ці за Вільнюсам…''»<ref>Унуковіч Ю. Мікраэтнонімы літоўскай этнічнай групы Рэспублікі Беларусь // Весн. Гродз. дзярж. ун-та. Сер. 1, Гуманіт. навукі. — 2008. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=bUsoAQAAMAAJ&dq=%22%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BD%D1%96%D1%85%D1%82%D0%BE+%D0%BD%D1%8F+%D1%9E%D0%BC%D0%B5%D1%8E%D1%86%D1%8C+%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%83%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%83+%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC+%D0%BD%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8B%D1%80%D0%B0 С. 8].</ref>}}; {{мова-lt|lietuvių kalba|скарочана}}) — нацыянальная [[мова]] [[Летувісы|летувісаў]], мова ўсходнебалтыйскай падгрупы [[Балтыйскія мовы|балтыйскай групы]], якой карыстаецца каля 3 млн чалавек у [[Летува|Летуве]], а таксама ў [[Беларусь|Беларусі]], паўночна-ўсходняй [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Нямеччына|Нямеччыне]]. [[Дзяржаўная мова]] Летувы. Утварылася ў канцы XIX стагодзьдзя на базе гістарычнай ''жамойцкай мовы'' — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]]<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Вывучэньнем летувіскай мовы займаецца [[летуаністыка]] (галіна [[балтыстыка|балтыстыкі]]). == Назва == [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), жамойцкая мова (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[летувісы|летувісаў]]]] {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты|Летувізацыя}} Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref name="Sviazynski-2005-209"/>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі ([[Вільня]], 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Назва летувіская мова (прыметнік «летувіскі» як вытворны ад назвы эўрапейскай нацыі [[Летувісы|летувісаў]], сучасная [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальная дзяржава]] якіх — [[Летува]]) пасьлядоўна ўжываецца па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнай моўнай норме]] [[Беларуская дыяспара|Беларускай дыяспары]]<ref name="Harbacki">[[Уладзіслаў Гарбацкі|Гарбацкі Ў.]] [https://web.archive.org/web/20210607194351/https://gazeta.arche.by/article/349.html?fbclid=IwAR3445HhnFkRqQDlskrDODnITESaPQzy7EGGDNG2E9-L3fkmefK4sPg83PU У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува»], [[ARCHE Пачатак|ARCHE]]: электронная газэта, 9 сакавіка 2020 г.</ref> — у адрозьненьне ад [[наркамаўка|наркамаўкі]], дзе савецкія ўлады дазволілі толькі варыянт «[[літоўская мова]]». Напрыклад, у тэкстах [[Аляксандар Надсан|Аляксандра Надсана]] сустракаецца пераважна Летува, летувіскі, летувіс (а ў размове таксама жмудзін, Жмудзь). У 1960—1970-я гады ў часопісе «[[Божым шляхам (1947)|Божым шляхам]]» у многіх тэкстах ужываліся словы Летува, летувіскі (у [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]]). Тое ж назіралася ў мове беларускага друку Паўночнай Амэрыкі: у тэкстах [[Сяргей Хмара|Сяргея Хмары]] ўжываецца Летува ў апісаньні праекту летувіскай дзяржаўнасьці з сталіцай сьпярша ў Коўне, потым у Вільні. Газэта беларусаў [[ЗША]] «[[Беларус (газэта)|Беларус]]» ўжывае выняткова Летува. Словы Летува, летувіс і летувіскі фіксуюцца ў неапублікаваным «Беларуска-францускім слоўніку» Льва Гарошкі<ref name="Sanko">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Яшчэ ў 1850 годзе летувіскі аўтар Даніла ў сваім артыкуле ў часопісе Міністэрства народнай асьветы выкарыстоўваў наступныя тэрміны: «Літува» ({{мова-ru|Литува|скарочана}}) да краіны Летувы, «літувы» ({{мова-ru|литувы|скарочана}}) або «літувя» ({{мова-ru|литувя|скарочана}}) да народу летувісаў, а таксама вытворны ад іх прыметнік «літуўскі» ({{мова-ru|литувский|скарочана}})<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F#v=snippet&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F&f=false С. 147—150, 153, 155].</ref>. Таго ж году летувіскі аўтар Даўгдарыс у сваім артыкуле ў газэце «[[Tygodnik Petersburski]]» ужыў прыметнік «лятуўскі» ({{мова-pl|letuwski|скарочана}})<ref>Tygodnik Petersburski. Nr. 54, 1850. S. 354.</ref>. У 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}} прапанаваў аддзяляць летувісаў ({{мова-pl|Letuwisi|скарочана}} з вытворным прыметнікам ''letuwiski'') ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і зазначаў, што пра патрэбу такога разьмежаваньня раней казалі [[Бэнэдыкт Дыбоўскі]] і Ян Обст<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул, у якім таксама прапанаваў тэрміналягічна аддзяляць летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}} з прыметнікам ''letuwski'') ад гістарычных ліцьвінаў<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка]] і [[Сяргей Шупа]] крытыкуюць ужываньне прыметніка летувіскі, называючы яго «''словам-калекам''» на падставе таго, што ў гэтым слове «''канчатак становіцца суфіксам''»<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Сяргей Шупа|Шупа С.]] [https://www.svaboda.org/a/30445716.html Чаму Літва, а не «Летува»], [[Радыё Свабода]], 20 лютага 2020 г.</ref>. Аднак лінгвіст [[Зьміцер Санько]] даводзіць, што такая пазыцыя ёсьць непасьлядоўнай і недарэчнай, бо захаваньне канчаткаў у пазычаных словах — звычайная зьява ў [[Беларуская мова|беларускай мове]]. У якасьці прыкладаў ён прыводзіць запазычаныя словы з [[Грэцкая мова|грэцкай]] (апакаліпсіс, базіс, крызіс, тэзіс, Ахілес, Геркулес, Ісус) або з [[Лацінская мова|лаціны]] (кансэнсус, полюс, статус, узус, калегіюм, кворум, форум), пры скланеньні якіх да чужых «закансэрваваных» канчаткаў дадаюцца беларускія<ref name="Sanko"/>. Такім парадкам, «летувіскі» — прыметнік, утвораны паводле законаў беларускай мовы<ref name="Sanko"/>. Пагатоў, беларускі прыметнік «латыскі», вытворны ад назвы эўрапейскай нацыі [[Латышы|латышоў]], таксама ўзыходзіць да саманазвы ({{мова-lv|latviešy, latvietis|скарочана}}, ад назвы ракі ''Late'')<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|5к}} С. 256.</ref> і азначае латыскую мову, роднасную летувіскай ([[Балтыйскія мовы|балтыйская моўная група]]). Тым часам назвы «''літош''», «''літашы''» датычна летувісаў фіксуюцца ў беларускіх дыялектах<ref>[http://slounik.org/228589.html Назвы людзей па месцы пражывання] // Чалавек: Тэматычны слоўнік. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2006. {{ISBN|985-08-0715-6}}.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Samogitia-Samaide (A. Ortelius, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (Samogitia) і [[Малая Летува|пруская]] (Samaide)<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271—272.</ref>. З атлясу «Theatrvm orbis terrarvm», 1570 г.]] === Раньнія часы === Мяркуецца, што летувіская мова як асобная мова ў балтыйскай групе моваў пачала разьвівацца ў VII стагодзьдзі н. э. Яе носьбіты доўгі час жылі ў цяжкадаступных лясах, што дазволіла захаваць архаічную мадэль мовы<ref name="Sviazynski-2005-208">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 208.</ref>. === У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Прусіі === {{Асноўны артыкул|Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Калінінград|Кёнігзбэрг]], 1545 г.]] У пасланьні да кардыналаў Рымскай курыі з нагоды прызначэньня ў 1417 годзе першага каталіцкага біскупа для [[Жамойць|Жамойці]] [[Мацей зь Вільні|Мацея]] львоўскі арцыбіскуп [[Ян Рашоўскі|Ян]] і віленскі біскуп [[Пётр з Кустыня|Пётар]] пісалі: «''Дастойнага пана Мацея, магістра вольных навук, пробашча Віленскага, [[Ліцьвіны|Ліцьвіна]], які поўнасьцю валодае жамойцкай гаворкай <…> мы высьвяцілі на катэдру''»{{Заўвага|{{мова-la|…venerabilem dominum Mathiam Magistrum arcium prepositum wilnensem Lythwanum necnon ydiomate Samagitico plenissime eruditum…|скарочана}}<ref>Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum. T. 3. — Posnaniae, 1856. [https://books.google.by/books?id=ugRCAAAAYAAJ&pg=PA191&dq=ydiomate+Samagitico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiBrtXIj-n1AhUASvEDHcrpBf0Q6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Samagitico&f=false P. 191].</ref>}}. Тое, што першы жамойцкі біскуп досыць добра ведаў «''жамойцкую гаворку''»{{Заўвага|{{мова-la|«wenerabilem virum magistrum Mathiam prepositum Wilnensem, de vite puritate morum venustate et sciencia ceterisque virtutibus commendatum ac de ydiomate Samagitico sufficientissime institutum, ex assumptum et pro hominibus in pontificem constitutum Medinicensem ad instanciam prefatorum clarissimorum principum in virtute trinitatis vivifice»|скарочана}}<ref>Monumenta Medii Aevi Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia. T. XII. — Cracoviae, 1891. [https://books.google.by/books?id=vDghAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=ydiomate+Samagitico+sufficientissime+institutum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicju2Wk-n1AhVgQ_EDHbbLDNMQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=ydiomate%20Samagitico%20sufficientissime%20institutum&f=false P. 94].</ref>}}, паўтаралася яшчэ ў адным пасланьні гэтых жа герархаў<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 109.</ref>. Само ж новае біскупства стваралася для «''народу [[Жамойты|Жамойтаў]]''», што неаднаразова падкрэсьлівалася ў афіцыйных дакумэнтах ({{мова-la|gens Samagitarum|скарочана}} у 1409 годзе<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 25.</ref>, {{мова-la|gens Samaytarum|скарочана}} у 1416 годзе<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 26.</ref>). У просьбе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Вітаўт]]а да папы [[Марцін V|Марціна V]] аб прызначэньні новага біскупа для «''жамойцкага народу''» [[Мікалай Камеданус|Мікалая]] (1423 год) зноў зазначалася, што гэтым разам ужо другі жамойцкі біскуп ведае «''гаворку жамойцкага народу''» (''sciensque gentis Samaitice ydioma''<ref> Liber Cancellariae Stanislai Ciolek: ein Formelbuch der polnischen Königskanzlei aus der Zeit der husitischen Bewegung. — Wien, 1871. [https://books.google.by/books?id=glBUTL4Jz2EC&pg=PA106&dq=Samaitice+ydioma&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjW8MLglOn1AhUQQfEDHY4lB6AQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=Samaitice%20ydioma&f=false S. 106].</ref>)<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 26, 109.</ref>. Такім парадкам, жамойцкія біскупы мусілі вольна валодаць жамойцкай мовай<ref name="Urban-2001-59">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 59.</ref>. У 11-й кнізе сваіх хронікаў [[Ян Длугаш]] зазначыў пра першага жамойцкага біскупа Мацея, што той «''добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''»{{Заўвага|{{мова-la|«Miednicensis autem ecclesiae cathedralis primus Mathias nomine, Almanus, in Vilna tamen natus, qui linguam lituanicam et samogiticam norat, praefectus est et consecratus»|скарочана}}<ref>Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za Władysława Jagiełły i Władysława III-go. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?id=BtlbAAAAcAAJ&pg=PA426&dq=%22linguam+Samogiticam&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwil5teDo-n1AhWVR_EDHZxZBww4FBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22linguam%20Samogiticam&f=false S. 426].</ref>}}, чым засьведчыў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай. Апроч таго, апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і жамойтаў храніст адзначыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Вялікі князь [[Гедзімін]] у сваім лісьце-пасланьні да манахаў-францішканаў [[Саксонія|Саксоніі]], датаваным 26 траўнем 1323 году, запрашаў у Вялікае Княства Літоўскае чатырох прапаведнікаў, каб яны маглі апеквацца двума касьцёламі, збудаванымі ў [[Вільня|Вільні]] і [[Наваградак|Наваградку]]. Гедзімін ставіў умову і пажаданьне, каб місіянэры абавязкова ведалі польскую, [[Земгальская мова|земгальскую]] (у 1289—1290 гадох па паразе паўстаньня супраць [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] у ВКЛ перасялілася каля 100 тысячаў [[Земгалы|земгалаў]]) і рускую мовы. У пасланьні таксама дадавалася, што гэтымі мовамі валодалі іншыя місіянэры, якія дагэтуль былі або яшчэ знаходзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Urban-2001-102">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 102.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Яшчэ адным сьведчаньнем адрозьненьня лічыцца грамата вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа жамойцкага [[Марцін Лінтфары|Марціна]] ад 1503 году, дзе зазначалася нізкая адукацыя парафіяльных ксяндзоў у Жамойці і тое, што яны былі няздольныя карыстацца ў набажэнствах «''гаворкай літоўскай або гэтай жамойцкай''»{{Заўвага|Паводле [[Павал Урбан|Паўла Урбана]], няведаньне ксяндзамі «літоўскай гаворкі» можа тлумачыцца тым фактам, што біскупства стваралася ў межах Жамойці, якія паводле мірнага пагадненьня 1398 году трапілі пад уладу Тэўтонскага ордэну. Тым часам у межах біскупства таксама маглі жыць ліцьвіны, асабліва на захад ад утокі [[Нявежа (Летува)|Нявежы]] ўздоўж Нёману<ref name="Urban-2001-110"/>}}<ref name="Urban-2001-110">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 110.</ref>. У 1507 годзе [[Барташ Табар]]авіч, брат якога біскуп віленскі [[Войцех Табар]] атрымаў аналягічную паводле зьместу грамату, аформіў фундацыю на касьцёл у [[Таўрогі|Таўрогах]] з прызначэньнем туды сьвятароў, якія б ведалі «''гутарковую жамойцкую мову''» і маглі б навучаць парафіянаў слову Божаму ў «''мове жамойтаў''»<ref name="Urban-2001-111">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 111.</ref>. Жамойцкую мову з мовай уласна ліцьвінаў адрозьнівалі і ў [[Прусія|Прусіі]], дзе апынулася значная частка тэрыторыі Жамойці ([[Малая Летува]]), якая ўвайшла ў склад Самбійскага біскупства: у 1435 годзе [[Базэльскі царкоўны сабор]] задаволіў просьбу біскупа самбійскага [[Міхал Юнге|Міхала Юнге]] дазволіць карыстацца ў царкоўным жыцьці мовамі мясцовых насельнікаў [[Самбія|Самбіі]], у тым ліку «''мовай жамойтаў''»<ref name="Urban-2001-110"/>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]], 1547 г., першае вядомае азначэньне якога [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] (1580 г.): «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»<ref name="Lebedys-1976-111"/>]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных лацінскіх і нямецкіх граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага балтыйскага слова{{Заўвага|Тым часам, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Першыя помнікі летувіскай пісьменнасьці зьявіліся толькі ў пачатку XVI ст. У гэты час кнігі на летувіскай мове выдаваліся па-за межамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — у [[Прусія|Прусіі]] [[нямецкая мова|нямецкім]] шрыфтам. Прытым у першым летувіскім катэхізьме, выдадзеным ў 1545 годзе, летувіская мова называецца «прускай», а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) назва мовы не ўпамінаецца<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Толькі ў 1579 годзе, па сьмерці герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]], які быў ініцыятарам летувіскага кнігадрукаваньня, выйшаў летувіскі катэхізм, у назове якога мова выданьня азначалася як летувіская. Гэтая назва замацавалася ў наступных летувіскіх кнігах<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у 1592 годзе прускі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Каспар Шутц||en|Caspar Schütz}} у сваёй «Historia Rerum Prussicarum» згадваў «''жамойцкую мову''» ({{мова-de|«Sameitischen Sprache»|скарочана}})<ref>Schütz C. Historia Rerum Prussicarum. — Zerbst, 1592. [https://books.google.by/books?id=IWlcAAAAcAAJ&pg=RA1-PA75&dq=Sametischen+Sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipxqeni-L1AhXwQvEDHSxUDWMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Sametischen%20Sprache&f=false S. 110].</ref>; таксама шэраг нямецкіх выданьняў XVIII ст. тлумачылі назву Жамойці менавіта з «''жамойцкай мовы''» ({{мова-de|«Samogitischen Sprache»|скарочана}})<ref>Uhse E. Universal-geographisch-historisches Lexicon. — Leipzig, 1710. [https://books.google.by/books?id=L5dEAAAAcAAJ&pg=RA2-PP8&dq=in+samogitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHytP5sOb1AhUoQvEDHeFtCTw4HhDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=in%20samogitischen&f=false S. 348].</ref><ref>Allgemeines Geographisch-Historisches Zeitungs-LEXICON. — Frankfurt, 1738. [https://books.google.by/books?id=l2aEoaAeO80C&pg=RA2-PP14&dq=Samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPruXugOf1AhUYG-wKHdfrC-M4FBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Samogitischen%20sprache&f=false S. 348].</ref><ref>Rink E. G. Das verwirrte Pohlen, in einer genauen Gegeneinanderhaltung der Geschichte. — Leipzig, 1711. [https://books.google.by/books?id=VEpKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA87&dq=in+samogitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjaxuPjr-b1AhXrRPEDHVWwDCE4FBDoAXoECAkQAQ#v=onepage&q=in%20samogitischen&f=false S. 87].</ref><ref>Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste. — Leipzeig — Halle, 1742. [https://books.google.by/books?id=AxMoFrisRfUC&pg=PA1705&dq=Samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFl--Og-f1AhXJ16QKHX5wAtI4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=Samogitischen%20sprache&f=false S. 1705].</ref>}}. [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] Павал Урбан адзначае той факт, што малітоўнікі і катэхізмы, перакладзеныя на жамойцкую мову, пачалі выкарыстоўвацца ў Жамойці ў другой палове XVI ст. Менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці кніжнікаў-перакладнікаў сьпярша ў Прусіі («[[Малая Летува|Малой Летуве]]»), а потым і ў Вільні (з 1595 году<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274.</ref>), мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Страту з гэтай і шэрагу іншых прычынаў у другой палове XVI ст. старога значэньня назвы «літоўская мова» на карысьць жамойцкай мовы адзначае таксама [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Idiomate samogitico (1681).jpg|105|Po Żmudzku (1681).jpg|109|Азначэньне летувіскай кнігі 1681 году як жамойцкай: [[Міхал Вайніловіч|Міхалам Вайніловічам]] і ўласьнікам захаванага яе асобніка{{Заўвага|Азначэньне гэтай кнігі як выдадзенай «па-жамойцку» ({{мова-pl|«po żmudzku»|скарочана}}) таксама даў польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}} у сваёй «Bibliografia Polska» (1905 год)<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. XX. — Kraków, 1905. S. [https://archive.org/details/estreicher-bibliografia-staropolska-t.-20-kon-ky-1905/page/15/mode/2up?q=zmudzku S. 15].</ref>}}}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. раньнія ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы. Абапіраючыся выняткова на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Тым часам амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] падкрэсьлівае, што ''«летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі»''<ref name="Snyder, T 1999">Snyder T. The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569—1999. — New Haven: Yale Univ. Press, 2003.</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] не была прыхільнай да летувіскай мовы, якую паводле летувіскага лінгвіста [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] загналі ''«ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне»''<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder, T 1999"/>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад булы [[Папа|Папы]] на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] З мэтай павелічэньня ўплыву на вернікаў-летувісаў у канцы XVI ст. кнігі на летувіскай мове пачалі друкавацца ў Вялікім Княстве Літоўскім: першай такой кнігай стаў «Катэхізм» у перакладзе Даўкшы ({{мова-lt|Kathechismas arba mokslas kiekwienam priwalvs|скарочана}}), выдадзены ў 1595 годзе. Хоць у прадмове да «Катэхізму» Даўкшта сьцьвярджаў, што пераклаў яго «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак ужо ў 1605 годзе выйшла перавыданьне, дзе ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''Ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209"/>{{Заўвага|Тым часам у 1823 годзе пад назвай «Вытрымкі з жамойцкіх казаньняў» ({{мова-pl|«Wyjątek z kazań żmudzkich»|скарочана}}) у Вільні надрукавалі вытрымкі з «Пасьцілы», выдадзенай Даўкшам у 1599 годзе<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 86.</ref>, у прадмове да якой той таксама сьцьвярджаў назву «''летувіская мова''». Урэшце, польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}} азначаў «Пасьцілу» Даўкшы ў сваёй «Bibliografia Polska» (1882 год) як выдадзеную «па-жамойцку» ({{мова-pl|«po żmudzku»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. VIII. — Kraków, 1882. [https://archive.org/details/bibliografiapols08estr/page/106/mode/2up?q=%22po-zmudzku%22 S. 107].</ref>}}. Паводле тлумачэньня летувіскага мовазнаўцы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]]{{Заўвага|У 1993 годзе [[Зігмас Зінкявічус]] заклікаў замяніць навуковы тэрмін [[старабеларуская мова]] «больш карэктным» — «канцылярская славянская мова Літоўскай дзяржавы»<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>}}, у кнігах XVII ст. усталяваліся тры варыянты пісьмовай летувіскай мовы — заходні (мова летувісаў у [[Прусія|Прусіі]] — «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»), заснаваны на заходнежамойцкім дыялекце<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>, блізкі да яго сярэдні, заснаваны на гаворках ваколіцаў [[Кейданы|Кейданаў]] (выкарыстоўваўся ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]] Вялікага Княства Літоўскага і называўся жамойцкай мовай) і ўсходні — уласна «летувіская мова». Адпаведна, першыя летувіскія кнігі, выдадзеныя Даўкшам, былі на сярэднім варыянце летувіскай мовы — жамойцкай мове, аднак ужо ў пачатку XVIII ст. (1705 год) усходні варыянт пісьмовай летувіскай мовы (уласна «летувіская мова»), што, паводле Зінкявічуса, грунтаваўся на прывіленскіх дыялектах, цалкам зьнік<ref name="Kascian-2009"/>{{Заўвага|Аднак складзеныя ў 1620—1752 гадох сьпісы навучэнцаў Папскай сэмінарыі ў Вільні не зафіксавалі прыкметаў поўнага зьнікненьня ў пачатку XVIII ст. мовы, якая ў іх азначаецца як «літоўская»: калі ў 1666—1700 гадох 97% навучэнцаў-жамойтаў ведалі жамойцкую мову, а 19% — літоўскую мову, тым часам 57% навучэнцаў-ліцьвінаў ведалі літоўскую мову, а сярод навучэнцаў-русінаў веданьне літоўскай мовы не адзначалася, то ў 1700—1752 гадох толькі 37% жамойтаў ведалі жамойцкую мову, але ўжо 73% — літоўскую мову, тым часам веданьне літоўскай мовы дэкляравалі 37% ліцьвінаў, 7% русінаў і нават 6 навучэнцаў-палякаў. Увогуле, увесь час веданьне жамойцкай мовы дэкляравалі толькі навучэнцы-жамойты<ref>Litwin H. Przynależność narodowa alumnów Seminarium Papieskiego w Wilnie 1582—1798. Przyczynek do badań nad świadomością narodową w Rzeczypospolitej w czasach nowożytnych // Między Wschodem i Zachodem. Rzeczpospolita XVI—XVIII w. Studia ofiarowane Zbigniewowi Wójcickiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Warszawa, 1993. S. 63—64.</ref>}}. Як адзначае Зінкявічус, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. З гэтай прычыны летувіскія мовазнаўцы імкнуцца падкрэсьліваць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж Вялікім Княства Літоўскім і Прусіяй»''{{Заўвага|Тым часам яшчэ ў 1874 годзе ў лічбе [[Маскоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] зазначалася, што ў [[Прусія|Прусіі]] ўсіх летувісаў, што жывуць у [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], называюць жамойтамі ({{мова-ru|«В Пруссии называют Жемайтами всех Литовцев, живущих в России, хотя, собственно говоря, Жемайты (Жмудь) составляют только часть их»|скарочана}})<ref>Отчет о состояниях и действиях Императорского Московского университета за 1874 год. — Москва, 1875. [https://books.google.by/books?id=zO81AAAAIAAJ&pg=RA2-PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj49u3-18DzAhU-Q_EDHYsCD-E4UBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 14].</ref>. Зь іншага боку, жамойцкі біскуп у Расейскай імпэрыі [[Мацей Казімер Валанчэўскі|Мацей Валанчэўскі (Валанчус)]] (1801—1875) азначаў прускіх летувісаў як жамойтаў, якія «''гавораць па-жамойцку, маюць жамойцкія кнігі і вывучаюць жамойцкую мову''» ({{мова-lt|«…daug yra žemaičių katalikų, kurie tačiau gyvena dailiai, šneka žemaitiškai, turi knygų, mokos rašto žemaitiško»|скарочана}})<ref>Pocytė S. Mažosios ir Didžiosios Lietuvos integracijos problema XIX a. — XX a. pradžioje // Sociologija. Mintis ir veiksmas. Nr. 1—2, 2001. P. 78—79.</ref>. Зрэшты, у 1882 годзе нямецкі лінгвіст [[Адальбэрт Бэцэнбэргер]], які лічыцца заснавальнікам балтыйскай філялёгіі, пакінуў сьведчаньне, што летувісы ў Расейскай імпэрыі называлі прускіх летувісаў жамойтамі, а іх мову — жамойцкай, тым часам самі прускія летувісы называлі жамойтамі ўсіх расейскіх летувісаў ({{мова-de|«Der gemeine russische Litauer aber versteht unter Žemaiten alle diejenigen seiner landsleute, welche über seinen horizont hinaus nach westen wohnen. So erklärte zum biespiel ein Litauer, mit dem ich mich in [[Біржы|Birsen]] über seine muttersprache unterhielt, das preussische süd-Litauisch, das ich damals sprach, für žemaitisch. Umgekehrt nennen die preussischen Litauer alle jenseits der grenze wohnenden Litauer „Žemaiten“»|скарочана}})<ref>Bezzenberger A. Litauische Forschungen: Beiträge zur Kenntniss der Sprache und des Volkstumes der Litauer. — Göttingen, 1882. [https://books.google.by/books?id=PpMWAAAAYAAJ&pg=PA38&dq=Die+preussischen+Litauer+sch%C3%A4tzen+die+%C5%BDemaiten+gering+,+die+%C5%BEemaitische+sprache+gilt+ihnen+f%C3%BCr+unfein+und+in+folge+dessen+r%C3%BCmpfen+die+s%C3%BCdlicher&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjE3eKd-5z1AhXc7rsIHeFmAeUQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Die%20preussischen%20Litauer%20sch%C3%A4tzen%20die%20%C5%BDemaiten%20gering%20%2C%20die%20%C5%BEemaitische%20sprache%20gilt%20ihnen%20f%C3%BCr%20unfein%20und%20in%20folge%20dessen%20r%C3%BCmpfen%20die%20s%C3%BCdlicher&f=false S. 38].</ref>. А ў 1900 годзе на старонках прускага летувіскага часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Saulėteka||lt|Saulėteka}} зазначалася, што прускія летувісы ня толькі называюць расейскіх летувісаў «жамойтамі», але і лічаць гэтых жамойтаў такім жа чужым народам, як расейцаў або палякаў ({{мова-lt|«Kas pažįsta arčiaus prūsų pusės lietuvius, tas gerai mato, kad maskoliškoji Lietuva su savo gyventojais yra visai nepažįstama jiems šalis; jie jos ir nenori pažinti, nelaikydami tų, kaip jie vadina «Žemaičių», ne per savo viengenčius; jų akyse žemaitis, tai tiek, ką maskolius ar lenkas»|скарочана}})<ref>Pocytė S. Mažosios ir Didžiosios Lietuvos integracijos problema XIX a. — XX a. pradžioje // Sociologija. Mintis ir veiksmas. Nr. 1—2, 2001. P. 80.</ref>}}, прызнаючы той факт, што летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) складаліся і друкаваліся галоўным парадкам у Прусіі: * «Летувіская граматыка» ({{мова-la|Grammatica Litvanica|скарочана}}, Даніэль Кляйн, 1653 год) * «Зборнік летувіскай граматыкі» ({{мова-la|Compendium Grammaticae Lithvanicae|скарочана}}, Хрыстафор Сапун, 1673 год) * «Ключ нямецка-летувіскі» ({{мова-la|Clavis Germanico-Lithvana|скарочана}}, Фрыдрых Прэторыюс, 1680 год, рукапіс) * «Прынцыпы летувіскай мовы» ({{мова-la|Principium primarium in lingva Lithvanica|скарочана}}, Міхаэль Мёрлін, 1706 год) * «Слоўнік летувіска-нямецкі і нямецка-летувіскі» ({{мова-la|Vocabularium Litthuanico-Germanicum, et Germanico-Litthvanicum|скарочана}}, Фрыдрых Вільгельм Гаак, 1730 год) * «Лексыкон нямецка-летувіскі і летувіска-нямецкі» ({{мова-la|Lexicon Germanico-Lithvanicum et Lithvanico-Germanicum|скарочана}}, Якуб Брадоўскі, да 1744 году, рукапіс) * «Разгляд летувіскай мовы ў яе вытоках» ({{мова-la|Betrachtung der littauischen Sprache in ihrem Ursprunge|скарочана}}, Філіп Руіг, 1745 год) * «Летувіска-нямецкі і нямецка-летувіскі лексыкон» ({{мова-la|Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon|скарочана}}, Філіп Руіг, 1747 год), тым часам рэдкі асобнік гэтага слоўніка (як і, увогуле, хоць-якой кнігі, выдадзенай у Прусіі), што трапіў у кнігазбор на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага, азначылі ў каталёзе бібліятэкі кляштару францішканаў у [[Крэтынга|Крэтынзе]] як «''Жамойцка-нямецкі слоўнік''» ({{мова-la|«Dictionarium Samogitico-Germanicum»|скарочана}}<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>) * «Пачаткі граматыкі летувіскай мовы» ({{мова-la|Anfangsgründe einer Littauischen Grammatick|скарочана}}, Фрыдрых Руіг, 1747 год) * «Новая летувіская граматыка» ({{мова-la|Neue Littauische Grammatik|скарочана}}, 1791 год) {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў Вільні і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lotavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>){{Заўвага|Разам з тым, сустракалася і азначэньне «літоўскі» ({{мова-la|Lituanicum, Litvanicu, Lithvanica|скарочана}}): у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref>, у кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) і ў каталёзе бібліятэкі бэрнардынскага кляштару ў [[Трашкуны|Трашкунах]] (1782 год)}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская граматыка выйшла ў 1737 годзе на сярэднім варыянце пісьмовай летувіскай мовы (жамойцкай мове)<ref name="Sviazynski-2005-209"/> і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[палямон]]ам прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Існуюць зьвесткі, што ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выйшаў «Лемантар жамойцкі», які, аднак, не захаваўся<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. Першы вядомы летувіскі лемантар у ВКЛ выйшаў паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}), у выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>. Тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. перавыданьні гэтага лемантара працягвалі азначаць «жамойцкімі» {{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. [[Файл:Zmudzki ięzyk (1773).jpg|значак|Біскуп [[Ян Дамінік Лапацінскі]] азначае летувіскую мову кнігі як жамойцкую ({{мова-pl|«Zmudzki ięzyk»|скарочана}}). Вільня, 1773 г.]] Разам з тым, назва «літоўская мова» ўсё ж зьявілася ў назове адной рэлігійнай кнігі з друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі «Punkty kazan od adwentu az do postu. Litewskim iezykiem, z wytlumaczeniem na polskie. Przez ksiedza Konstantego Szyrwida» 1629 году{{Заўвага|Таксама згадваюць кнігу Шырвіда «Clavis linguae Lituanicae» 1630 году, ніводнага асобніка якой не захавалася (як і вытрымак з гэтай кнігі або апісаньня яе зьместу)<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 398.</ref>}}, якая перавыдавалася езуітамі ў 1644 годзе. Апроч таго, азначэньні «літоўская мова» ({{мова-pl|«Litewski ięzyk»|скарочана}}) ёсьць у прадмовах да выдадзеных гатычным шрыфтам «Polski z litewskim katechism» (Вільня, 1598 г.) і «Knyga nobažnystės» ([[Кейданы]], 1653 г.), якія пазьней не перавыдавалася. Летувіская кніга «Ewangelie polskie i litewskie» (Вільня, 1647 г.), якая перавыдавалася ў XVII—XIX ст. (апошнія разы — у 1858 і 1859 гадох пад назвай «Ewangelje polskie i żmudzkie»<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 144.</ref>), уласна словазлучэньня «літоўская мова» ў тэксьце не зьмяшчае{{Заўвага|Простае азначэньне «летувіскі» трапіла ў назоў кнігі «Postilla lietvwiszka» (Вільня, 1600 г.), таксама ў ананімным лацінамоўным панэгірыку [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонту Вазе]], выдадзеным ў 1589 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі, зьмяшчаецца фрагмэнт летувіскага тэксту пад назовам «Litvanica» (у заканчэньне, пасьля італьянскага, гішпанскага, францускага, нямецкага, ангельскага і польскага тэкстаў)}}. У 1681 годзе тагачасная блытаніна і няпэўнасьць тэрміналёгіі знайшла адлюстраваньне ў выдадзенай у Вільні летувіскай кнізе, у пачатку якой [[Казімер Пац]] азначае яе мову як «''літоўскую гаворку''» ({{мова-la|«litvanico idiomate»|скарочана}}), а [[Міхал Вайніловіч]] — як «''жамойцкую гаворку''» ({{мова-la|«idiomate Samogitico»|скарочана}}), урэшце сам уласьнік асобніка азначыў гэтую кнігу як «''выдадзеную… па-жамойцку''» ({{мова-pl|«wydana… po Żmudzku»|скарочана}}). Тым часам у складзеным у 1772 годзе каталёзе бібліятэкі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] назву кнігі Шырвіда абрэзалі да «Punkty kazan od adwentu az do postu»<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/148/ P. 148].</ref>, а адзіную ў сьпісе цалкам летувіскую кнігу азначылі як жамойцкую ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>. Адзіную кнігу на летувіскай мове азначылі як «жамойцкую кнігу» ({{мова-pl|«Książka Żmudzka»|скарочана}} і ў бібліятэцы [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскага трынітарскага кляштару]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Pawinastis krykscionyszkas Arba Pamoksłas trumpas (in Lithuanian language), 1781.jpg|98|Pawinastis krykscionyszkas arba Pamoksłas trumpas apey tay ką pawinas kożnas Katalykas żinoty... isz liezuwe Lękiszka ant Ziemaytyszka su nekureys pridotkays pardietas (1806).jpg|116|Летувіская кніга (Варшава, 1781 г. і Вільня, 1806 г.), мова якой на вокладцы азначаецца як жамойцкая}} [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''», 1741 г. Зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] Увогуле, нягледзячы на спробы папулярызацыі ў XVII ст. назвы «літоўская мова» сярод літоўскіх жамойтаў{{Заўвага|Як прыклад (з усяго відаць, адзінкавы) плёну такой папулярызацыі на Жамойці летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстанцінас Яблонскіс||ru|Яблонскис, Константинас}} падае тэкст прысягі з судовай кнігі маёнтку [[Біржы|Біржаў]], датаваны 1699 годам, дзе пасьля польскага тэксту ідзе летувіскі з подпісам «''Toż samo po litewsku''»<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 302—303.</ref>}} (пры пасьпяховым замацаваньні гэтай назвы ў [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]]), у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] летувіская мова працягвала называцца і ўспрымацца менавіта як жамойцкая. Паводле зробленага польскім гісторыкам і дзяржаўным дзеячом [[Ян Гербурт|Янам Гербуртам]] перакладу тэксту [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]], зьмешчанага ў працы «Statuta y Przywileie Koronne z Łácińskiego ięzyká na Polskie przełożone» (Кракаў, 1570 год), пры апісаньні межаў Прусіі адзначалася, што «''замак Мэмэль па-жамойцку завецца [[Клайпеда#Назва|Клайпеда]]''»{{Заўвага|{{мова-pl|«…zamek Memel ktory po Zmudzku zowe Klupedo»|скарочана}}}}<ref>Herburt J. Statuta y Przywileie Koronne z Łácińskiego ięzyká na Polskie przełożone. — Kraków, 1570. [https://books.google.by/books?id=YaHmofKR8m8C&pg=PT174&dq=po+zmudzku&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicru31mt_0AhWRhv0HHSqYDuEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=zmudzku&f=false S. 740].</ref><ref>Malinowski M. Dzieje Korony Polskiej i Wielkiego Ksiestwa Litewskiego od roku 1380 do 1535. — Wilno, 1847. [https://books.google.by/books?id=DiRaAAAAcAAJ&pg=PA489&dq=zmudzku+klajpeda&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjd2oC3wOD0AhVL8rsIHUo1AtkQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=zmudzku%20klajpeda&f=false S. 489].</ref>. Пры прызначэньні ў 1575 годзе [[Мэльхіёр Гедройц|Мэльхіёра Гедройца]] на Медніцкую катэдру неаднаразова падкрэсьлівалася, што ён «''валодае жамойцкай мовай''»{{Заўвага|{{мова-la|«…linguae Samogiticae, cum qua inter indigenas majore cum commmendatione atque fractu versari possit, peritum…»|скарочана}}<ref>Ivinskis Z. [https://www.aidai.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=4890:is&catid=311:5-gegu&Itemid=343 Merkelis Giedraitis arba Lietuva dviejų amžių sąvartoje] // Aidai. Nr. 5 (40), 1951.</ref>; {{мова-la|«…praeterea indigena huius patriae et linguam norit Samogiticam, qua tanto maiorem fructum in illa dioecesi facere possit»|скарочана}}<ref>Elementa ad Fontium Editiones. T. XXII. — Romae, 1970. [https://pau.krakow.pl/Elementa/tomy/Elementa_XXII_1970.pdf P. 132].</ref>; {{мова-la|«Accedit quod linguam illam Samogiticam bene novit»|скарочана}}<ref>Annales ecclesiastici. T. 2. — Romae, 1856. [https://books.google.by/books?id=uSw2AQAAMAAJ&pg=PA105&dq=%22linguam+Samogiticam&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwil5teDo-n1AhWVR_EDHZxZBww4FBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=Samogiticam&f=false P. 105].</ref>}}. Пры візытацыі Жамойцкага біскуства ў 1579 годзе абмяркоўвалася выняткова жамойцкая мова ({{мова-la|lingua Samogitica|скарочана}}) — як вусная мова мясцовага насельніцтва{{Заўвага|{{мова-la|«Interrog., an calleat linguam Samogiticam? — R.: Partim scio, quia fui in ista regione 18 annos…; Interrog., an isti parochiani soleant confiteri et communicare? — R.: Raro confitentur et non sunt in hac civitate quatuor vel quinque, qui istud faciant, — et facta replicatione dixit: Isti confitentur lingua Samogitica, — et iterum interogatus dixit: Parum servant festa et multi etiam comedant carnes tempore prohibito praesertim extra civitatem <…> Et iterum facta replicatione dixit: Ego intelligo confitentes Samogitice et etiam aliquantulum loquor, quia fui in istis regionibus 18 annos, — sed facta experientia ostendit se parum scire loqui Samogitice»|скарочана}}<ref name="Jablonskis-1973-189">Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 189.</ref>}}. У [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хроніцы літоўскай і жамойцкай]] адзінае летувіскае слова сярод беларускага тэксту прыпісваецца жамойцкім сялянам, якія «''зь лясоў выходзячы… крычалі: „Мушк [лет. „бі“] немца“''»<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 36.</ref>. У 1618 годзе Станіслаў Бурневіч, «''жыхар места [[Кейданы|Кейданскага]] ў Жамойцкай зямлі''», падаў цытату па-летувіску «''Toi yra walia tawo''», якую азначыў як зробленую «па-жамойцку» ({{мова-pl|«po Żmucku»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 1. — Chicago, 1960. [https://books.google.by/books?id=owg-AQAAIAAJ&q=%22Toi+yra+walia+tawo%22&dq=%22Toi+yra+walia+tawo%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjA85GG39ODAxVJhv0HHf7wChQQ6AF6BAgHEAI P. 231].</ref>. Складзеныя ў 1620—1752 гадох сьпісы навучэнцаў Папскай сэмінарыі ў Вільні разьмяжоўваюць літоўскую (lingua lituanica) і жамойцкую (lingua samogitica) мовы<ref>Grickevičius A. Popiežiškosios seminarijos Vilniuje studentų lietuvių ir žemaičių kalbų mokėjimas 1626−1651 m. // Lituanistica. Nr. 1, 1993. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ngcWAQAAMAAJ&dq=lingua+litvanica+ir+lingua+samogitica&focus=searchwithinvolume&q=samogitica P. 61].</ref> — як і [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] з [[Жамойты|жамойтамі]]<ref>Litwin H. Przynależność narodowa alumnów Seminarium Papieskiego w Wilnie 1582—1798. Przyczynek do badań nad świadomością narodową w Rzeczypospolitej w czasach nowożytnych // Między Wschodem i Zachodem. Rzeczpospolita XVI—XVIII w. Studia ofiarowane Zbigniewowi Wójcickiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Warszawa, 1993. S. 64.</ref>. У 1631 годзе пры прызначэньні на Медніцкую катэдру [[Мэльхіёр Гейш|Мэльхіёра Гейша]], народжанага на Жамойці, староства генэральны жамойцкі [[Геранім Валовіч]] зазначаў, што той «''вольна валодае жамойцкай мовай…, якой амаль не валодаў ніводны біскуп да цяперашняга часу''» ({{мова-la|«Et ita existimo, quia ipse callet linguam Samogiticam…, quam fere nullus Episcopus, praeter modernum, possedit»|скарочана}})<ref>Acta Nuntiaturae Polonae. [https://pau.krakow.pl/ANP/ANP_XXIV_1_1992.pdf T. XXIV, Vol 1]. — Romae, 1992. P. 391.</ref>. У 1647 годзе чацьверты сынод Жамойцкага біскупства пастанавіў перакласьці булу папы рымскага [[Урбан VIII|Урбана VIII]] менавіта на «''жамойцкую мову''» ({{мова-la|«lingua Samogitica translaram»|скарочана}}), таго ж году адпаведны тэкст зьмясьцілі ў кнізе «Synodus quarta dioecesis Samogitiae», надрукаванай у Вільні. Публікацыя жамойцкага перакладу тлумачылася ў пастанове сыноду тым, што некаторыя сьвятары і прапаведнікі перакручвалі зьмест булы «''ў мясцовай мове''»<ref>Zinkevičius. Reikšmingas žemaitiškas rankraštinis tekstas // Žodžių formos ir jų vartosena. — Vilnius, 1974, P. 172.</ref>. У 1690 годзе адпаведны тэкст папскай булы «''жамойцкай мовай''» зь невялікімі зьменамі зьмясьцілі ў надрукаваным у Вільні зборніку дакумэнтаў Жамойцкага біскупства<ref>Collectanea: Constitutionum Synodalium Dioecesis Samogitiensis. — Vilnius, 1690. [https://books.google.by/books?id=VvBNZ9BNRgsC&pg=RA1-PA15&dq=Samogitica+lingua&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3nuHIhOf1AhUwwQIHHWSKAVsQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=samogitica&f=false P. 146].</ref>. У інтэрмэдыі на польскай і летувіскай мовах (паходзіць з зборніку другой паловы XVII ст., творы зь якога ставіліся ў езуіцкіх калегіюмах Рэчы Паспалітай ды іншых краінаў) адзін з пэрсанажаў у адказ на зварот па-летувіску гаворыць свайму суразмоўцу (пад імём «Rusticus, г.зн. жамойт»<ref>Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce. T. 9. — Kraków, 1910. [https://books.google.by/books?id=D2xKAAAAIAAJ&pg=PA263&dq=%22gdym+zadrymau%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjW_p2yo6P6AhVZR_EDHX6XDz4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22gdym%20zadrymau%22&f=false S. 263].</ref>), што не разумее па-жамойцку{{Заўвага|{{мова-pl|«Nierozumiem po żmuydzku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Lituanica von A Brückner // Archiv für slavische philologie. Band 13. — Berlin, 1891. [https://books.google.by/books?id=uWgoAAAAYAAJ&pg=PA217&dq=%C5%BCmuydzku&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJiKnmoaP6AhWQYPEDHYhcA7wQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BCmuydzku&f=false S. 217].</ref>. Аршанскі шляхціч [[Адам Рыгор Каменскі Длужык]], які ў 1660 годзе трапіў у палон [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (далей — на поўнач [[Сыбір]]ы), у сваім дзёньніку зазначаў, што мова [[Зыране|пярмі-зыранаў]] (заходнія суседзі [[Самадыйскія народы|самаедаў]]) мае падабенства з жамойцкай{{Заўвага|{{мова-pl|«I stąd się poczyna Permia, a Moskwa zowie ją Zyrany, którzy są ludzie dziwnego języka; mają wiarę ruską; powiadają, że ich chrzcił ś[w.] Stephan. Ludzie przemyślni, mianowicie w lasach, na wodzie, strzelcy z łuków. Język poszedł trochę na żmudzki»<ref>Kamieński-Dłużyk A. Diariusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc // Warta, Książka zbiorowa ofiarowana ks. Fr. Bażyńskiemu. — Poznań, 1874. S. 380.</ref>|скарочана}}}}<ref>Грицкевич В. П. От Нёмана к берегам Тихого океана. — Мн.: Полымя, 1986. С. 49.</ref>, чым засьведчыў, што ліцьвіны называлі летувіскую мову жамойцкай<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 57.</ref>. У паэтычных практыкаваньнях [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскай акадэміі]] 1685 году{{Заўвага|{{мова-pl|«Zmuydz przezorna powiada niegierey del Dewo. Iuz tu odwagi trzeba lub wprawo, lub lewo|скарочана}}}} і ў вершы 1724 году{{Заўвага|{{мова-pl|«Zmuydź przezorna powiada, ńié giéreij del dewo Iuż tu odwagi trzeba, lub w prawo, lub w lewo.|скарочана}}}} адзіная ўстаўка на летувіскай мове азначаецца як «''Жамойць гаворыць''»<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 28—29.</ref>. Паводле выдадзенага ў 1691 годзе [[Жагоры|жагорскім]] намесьнікам дэкрэту, «''…навучыла тых словаў на гаспадара свайго Мацяша Стракша мовіць па-жамойцку: „Welnie iszszłuok łowi ir banda io“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«…nauczyła tych słow na gospodara swego, Matyasza Straksza, mówić po żmujdzku: „Welnie iszszłuok łowi ir banda io“»|скарочана}}<ref>Žagarės dvaro teismo knygos (1670—1751). — Vilnius, 2003. [https://books.google.by/books?id=3lIlAQAAIAAJ&q=%C5%BCmujdzku+Welnie+iszsz%C5%82uok&dq=%C5%BCmujdzku+Welnie+iszsz%C5%82uok&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiGhMOh_dGGAxX4hv0HHTlqBV8Q6AF6BAgHEAI P. 150].</ref><ref>Jucewicz L. A. Wspomnienia Żmudzi. — Wilno, 1842. [https://books.google.by/books?id=95kQAQAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Wspomnienia+Zmudzi,+1842&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%C5%BBmudzku&f=false S. 182].</ref>}}<ref name="Jablonskis-1973-291">Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. [https://archive.org/details/jablonskis-lietuviu-kultura-ir-jos-veikejai-1973/page/290/mode/2up?q=zmudzku P. 291].</ref>. У надрукаванай у 1699 годзе кнізе «[[Рыга|Riga]] Literata» дзеля высьвятленьня этымалёгіі назвы [[Інфлянты|Інфлянтаў (Лівоніі)]] пасьля эстонскага ({{мова-la|Esthonico|скарочана}}) ''Liva'' і перад латыскім ({{мова-la|Lettice|скарочана}}) ''Laivas'' прыводзілася «жамойцка-прускае» ({{мова-la|Samogithico & Prussico|скарочана}}) ''Lewas'' або ''Loiwas''<ref>Riga Literata. — Rostochii, 1699. [https://books.google.by/books?id=Eo1OwWzPaCgC&pg=PP7&dq=Samogithico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiO9ZPTvIn2AhUoRfEDHciFC5kQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Samogithico&f=false P. A 2].</ref>. Рукапісная летувіская кніга 1707 году азначаецца на вокладцы як пераклад на жамойцкую мову: «''ператлумачаная з польскай на жамойцкую''» ({{мова-lt|«par[t]łumoczita isz Lynkiyska ąt Zemajty[szka]»|скарочана}})<ref>Kregždys R. Lietuvių kalbos polonizmų žodynas. — Vilnius, 2016. P. 200.</ref>. У запісах мэтрыкі папскай сэмінарыі ў Браўнсбэргу народжаны на Жамойці Гадэон [[Бэйнар|Бэйнэр]] (''Gedeon Beyner'') задэкляраваў у 1735 годзе валоданьне лацінскай, польскай і жамойцкай мовамі ({{мова-la|«Callet idioma lat. pol. et samogitieum»|скарочана}}), народжаны на Жамойці Юры Касевіч (''Georgius Kossewitz'') задэкляраваў у 1742 годзе валоданьне лацінскай, польскай, літоўскай, жамойцкай, курляндзкай і нямецкай мовамі ({{мова-la|«Scit lat. pol. lit. samog. curl. germ.»|скарочана}}), а народжаны на Літве Ігнаці Бальсярэвіч (''Ignatius Balserewicz'') задэкляраваў у 1774 годзе валоданьне жамойцкай, лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовамі ({{мова-la|«Seit samog. lat. pol. lit. germ.»|скарочана}})<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 143, 147, 169.</ref>. Польскі гісторык і лексыкограф [[Каспар Нясецкі]] ў 1737 годзе пісаў: «''…слова „гедрос“, паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Стрыйкоўскага]], у жамойцкай мове значыць сонца''»{{Заўвага|{{мова-pl|«…słowo Gedros, ''według Stryikow: fol: 355'', w Zmudzkim języku słońce znaczy»|скарочана}}}}<ref>Niesiecki K. Korona polska przy zlotej wolnosci. T. 2. — Lwów, 1738. [https://books.google.by/books?id=VVRJAAAAcAAJ&pg=PA194&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=jezyku%20zmudzkim&f=false S. 194].</ref>. У рукапісным зборніку, укладзеным на польскай мове ў сярэдзіне XVIII ст., адзіны твор на летувіскай мове падаваўся пад назвай «Жамойцкая песьня» ({{мова-pl|«Pieśn Żmucka»|скарочана}})<ref>Brückner A. Lituanica von A Brückner // Archiv für slavische philologie. Band 13. — Berlin, 1891. [https://books.google.by/books?id=uWgoAAAAYAAJ&pg=PA217&dq=%C5%BCmuydzku&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJiKnmoaP6AhWQYPEDHYhcA7wQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Pie%C5%9Bn%20Zmucka%20&f=false S. 223].</ref>. Жамойцкай азначалася мова летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, Варшаве і [[Супрасьля|Супрасьлі]]: у назове кнігі 1750 году («''з польскай на жамойцкую мову перакладзеная''», {{мова-lt|«Isz Lankiszka Ziemaytiszkay iżguldita»|скарочана}}), у назове («''па-жамойцку вытлумачаная і друкаваная''», {{мова-lt|«ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas»|скарочана}}) і ў тэксьце ({{мова-lt|«Ziemaytyszku liezuwiu»|скарочана}})<ref>1759 metų «Ziwatas». — Vilnius, 1998. [https://books.google.by/books?id=D8pMAQAAMAAJ&q=Ziemaytiszku&dq=Ziemaytiszku&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjLxezn6vT1AhWniv0HHXFKDVIQ6AF6BAgCEAI P. 5].</ref> кнігі 1759 году, якая перавыдалася ў 1787 годзе, а таксама ў назове кнігі 1781 году («''з польскай мовы на жамойцкую''», {{мова-lt|«isz Liezuwe Lękiszka ant ziemaytyszka»|скарочана}}), якая перадрукоўвалася ў 1806 і 1830 гадох{{Заўвага|Разам з тым, адну кнігу з азначэньнем яе мовы менавіта як летувіскай выдалі ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі ў 1772 годзе}}. Каля 1750 году зь перавыданьнем каля 1762 і ў 1765, 1770, каля 1775, каля 1778 і ў 1798 гадох у Вільні друкавалі кнігу «''Жамойт на роднай мове славіць Пана Бога''» ({{мова-lt|«Ziemaytis prigimtu sawa lieżuwiu Pona Diewa garbin»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 464—465.</ref>. У 1773 годзе біскуп [[Ян Дамінік Лапацінскі]] ў сваёй польскамоўнай прадмове да летувіскай кнігі, выдадзенай у Вільні, азначыў яе мову як жамойцкую ({{мова-pl|«Zmudzki ięzyk»|скарочана}}). Устава, зьмешчаная ў інвэнтары [[Рэтаў]]скага староства 1784 году, вызначала павіннасьць: «''…уставу два разы на год для ўсёй воласьці, па-жамойцку перакладзеную, прачытаць і патлумачыць, што каторы пункт значыць…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«…ustawę dwa razy na rok dla całey włosci, po Żmudzku przekopiowaną, przeczytać y wyexplikować, co ktory punkt znaczy…»|скарочана}}}}<ref>Акты издаваемые Виленской комиссией для разбора древних актов. Т. XXV. — Вильна, 1898. [https://books.google.by/books?id=IOYDAAAAYAAJ&pg=PA547&dq=po+%C5%BBmudzku&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjWlaXJsfD1AhUZOuwKHbYlAmQQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%C5%BBmudzku&f=false С. 547].</ref>. Паводле слоўніка [[Курляндыя|курляндзка]]-нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрыдрых Штэндэр|Фрыдрыха Штэндэра|en|Gotthard Friedrich Stender}}, надрукаванага ў 1789 годзе, назва «жамойцкая мова» ({{мова-lv|Smuhdschu walloda|скарочана}}) бытавала сярод [[Латышы|латышоў]]<ref>Stenders G. F. Lettisches Lexikon. T. 1. — Jelgava, 1789. [https://books.google.by/books?id=XzJ9lv-7NUMC&pg=PA280&lpg=PA280&dq=Smuhdschu+walloda&source=bl&ots=ekL0XE71m0&sig=ACfU3U0f8GWUN1AcK54fWB6E80Rd8Tr7Sw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwidgOaWsu31AhV1lIkEHQLHCx0Q6AF6BAgCEAM#v=onepage&q=Smuhdschu%20walloda&f=false S. 280].</ref>. Шматлікія выдадзеныя ў Вільні летувіскія кнігі (дзьве 1793, 1797, 1805, 1812, 1820, 1824, 1826, 1830, 1832, 1834, 1840, 1848, дзьве 1851, 1852, дзьве 1853, 1854, 1856 гады) зьмяшчалі лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў ({{мова-lt|«Mienesey Łotiniszki, Lękiszki, Ziemaytiszki / Źiemaytiszki / Ziemaytyszki / Żiamaytyszki / Żiamaytiszki / Ziamaytiszki / Žiamaytiszki»|скарочана}}). Складзены ў 1797 годзе каталёг бібліятэкі Віленскага францішканскага кляштару, у якой захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref>, меў назву: «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>{{Заўвага|У даходнай кнізе друкарні Віленскага францішканскага кляштару за пэрыяд 1752—1762 гадоў усе выданьні на летувіскай мове азначаюцца як жамойцкія, пазьней спарадчына асобныя выданьні азначаюцца як «літоўскія»<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 93—98.</ref>}}. Тым часам [[Генэрал-ад’ютант|генэрал-ад’ютант]] [[Войска Вялікага Княства Літоўскага ў XVIII стагодзьдзі|войска былога Вялікага Княства Літоўскага]] Юры Грушэўскі азначыў летувіскую біблію [[Багуслаў Самуэль Хілінскі|Багуслава Самуэля Хілінскага]], асобнік якой у 1805 годзе падараваў бібліятэцы [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], як «''рэдкую біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«rzadką Biblią w Żmudzkim języku»|скарочана}})<ref>Stankiewicz M. Bibliografia litewska od 1547 do 1701 r. — Kraków, 1889. [https://books.google.by/books?id=fMgtAAAAYAAJ&pg=PA56&dq=Gru%C5%BCewski+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUl9rCvun1AhVzSPEDHfrwDOAQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=Gru%C5%BCewski%20jezyku%20zmudzkim&f=false S. 56].</ref>, таксама ў cьпісе кніг Віленскага ўнівэрсытэту 1810 году яна значыцца як «''біблія ў жамойцкай мове''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Biblia w języku Żmuydzkim przekładania Samuela Boguslawa Chylinskiego w Londynie. 1660. tit. def. Dar J W Jerzego Grużewskiego»|скарочана}}}}<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 121.</ref>{{Заўвага|Сярод іншага, друкаваную ў Лёндане біблію ў жамойцкай мове ўпамінае маршалак [[Цельшы|Цельшаўскага]] павету Ўладзімер Гадон у сваёй «Статыстыцы Жамойцкага княства» (1839 год)<ref>Gadon W. Statystyka Xięstwa Żmudzkiego. — VIC, 1839. [https://archive.org/details/gadon-statystyka-xiestwa-zmudzkiego/page/53/mode/2up?q=jezyk S. 53].</ref>}}. Як сьведчаць праўныя крыніцы, выкарыстаньне жамойцкай (летувіскай) мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім да самых [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/> (тым часам рукапісны летувіскі пераклад тэксту [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня 1791 году]] зрабілі толькі ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref>). <gallery caption="Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні" widths=150 heights=150 class="center"> Ziemaytiszki (1793).jpg|(«''Ziemaytiszki''»). 1793 г. Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|(«''Ziemaytiszki''»). 1793 г. Ziemaytiszki (1797).jpg|(«''Ziemaytiszki''»). 1797 г. Ziemaytiszki (1805).jpg|(«''Ziemaytiszki''»). 1805 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Źiemaytiszki (1830).jpg|(«''Źiemaytiszki''»). 1830 г. Ziemaytyszki (1840).jpg|(«''Ziemaytyszki''»). 1840 г. Żiamaytiszki (1851).jpg|(«''Żiamaytiszki''»). 1851 г. Ziamaytiszki (1854).jpg|(«''Ziamaytiszki''»). 1854 г. </gallery> === У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі === [[Файл:Jistoriję Justinaus parguldę Isz Łotynû kałbôs i Żæmaitiû K. Daugkientys metusî (1798, 1834-36).jpg|значак|Летувіскі пераклад [[Сыманас Даўкантас|Сыманаса Даўкантаса]] «''з лацінскай мовы на жамойцкую''» (1834—1836 гг., з мэтай фальсыфікацыі больш раньняга часу стварэньня падпісаны «1798 г.»)]] Адзін зь першых ідэолягаў летувіскага нацыянальнага руху [[Сыманас Даўкантас]] (1793—1864) — з мэтай зрабіць летувіскую літаратуру больш старажытнай<ref>Roma Bončkutė, [https://www.bernardinai.lt/nedegantys-simono-daukanto-rastai/ Nedegantys Simono Daukanto raštai], bernardinai.lt, 28 лістапада 2020 г.</ref> — пакінуў на вокладцы падпісанага псэўданімам уласнага летувіскага перакладу азначэньне «''з лацінскай мовы на жамойцкую''»{{Заўвага|Хоць ад свайго імя Даўкантас сьцьвярджаў толькі азначэньне «летувіская мова»<ref>Kalnius P. Žemaičių etniškumo sampratos XIX a. šaltiniuose. 2. Nuo žemaičių kultūrinio sąjūdžio iki XIX a. pab // Liaudies kultūra. 2 (131), 2010. P. 15.</ref>}} ({{мова-lt|«Isz Łotynû kałbôs i Żæmaitiû»|скарочана}}) і дату «''1798 год''». Азначэньнем летувіскай мовы як жамойцкай ён, з усяго відаць, спрабаваў зрабіць сваю фальсыфікацыю адпаведнай сапраўдным раньнім летувіскім перакладам: {{Артыкул у іншым разьдзеле|Антанас Кляментас|Антанаса Кляментаса|lt|Antanas Jackus Klementas}} паміж 1790—1810 гадамі («''з польскай на жамойцкую''», {{мова-lt|«isz Linkiszka… unt… Ziemaytiszka»|скарочана}}, {{мова-lt|«isz linkiszka raszta ziemaytyszka»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/225/mode/2up?q=Ziemaytiszka P. 226].</ref>{{Заўвага|Таксама захаваліся шматлікія прыклады азначэньняў «жамойцкая мова» ({{мова-pl|«Język żmudzki»|скарочана}}), «па-жамойцку» ({{мова-pl|«po żmudzku»|скарочана}}) у архіве гэтага аўтара<ref>Lietuvių tauta. T. 1, kn. 4. — Vilnius, 1910. P. [https://archive.org/details/t.-1-kn.-4-1910/page/512/mode/2up?q=zmudzku 512—513], 515, 526—527.</ref>}} і [[Юзэф Арнульф Гедройц|Юзэфа Арнульфа Гедройца]] 1809 году («''на жамойцкую мову''», {{мова-lt|«and ležuwia… Ziematyszka»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/211/mode/2up?q=Ziematyszka P. 212].</ref>{{Заўвага|Апроч таго, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юры Пабрэжа||en|Jurgis Pabrėža}} ў 1814 годзе падаваў у сваім рукапісе пра лекарскія расьліны менавіта іх «''жамойцкія назвы''» ({{мова-pl|«Imiona Żmuydzkie»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 521.</ref>}}. {{Падвойная выява|справа|Grammatyka języka żmudzkiego. Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko (1832).jpg|107|Naujes moksłas skajtima raszta żemajtyszka diel mażun wajkun (1848).jpg|107|Выдадзеныя ў Вільні жамойцкія (летувіскія) «Граматыка жамойцкай мовы» (1832 г.) і лемантар «Новая навука чытаньня пісьма жамойцкага для малых дзетак» (1848 г.)}} Як зазначае гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]], яшчэ ў пачатку XIX ст. тэрмін «літоўскі» ў розных мовах (як і «беларускі», «рускі» і многія іншыя) меў «дыфузнае», няўстойлівае ў тэрміналягічным пляне значэньне і ня быў замацаваны за назвай мовы сучасных летувісаў<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>. Напрыклад, нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Хрыстаф Адэлюнг||en|Johann Christoph Adelung}} у сваёй працы «Мітрыдат, або Агульнае мовазнаўства…»<ref>Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. S. 696—697.</ref> (1809 год) пісаў, што «літоўцы» маюць няяснае мяшанае «германа-славянскае» паходжаньне; іх жамойцкая група складаецца з носьбітаў дыялекту, які мае назву «польска-літоўскі», сама ж «літоўская» мова на дзьве траціны складаецца з славянскай; аўтар паведаміў, што суседзям «літоўцы» сьпярша былі вядомыя як гуды, а таксама згадаў яцьвягаў і такую іх назву, як палешукі. Сяргей Запрудзкі зазначае, што з пададзенай інфармацыі можна меркаваць, што пад назвай «літоўцы» нямецкі лінгвіст часткова разумеў [[беларусы|беларусаў]]<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. Іншы нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Сэвэрын Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у свай працы «Літаратура, датычная граматык, лексыкі і збораў словаў усіх моваў зямлі: выкладзеная ў альфабэтным парадку моваў…»<ref>Litteratur der Grammatiken, Lexika und Wörtersammlungen aller Sprachen der Erde. — Berlin, 1815. S. 132.</ref> (1815 год) сьцьвярджаў, што будучы сястрой [[Латыская мова|латыскай мовы]], з пункту гледжаньня лексыкі і граматыкі «літоўская» мова была пераважна славянскай, у іншых дачыненьнях — германскай; «літоўская» мова мела свае адгалінаваньні ў Жамойці і на поўдні Вялікага Княства Літоўскага. Апошняе сьцьверджаньне дазваляе меркаваць, што тут таксама пад «літоўскай» мовай часткова разумелася беларуская<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 100.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ewangelie polskie y litewskie, 1647.jpg|107|Ewangelje polskie i żmudzkie (1858).jpg|107|«Эвангельле польскае і літоўскае» (1647 г.), перавыдадзенае ў 1858 г. як «Эвангельле польскае і жамойцкае»}} У пачатку XIX ст. працэс паступовага атаясамліваньня жамойцкай мовы зь «літоўскай» працягнуўся{{Заўвага|Гэта выявілася ў выданьні кніг з пазначэньнем у назовах «летувіскай мовы»: «''Naujas Istatimas Jezaus Christaus Wieszpaties musu / lietuwiszku leżuwiu iszgulditas par Jozapa Arnulpa kunigaykszti Giedrayti wiskupa Żiemayciu, żenklinika s. Stanislowo''» (Вільня, 1816 г.), «''Karawakas, arba Krzizius anioliszkas. Runku s. Tamosziaus isz Akwina iszpažintoia, zokana kaznadzieju, latiniszkay iszraszitas, ira baznicioy kunigu Daminikonu mieste Anagnios … Tas pats krizius czieši missyu szwętu, lietuviszkay iszgulditas''» (Вільня, 1817 г.), «''Kielas kruwinas karalaus sopulu Jezusa Chrystusa brangu krauiu iszkłotas o eynantiems ant scieśliwos wiecznastes zmoniems kieleywems troksztantiems zinoty taiemnicios niewinnos mukos Wieszpaties Pona musu paroditas / ir su pazwaliimu wiresniu isz łankiszko ant lietuwiszko lieźuwie iszgulditas''» (Вільня, 1821 г.), «''Jonas isz Swisłoczes krominikas wędrawois / lietuwiszku lieźuwiu iszgulditas kasztu yr storony par Jozapa Rupeyka kanaunika Płocka, klebona Szaduwos, źenklinika s. Onos''» (Вільня, 1823 г.), «''Surinkimas dasekimu par mokintus źmonias, senowias amźiose tikray daritu apey bytes / o par kunigo Kluko kanauniko Kruszwickojo metuose 1780 Warszuwoje lenkiszkay yszdrukawotas, yr diel lenku yszdotas; o dabar pirmo siki ant leźuwio letuwiszkay-zemaytiszko, par kunigo Cypriono Juzapo Niezabitawski kanauninko Minskojo, prabaszcziu Welonos pargulditas yr metuose 1823 ing drukarnia diel yszspaudimo, ant kningu raszto, podatas''» (Вільня, 1823 г.)}}, чаму спрыяла ў тым ліку ўлучэньне ўладамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] ўсёй тэрыторыі Жамойці (разам з гістарычна адасобленым ад [[Літва старажытная|уласна Літвы]] колішнім [[Жамойцкае староства|Жамойцкім староствам]]) у склад [[Літоўская губэрня|Літоўскай]], з 1801 году [[Віленская губэрня|Літоўска-Віленскай губэрні]]. У 1808 годзе народжаны ў [[Вількамірскі павет|Вількамірскім павеце]] былы езуіт [[Францішак Ксавэры Богуш]] надрукаваў у [[Варшава|Варшаве]] кнігу «Аб пачатку народу і мовы літоўскай» ({{мова-pl|«O początkach narodu i języka litewskiego»|скарочана}}), дзе атаясаміў [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] з [[Прускія летувісы|прускімі летувісамі]] (з спасылкамі на выдадзеныя ў [[Малая Летува|Малой Летуве]] кнігі)<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 4, 12, 64, 94, 146.</ref>, а таксама заявіў, што «''літоўская мова адрозьніваецца ад славянскай''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 96.</ref> і двойчы паўтарыў, што «''жамойцкая мова дакладна такая ж самая, як літоўская, часам адрозьніваецца вымаўленьнем, але гэтая розьніца меншая, чым паміж вялікапалякам і мазурам''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 58—59, 106.</ref>, а далей фактычна засьведчыў уласнае даволі кепскае веданьне летувіскай мовы (на што зьвярнулі ўвагу яшчэ ў 1875 годзе<ref>Karłowicz J. O języku litewskim // Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filologicznego Akademii Umiejętności. T. II. — Kraków, 1875. S. 144—145.</ref>), заявіўшы, што «''Жамойць называе сябе źiemaiten… <…> ліцьвіны… назвалі гэты край źiemaitis''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 59—60.</ref>. Апроч таго, Богуш заклікаў зрабіць летувіскую мову мовай высокай культуры, што неўзабаве знайшло падтрымку ў студэнта [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], народжанага на Жамойці селяніна [[Сыманас Даўкантас|Сыманаса Даўкантаса]], які ў 1822 годзе выдаў кнігу «Дзеяньні старажытных летувісаў і жамойтаў» («''Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių''»), а па публікацыі ў 1830 годзе ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а ад 1420 году, што вярнула зь нябыту назву [[Аўкштота]] і дазволіла атаясаміць жамойтаў зь ліцьвінамі, новая праца Даўкантаса (1845 год) атрымала назву «Звычаі старажытных летувісаў — горнікаў і жамойтаў» («''Budą senowęs lёtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū''», сучаснае летувіскае «''Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių''»), дзе наватворам «kalnienū» пазначаліся вылучаныя пазьней з усходніх жамойтаў [[Аўкштайты|аўкштайты]] — «уласныя літоўцы». Лінгвістычны падзел на «аўкштайтаў» і жамойтаў Даўкантас спрабаваў сьцьвердзіць выдадзеным у 1842 годзе «Лемантаром летувіска-горнай і жамойцкай моваў» («''Abecieļa lîjtuwiû-kalnienû ir źiamajtiû kałbos''», сучаснае летувіскае «''Abėcėlė lietuvių-kalnėnų ir žemaičių kalbos''»){{Заўвага|Тым часам мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] ў 1855 годзе падзяляў летувісаў, паводле асаблівасьцяў іх мовы, на «паўночных» ([[Сьвянцянскі павет (Віленская губэрня)|Сьвянцянскі]], [[Новааляксандраўскі павет|Новааляксандраўскі]], [[Вількамірскі павет (Расейская імпэрыя)|Вількамірскі]], [[Панявескі павет (Расейская імпэрыя)|Панявескі]] і часткова [[Шавельскі павет (Расейская імпэрыя)|Шавельскі]] паветы) і «паўднёвых», адзначыўшы, што мяжа між адпаведнымі гаворкамі часткова праходзіць ракой [[Вяльля|Вяльлёй]]<ref name="Mikucki-1855-109">Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=SdohAQAAMAAJ&pg=PA109&dq=kalnienaj&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiE3un0_dn1AhXI2KQKHbkrAuwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kalnienaj&f=false С. 109].</ref>}}. [[Файл:Naujas ziamajtiszkas elementorius su katekizmoms ir ministranturu (1864).jpg|значак|«Новы жамойцкі лемантар». Вільня, 1864 г.]] Разам тым, да вылучэньня «аўкштайтаў» розныя аўтары (як летувіскія, так і іншаземныя) мелі даволі розныя погляды на «літоўскую» і жамойцкую мовы — як і на склад «літоўскіх народаў». Яшчэ ў 1824 годзе народжаны на Жамойці мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Каэтан Незабітоўскі||ru|Незабитовский, Каэтан Любич}} (з 1835 году працаваў у [[Міністэрства асьветы Расейскай імпэрыі|Міністэрстве асьветы Расейскай імпэрыі]], потым цэнзарам і начальнікам канцылярыі ў Варшаўскім цэнзурным камітэце) выдаў кнігу «Сборнік усіх відаў пісьменства на летувіскай, жамойцкай і пруска-летувіскай мовах» («''Surinkimas wysokiu rasztu Lietuwiszku, Žemaytiszku yr Prusiszkay Lietuwiszku''», сучаснае летувіскае «''Surinkimas visokių raštų lietuviškų, žemaitiškų ir prūsiškai lietuviškų''»). Тым часам у 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} у сваёй кнізе «О происхождении, языке и литературе литовских народов» крытыкаваў апублікаваны ў 1822 годзе артыкул латыскага сьвятара-дасьледніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Ватсан|Карла Ватсана|de|Karl Friedrich Watson}}, які да «латыскіх народаў» ({{мова-de|«Lettischer Volksstamm»|скарочана}}) адносіў латышоў, летувісаў і ўсіх беларусаў («крывічоў»)<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 11.</ref>. Таксама ён палемізаваў датычна назвы адпаведнай моўнай групы, сьцьвярджаючы «літоўскія мовы» і «літоўскія народы» замест прынятых у той час «латыскія мовы» і «латыскія народы»<ref>Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 32—36.</ref>, ужываючы, разам з тым, наступныя азначэньні: «''ўласна гэтак званая літоўская гаворка''», «''уласна гэтак званая літоўская мова''», «''уласна гэтак званыя літоўцы (жамойць?)''», «''уласна гэтак званая літоўская [гаворка] (або жамойцка-літоўская)''» ({{мова-ru|«собственно так называемое литовское наречие», «собственно так называемый литовский язык», «собственно так называемые литовцы (жмудь?)», «собственно так называемое литовское [наречие] (или жмудско-литовское)»|скарочана}}<ref>Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 29, 31, 33, 49, 77.</ref>){{Заўвага|У 1824 годзе віленскі [[Kurier Litewski (1793)|Kurier Litewski]] называў мову летувіскіх кніг «жамойцка-літоўскай» («літоўска-жамойцкай») і «[[Прускія летувісы|пруска-літоўскай]]» ({{мова-pl|«...w języku Litewsko-Żmudzkim i Prusko-Litewskim... Napisane w języku Żmudzko-Litewskim przez Kajetana Niezabitowskiego Żmudzina...»|скарочана}})<ref>Kurier Litewski. Nr. 49, 1824. [https://books.google.by/books?id=qkZJAAAAcAAJ&pg=RA8-PT6&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwick8Hn7-H0AhXESPEDHVluBb84ChDoAXoECAkQAg#v=onepage&q&f=false S. 4].</ref>; а яшчэ ў 1860 годзе «Encyklopedyja Powszechna» азначала дзьве першыя бібліі на летувіскай мове як «літоўска-прускую» ([[Ёнас Брэткунас]], [[Калінінград|Кёнігзбэрг]], 1590 год) і «жамойцкую» ([[Багуслаў Самуэль Хілінскі]], [[Лёндан]], 1660 год)<ref>Encyklopedyja powszechna. T. 3. — Warszawa, 1860. [https://books.google.by/books?id=XMhLAQAAIAAJ&pg=PA428&dq=biblija+zmudzka&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiOo7Xy2uX1AhVnSfEDHXUCDCQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=biblija%20zmudzka&f=false S. 428].</ref>}}. Аднак у 1829 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1830 годзе) расейскі пісьменьнік і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Палявы||ru|Полевой, Николай Алексеевич}} зазначаў: «''Няма сумневу прылічваць сюды [да латыскіх народаў] крывічоў (цяперашніх літвіна-русаў і беларусаў)''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Нет сомнения причислять сюда [к Латышским народам] Кривичей (нынешних Литвино-Русов и Белоруссов)»|скарочана|}}}}<ref>Полевой Н. История русского народа. — Москва, 1829. С. 47.</ref>. Яшчэ ў 1831 годзе прафэсар гісторыі [[Парыская акадэмія|Парыскай акадэміі]] Андрыен Жары Мансі вылучаў у «літоўскай мове» чатыры падмовы: «літоўскую» (уласна) каля [[Вільня|Вільні]] ды іншых; «крывіцкую» каля [[Віцебск]]у, [[Смаленск]]у ды іншых; «жамойцкую»; «[[Прускія летувісы|пруска-літоўскую]]» каля [[Тыльзыт]]у ды іншых<ref>Жарри Манси А. История древних и новых литератур, наук и изящных искусств. — Москва, 1832. С. 46.</ref>{{Заўвага|Аналягічныя зьвесткі падаваліся ў італьянскіх навукова-літаратурных часопісах «Antologia» (1828 год; з удакладненьнем, што на ўласна літоўскім дыялекце літоўскай мовы гавораць у Вільні, Горадні ды іншых, на жамойцкім — у Жамойці, на крывіцкім — у Віцебску, Смаленску ды іншых, на пруска-літоўскім — у Тыльзыце, Лабяве, Рагніце, Мэмэлі ды іншых)<ref>Antologia: giornale di scienze, lettere e arti. T. 31. — Firenze, 1828. [https://books.google.by/books?id=v-pFAAAAcAAJ&pg=RA1-PA51&dq=I+principali+dialetti+di+questa+lingua+sono+in+lituania+proprio+,+il+qual+si+parla+a+Wilna+,+Grodno+ec&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJusTs0YH9AhUghf0HHQhRCB8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=I%20principali%20dialetti%20di%20questa%20lingua%20sono%20in%20lituania%20proprio%20%2C%20il%20qual%20si%20parla%20a%20Wilna%20%2C%20Grodno%20ec&f=false P. 51].</ref> і «Il Liceo» (1843 год; з удакладненьнем, што на ўласна літоўскім дыялекце літоўскай мовы гавораць у [[Віленская губэрня|Віленскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] губэрнях, а на крывіцкім — у [[Віцебская губэрня|Віцебскай]] і [[Смаленская губэрня|Смаленскай]] губэрнях)<ref>Il Liceo: giornale di scienze e di letteratura. Nr. 40. — Torino, 1843. [https://books.google.by/books?id=ox4QAAAAYAAJ&pg=PA319&dq=lituanico+proprio,+parlato&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjQi-LyzoH9AhXsnf0HHSLzDSEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=lituanico%20proprio%2C%20parlato&f=false P. 519].</ref>}}. Падобныя зьвесткі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Х’ю Мюрэй||en|Hugh Murray (geographer)}} зьмясьціў у сваёй «An Encyclopaedia of Geography», выдадзенай у 1834 годзе (перавыдавалася ў 1839 годзе, а таксама ў 1861 годзе пад назвай «The Encyclopedia of All Nations»<ref>Murray H. The Encyclopedia of All Nations. Vol. 1. — New York, 1861. [https://books.google.by/books?id=yJERZqUGwpMC&pg=PA307&dq=murray+Kriwitsh&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqj5vBivb1AhVthP0HHQavDBgQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=murray%20Kriwitsh&f=false P. 307].</ref>), вылучаючы ў «літоўскай мове» дыялекты «сапраўдны літоўскі», «жамойцкі», «крывіцкі» і «пруска-літоўскі»<ref>Murray H. An Encyclopaedia of Geography. — London, 1834. [https://books.google.by/books?id=-vlCAAAAcAAJ&pg=PA306&dq=murray+Kriwitsh&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqj5vBivb1AhVthP0HHQavDBgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=murray%20Kriwitsh&f=false P. 306].</ref>. А ў 1837 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1839, 1845, 1849 і 1855 гадох) расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Устралаў||ru|Устрялов, Николай Герасимович}} ужываў да мовы летувісаў назву «латыская гаворка» ({{мова-ru|«...в воеводствах Виленском и Трокском удержалось Латышское наречие»|скарочана}})<ref>Устрялов Н. Русская история. Ч. 2. — СПб., 1837. [https://books.google.by/books?id=0JpOAQAAMAAJ&pg=PA106&dq=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisx7idvcf6AhXSO-wKHR8JDlgQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C&f=false С. 106].</ref>. У 1842 годзе афіцыйны часопіс Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі зазначаў, што «''паводле меркаваньня Ватсана, які прылічвае крывічоў (літвіна-русаў і беларусаў) да народаў літоўскіх, колькасьць літоўцаў можа дасягаць 11 мільёнаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«По мнению Ватсона, причисляющего Кривичей (Литвино-Руссов и Белоруссов) к народам Литовским, число Литовцев может простираться до 11 мил.»|скарочана}}}}<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 36 (1842). С. 173.</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. S. 435</ref>){{Заўвага|Аднак сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}})}}. Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] выдаў па-польску ў Вільні граматыку летувіскай мовы пад назвай «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} = {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>, у 1848 годзе ксёндз Ян Ляховіч выдаў летувіскі лемантар пад назвай «Новая навука чытаньня пісьма жамойцкага для малых дзетак» ({{мова-lt|«Naujes moksłas skajtima raszta żemajtyszka diel mażun wajkun»|скарочана}}), а ў 1861 годзе Язэп Багдановіч склаў «жамойцка-польскі слоўнік»<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 496.</ref>. Яшчэ ў 1888 годзе польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», азначаў надрукаваны ў Кёнігзбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>. Патомны віленскі выдавец [[Адам Завадзкі]], у друкарні якога выходзілі кнігі на розных мовах, у тым ліку летувіскай, выдаў у 1858 годзе каталёг летувіскіх кніг, надрукаваных за 25 гадоў, пад назвай «Жамойцкія кнігі, выдадзеныя коштам і друкам Юзэфа Завадзкага» ({{мова-lt|«Knigas žemajtiszkas iszduotas kasztu ir spaustuwi Jozapa Zawadskia»|скарочана}}). Польскі і беларускі пісьменьнік [[Адам Плуг]] наступным спосабам ахарактарызаваў выдаваньне Адамам Завадзкім кніг па-летувіску: «''…таксама адзначу яшчэ пра адзін бок дзейнасьці Адама Завадзкага, пра які, апроч Вільні і Жамойці, мала хто ведае. Маю на ўвазе розныя выданьні на жамойцкай мове''»{{Заўвага|{{мова-pl|«…też będzie wspomnieć jeszcze o jednej stronie działalności Adama Zawadzkiego, o której poza Wilnem i Zmujdzią mało komu wiadomo. Mamy na myśli różne publikacje w języku żmujdzkim»|скарочана}}}}<ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?tbm=bks&q=kt%C3%B3rej+poza+Wilnem+i+Zmujdzi%C4%85+ma%C5%82o+komu+wiadomo+.+Mamy+na+my%C5%9Bli+r%C3%B3%C5%BCne+publikacje+w+ S. 33].</ref>. У 1846 годзе нямецкі гісторык прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрыдрых Крузэ||ru|Крузе, Фридрих Карл Герман}}, хоць ужо і пісаў, што «''літоўцы жывуць часткова ў заходніх губэрнях Расеі, дзе яны ўлучаюць жамойтаў, а часткова ў Прусіі''», і апісваў летувіскую мову як «літоўскую» (адзначаючы, аднак, што «''літоўцы называюць сваю краіну Litwa, Lätawa''»), але прытым зазначаў<ref>Kruse F. Ur-Geschichte des Esthnischen Volksstammes und der Kaiserlich-Russischen Ostseeprovinzen Liv-, Esth- und Curland überhaupt, bis zur Einführung der christlichen Religion. — Moskau, 1846. [https://books.google.by/books?id=SK1KAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=eingentlichen%20lithauer%20wilna&f=false S. 128].</ref>: {{Цытата|Сапраўдныя літоўцы жывуць у былых Віленскім і Троцкім, Наваградзкім, Берасьцейскім Літоўскім, Менскім, Полацкім, Віцебскім, Амсьціслаўскім і Смаленскім ваяводзтвах. {{арыгінал|de|«Die eigentlichen Lithauer wohnen im ehemaligen Palatinate Wilna und Troki, Nowogrodek, Brzest Litowsk, Minsk, Polozk, Witepsk, Mscislaw und Smolensk»}}| }} У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў (будучая «[[Аўкштота]]») «[[ліцьвіны|літоўцамі]]», а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль ўтварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. Жамогус альбо жмогус значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} [[Файл:Русская азбука с переводом слов и фраз на жмудский язык (1861).jpg|значак|«Расейскі лемантар зь перакладам словаў і фразаў на жамойцкую мову» ({{мова-ru|«Русская азбука с переводом слов и фраз на жмудский язык»|скарочана}}), 1861 г.]] У 1855 годзе ў «Навуковых запісках Імпэратарскай акадэміі навук» прыводзілася сьведчаньне роспыту «літоўскага селяніна» з Жамойці, які шмат езьдзіў суседнімі губэрнямі і адрозьніваўся асаблівым веданьнем моваў: на пытаньне, якімі мовамі ён валодае, апроч польскай і расейскай, той адказаў, што можа гаварыць «''па-літоўску, па-жамойцку, па-латыску, па-[[Куршы|куршаўску]] і трошачкі па-нямецку''»<ref>Ученые записки Императорской академии наук: по первому и третьему отделению. Т. 3. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=sT7hf8AbYpQC&pg=PA747&dq=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%BE%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B9+Kurszis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj_qO_O6Lr6AhWSGuwKHSG5DWMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%BE%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B9%20Kurszis&f=false С. 747].</ref>. Яшчэ ў 1802 годзе, у зьвязку з наведваньнем [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаванай]] Вільні маскоўскім гаспадаром [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандрам I]] адзначалася, што ў месьце ўжывалася «''мова польская, руская, літоўская, жамойцкая і г.д.''»{{Заўвага|Te na przyiazd do Wilna w Roku 1802. Nayiasnieyszego Imperatora Alexandra stosownie do używanego w Wilnie języka Polskiego, Ruskiego, Litewskiego, Zmudzkiego etc. tak były utożone<ref>Golański F. N. O wymowie i poezyi. — Wilno, 1808. [https://polona.pl/item-view/3dbb42ee-f2c5-4184-9af3-c2e6db3c5c6c?page=497 S. 488].</ref>.}}. У артыкуле «Народная літоўска-жамойцкая літаратура», надрукаваным у 1858 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Dziennik Literacki||pl|Dziennik Literacki}}, зазначалася, што «''насельніцтва, якое размаўляе літоўска-жамойцкай мовай, займае: 1) Ковенскую губэрню, апроч часткі Новааляксандраўскага (даўняга Браслаўскага) павету…, 2) частку Віленскай губэрні, 3) частку Прусіі да самага Караляўца, 4) частку Аўгустоўскай губэрні ўлучна з Мар’ямпалем — і 5) ёсьць некалькі вёсак у Гарадзенскай губэрні, у якіх гавораць той мовай''»<ref>Dziennik Literacki. Nr. 124, 1858. [https://books.google.by/books?id=TqCfX3hdldAC&pg=PA1008&dq=szyrwid+zmudzki&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiptMTotIb2AhVvgv0HHStRAMYQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=szyrwid%20zmudzki&f=false S. 1008].</ref>. Народжаны на [[Троцкі павет|Троччыне]] пісьменьнік і мовазнаўца Валяр’ян Тамашэвіч (1819—1861) у сваёй публікацыі ад 1860 году, прысьвечанай выданьню [[Віленскі альбом|Віленскага альбому]], азначаў пададзены ў альбоме прывітальны летувіскі верш да маскоўскага гаспадара як напісаны «''па-жмудзку''»{{Заўвага|{{мова-pl|«…po Żmudzku z Rossyjskim przekładem obok… Podpisano: po żmudzku… Żmudzkiego pieśniarża»|скарочана}}}}<ref>Tomaszewicz W. Album wileński // Przegląd Rzeczy Рolskich. Nr. 3, 1860. S. 30—31.</ref> (аналягічнае азначэньне падаў часопіс «Dziennik Literacki»<ref>Dziennik Literacki. Nr. 34, 1860. [https://books.google.by/books?id=V_PSbWCBP9AC&pg=PA272&lpg=PA272&dq=po+zmudzku+przekladem&source=bl&ots=KOXzsAlWVy&sig=ACfU3U3QIP6tzHQLWIOtcfhNfxFq5yvt-w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi36YuBwoP8AhVz_rsIHf6qCQgQ6AF6BAgYEAM#v=onepage&q&f=false S. 272].</ref>). [[Файл:Жемойтско-литовский букварь. Изданный по распоряжению господина главного начальника Cеверо-западного края (1864).jpg|значак|«Жамойцка-літоўскі буквар», выдадзены ў 1864 годзе на загад [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёва-вешальніка]]]] У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] размаўляюць па-жамойцку, а большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў — па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналася: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} [[Файл:Букварь жмудско-русский (1865).jpg|значак|Буквар жамойцка-расейскі ({{мова-ru|Букварь жмудско-русский|скарочана}}), 1865 г.]] Як прызнае сучасны летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дарыюс Сталюнас||lt|Darius Staliūnas}}, «''Хоць уласна тэрмін „літоўцы“ ўжываўся даволі часта, больш звыклымі для расейскай бюракратыі [у 1860-я гады] заставаліся іншыя паняцьці — „самагіцкае племя“, „жамойць“ або „жмудзіны“, „жамойцкі народ“, а мова — „жамоцкая“{{Заўвага|Сярод іншага, існавала „Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаюцца ў Вільні“ ({{мова-ru|«Комиссия для рассмотрения польских и жмудских книг, продаваемых в г. Вильне»|скарочана}}), утвораная ў 1865 годзе наступнікам [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёва-вешальніка]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстанцін фон Каўфман|Канстанцінам фон Каўфманам|ru|Кауфман, Константин Петрович фон}}. Таксама таго ж году пры ўправе Віленскай навучальнай акругі выйшаў з друку „Жамойцка-расейскі буквар“ ({{мова-lt|«Букварс жемайтишкай-русишкасис паращитас пагал мокима ну В. Золотова падота, ишгульдитас пар И. Кречински»|скарочана}} або {{мова-ru|«Букварь жмудско-русский, составленный но методе В. Золотова. Пер. И. Кречинского»|скарочана}})}} або „самагіцкая“{{Заўвага|Напрыклад, назва „самагіцкая мова“ ({{мова-ru|«самогитский язык»|скарочана}}) ужываецца ў афіцыйных дакумэнтах Міністэрства народнай асветы Расейскай імпэрыі ад 1803 году датычна летувіскіх выданьняў віленскіх друкарняў езуітаў ([[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]]) і базылянаў<ref>[https://www.prlib.ru/item/442849 Сборник материалов для истории просвещения в России, извлеченных из Архива Министерства народного просвещения. Т. 4. Вып. 1]. — СПб, 1902. С. 341—342.</ref>}}''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Хотя собственно термин „литовцы“ употреблялся довольно часто, более привычными для российской бюрократии оставались другие понятия — „самогитское племя“, „жмудь“ или „жмудины“, „жмудский народ“, а язык — „жмудский“ или „самогитский“»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005">Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Программа преподавания жмудского языка в Поневежской учительской семинарии (1893).jpg|107|Программа жмудско-литовского языка (1893).jpg|107|Праграмы выкладаньня летувіскай мовы ў [[Панявеж|Панявескай]] настаўніцкай сэмінарыі: {{мова-ru|«Программа преподавания жмудского языка»|скарочана}} (налева), {{мова-ru|«Программа жмудско-литовского языка»|скарочана}} (направа)}} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна летувіская Ковенская губэрня) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і [[ліцьвіны|літоўцы (ліцьвіны)]] і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў [[Расея|Расеі]]: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} {{Падвойная выява|справа|Žiamaytiszki (1879).jpg|107|Lietuwiszki (1879).jpg|107|Слоўнікі месяцаў з кніг, выдадзеных у 1879 годзе: апошняе ўласнае азначэньне жамойцкай мовы (налева) і новае яе азначэньне ўжо як летувіскай (направа)}} Пры здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] (1863—1864) 1 лютага 1864 году генэрал-губэрнатар [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёў-вешальнік]] у сваім цыркуляры дазволіў «''незалежна ад расейскай мовы навучаньне мове жамойцкай як мясцовай гаворцы, а таксама і катэхізму на гэтай мове''»{{Заўвага|{{мова-ru|«независимо от русского языка обучение языку жмудскому как местному наречию, а также и катехизису на этом языке»|скарочана}}}}, а 5 лютага 1865 году ён выдаў загад «''прапанаваць біскупу [[Мацей Казімер Валанчэўскі|Валанчэўскаму]], пад асабістым яго назіраньнем неадкладна распарадзіцца складаньнем зборніка або перакладу на жамойцкую мову пропаведзяў Бялабрэскага і Філіпецкага''»{{Заўвага|{{мова-ru|«предложить епископу Волончевскому, под личным его наблюдением немедленно распорядиться составлением сборника или перевода на жмудский язык проповедей Бялобрежского и Филипецкого»|скарочана}}}}. Акруговы інспэктар Мікалай Новікаў, які займаўся ўладкаваньнем школаў у Ковенскай губэрні, 25 жніўня 1864 году пісаў папячыцелю Віленскай навучальнай акругі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Карнілаў|Івану Карнілаву|ru|Корнилов, Иван Петрович}}: «''Гэтая сумесь гаворкі дае надзею на магчымасьць стварыць на развалінах розных гаворак расейскую і жамойцкую мовы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Эта смесь говора дает надежду на возможность создать на развалинах разных говоров русский и жмудский языки»|скарочана}}}}, а 11 верасьня таго ж году — «''Дазволю сабе ня першы раз паўтарыць, што сапраўдны стан літоўскай мовы ў Ковенскай губэрні дапускае магчымасьць і ўзнавіць яе з развалінаў, і на гэтых развалінах стварыць хоць-якую іншую мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Позволю себе не в первый раз повторить, что настоящее состояние литовского языка в Ковенской губернии допускает возможность и воссоздать его из развалин, и на этих развалинах создать какой угодно другой язык»|скарочана}}}}. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па нацыянальна-вызвольным паўстаньні 1863—1864 гадоў улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] пастанавілі падтрымаць летувіскі нацыянальны рух у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>. Яны пачалі заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў на сродкі Віленскай навучальнай акругі вялікім накладам надрукаваў «[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|Рассказы на белорусском наречии]]» (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі»{{Заўвага|Хоць супольнае жыцьцё беларусаў з «заваёўнікамі» ў гэтым творы падаецца досыць станоўча<ref name="Tokc-2006"/>}}, называючы «літвінамі» летувісаў<ref name="Tokc-2006">[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць ліцьвіны і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>, трэці твор «Великая помылка наших белорусов» заканчваецца заклікам, што «''Русскими, а не Поляками мы повинны называтца''»<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 10.</ref>, у чацьвертым творы прапагандуецца навучаньне дзяцей у расейскіх школах<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у «Словарь белорусского наречия» [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''літвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Літвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб, 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца «''Кузьма и Дземьян два лицвины, принешли горшочек боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб, 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб, 1870. С. 290.</ref>. 7 лютага 1869 году літоўскі архіяпіскап {{Артыкул у іншым разьдзеле|Макары (Булгакаў)||ru|Макарий (Булгаков)}} пісаў да обэр-пракурора [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] «''Адны мы, расейцы, мусім клапаціцца не пра тое, каб абмаскаліць літоўцаў, а пра тое, каб захаваць і распрацоўваць іх мову, даць ім граматыку і слоўнік іх мовы і праз тое спрыяць падтрыманьню іх нацыянальнасьці…''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Одни мы, русские, должны заботиться не о том, чтобы обрусить литовцев, а о том, чтобы сохранить и разрабатывать их язык, дать им грамматику и словарь их языка и чрез то содействовать поддержанию их национальности…»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005"/>. [[Файл:Littauischen Sprachgebiets (1876).jpg|значак|Мапа абшару з часткова летувіскамоўным насельніцтвам, большая частка якога азначаецца [[Жамойць|Жамойцю]] ({{мова-de|Samogitien|скарочана}}). Аўтар — прафэсар [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрыдрых Куршат||en|Friedrich Kurschat}}, 1876 г.]] У 218-м томе (1881 год) афіцыйнага часопіса Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі зазначалася<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 218 (1881). [https://books.google.by/books?id=-BkFAAAAYAAJ&pg=RA3-PA299&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0r-DJicLzAhWdQvEDHUzGBMI4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 299].</ref>: {{Цытата|Зрэшты, варта заўважыць, што назвы «Жмудзіны» і «Літвіны» (Літоўцы) у лінгвістычна-этнаграфічным сэнсе далёка не супадаюць зь іх гістарычным значэньнем і зь іх папулярным ужываньнем у цяперашні час. Шмат хто называе «Жмудзінамі» ўсіх сапраўдных Літоўцаў, у супрацьлегласьць «Літвінаў», гэта значыць людзям не літоўскага, але славянскага этнаграфічнага паходжаньня, якія жывуць у Літве, альбо ў супрацьлегласьць «літвінаў» як наогул жыхарам гістарычнай Літвы без адрозьненьня іх паходжаньня. Пры такім поглядзе замест назвы «літоўская мова» ўжываюць «жамойцкая мова». {{арыгінал|ru|Впрочем, следует заметить, что названия «Жмудины» и «Литвины» (Литовцы) в лингвистико-этнографическом смысле далеко не совпадают с их историческим значением и с их популярным употреблением в настоящее время. Многие называют «Жмудинами» всех настоящих Литовцев, в противоположность «Литвинам», то есть людям не литовского, но славянского этнографического происхождения, живущим в Литве, или же в противоположность «Литвинам» как вообще жителям исторической Литвы без различия их происхождения. При таком взгляде вместо названия «литовский язык» употребляют «язык жмудский».}} | }} [[Файл:Мяжа перавагі летувіскай мовы на Віленшчыне (1908).jpg|значак|Мяжа перавагі летувіскай мовы ([[Вільня]] і [[Трокі]] з ваколіцамі не ўваходзяць у летувіскамоўны арэал) паводле [[Летувізацыя|жмудзінафіла («літвамана»)]] [[Міхал Піюс Ромэр|Міхала Ромэра]], 1908 г.]] У 1885 годзе ў расейскай прэсе Паўночна-Заходняга краю асьвятлялася наведваньне летувіскіх вучэльняў Ковенскай губэрні генэрал-губэрнатарам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каханаў|Іванам Каханавам|ru|Каханов, Иван Семёнович}}, калі той заахвочваў мясцовае насельніцта да летувіскай (жамойцкай) мовы, у тым ліку загадаў хлопчыку чытаць малітву «Ойча наш» па-летувіску: «''ты ліцьвін, дык навошта молісься па-польску, а не на сваёй мове?''» ({{мова-ru|«ты литвин, так зачем же молишься по-польски, а не на своем языке?»|скарочана}})<ref>Каблиц И. И. Интеллигенция и народ в общественной жизни России. — СПб., 1886. [https://books.google.by/books?id=VqkKAAAAIAAJ&pg=PP3&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8A+%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%8F+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9vc7jjo70AhXARPEDHdjOC58Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224].</ref>. Урэшце, у 1888 годзе начальнік [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіву старажытных актаў]] [[латыш]] з паходжаньня [[Іван Спрогіс]], які разам зь сям’ёй дзеля паляпшэньня сацыяльнага становішча зьмяніў [[Лютэранства|лютэранскую веру]] на [[Расейская праваслаўная царква|маскоўскую]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] (сярод іншага, гэты дзяяч спрабаваў сьцьвярджаць «расейскі» характар Вялікага Княства Літоўскага, азначаў беларускую газэту [[Наша Ніва]] як «''вядомае сэпаратысцкае выданьне, якое выдаецца за польскія грошы з мэтай убіць клін паміж беларусамі і [[расейцы|вялікарусамі]] паводле прыкладу ўкраінцаў''», беларускую мову лічыў «сапсаванай вэрсіяй» [[Расейская мова|расейскай]] і, увогуле, актыўна займаўся антыбеларускай прапагандай на карысьць «вялікай расейскай нацыі»<ref>Ціхаміраў А. Іван (Яніс) Спрогіс і беларускасць // Латыши и белорусы вместе сквозь века: сб. науч. ст. Вып. 5, 2016. С. 9—18.</ref>), зрабіў наступную заяву ў выдадзеным пры падтрымцы расейскіх ўладаў «Геаграфічным слоўніку даўняй Жамойцкай зямлі XVI стагодзьдзя»: «''У гэтым пункце лічу неабходным зрабіць заўвагу, што ўжываныя ў цяперашні час некаторымі пісьменьнікамі і навукоўцамі выразы пра мову літоўцаў „літоўская мова“, „жамойцкая мова“ як штосьці адзін ад аднаго аддаленае і ці ледзь не супрацьлеглае, ня маюць для сябе апраўданьня ў апісаных мною юрыдычных актах XVI стагодзьдзя. Існавала Жамойцкая зямля (таксама — Жамойцкае княства, Жамойць), але не існавала жамойцкай або жмудзкай мовы. Для ўсіх літоўцаў, як бы не называлася займаная імі мясцовасьць (у тым ліку на першым пляне Жамойцкая зямля), была адна мова — літоўская»<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. С. VII.</ref>{{Заўвага|Дзеля абгрунтаваньня гэтага сьцьверджаньня Іван Спрогіс прывёў пэўныя вытрымкі зь некалькіх крыніцаў (найбольшую вядомасьць атрымала датаваная 1597 годам — «''по литовску Ожолиос, а по руску Дубины''», цытаваная ў тым ліку дзеячом і прапагандыстам [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскай акупацыйнай адміністрацыі]] ў [[Беларусь|Беларусі]] — [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] — [[Ігар Марзалюк|Ігарам Марзалюком]]<ref>[[Ігар Марзалюк|Марзалюк І.]] Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі // Гістарычны альманах. Т. 9 (2003). С. 115—116.</ref>), арыгінальныя сканы якіх, нягледзячы на відавочную важнасьць для летувіскай гістарыяграфіі, дагэтуль не зьявіліся ў адкрытым доступе (у летувіскай публікацыі 1998 году, дзе цытуюцца тыя ж самыя выразы, аўтар спасылаецца не на арыгіналы дакумэнтаў у архівах, а на твор Спрогіса<ref>Garliauskas V. Lietuviškos oikonimų lytys nelietuviškuose XVI—XIX a. šaltiniuose // Lietuvių kalbotyros klausimai. Nr. 40, 1998. P. 123.</ref>)}}. Як прызнае летувіскі этноляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пятрас Кальнюс||lt|Petras Kalnius}}, у афіцыйных дакумэнтах Расейскай імпэрыі азначэньне жамойцкай мовы ў якасьці «літоўскай» ({{мова-ru|«литовский язык»|скарочана}}) — як і само паняцьце «літоўскі народ» ({{мова-ru|«литовский народ»|скарочана}}) датычна летувісаў Віленскай і Ковенскай губэрняў — пачало дамінаваць толькі ў 1890—1900-я гады<ref>Kalnius P. Žemaičių etniškumo sampratos XIX a. šaltiniuose. 2. Nuo žemaičių kultūrinio sąjūdžio iki XIX a. pab // Liaudies kultūra. 2 (131), 2010. P. 22.</ref>. Знаходжаньне часткі этнічнай Летувы (г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летувы]]») у складзе [[Прусія|Прусіі]] дазволіла да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] выдаць па-летувіску каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Тым часам багата літаратуры па-летувіску выходзіла і ў Расейскай імпэрыі: буквары, граматыкі, календары, малітоўнікі, кантычкі, катэхізмы (па паўстаньні 1863—1864 гадоў расейскія ўлады ня сталі забараняць друк па-летувіску, але змусілі перавесьці яго на [[кірыліца|кірыліцу]])<ref name="Arlou-2012-349"/>. Сярод летувіскіх аўтараў традыцыйна бытуе думка, што ў другой палове XIX стагодзьдзя за панаваньнем Расейскай імпэрыі, улады якой забаранілі беларускамоўныя адукацыйна-культурніцкую дзейнасьць і друк, нібы адбылася маштабная славянізацыя гістарычна «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]]» (летувіскіх) земляў зь пераходам тамтэйшага насельніцтва зь летувіскай мовы на беларускую, аднак пра брак нейкай масавай «беларусізацыі» летувісаў у гэты час сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў) у [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]]: 17,56% ад усяго насельніцтва на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>{{Заўвага|Панаваньне беларусаў («русінаў») у бліжнім навакольлі Вільні таксама засьведчыў у 1840 годзе [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі|Юзэф Крашэўскі]] ({{мова-pl|«Porzucamy przeto wywód zbyteczny tutaj pochodzenia Litwinów, rozróżniając tylko ze względu na język, dwa plemiona ludów około Wilna Rusinów i Litwę. Te dwie mowy graniczą z sobą w okolicach Wilna, samo miasto jednakże leży wśród Rusinów»|скарочана}}<ref>[[:wikisource:pl:Wilno (Kraszewski, 1840-1842)/Wstęp/IV|IV. Pochodzenie Litwinów.]] // Kraszewski J. I. Wilno od początków jego do roku 1750. T. 1. — Wilno, 1840.</ref>)}}. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці жыхароў Віленшчыны з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах [[Вільня|Вільні]] і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. Фармаваньне сучаснай літаратурнай летувіскай мовы адбылося ў канцы XIX ст. на базе найбольш архаічных гаворках ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] (сярэдні варыянт кніжнай летувіскай мовы XVII стагодзьдзя — гістарычная жамойцкая мова ў Вялікім Княстве Літоўскім)<ref name="Sviazynski-2005-209"/>. Тым часам яшчэ ў першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Дыянізі Пашкевіч, Людвік Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. <gallery caption="Летувіскія кнігі, мова якіх у назове азначаецца як жамойцкая (усе да здушэньня паўстаньня 1863—1864 гадоў)" widths=150 heights=150 class="center"> Historyia szwenta isz łotinyszka liźuwia pardieta ant żemaytyszka par Symona Stanewisze Żemayty (1823).jpg|(«''liźuwia... żemaytyszka''»). Вільня, 1823 г. S. Tamosziaus à Kempis zokana kanauniku regularnuju pagal rieda s. Augustina... O dabar ysz łotiniszkos ant źemaytyszkos kałbas diel nuopełna dusziu nobaźnu yszgulditas par kuniga Antona Sawicki Tyrkszluse (1828).jpg|(«''źemaytyszkos kałbas''»). Вільня, 1828 г. Kałbas dusziu su Diewu. Iszimtas isz knigu szwęta Augustyna, yr ant Źemaytyszka leźuwe iszguldytas metuose 1827 par kuniga Antona Sawicki wietyninka tuo kartu baźniczios miestele Gargźdu Źemaycziuose (1829).jpg|(«''Źemaytyszka leźuwe''»). Вільня, 1829 г. Pawinastis krykscionyszkas arba Pamoksłas trumpas apey tay ką pawinas koźnas Katalikas źynoty... isz leźuwie Lękiszka ant ziemaytyszka su nekureys pridotkays pardietas (1830).jpg|(«''leźuwie... ziemaytyszka''»), 1830 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Spasabay wedyma giera yr krykszczioniszka giwenyma par wiena kunega francuzyszkay paraszity, wo dabarcziou ant źemaytiszka leźuwy iszguldity yr antratiek padauginty par kunega Kazimiera Pryałgawski (1845).jpg|(«''źemaytiszka leźuwy''»). Вільня, 1845 г. Moksłas krykszczionyszkas dydesis... O dabar ant Źemajtyszkos kałbos par kuniga Antona Janikowicze klebona Płatelu iszgulditas (1845).jpg|(«''Źemajtyszkos kałbos''»). Вільня, 1845 г. Pasakas Phedro iszgúldę isz łotiniszkos kałbos i żamajtiszką Motiejus Szauklys (1846).jpg|(«''kałbos... żamajtiszką''»). Пецярбург, 1846 г. Knigele apej zinias draugistes nuosituriejimo... Ziamajcziu kalboj diel anu duszes ir kuna gieribes paraszita par kuniga Simforiona Mieleszka, zokonika szwenta Dominika (1846).jpg|(«''Ziamajcziu kalboj''»). Пецярбург, 1846 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Didžioji nediele dieł iszganingos naudos krikszczionu isz lenkiszkos ant żemajtiszkos kalbos iszguldita par kunega Wincenta Szurewicze żemajti (1847).jpg|(«''żemajtiszkos kalbos''»). Вільня, 1847 г. Pamokimas a'pe auginimą taboku, kóri iszraszę gudiszkaj D. Strukow o i Źiamajtiû kałbą iszgoldę Jonas Girdenis (1847).jpg|(«''Źiamajtiû kałbą''»). Пецярбург, 1847 г. Parodimas kajp apinius auginti pagał Naujujû pritirimû, kórius apskélbę teutoniszkaj B. A. Grunards o Iszgóldę i Žiamajtiû kałbą Jonas Ragaunis (1847).jpg|(«''Žiamajtiû kałbą''»). Пецярбург, 1847 г. Pamoksłą ape sodnus arba dajginus wajsingû mediû ĩszraszytą nu Joan. Herm. Zigras ĩszgoldę ĩsz teutonû kałbos i źámajtiû Anton's Źejmys (1849).jpg|(«''kałbos... źámajtiû''»). Пецярбург, 1849 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Pamôkimą kajp rinkti medĩnès siekłàs pargóldę ĩsz gudû kałbos i źámajtiû kałbą Jonas Purwys (1849).jpg|(«''źámajtiû kałbą''»). Пецярбург, 1849 г. Kiali i dangu par iwajrius szio swieta kriźelus kanakados lankiszkaj paraszitą, dabar źemajtiszkaj iszgulde kunegas Wincentas Juzumowicze (1857).jpg|(«''źemajtiszkaj''»). Вільня, 1857 г. Źenkłas wisudidziausios małones del dusziu cziszcziuj kentancziu. Isz lenkiszka raszta unt żemajtiszkos kałbos parwerstas par K.A.M. (1860).jpg|(«''żemajtiszkos kałbos''»). Вільня, 1860 г. Giwenimas żmogaus krikszczionies, arba Izsguldimas prisakimu Wieszpaties Diewa ir baźninczios szwentos źiamajtiszkaj paraszitas par kunega Wincenta Juzumowicze (1861).jpg|(«''źiamajtiszkaj''»). Вільня, 1861 г. </gallery> === Летувіская Рэспубліка === Паводле летувіскага лінгвіста [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]], ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы — у 1918 годзе<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Сучасныя летувіскія мовазнаўцы адрозьніваюць у летувіскай мове два галоўныя [[дыялект]]ы: [[аўкштайцкі дыялект|аўкштоцкі]] й [[жамойцкі дыялект|жамойцкі]], якія сваім парадкам падзяляюцца на паддыялекты. == Альфабэт == Дзеля запісу летувіскай мовы з XVI стагодзьдзя выкарыстоўваецца трохі мадыфікаваны [[лацінскі альфабэт]]. Разам з тым, у дакумэнце [[Вількамір]]скага [[Гродзкі суд|гродзкага суду]] захаваўся фрагмэнт [[Кірыліца (летувіская мова)|кірылічнага]] запісу летувіскай цытаты пасярод [[Старабеларуская мова|беларускага тэксту]]: «''Падданая вашая, да іменіча і дому вашага Ґаідамоўскага ў полю Курклеўскам… прыслухаючая, домам мешкаючая ў сяле Макілях, называемым Нацавічамі,… паxвалку на здароўе сына Дзешуковага… учыніла мовячы тымі словы: „Жыноки, ку нежыдеси илкгаи ант ся света“''»<ref name="Jablonskis-1973-291"/>. У другой палове 1860-х гадоў улады Расейскай імпэрыі спрабавалі перавесьці летувіскую мову на кірыліцу, што, аднак, вынікаў не прынесла праз супраціў з боку летувісаў. У 1901—1905 гадох праводзілася рэформа правапісу, калі таксама ўнесьлі зьмены ў альфабэт. Летувіскі [[альфабэт]] складаецца з 32 літараў. У яго аснове — [[Чэская мова|чэская]] традыцыя (дыякрытычныя знакі для пазначэньня шыпячых), [[Польская мова|польская]] традыцыя захавался ў напісаньні літараў, які раней перадавалі насавыя галосныя і цяпер служаць дзеля адрозьненьня [[Амонім|аманімуючых]] словаў і граматычных формаў<ref name="Sviazynski-2005-208"/>. {| | {| class="wikitable" ! № !! Літара !! Назва !! Гучаньне ([[Міжнародны фанэтычны альфабэт|МФА]]) |- | 1 ! A a | ''a'' | [ ɑ ] |- | 2 ! [[Ą|Ą ą]] | ''a nosinė'' | [ ɑː ] |- | 3 ! B b | ''bė'' | [ b ] |- | 4 ! C c | ''cė'' | [ t͡s ] |- | 5 ! [[Č|Č č]] | ''čė'' | [ t͡ʃ ] |- | 6 ! D d | ''dė'' | [ d ] |- | 7 ! E e | ''e'' | [ ɛ ] [ æː ] |- | 8 ! [[Ę|Ę ę]] | ''e nosinė'' | [ æː ] |- | 9 ! [[Ė|Ė ė]] | ''ė'' | [ eː ] |- | 10 ! F f | ''ef'' | [ f ] |- | 11 ! G g | ''gė'' | [ g ] |- | 12 ! H h | ''ha'' | [ ɣ ] |- | 13 ! I i | ''i trumpoji'' | [ ɪ ] |- | 14 ! Į į | ''i nosinė'' | [ iː ] |- | 15 ! Y y | ''i ilgoji'' | [ iː ] |- | 16 ! J j | ''jot'' | [ j ] |} | || |valign=top| {|class="wikitable" ! № !! Літара !! Назва !! Гучаньне ([[Міжнародны фанэтычны альфабэт|МФА]]) |- | 17 ! K k | ''ka'' | [ k ] |- | 18 !L l | ''el'' | [ ɫ ] |- | 19 ! M m | ''em'' | [ m ] |- | 20 ! N n | ''en'' | [ n ] |- | 21 ! O o | ''o'' | [ ɔ ] [ oː ] |- | 22 ! P p | ''pė'' | [ p ] |- | 23 ! R r | ''er'' | [ r ] |- | 24 ! S s | ''es'' | [ s ] |- | 25 ! [[Š|Š š]] | ''eš'' | [ ʃ ] |- | 26 ! T t | ''tė'' | [ t ] |- | 27 ! U u | ''u'' | [ ʊ ] |- | 28 ! [[Ų|Ų ų]] | ''u nosinė'' | [ uː ] |- | 29 ! [[Ū|Ū ū]] | ''u ilgoji'' | [ uː ] |- | 30 ! V v | ''vė'' | [ ʋ ] |- | 31 ! Z z | ''zė'' | [ z ] |- | 32 ! [[Ž|Ž ž]] | ''žė'' | [ ʒ ] |} |} Дзеля запісу пэўных зычных і галосных гукаў выкарыстоўваюцца камбінацыі, напрыклад, ch — х. == Граматыка == Летувіская мова захавала ад індаэўрапейскай эпохі складаную граматычную сыстэму, якая шмат у чым агульная з [[Славянскія мовы|славянскай]]<ref name="Sviazynski-2005-209"/>: 2 роды і 5 скланеньняў назоўнікаў, парны лік, 7 склонаў, у тым ліку клічны; множныя лічэбнікі, апроч колькасных, парадкавых і дробавых; ускосны лад дзеяслова, апроч абвеснага, умоўнага і загаднага, складаная сыстэма формаў дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў у залежнасьці ад часу, трываньня і стану; ужываньне дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў у ролі выказьніка, архаічныя сынтаксічныя звароты тыпу давальны самастойны ды іншае. Граматыка летувіскай мовы няпростая, але падпарадкаваная строгім правілам. Летувіская — мова з разьвітай сыстэмай [[флексія]]ў, што робіць лацінскую падобнай на яе, асабліва ў сваім фіксаваньні склонавых канчаткаў і выкарыстаньні для апісаньня [[назоўнік]]аў разьмешчаных перад ім прыметнікаў або іншых назоўнікаў, якія ставяцца ў родным склоне. Назвы склонаў назоўнікаў (''linksniai''): ''vardininkas'' ([[назоўны склон|назоўны]]), ''kilmininkas'' ([[родны склон|родны]]), ''naudininkas'' ([[давальны склон|давальны]]), ''galininkas'' ([[вінавальны склон|вінавальны]]), ''įnagininkas'' ([[творны склон|творны]]), ''vietininkas'' ([[месны склон|месны]]) i ''šauksmininkas'' ([[клічны склон|клічны]]). У летувіскай мове няма артыкляў. Існуе чатыры часы [[дзеяслоў|дзеясловаў]]: цяперашні, будучы, мінулы, радзей выкарыстоўваецца шматразовы мінулы. Летувіская мова адрозьніваецца багацьцем [[дзеепрыметнік]]аў, якіх некалькі дзясяткаў. Націск зьяўляецца рухомым і свабодным, што азначае, што можа падаць на кожны склад у выразе, а таксама зьмяняць сваю пазыцыю пры зьмене выразу. Летувіская мова вельмі цікавая для мовазнаўства, бо шмат у чым захавала некаторыя марфалягічныя асаблівасьці [[праіндаэўрапейская мова|праіндаэўрапейскай мовы]] — мовы, у выніку распаду якой быў закладзены пачатак будучаму ўтварэньню моваў [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] сям’і. == Лексыка == Базавая лексыка летувіскай мовы мае невялікую колькасьць [[запазычаньне|запазычаньняў]]. Ёсьць старыя запазычаньні (''senieji skoliniai'', ''buslas'') з моваў суседніх рэгіёнаў. Сярод іх: ''stiklas'' (шкло), ''muilas'' (мыла), ''gatvė'' ад славянскага «гатво», дарога, ''spinta'' ад нямецкага ''der Spind''. Ёсьць таксама словы лацінскага і грэцкага паходжаньня (''ciklas'', ''schema'' і г. д.). Па аднаўленьні Летувой незалежнасьці ўзмацняецца ўплыў [[Ангельская мова|ангельскай]] мовы (''hakeris'', ''singlas'' ды іншыя). Адзначаецца, што абсалютная большасьць зь мільёну словаў, запісаных у Вялікім слоўніку летувіскай мовы, нідзе не фіксуецца да XIX стагодзьдзя<ref>Виргиниюс Мисюнас, [https://geraldika.ru/article/32700?fbclid=IwAR28m-i_KnAC_5VGdQo4pIQez1zx3I6BcS0mFsqLfZBX7VunHv0VXpquyZM Витис: возникновение литовского названия Погони], geraldika.ru, 2.10.2012 г.</ref>. == Агульныя рысы зь беларускай мовай і яе гістарычны ўплыў == [[Файл:BROMA ATWERTA Ing WIECZNASTI (in Lithuanian language) by Mykolas Olševskis, Vilnius, 1753.jpg|значак|Летувіская кніга «Broma atwerta ing wiecznastį» ({{мова-be|«Брама, адчыненая да вечнасьці»|скарочана}}, сучаснае {{мова-lt|«Vartai, atverti į amžinybę»|скарочана}}), выдадзеная ў Вільні, 1753 год]] Польская мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ніна Бароўская||pl|Nina Borowska}} адзначала: «''Бясьпярэчным довадам існаваньня хрысьціянства ў Літве да часоў Ягайлы, у кожным разе, ёсьць склад літоўскай царкоўнай тэрміналёгіі. Гэта было хрысьціянства ўсходняга абраду з славянска-рускай царкоўнай тэрміналёгіяй. Хрост Літвы, учынены Ягайлам, трэба разумець, відаць, гэтак, што ён замяніў усходні, праваслаўны абрад, што існаваў дагэтуль пры княскіх дварох, сярод некаторай часткі паноў, рыцарства і мяшчанства — каталіцкім…''»<ref>Borowska N. Wpływy słowiańskie na litewską terminologię kościelną na podstawie Dictionarum Szyrwida. // Studia z filologii polskiej i słowiańskiej. T. II. — Warszawa, 1957. S. 364—365.</ref>. Мовазнаўца [[Альфрэд Зэн]] пісаў: «''Польскія місіянэры, якія прыйшлі да літоўцаў, знайшлі ў іх ужо гатовую царкоўную тэрміналёгію, якую яны прынялі бязь зьменаў. Гэтая тэрміналёгія была беларускага паходжаньня. Літоўцы ўзялі яе ад беларускіх місіянэраў, значыць, ад праваслаўных. Гэтая праваслаўная місія, відаць, была пасьпяховай. Яна была такой пасьпяховай, што частка гэтай беларускай тэрміналёгіі захавалася аж да дваццатага стагодзьдзя''»<ref>Зинкявичус З. К истории литовских личных имѐн восточнославянского происхождения // Балто-славянские этноязыковые контакты. — Москва, 1980. С. 152.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 162.</ref>. Пра беларускія царкоўныя тэрміны ў жамойцкай мове пісаў яшчэ летувіскі мовазнаўца [[Казімерас Буга]]: «''Усе гэтыя хрысьціянскія тэрміны, бяз сумневу, ужо карысталіся правамі грамадзянства да 1386 году; інакш на месцы рускіх тэрмінаў мы мелі б польскія<ref name="Zinkiavicus-1980-151-152">Зинкявичус З. К истории литовских личных имѐн восточнославянского происхождения // Балто-славянские этноязыковые контакты. — Москва, 1980. С. 151—152.</ref>. <…> У сваёй мове мы маем багата паказьнікаў на тое, хто былі першыя пашыральнікі хрысьціянскае рэлігіі ў Літве <…>. Моўныя зьявы прымусілі мяне прызнаць, што для літоўцаў хрысьціянства не было чыста чужым яшчэ да хросту Ягайлы. Назвы хрысьціянскіх паняцьцяў паказваюць, што літоўцы навучаліся веры ад усходу, уласна, ад беларусаў. Пра тое, што беларусы былі настаўнікамі рэлігіі, сьведчаць наступныя словы: 1) назвы дзён: nedėlia (нядзеля), utarnikas (аўторак), sereda (серада) ды інш.; 2) назвы сьвятаў: kučia (куцця), velykos (Вялікдзень), verbų nedėlia (Вербная нядзеля), blovieščios (Благавешчаньне, Блавешчаньне); 3) krikštas (хрост), kumas (кум), gavėnia (гавеньне, пост); 4) хрысьціянскія ўласныя імёны: Alena, Ulijona, Povilas, Algenia <…>. Жамойцкі дыялект захаваў для нас cirkva — вельмі старую назву беларускае царквы. Гэтае слова ёсьць найлепшым сьведкам таго, што беларусы мелі свае цэрквы на жамойцкай зямлі ў XI і першай палове XII стагодзьдзя''»<ref name="Zinkiavicus-1980-151-152"/>. Летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] на грунце свайго дасьледваньня антрапаніміі і хрысьціянскай тэрміналёгіі адзначыў: «''Відаць, хрысьціянская царква ўсходняга абраду пачала ўплываць на Літву яшчэ ў XI стагоддзі, але асабліва моцным уплыў быў ад другой паловы XII стагодзьдзя. Большасьць хрысьціянскіх (царкоўных) тэрмінаў, у тым ліку і нейкая частка ўласных імёнаў, у літоўскую мову прыйшла ад усходнеславянскіх суседзяў яшчэ да пачатку XIV стагодзьдзя''»<ref>Зинкявичус З. К истории литовских личных имѐн восточнославянского происхождения // Балто-славянские этноязыковые контакты. — Москва, 1980. С. 139.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 34—35.</ref>. Агульнавядомым ёсьць тое, што ў старой летувіскай мове значны пласт складалі словы беларускага паходжаньня<ref name="Sviazynski-2005-209"/>. Агульныя рысы паміж летувіскай і беларускай мовамі таксама былі ў [[фанэтыка|фанэтыцы]], [[Марфалёгія (мовазнаўства)|марфалёгіі]] і [[сынтаксіс]]е: паводле беларускага лінгвіста [[Уладзімер Сьвяжынскі|Ўладзімера Сьвяжынскага]] — гэта пазыцыйная мяккасьць зычных, [[ётацыя]] пры зьбегу галосных, [[клічны склон]], параўнальная ступень прыметнікаў і прыслоўяў з прыназоўнікам «за», асобная форма загаднага ладу дзеля выразу супольнага дзеяньня, дробавыя лічэбнікі, структурна-сэмантычная блізкасьць пэўных займеньнікаў, агульная [[Валентнасьць|валентавасьць]] паасобных дзеясловаў, канструкцыі тыпу «хвораму палепшала», пераважнае ўжываньне роднага склону з адмоўем, канструкцыі зь дзеясловам «мець», даслоўнае супадзеньне спалучэньняў тыпу «ставіць хату» ды іншае<ref name="Sviazynski-2005-209"/>. У XX стагодзьдзі ўлады [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] спрабавалі замяніць традыцыйныя гістарычныя беларускія назвы мясцовасьцяў, а таксама імёны людзей на адпаведныя [[Летувізацыя|запазычаньні зь летувіскае мовы]]. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Кароткая граматыка літоўскай мовы. — Менск, 2010. — {{nowrap|116 с.}} (Сэрыя «Беларускія ЭўраГраматыкі»). {{ISBN|978-985-448-091-6}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://pawet.net/ns/2020/12/%E2%84%96_12_(1475).html Замак на пяску або У лабірынце суфіксаў і канчаткаў] // [[Наша слова]]. № 12 (1475), 18 сакавіка 2020. С. 3. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Bense G. Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena. — Jena/Erlangen: Mayer Verlag GmbH, 1994. {{ISBN|3-925978-38-0}} * Jähnert K. Litauisch — Wort für Wort. — Bielefeld: REISE KNOW-HOW Verlag Peter Rump GmbH, 2003. {{ISBN|3-89416-244-9}} * Schleicher A. Handbuch der litauischen Sprache. 2 Bde. 1856/57. * Encyclopedia Lituanica. I—VI. — Boston, 1970—1978 * Remys E. Review of Modern Lithuanian Grammar. Lithuanian Research and Studies Center. — Chicago, 2003. * [[Зігмас Зінкявічус|Zinkevičius Z.]] The history of the Lithuanian language / Inst. of Lithuanian lang.; Ed. R. Bendes. — Vilnius : Mokslo ir encikl. l-kla, 1996. — 333 p. * Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. — Vilnius, 1972. * Kazlauskas J. Lietuvių kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 1968. * Križinauskas J. A. Vokiečių-lietuvių lietuvių-vokiečių kalbų žodynas. Deutsch-litauisches litauisch-deutsches Wörterbuch. — Vilnius: TEV Verlag, 2003. {{ISBN|9986-546-94-X}} * Lietuvių kalbos gramatika. T. 1—2. — Vilnius, 1965—1971. * Lietuvių kalbos žodynas. T. 1—8. — Vilnius, 1941—1970. * Zinkevičius Z. Lietuvių dialektologija. — Vilnius, 1966. * Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos dialektologija. — Vilnius, 1994. * Zinkevičius Z. Lietuviu kalbos istorija / Rec. V. Ambrazas. — T.6, Lietuviu kalba naujaisiais laikais. — Vilnius : Mokslo ir encikl. l-kla, 1994. — 394 p. * Zinkevičius, Z. Lietuviu kalbos istorija: rodykles ir bibliogr. — T.6, Lietuviu kalba naujaisiais laikais. — Vilnius : Mokslo ir encikl. l-kla, 1995. — 374 p. * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Амбразас В., Вайткявичюте В., Валяцкене А. и др. Литовский язык. — В кн.: Языки народов СССР. Т. I. — М., 1966. * Амбразас В. Некоторые следы балто-финских контактов в синтаксисе балтийских языков // Проблемы этногенеза и этнической истории балтов. — Вильнюс: Мокслас, 1985. С. 188—196. * Зинкявичюс З. Литовская диалектология. — Вильнюс: Минтис, 1966. — 542 с. * Зинкявичюс З. Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с. == Вонкавыя спасылкі == {{Interwiki|lt|летувіскай|}} * [http://www.lki.lt/ Інстытут летувіскай мовы] * [https://web.archive.org/web/20210420230752/http://www.vlkk.lt/ Дзяржаўная камісія летувіскай мовы] * [https://web.archive.org/web/20060704095657/http://vki.lrs.lt/ Дзяржаўная інспэкцыя мовы] * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г. {{Балцкія мовы}} {{МовыЭЗ}} [[Катэгорыя:Летувіская мова| ]] egd9a9vcef2heety79u8jzyjyboajrd 0 11725 2694379 2570897 2026-10-02T17:59:16Z ~2026-52994-60 100457 /* Назва */ 2694379 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Пруска Валгінова |Лацінка = Pruska Vałhinova |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Прускі Валгінова |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Камянецкі раён|Камянецкі]] |Сельсавет = [[Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Рэчыцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 18 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 23 |Шырата сэкундаў = 23 |Даўгата градусаў = 23 |Даўгата хвілінаў = 53 |Даўгата сэкундаў = 5 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пру́ска Валгіно́ва'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 177.</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Бяразовец|Бяразоўцу]]. Уваходзіць у склад [[Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Рэчыцкага сельсавету]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёну]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Альгін}} Гэлігін, Алькін, Алькен або Элкін (Heligin, Alkin<ref name="Morlet-1985-220">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 220.</ref>, Alken<ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 132.</ref>, Elkin<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Elkin#v=snippet&q=Elkin&f=false P. 299].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Heligin%2C+Helechin#v=snippet&q=Heligin%2C%20Helechin&f=false S. 730].</ref><ref name="Morlet-1985-220"/>. Іменная аснова [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Альгімонт]]; германскія імёны Halgasch, Algardus, Alcmunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16.</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 39 чалавек * 2010 год — 18 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)}} {{Камянецкі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёну]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)]] 24mu0uvv05xugizd4d6cv4ctz53rp0q 0 12724 2694534 2688540 2026-10-03T11:19:09Z ~2026-53249-89 100467 2694534 wikitext text/x-wiki {{Род |Назва = Радзівілы |Лацінка = Radziviły |Назва ў родным склоне = Радзівілаў |Назва роду на мове арыгіналу = |Герб = POL COA Radziwiłł.svg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = Герб Трубы |Дэвіз = «''Бог нам радзіць!''» |Дэвіз па-беларуску = |Краіна паходжаньня = [[Вялікае Княства Літоўскае]] |Тытул = князі |Тытулы = |Прызнаныя ў = [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] |Першы з роду = |Апошні з роду = |Адгалінаваньне роду = |Адгалінаваньні ад роду = }} '''Радзіві́лы'''{{Заўвага|У гістарычных дакумэнтах на [[Лацінская мова|лаціне]] (у адз. ліку): ''Radzivil'', ''Radziwil''; [[Польская мова|польская форма прозьвішча]]: ''Radziwiłłowie''}} — магнацкі [[род]] гербу [[Трубы (герб)|Трубы]], найбуйнейшы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Выхадцы з роду займалі найвышэйшыя дзяржаўныя адміністрацыйныя і вайсковыя пасады. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] увайшлі ў лік арыстакратыі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Прусія|Прусіі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]]<ref name="evkl503">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Радзівілы // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 503.</ref>. Род Радзівілаў быў у сваяцтве з арыстакратычнымі радзінамі [[Эўропа|Эўропы]], кіроўнымі дамамі [[Прусія|Прусіі]], [[Ангальт]]а, [[Нойнбург]]у, [[Курляндыя|Курляндыі]], [[Малдова|Малдовы]]. У наш час выхадцы з роду жывуць у [[Польшча|Польшчы]], [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і іншых краінах<ref name="evkl504">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Радзівілы // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 504.</ref>. Большасьць Радзівілаў па [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] засталася каталікамі<ref>Грыцкевич А. Радзівілы // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 216.</ref> У час перапісу 1917 году некалькі выхадцаў з роду Радзівілаў, што валодалі маёнткамі на [[Слуцкае княства|Случчыне]], назвалі сябе [[беларусы|беларусамі]] паводле нацыянальнасьці<ref name="ablamiejka">Абламейка С. [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>. Па стварэньні ўраду [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ўладальнік [[Нясьвіж|Нясьвіжу]] [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл|Альбрэхт Радзівіл]] згадзіўся прадстаўляць яго ў розных эўрапейскіх краінах<ref name="ablamiejka"/>. Яшчэ раней у 1912 годзе [[Марыя Магдалена Радзівіл|Марыя Магдалена]] з [[Завішы|Завішаў]], жонка [[Вацлаў Мікалай Радзівіл|Вацлава Мікалая Радзівіла]], публічна абвясьціла на старонках прэсы: «''Лічу сябе беларускай, паходжаньня літоўскага. Як і муж мой, за польку сябе не лічу<ref name="bahadziaz">[[Мікола Багадзяж|Багадзяж М.]] [http://knihi.com/Mikola_Bahadziaz/Ja_-_bielaruska_Maryja_Mahdalena_Radzivil.html Я — беларуска… (Марыя Магдалена Радзівіл)] // Беларуская мінуўшчына. № 1, 1996.</ref>''». == Прозьвішча == [[Файл:Radziviły. Радзівілы (1699).jpg|міні|Генэалёгія Радзівілаў, 1699 г.]] {{Асноўны артыкул|Радзівіл (імя)|Імёны ліцьвінаў}} Ратвіл або Радвіл (Ratwilius<ref>Series episcoporum ecclesiae catholicae. — Ratisbonae, 1873. [https://books.google.by/books?id=gmtoAAAAcAAJ&pg=PA618&dq=Ratwilius&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiFnLCtmuH9AhVaTKQEHag7Dt8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Ratwilius&f=false P. 618].</ref>, Radwill<ref name="Barber-1903-223">Barber H. British Family Names. — London, 1903. P. 223.</ref>) і Вілірад або Вілрад (Willirad, Wilrad) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. S. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Ratwilius#v=snippet&q=Ratwilius&f=false 1219], [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Willirad+%40Wilrad#v=snippet&q=Willirad%20%40Wilrad&f=false 1605].</ref><ref name="Barber-1903-223"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Рад|-рад- (-рат-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Ратаўт|Раталт]], [[Радавін]], [[Конрад]]; германскія імёны Ratolt, Radowin, Konrad) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *rêþs<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 193.</ref>, германскага rad- 'рада'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Віла|-віл-]] (імёны ліцьвінаў [[Вільбут]], [[Вільгейда]], [[Монтвіл|Мунтвіл]]; германскія імёны Willebut, Williheid, Muntwil) — ад гоцкага wilja 'воля'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Радзівіл азначае «рада волі»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. Адпаведнасьць імя Радзівіл германскаму імю Ratwilius сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 3, 1964. P. 162.</ref><ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (fin), le nom de Radziwill // Revue internationale d’onomastique. Nr. 4, 1964. P. 281—292.</ref>. Адпаведнасьць імя Радзівіл германскім імёнам Ratwilius і Wilrad прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38.</ref>. == Генэтыка == [[Дэзоксырыбануклійная кісьля|ДНК]]-тэст парэшткаў [[Мікалай Радзівіл «Руды»|Мікалая Радзівіла «Рудога»]] сьведчыць пра прыналежнасьць усяго роду Радзівілаў да [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа R1a|R1a1]]<ref>Radvilų tėvonija Dubingiuose. — Vilnius, 2009.</ref><ref>Maciamo Hay, [https://www.eupedia.com/europe/Haplogroup_R1a_Y-DNA.shtml Haplogroup R1a], Eupedia, студзень 2021 г.</ref>. == Паходжаньне == [[Файл:Mikałaj Radzivił Čorny, Karl V. Мікалай Радзівіл Чорны, Карл V (XVII).jpg|міні|[[Мікалай Радзівіл «Чорны»]] атрымлівае тытул князя ад імпэратара [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карла V]]]] Пра паходжаньне Радзівілаў існуе некалькі легендарных паданьняў: паводле некаторых зьвестак, род мае зьвязкі з найвышэйшым жрэцкім [[Стан (сацыяльная група)|станам]] паганскай [[Літва старажытная|Літвы]], а ягоным пачынальнікам быў [[Лізьдзейка]]. Гэтыя паданьні, а таксама характэрны канчатак слова (аднагучныя — ''Эрдзівіл'', ''Манцівіл'' і інш.) сьведчаць пра глыбокую старажытнасьць роду. У пытаньні паходжаньня Радзівілаў гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае на ўвагу на тое, як іх характарызаваў [[Сымон Будны]]. Адпаведную прадмову-прысьвячэньне ён зьмясьціў у выдадзеным у [[Нясьвіж]]ы [[Катэхізіс Сымона Буднага|Катэхізьме]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 17.</ref>: {{Цытата|Абы вашы княжацкія міласьці ня толька ў чужаземскіх языцах кахалі, але бы ся тэж… і таго здаўна слаўнага языка славянскага разьмілаваці і оным ся бавіці рачылі. Слушная бо рэч ёсьць, абы вашы княжацкія міласьці таго народу язык мілаваці рачылі, у каторам даўныя продкі і іх княжацкія міласьці панове атцы вашых княжацкіх міласьці слаўне праднейшыя пралажэнства нясуць.}} Сучасная навука лічыць заснавальнікам роду [[Радзівіл Осьцікавіч|Радзівіла Осьцікавіча]] (?—1477), сына [[Кашталяны віленскія|кашталяна віленскага]] [[Крысьцін Осьцік|Осьціка]]. Сын Радзівіла Осьцікавіча [[Мікалай Радзівіл «Стары»|Мікалай «Стары»]] (?—1509) меў 4 сыноў, ад якіх пайшлі 3 галіны роду: * ''Першая'' (старэйшая) з тытулам князёў на [[Гонядзь|Гонядзі]] (цяпер [[Польшча]]) і [[Мядзел]]і ([[Беларусь]]) пайшла ад [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая]], згасла ў 1542 годзе * ''Другая'' (фактычна малодшая), з тытулам князёў на [[Біржы|Біржах]] і [[Дубінкі|Дубінках]] ([[Летува]]) — ад [[Юры Радзівіл (гетман вялікі літоўскі)|Юрыя «Геркулеса Літоўскага»]], згасла ў 1669 годзе * ''Трэцяя'', з тытулам князёў на [[Нясьвіж]]ы ([[Беларусь]]) і [[Алыка|Алыцы]] ([[Украіна]]) — ад [[Ян Радзівіл «Барадаты»|Яна «Барадатага»]] Упершыню тытул князя [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] для ўласнай гонядзка-мядзельскай галіны атрымаў 25 лютага 1518 году [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалай]] (каля 1470—1521). Для ўсіх выхадцаў з роду імпэрскі княскі тытул 10 сьнежня 1547 году здабыў [[Мікалай Радзівіл «Чорны»|Мікалай «Чорны»]] (1515—1565). Нашчадак роду і апошні ардынат на Нясьвіжы [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл|Альбрэхт Антоні Вільгельм]] валодаў [[Палацава-замкавы комплекс у Нясьвіжы|Палацава-замкавым комплексам у Нясьвіжы]] у часы [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], а ў 1935 годзе эміграваў на Захад. У траўні 2009 ягоная дачка Альжбета Радзівіл наведала Нясьвіж<ref>{{Спасылка | аўтар = Валянціна Аксак | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 25.05.2009 | url = http://www.svaboda.org/content/article/1739401.html | загаловак = Нашчадкі Радзівілаў вандруюць па былых уладаньнях | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]] | дата = 18 ліпеня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>, дзе зрабіла наступную заяву<ref>{{Артыкул|аўтар=Глеб Лабадзенка.|загаловак=Эльжбета Радзівіл: Калі б мы жылі сёньня ў Беларусі, то размаўлялі б па-беларуску|спасылка=http://www.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=40056|выданьне=Зьвязда|тып=Газэта|год=30 ліпеня 2009|нумар=[http://www.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-07-30 140 (26498)]|старонкі=[http://www.zviazda.by/a2ttachments/40058/30lip-4.pdf 4]|issn=1990-763x}}</ref>: {{Цытата|Ведаеце, я зараз скажу вам не зусім прыемную рэч… Гэта вялікая ганьба, што вы ў Беларусі не гаворыце па‑беларуску… Я адмыслова прыслухоўваюся ўжо колькі дзён… Ведаеце, калі б нас не пагналі адсюль у 1939‑м, я сёньня размаўляла б па‑беларуску. Бо мой бацька зь нясьвіжцамі размаўляў выняткова па‑беларуску.}} == Уладаньні == Радзівілы — буйныя [[зямяне]], якія сваім эканамічным значэньнем у сярэдзіне XVI — першай палове XVIII стагодзьдзяў займалі першае месца сярод магнатаў Вялікага Княства Літоўскага. Ужо ў другой палове XVI ст. яны валодалі на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] местамі і мястэчкамі: [[Геранёны]], [[Давыд-Гарадок]], [[Клецак]], [[Койданаў]], [[Копысь]], [[Лахва]], [[Мір]], [[Нясьвіж]], [[Чарнаўчыцы]], [[Шчучын]], мноствам вёсак; на тэрыторыі сучаснай [[Украіна|Украіны]] — местам [[Алыка]]й зь дзясяткамі вёсак ([[Валынскае ваяводзтва]]); на тэрыторыі сучаснай [[Польшча|Польшчы]] — местам [[Шыдловец|Шыдлоўцам]] зь вёскамі ([[Сандамірскае ваяводзтва]]), на тэрыторым сучаснай [[Летува|Летувы]] — [[Біржы|Біржамі]], [[Дубінкі|Дубінкамі]] ([[Віленскае ваяводзтва]]), [[Кейданы|Кейданамі]] ([[Жамойць]]) і інш. Пэўны час у XV—XVI стагодзьдзях адна з галінаў роду мела маёнткі зь местамі [[Гонядзь|Гонядзю]] і [[Райгорад]]ам на [[Падляшша|Падляшшы]]. У XVII—XVIII стагодзьдзях мелі шэраг іншых маёнткаў. У 1612 годзе атрымалі [[Слуцкае княства]] зь местамі [[Слуцак|Слуцкам]] і [[Капыль|Капылём]]. Таксама валодалі маёнткамі ў [[Францыя|Францыі]] і [[Італія|Італіі]]. Апрача гэтых уласных спадчынных маёнткаў рэгулярна атрымлівалі ў пажыцьцёвае карыстаньне дзяржаўныя маёнткі ([[староства|староствы]]) разам з пасадамі старостаў: [[Ашмяны]], [[Барысаў]], [[Берасьце]], [[Крычаў]], [[Ліда]], [[Мазыр]] і інш. <gallery widths=150 heights=150 caption="Замкі і палацы"> Файл:Olyka brama zamkowa.jpg|[[Алыцкі замак|Алыка]] Файл:Lithuania Birże Radziwiłł Castle.jpg|[[Біржанскі замак|Біржы]] Файл:Berlin Palais Radziwill.JPG|[[Палац Радзівілаў (Бэрлін)|Бэрлін]] Файл:Palac Prezydencki w Warszawie 5.JPG|[[Вялікі палац Радзівілаў (Варшава)|Варшава (вялікі)]] Файл:7 Warszawa 221.jpg|[[Малы палац Радзівілаў (Варшава)|Варшава (малы)]] Файл:Lyubcha.jpg|[[Любчанскі замак|Любча]] Файл:Mir39.JPG|[[Мірскі замак|Мір]] Файл:Nesvizh Castle 2011.JPG|[[Палацава-замкавы комплекс у Нясьвіжы|Нясьвіж]] Файл:Vilnia, Zakret, Jezuicki. Вільня, Закрэт, Езуіцкі (M. Andriolli, 1855).jpg|Палац Радзівілаў у Вільні на [[Закрут (парк)|Закруце]] Файл:OskierkiPalac1.jpg|Малы палац Радзівілаў у Вільне (На Віленскае вуліцы) Файл:Radvila Palace in Vilnius.jpg|Вялікі палац Радзівілаў у Вільне (На Віленскае вуліцы) Файл:Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (P. Rossi, M. Januševič, 1835).jpg|Палац Радзівілаў у Вільні на Пушкарні Файл:Didžioji gatvė (now Pilies gatvė) in Vilnius, 1912.jpg| Палац Радзівілаў (Кардыналія) у Вільне (На Вялікае вуліцы, належыў [[Юры Радзівіл (біскуп)|кардыналу Юрыю Радзівілу]]) </gallery> У 1586 годзе браты [[Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап]], [[Альбрэхт Радзівіл|Альбрэхт]] і [[Станіслаў Радзівіл|Станіслаў]] склалі пагадненьне пра стварэньне [[Нясьвіская ардынацыя|Нясьвіскай]], [[Клецкая ардынацыя|Клецкай]] і [[Алыцкая ардынацыя|Алыцкай]] [[ардынацыя]]ў (непадзельных уласных маёнткаў, што перадаваліся ў спадчыну толькі паводле мужчынскай лініі, пазьней — толькі старэйшаму сыну). Іншыя маёнткі Радзівілаў знаходзіліся на [[аляідальнае права|аляідальным праве]] (маглі перадавацца ў спадчыну жанчынам, свабодна адчужацца). У XIX ст. утварылася [[Давыд-Гарадоцкая ардынацыя]]. Радзівілы мелі ўласныя [[Фартэцыя|фартэцыі]] з [[залога]]мі — [[Нясьвіж]], [[Біржы]], [[Кейданы]], [[Мір]], [[Любча|Любчу]] і іншыя. За часамі росквіту ў XVII стагодзьдзі Радзівілам належалі 23 замкі, 426 местаў і [[Мястэчка|мястэчак]], 2032 [[Маёнтак|маёнткі]] і звыш 10 000 вёсак у Вялікім Княстве Літоўскім і за мяжой<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Ніна Шчарбачэвіч.|загаловак=Што не падзялілі Пане Каханку і барон Мюнхгаўзэн|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131119/1384838746-shto-ne-padzyalili-pane-kahanku-i-baron-myunhgauzen|выданьне=Ігуменскі тракт|тып=|год=19 лістапада 2013|нумар=[http://zviazda.by/wp-content/uploads/2013/11/1384838298_6.pdf 38 (53)]|старонкі=|issn=}}</ref>. == Найбольш вядомыя з роду == [[Файл:Mikałaj Radzivił Stary. Мікалай Радзівіл Стары (XVII).jpg|міні|150пкс|[[Мікалай Радзівіл «Стары»|Мікалай «Стары»]]]] Сярод выхадцаў з роду Радзівілаў былі каралева і вялікая княгіня [[Барбара Радзівіл]] (1520—1551) і віленскі кардынал [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] (1556—1600), 7 канцлераў і 8 [[Гетман вялікі літоўскі|гетманаў вялікіх літоўскіх]], 3 япіскапы і 27 ваяводаў<ref name="а"/>. === Пакаленьне 1 === * [[Радзівіл Осьцікавіч]] (? — 1477) — [[Кашталяны віленскія|кашталян віленскі]], пачынальнік роду === Пакаленьне 2 === * [[Мікалай Радзівіл «Стары»|Мікалай «Стары»]] (каля 1440—1509) — [[Ваяводы віленскія|ваявода віленскі]] і [[канцлер вялікі літоўскі]]; заснаваў [[лятыфундыя|лятыфундыю]], якая забясьпечыла магутнасьць роду === Пакаленьне 3 === [[Файл:Jury Radzivił. Юры Радзівіл (XVII) (2).jpg|міні|150пкс|[[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры (кардынал)]]]] * [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалай]] (1470—1521) — [[Ваяводы віленскія|ваявода віленскі]] і [[канцлер вялікі літоўскі]]; у 1518 годзе атрымаў ад імпэратара [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Максімілян I Габсбург|Максіміляна I]] тытул князя «на [[Гонядзь|Гонядзі]] і [[Мядзел]]і». * [[Ян Радзівіл «Барадаты»|Ян «Барадаты»]] (1474—1522) — [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі літоўскі]] і [[Кашталяны троцкія|кашталян троцкі]]. * [[Войцех Радзівіл|Войцех]] (каля 1476—1519) — першы зь літоўскіх магнатаў [[Сьпіс кіраўнікоў Віленскай дыяцэзіі|біскуп віленскі]] * [[Ганна Радзівіл (княгіня мазавецкая)|Ганна]] (1476—1522) — жонка [[Конрад III Руды|Конрада III Рудога]], апошняя княгіня мазавецкая * [[Юры Радзівіл (гетман вялікі літоўскі)|Юры Радзівіл]] (1480—1541) — [[гетман польны літоўскі]]; застаўся пераможцам у 30 бітвах, за што атрымаў мянушку «''Літоўскі Геркулес''» === Пакаленьне 4 === [[Файл:Barbara Radzivił. Барбара Радзівіл (XVIII).jpg|міні|150пкс|[[Барбара Радзівіл]]янка]] * [[Мікалай Радзівіл (жамойцкі біскуп)|Мікалай]] (каля 1492—1529/1530) — [[Жамойцкія біскупы|біскуп жамойцкі]] * [[Ян Радзівіл (сын Мікалая)|Ян]] (1492—1542) — [[Старосты жамойцкія|староста генэральны жамойцкі]]; апошні мужчына з гонядзка-мядзельскай лініі роду * [[Мікалай Радзівіл «Чорны»|Мікалай «Чорны»]] (1515—1565) — намесьнік [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]]; у 1553 годзе прыняў [[кальвінізм]] і зрабіўся ягоным апантаным прыхільнікам, у 1563 уласным коштам надрукаваў у [[Берасьце|Берасьці]] Біблію * [[Мікалай Радзівіл «Руды»|Мікалай «Руды»]] (1512—1588) — [[гетман вялікі літоўскі]]; як брат [[Барбара Радзівіл|Барбары]] наблізіўся да [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], а па ягонай сьмерці быў амаль неабмежаваным кіраўніком дзяржавы * [[Барбара Радзівіл]] (1520—1551) — каралева польская і вялікая княгіня літоўская, другая жонка [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] === Пакаленьне 5 === [[Файл:Mikałaj Radzivił Sirotka. Мікалай Радзівіл Сіротка (1733-37).jpg|міні|150пкс|[[Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка»]]]] * [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштап Мікалай]] (1547—1603) — гетман вялікі літоўскі; за вайсковы талент атрымаў мянушку «''Пярун''» * [[Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап «Сіротка»]] (1549—1616) — [[Ваяводы віленскія|ваявода віленскі]], I ардынат на [[Нясьвіж]]ы (1586); мэцэнат і пісьменьнік * [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] (1556—1600) — біскуп [[Сьпіс кіраўнікоў Віленскай дыяцэзіі|віленскі]] і кракаўскі, першы каталіцкі кардынал зь Літвы; памёр у [[Рым]]е * [[Альбрэхт Радзівіл|Альбрэхт]] (1558—1592) — [[маршалак дворны літоўскі]], I ардынат на [[Клецак|Клецку]] * [[Станіслаў Радзівіл|Станіслаў]] (1559—1599) — [[маршалак вялікі літоўскі]] і [[Старосты жамойцкія|староста генэральны жамойцкі]], I ардынат на [[Алыка|Алыцы]] === Пакаленьне 6 === [[Файл:Januš Radzivił. Януш Радзівіл (B. Strobel, 1634).jpg|міні|150пкс|[[Януш Радзівіл|Януш (гетман)]]]] * [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш]] (1579—1620) — [[Кашталяны віленскія|кашталян віленскі]]; ажаніўся з [[Соф’я Слуцкая|Соф’яй Алелькавіч]], за якой атрымаў [[Слуцкае княства]] * [[Альжбета Сапега (Радзівіл)|Альжбета]] (1583—?) — жонка [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] * [[Крыштап Радзівіл|Крыштап]] (1585—1640) — [[гетман вялікі літоўскі]]; за ўласны кошт фінансаваў навучаньне літоўскіх студэнатаў-кальвіністаў ўва ўнівэрсытэтах [[Нямеччына|Нямеччыны]] * [[Ян Юры Радзівіл|Ян Юры]] (1588—1625) — [[Кашталяны троцкія|кашталян троцкі]] * [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхт Уладзіслаў]] (1589—1636) — [[Кашталяны віленскія|кашталян віленскі]], адзін з найбагацейшых магнатаў Літвы свайго часу * [[Жыгімонт Караль Радзівіл|Жыгімонт Караль]] (1591—1642) — [[Ваяводы наваградзкія|ваявода наваградзкі]]; кавалер [[Мальтыйскі ордэн|Мальтыйскага ордэна]], збудаваў касьцёлы ў [[Сталовічы|Сталовічах]], і [[Дзераўная|Дзераўной]] * [[Аляксандар Людвік Радзівіл|Аляксандар Людвік]] (1594—1654) — [[маршалак вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы полацкія|ваявода полацкі]]; збудаваў замак у [[Белая (горад)|Белай]] * [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрэхт Станіслаў]] (1595—1656) — [[канцлер вялікі літоўскі]], за актыўную палітычную дзейнасьць атрымаў мянушку «''Абаронца Правоў''»; заснаваў [[Пінскі езуіцкі калегіюм]] === Пакаленьне 7 === [[Файл:Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1677-79).jpg|міні|150пкс|[[Багуслаў Радзівіл|Багуслаў]]]] * [[Януш Радзівіл|Януш]] (1612—1655) — [[гетман вялікі літоўскі]], меў вайсковы талент; склаў [[Кейданская унія|Кейданскую унію]] з [[Швэцыя]]й * [[Багуслаў Радзівіл|Багуслаў]] (1620—1669) — [[канюшы вялікі літоўскі]], асабісты дарадца швэдзкага караля [[Карл X Густаў|Карла X Густава]] ў часе [[Паўночная вайна 1655—1660 гадоў|Паўночнай вайны 1655—1660 гадоў]]; мэцэнат, заснавальнік [[Жодзін]]а * [[Міхал Казімер Радзівіл|Міхал Казімер]] (1635—1680) — [[Ваяводы віленскія|ваявода віленскі]] і [[гетман польны літоўскі]]; перад сьмерцю ў 1679 наведаў з каралеўскай дэлегацыяй імпэратара Леапольда ў [[Вена|Вене]] і Папу [[Інакенцыюс XI|Інакенцыюса XI]] у [[Рым]]е * [[Дамінік Мікалай Радзівіл|Дамінік Мікалай]] (1648/1653—1697) — [[канцлер вялікі літоўскі]]; заснавальнік малодшай (клецкай) лініі роду === Пакаленьне 8 === [[Файл:Karal Stanisłaŭ Radzivił Panie Kachanku. Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку (1767).jpg|міні|150пкс|[[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|«Пане Каханку»]]]] * [[Станіслаў Казімер Радзівіл|Станіслаў Казімер]] (1648—1690) — маршалак вялікі літоўскі; заснаваў кляштар дамініканаў у [[Клецак|Клецку]] * [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Караль Станіслаў]] (1669—1719) — [[канцлер вялікі літоўскі]]; заснаваў базылянскі кляштар у [[Мір (Гарадзенская вобласьць)|Міры]], збудаваў касьцёл у [[Налібакі|Налібаках]] * [[Ганна Кацярына Радзівіл|Ганна Кацярына з Сангушкаў]] (1676—1746) — жонка Караля Станіслава, зь якім мела 13 дзяцей; гаспадарчая дзяячка і мэцэнатка * [[Ян Мікалай Радзівіл|Ян Мікалай]] (1681—1729) — [[Ваяводы наваградзкія|ваявода наваградзкі]]; першы з роду атрымаў [[Ордэн Белага арла]] * [[Мікалай Фаўстын Радзівіл|Мікалай Фаўстын]] (1688—1746) — [[Ваяводы наваградзкія|ваявода наваградзкі]]; збудаваў палац у [[Зьдзецел]]е * [[Барбара Радзівіл (Завіша)|Барбара з Завішаў]] (1690—1770) — жонка Мікалая Фаўстына, зь якім мела 14 дзяцей; актыўная палітычная дзяячка === Пакаленьне 9 === * [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхал Казімер «Рыбанька»]] (1702—1762) — [[гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|ваявода віленскі]]; адбудаваў [[Палацава-замкавы комплекс у Нясьвіжы|Нясьвіскі замак]], заснаваў [[Нясьвіская друкарня|друкарню]] і [[Нясьвіскі кадэцкі корпус|кадэцкі корпус]] * [[Францішка Ўршуля Радзівіл|Францішка Ўршуля зь Вішнявецкіх;]] (1705—1753) — жонка Міхала Казімера «Рыбанькі»; першая ў Вялікім Княстве Літоўскім жанчына-драматург, стваральніца самабытнага тэатра ў [[Палацава-замкавы комплекс у Нясьвіжы|Нясьвіскай рэзыдэнцыі]] * [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Крыштап]] (1713—1770) — [[пісар вялікі літоўскі]]; спрабаваў увесьці ў спэктаклі прыдворных тэатраў [[беларуская мова|беларускую мову]] * [[Геранім Флярыян Радзівіл|Геранім Флярыян]] (1715—1760) — [[харунжы вялікі літоўскі]], уладальнік г.зв. «[[Нойбурскія маёнткі|Нойбурскіх маёнткаў]]», заснаваў [[Слуцкі тэатар Радзівілаў]] * [[Юры Радзівіл (ваявода наваградзкі)|Юры]] (1721—1754) — ваявода наваградзкі === Пакаленьне 10 === * [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караль Станіслаў «Пане Каханку»]] (1734—1790) — [[Ваяводы віленскія|ваявода віленскі]]; найбольш заможны магнат Рэчы Паспалітай 2-й паловы XVIII стагодзьдзя і адзін з найбагацейшых арыстакратаў у Эўропе * [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхал Геранім]] (1744—1831) — апошні [[Ваяводы віленскія|ваявода віленскі]] * [[Мацей Радзівіл|Мацей]] (1749—1800) — апошні [[Кашталяны віленскія|кашталян віленскі]]; кампазытар і драматург * [[Геранім Вінцэнт Радзівіл|Геранім Вінцэнт]] (1759—1786) — [[падкаморы вялікі літоўскі]]; кавалер [[Ордэн Сьвятога Губэрта|Ордэна Сьвятога Губэрта]] === Пакаленьне 11 === * [[Антоні Генрых Радзівіл]] (1775—1833) — адзіны кампазытар, зь якім [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] супрацаваў як лібрэтыст; заснавальнік бэрлінскай лініі роду * [[Дамінік Геранім Радзівіл]] (1786—1813) — апошні мужчына зь нясьвіскай лініі; кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёну|Ордэна Ганаровага легіёну]] * [[Канстантын Радзівіл]] (1793—1869) — мэцэнат, адзін зь першых беларускіх фальклярыстаў === Пакаленьне 15 === * [[Марыя Магдалена Радзівіл|Марыя Магдалена з Завішаў]] (1861—1945) — жонка [[Вацлаў Мікалай Радзівіл|Вацлава Мікалая]]; дзяячка беларускага культурнага руху, мэцэнатка === Пакаленьне 17 === * [[Канстанты Радзівіл (1958)|Канстанты Радзівіл]] (1958) — польскі лекар і палітык. == Галерэя == === Мужчынскі партрэт === <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Мужчынскі партрэт" perrow="4"> Файл:Mikałaj Radzivił Amor. Мікалай Радзівіл Амор (XVII).jpg|[[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалай Радзівіл]] Файл:Mikałaj Radzivił Rudy. Мікалай Радзівіл Руды.jpg|[[Мікалай Радзівіл «Руды»]] Файл:Stanisłaŭ Radzivił Pabožny. Станіслаў Радзівіл Пабожны (XIX).jpg|[[Станіслаў Радзівіл]] Jan Uładzisłaŭ Radzivił. Ян Уладзіслаў Радзівіл (1733-37).jpg|[[Ян Уладзіслаў Радзівіл]] Файл:Kryštap Radzivił. Крыштап Радзівіл (XVII).jpg|[[Крыштап Радзівіл]] Файл:Albrecht Stanisłaŭ Radzivił. Альбрэхт Станіслаў Радзівіл 1640.jpg|[[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл]] Stanisłaŭ Radzivił. Станіслаў Радзівіл (1733-37).jpg|[[Станіслаў Радзівіл]] Файл:Stanisłaŭ Kazimier Radzivił. Станіслаў Казімер Радзівіл (1733).jpg|[[Станіслаў Казімер Радзівіл]] Michał Antoni Radzivił. Міхал Антоні Радзівіл (1733-37).jpg|[[Міхал Антоні Радзівіл]] Mikałaj Kryštap Radzivił. Мікалай Крыштап Радзівіл (1733-37).jpg|[[Мікалай Крыштап Радзівіл]] Файл:Karal Stanisłaŭ Radzivił. Караль Станіслаў Радзівіл (XVIII).jpg|[[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Караль Станіслаў Радзівіл]] Файл:Michał Kazimier Radzivił Rybańka. Міхал Казімер Радзівіл Рыбанька (XVIII).jpg|[[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»]] </gallery></center> === Жаночы партрэт === <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Жаночы партрэт" perrow="4"> Maryja Radzivił (Gonzaga). Марыя Радзівіл (Ганзага) (1733-37).jpg|Марыя Радзівіл (з Ганзагаў) Файл:Krystyna Jaŭchimija Radzivił. Крыстына Яўхімія Радзівіл (J. Schrötter, 1640-49).jpg|Крыстына Яўхімія Радзівіл Файл:Hanna Radzivił (Kettler). Ганна Радзівіл (Кетлер) (1585-86).jpg|[[Ганна Радзівіл|Ганна Радзівіл (з Кетлераў)]] Файл:Alžbieta Sofja Radzivił (Hohenzollern). Альжбета Соф’я Радзівіл (Гогенцолерн) (1613).jpg|[[Альжбета Соф’я Гагэнцолерн|Альжбета Соф’я Радзівіл (з Гагэнцолернаў)]] Файл:Maryja Radzivił (Lupu). Марыя Радзівіл (Лупу) (1733-37).jpg|Марыя Радзівіл (з Лупаў) Alžbieta Radzivił (Šydłavieckaja). Альжбета Радзівіл (Шыдлавецкая) (1733-37).jpg|Альжбета Радзівіл (з Шыдлавецкіх) Sofja Radzivił (Batory). Соф’я Радзівіл (Баторы) (1733-37).jpg|Соф’я Радзівіл (з Баторыяў) Файл:Sofja Radzivił (Rej). Соф’я Радзівіл (Рэй) (V. Klikoŭski, 1740).jpg|Соф’я Радзівіл (з Рэяў) Файл:Antanina Radzivił (Miačynskaja). Антаніна Радзівіл (Мячынская) (1750).jpg|Антаніна Радзівіл (зь Мячынскіх) Файл:Maryja Radzivił (Lubamirskaja). Марыя Радзівіл (Любамірская).jpg|Марыя Радзівіл (зь Любамірскіх) Файл:Hanna Ludvika Radzivił (Mycielskaja). Ганна Людвіка Радзівіл (Мыцельская).jpg|[[Ганна Людвіка Радзівіл|Ганна Людвіка Радзівіл (з Мыцельскіх)]] Anžalika Marta Radzivił (Miačynskaja). Анжаліка Марта Радзівіл (Мячынская) (XVIII).jpg|Анжаліка Марта Радзівіл (зь Мячынскіх) </gallery></center> == Спадчына == У 1950 годзе ў рэчышча палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] ([[Расейцы|расейскага]] [[этнацыд|этнацыду]] [[Беларусы|беларусаў]]) савецкія ўлады падаравалі Польшчы абсалютную большасьць партрэтаў (63 адзінкі) зь Нясьвіскай галерэі<ref>Кірпа С. [http://www.tio.by/newspaper/651 Скарбы Нясвіжа: гісторыя стварэння і рабавання] // Туризм и отдых. № 39 (724), 8 кастрычніка 2009 г.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-1}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка|аўтар = [[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта]]| url = http://www.nobility.by/families/titled/princes/radzivil.shtml | загаловак = Князь Радзівіл гэрбу ўласнага | выдавец = «[[Згуртаваньне Беларускай Шляхты|Згуртаваньня Беларускай Шляхты]]» | дата = 18 ліпеня 2011}} * {{Спасылка|url = http://www.radziwill.by/ |загаловак = Сайт, прысьвечаны гісторыі роду князёў Радзівілаў |дата = 18 ліпеня 2011 |мова = ru}} * {{Навіна|аўтар=[[Міхал Равуцкі]]|загаловак=Радзівілы. Тайны сям’і (частка 1)|спасылка=http://www.tvr.by/video/atn/projects/radzivili/radzivili_01.flv|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=4 сьнежня 2012|дата доступу=1 сьнежня 2013}} * {{Навіна|аўтар=Міхал Равуцкі|загаловак=Радзівілы. Тайны сям’і (частка 2)|спасылка=http://www.tvr.by/video/atn/projects/radzivili/radzivili_02.flv|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=5 сьнежня 2012|дата доступу=1 сьнежня 2013}} * {{Навіна|аўтар=Міхал Равуцкі|загаловак=Радзівілы. Тайны сям’і (частка 3)|спасылка=http://www.tvr.by/video/atn/projects/radzivili/radzivili_03.flv|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=6 сьнежня 2012|дата доступу=1 сьнежня 2013}} [[Катэгорыя:Радзівілы| ]] 65h8u81w73zixzdr1kuc42r010vv59r 0 18232 2694376 2688057 2026-10-02T17:58:07Z ~2026-52994-60 100457 /* Паходжаньне */ 2694376 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Альґін |лацінка = Algin / Alhin |арыгінал = Heligin |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Алег|Helgi]] + [[суфікс]] з {{nowrap|элемэнтам -н- (-n-)}} |варыянт = Алгін, Элькін, Аўгін, Яўгін |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Альгі́н''' (''Алгін'', ''Элькін'', ''Аўгін'', ''Яўгін'', ''Вольгін'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. Жаночае імя — '''Альгіньня'''. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Гэлігін, Алькін, Алькен або Элкін (Heligin, Alkin<ref name="Morlet-1985-220">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 220.</ref>, Alken<ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 132.</ref>, Elkin<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Elkin#v=snippet&q=Elkin&f=false P. 299].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Heligin%2C+Helechin#v=snippet&q=Heligin%2C%20Helechin&f=false S. 730].</ref><ref name="Morlet-1985-220"/>. Іменная аснова [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Альгімонт]]; германскія імёны Halgasch, Algardus, Alcmunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augino<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Augino#v=snippet&q=Augino&f=false S. 206].</ref> (Auginus, Augenus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 548.</ref>). У запісах мэтрыкі папскай сэмінарыі ў Браўнсбэргу адзначаецца ў 1584 годзе [[Швэдзкая мова|швэд]] ''Olaus Alginus''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 37.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''in Olghenany'' (24 чэрвеня 1468 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 294.</ref>; ''у [[Браслаў|Бряславли]]… земли пустовские… а Алгиновщину'' (26 кастрычніка 1514 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 257.</ref>; ''на бояриню господарскую повету Витебъского, невестъку свою, Тишковую Богдановичъ [[Войша|Воишковича]] Олгинью… тая Ольгинья… тую Ольгинью'' (5 лютага 1539 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|228к}} С. 178.</ref>; ''челядь… Дорота, Олгинина дочка'' (28 ліпеня 1542 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|230к}} P. 20.</ref>; ''Алкгинишки сеножати'' (7 верасьня 1552 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 24. — Вильна, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=--UDAAAAYAAJ&q=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8#v=snippet&q=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8&f=false С. 132].</ref>; ''шляхтичовъ — панъ Станиславъ Волгиновичъ'' (1601 год)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 8. — Вильна, 1875. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Y8xhAAAAcAAJ&q=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%BE#v=snippet&q=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%BE&f=false С. 41].</ref>; ''ab Olao Algini… fundacja X. Olawa Algina'' (1676 год — XIX ст.)<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. S. 277, 282.</ref>; ''Olginiany'' (1744 год)<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>. == Носьбіты == * Яўгін — шляхціч [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] на 1765 год<ref>Анищенко Е. К. Шляхта Гродненского повета: Список XVIII ст. — Минск, 2018.</ref> * Аляксандар Альгін (Ольгін; 1918—?) — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Стоўпцы|Стоўпцаў]]<ref>[https://partizany.by/partisans/246884/ Ольгин Александр Иванович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> Элькіны (Elkin) — літоўскі шляхецкі род<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 6. — Rzeszów, 2006. S. 118.</ref>. У 1600 годзе ўпамінаўся маёнтак Яўгіны каля [[Вялёна|Вялёны]]<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 5. ― Вильна, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FshZAAAAcAAJ&q=%D0%AF%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%8B#v=snippet&q=%D0%AF%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 263].</ref>. У акце Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася сяло Аўгінскае (Овкгинское) каля [[Пінск]]у<ref>Каталог древним актовым книгам губерний: Виленской, Гродненской, Минской и Ковенской, а также книгам некоторых судов губерний Могилевской и Смоленской, хранящимся ныне в Центральном архиве в Вильне. — Вильна, 1872. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=wMuFmMGU70sC&q=%40%D0%9E%D0%B2%D0%BA%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%40%D0%9E%D0%B2%D0%BA%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 790].</ref>. На 1904 год існавала вёска Алгінкі Карабанава Займішча ў Парэцкім павеце Смаленскай губэрні<ref>Список населенных мест Смоленской губернии. — Смоленск, 1904. С. 291.</ref>. У [[Прусія|гістарычнай Прусіі]] існуе вёска [[Эльгнова]], на [[Віленскі павет (ВКЛ)|гістарычнай Віленшчыне]] — [[Альгіняны]], на [[Берасьцейскі павет|гістарычнай Берасьцейшчыне]] — [[Пруска Валгінова]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны на -ін}} {{Імёны з асновай алг}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] nmba64yvv1djb7kpcjj2s5cy3ntrxku 0 22784 2694452 1917562 2026-10-02T21:35:49Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2694452 wikitext text/x-wiki [[Файл:Z. Vogel. Castle of Ostroh.jpg|міні|300пкс|Замак князёў Астроскіх, у цэнтры — Багаяўленская царква]] '''Багаяўленская царква ў [[Астрог (горад)|Астрозе]]''' — помнік праваслаўнага храмабудаўніцтва [[Вялікае княства Літоўскае|ВКЛ]], [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычны храм]] з [[абарончы храм|абарончымі]] рысамі. == Гісторыя == У 1521 годзе распачатае будаўніцтва мураванага храма архітэктарам меркавана з [[Кракаў|Кракава]]. == Архітэктура == У архітэктуры Астроскай Богаяўленскай царквы відавочна традыцыя старажытнарускага [[столп|чатырохстолпнага]] з трыма [[апсыда]]мі і пяцьцю вежамі-купаламі з [[шаломападобны дах|шаломападобным дахам]]. Звонку ж адразу кідаюцца ў вочы [[готыка|гатычныя]] рысы храма: вокны са [[стральчатыя вокны|стральчатым]] завяршэньнем і магутныя [[контрфорс]]ы. Царква была збудавана ў фамільным замку віленскім ваяводам і вялікім [[гетман]]ам [[Канстантын Астроскі|Канстанцінам Астроскім]]. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20081121060653/http://www.photoukraine.com/russian/photos/region/18/472 Сучасны фатаздымак храма] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Ўкраіны|Астрог]] [[Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Вялікага Княства Літоўскага|Астрог]] [[Катэгорыя:Гатычныя збудаваньні ВКЛ|Астрог]] [[Катэгорыя:Гатычныя збудаваньні Ўкраіны|Астрог]] [[Катэгорыя:Храмы Божага Яўленьня]] gmuhnepg5y2cwhvd95b2m86zik2blqb 0 23959 2694489 2659352 2026-10-03T06:24:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2694489 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Бераставіца}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Вялікая Бераставіца |Лацінка = Vialikaja Bierastavica |Статус = пасёлак гарадзкога тыпу |Назва ў родным склоне = Вялікай Бераставіцы |Назва па-расейску = |Герб = Coat of Arms of Bierastavica Vialikaja, Biełaruś.png |Сьцяг = Flag of Bierastavica Vialikaja, Biełaruś.png |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1506 |Статус з = |Магдэбурскае права = 1754 |Былая назва = Бераставіца |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] |Раён = [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 5667 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2018" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = Вялікая Бераставіца. Краявіды. 2022 (17).jpg |Апісаньне выявы = [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (Вялікая Бераставіца)|Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі]] |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 11 |Шырата сэкундаў = 44 |Даўгата градусаў = 24 |Даўгата хвілінаў = 1 |Даўгата сэкундаў = 15 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Вялі́кая Бераставі́ца''' — [[пасёлак гарадзкога тыпу|мястэчка]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Бераставічанка|Бераставічанцы]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 5667 чалавек<ref name="belstat2018" />. Знаходзіцца за 63 км ад [[Горадня|Горадні]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі Бераставіца (лінія [[Масты]] — Бераставіца); на аўтамабільнай дарозе [[Горадня]] — Бераставіца — [[Ваўкавыск]]. Вялікая Бераставіца — [[Магдэбурскае права|магдэбурскае]] [[мястэчка]] [[Гарадзенскі павет|гістарычнай Гарадзеншчыны]] (частка [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]). Да нашага часу тут захаваўся [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (Вялікая Бераставіца)|касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі]] ў стылі [[барока]], помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся [[Вялікабераставіцкая ратуша|ратуша]] і палац [[Касакоўскія|Касакоўскіх]]. == Назва == Найбольш імаверна, што [[тапонім]] Бераставіца ўтварыўся ад слова «бярост» (від [[вяз]]а) або слова «бяроста» (кара бярозы)<ref>[[Ігар Трусаў|Трусаў І.]] [http://gazeta.grodno.net/33_78/t6.htm Гарадзенскія ваколіцы]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Биржа информации. № 31 (76), 5 жніўня 1999 г.</ref>. Але не адкідаецца і магчымасьць таго, што назва паселішча зьявілася як памяншальная ад [[Берасьце|Берасьця]], тады Бераставіца — гэта маленькае Берасьце<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 27.</ref>. Часам тапонім зьвязваюць з словам «берасьцянка» (так зваліся лодкі з кары бярозы, на якіх продкі берастоўцаў хадзілі некалі паўнаводнай мясцовай рэчкаю). Таксама існуе народнае паданьне, паводле якога першымі пасяленцамі на гэтым месцы былі закаханыя Бярост і Тавіца, якім прыйшлося зьбегчы з роднага паселішча ў пошуках шчасьця. Ад іх імёнаў нібыта і ўтварылася назва новага паселішча — Бераставіца. У 2006 годзе разьбяныя скульптурныя статуі гэтых мітычных пэрсанажаў — Бяроста і Тавіцы — зьявіліся пры ўезьдзе ў Бераставіцу як даніна павагі да продкаў і да іх культуры<ref>[https://web.archive.org/web/20150613043958/http://berestovitsa.grodno-region.by/ru/region/new_3 История], [https://web.archive.org/web/20170325214845/http://berestovitsa.grodno-region.by/ Берестовицкий районный исполнительный комитет]</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Вялікай Бераставіцы}} === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Бераставіцу зьмяшчаецца ў грамаце [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] пад 1506 годам у зьвязку зь перадачай паселішча ў вечнае карыстаньне [[Аляксандар Хадкевіч|Аляксандру Хадкевічу]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалку вялікаму]], за заслугі перад Айчынай. У 1549 годзе [[Рыгор Хадкевіч]] пачаў будаваць тут рэзыдэнцыю<ref name="evkl">{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 473.</ref>. [[Файл:Bierastavickaja ratuša. Бераставіцкая ратуша (A. Kazarski, 1882).jpg|міні|Ратуша паводле здымка 1873 г.]] З XVI стагодзьдзя ў Бераставіцы існаваў касьцёл, які спалілі [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] захопнікі. На мапе [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]] (1613 год) паселішча значыцца як [[мястэчка]], у [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскім павеце]]. У 1615 годзе на месцы згарэлага драўлянага касьцёла збудавалі новы. У XVII—XVIII стагодзьдзях маёнтак знаходзіўся ў валоданьні [[Мнішкі|Мнішкаў]], [[Патоцкія|Патоцкіх]], [[Касакоўскія|Касакоўскіх]]. У 1645 годзе сярод вернікаў Бераставіцкай парафіі ўпаміналася [[старалітва]]. У XVIII стагодзьдзі пры касьцёле існавалі шпіталь і парафіяльная школа<ref name="evkl"/>. У 1754 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў Бераставіцы [[Магдэбурскае права]] і герб з выявай вавёркі ў цэнтры. Неўзабаве на Рынку збудавалі [[Вялікабераставіцкая ратуша |ратушу]]. 19 верасьня 1794 году ў бітве паміж [[паўстаньне 1794 году|паўстанцамі]] пад камандаю [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвуша Касьцюшкі]] і расейскім акупацыйным войскам ў мястэчку загінула больш за 250 абаронцаў Рэчы Паспалітай. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Bierastavica Vialikaja, Kasakoŭski. Бераставіца Вялікая, Касакоўскі (S. Kasakoŭski, 8.08.1899).jpg|значак|Палац Касакоўскіх]] У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795 год) Бераставіца апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у Гарадзенскім павеце. Жыхары мястэчка бралі актыўны ўдзел у [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньні Кастуся Каліноўскага]]<ref>[[Валеры Шаблюк|Шаблюк В.]] Вялікая Бераставіца // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 436.</ref>. На 1900 год тут працавалі дробныя прадпрыемствы. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1915 годзе Бераставіцу занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Бераставіца абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. У 1919 годзе Бераставіцу занялі польскія войскі, улетку 1920 году — бальшавікі, пазьней зноў палякі. 19 лютага 1921 году Бераставіца стала цэнтрам [[Гміна Вялікая Бераставіца|гміны]] ў [[Гарадзенскі павет (1919—1939)|Гарадзенскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводзтва (1919—1939)|Беластоцкага ваяводзтва]]. Паводле [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскай мірнай дамовы 1921 году]] мястэчка канчаткова апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. 2 лістапада 1939 году Бераставіца ўвайшла ў [[БССР]], у [[Крынкаўскі раён]]. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з чэрвеня 1941 да 17 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. 20 верасьня 1944 году Бераставіца стала цэнтрам раёну, у 1947 годзе атрымала афіцыйны статус [[Пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. 17 ліпеня 2006 году адбылося афіцыйнае зацьверджаньне гістарычнага гербу і заснаваньне сьцяга мястэчка<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30600455 Указ Президента Республики Беларсь № 455 от 17 июля 2006 г.]{{Недаступная спасылка|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> Bierastavickaja ratuša. Бераставіцкая ратуша (1919-39).jpg|[[Вялікабераставіцкая ратуша |Ратуша]] Bierastavica Vialikaja, Chadkievičaŭskaja. Бераставіца Вялікая, Хадкевічаўская (1919-39) (3).jpg|[[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (Вялікая Бераставіца)|Стары касьцёл]] Bierastavica Vialikaja, Chadkievičaŭskaja. Бераставіца Вялікая, Хадкевічаўская (1919-39).jpg|Стары касьцёл, інтэр’ер Bierastavica Vialikaja, Haradzienskaja. Бераставіца Вялікая, Гарадзенская (1912).jpg|[[Касьцёл Перамяненьня Пана (Вялікая Бераставіца)|Новы касьцёл]], 1912 г. </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Bierastavica Vialikaja, Kasakoŭski. Бераставіца Вялікая, Касакоўскі (1901-39).jpg|Палац Касакоўскіх Bierastavica Vialikaja, Rynak. Бераставіца Вялікая, Рынак (1916).jpg|Рынак, 1916 г. Bierastavica Vialikaja, Školnaja, Pračyścienskaja. Бераставіца Вялікая, Школьная, Прачысьценская (P. Vałyncevič, 1908).jpg|[[Царква Ўсьпеньня Багародзіцы (Вялікая Бераставіца)|Царква]]-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] Bierastavica Vialikaja, Kasakoŭski. Бераставіца Вялікая, Касакоўскі (S. Kasakoŭski, 20.08.1901) (3).jpg|Сядзіба </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:170 barincrement:28 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:7000 ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1850 from:0 till:1037 bar:1878 from:0 till:1694 bar:1900 from:0 till:1786 bar:1921 from:0 till:1371 bar:1969 from:0 till:2900 bar:1992 from:0 till:7000 bar:2006 from:0 till:5900 bar:2009 from:0 till:5720 bar:2018 from:0 till:5667 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1830 год — 394 муж., зь іх шляхты 6, духоўнага стану 5, мяшчанаў-юдэяў 357, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 26<ref>{{Літаратура/Мястэчкі Беларусі (2010)|к}} С. 412.</ref>; 1850 год — 1037 чал.; 1878 год — 1694 чал. (791 муж. і 803 жан.), у тым ліку 1127 юдэяў<ref>Sulimierski F. Brzostowica Wielka // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/422 422].</ref>; 1900 год — 1786 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1914 год — 2518 чал.; 1921 год — 1371 чал., зь іх 720 юдэяў, 421 каталік, 229 праваслаўных, 1 эвангеліст<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5: Województwo białostockie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924. S. 32.</ref>; 1969 год — 2,9 тыс. чал.; 1992 год — 7 тыс. чал.<ref>[[Валеры Шаблюк|Шаблюк В.]] Вялікая Бераставіца // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 435.</ref>; 1996 год — 5,8 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|4к}} С. 379.</ref> * '''XXI стагодзьдзе''': 2006 год — 5,9 тыс. чал.; 2009 год — 5720 чал. (перапіс)<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2015 год — 5587 чал.<ref name="belstat2015">[https://web.archive.org/web/20150515134329/http://belstat.gov.by/uploads/bgd_files/1427878416014868.zip Численность населения на 1 января 2015 г. и среднегодовая численность населения за 2014 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2016 год — 5545 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 5545 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 5667 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Адукацыя === У Бераставіцы працуюць сярэдняя, музычная і дзіцяча-юнацкая спартовая школы, 2 дашкольныя ўстановы. === Мэдыцына === Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе местачковая лякарня. === Культура === Дзеюць 2 бібліятэкі, дом культуры, кінатэатар. === Мас-мэдыя === У мястэчку выдаецца «Бераставіцкая газета». == Забудова == === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Цяперашняя назва''' || '''Гістарычная назва''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Дзяржынскага вуліца || '''Хадкевічаўская''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Камсамольская вуліца || '''Школьная''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Кастрычніцкая вуліца || '''Падольная''' вуліца<br>'''Дольная''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Леніна вуліца || '''Гарадзенская''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Партызанская вуліца || '''Сьвіслацкая''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Беластоцкая''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Чкалава вуліца || '''Пробашчаўская''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Чырвонаармейская вуліца || '''Ваўкавыская''' вуліца (частка)<ref>{{Спасылка | аўтар = Лушчык С. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.beresta.by/?p=7799 | загаловак = Бераставіцкія вуліцы ў даваенны час | фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://www.beresta.by Навіны Бераставіцы] | дата = 2 верасьня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref><br>'''Сьвятога Яна''' вуліца (частка) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Бяз назвы || '''Рынкавая''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Не існуе || '''Эймінаўская''' вуліца |} У 2017 годзе гістарычны Рынак, на якім стаяла [[Вялікабераставіцкая ратуша|местачковая ратуша]], стаў Ратушным пляцам<ref>[https://web.archive.org/web/20170405234016/http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0082435&p1=1&p5=0 Решение Берестовицкого районного совета депутатов от 20 февраля 2017 г. № 108 «О присвоении наименования площади городского поселка Большая Берестовица Гродненской области»]</ref>. === Мясцовасьці === Гістарычныя мясцовасьці: Падолы, Прабоства, Ракітнева, Пеляжын. === Тапаніміка === Паводле плана, у цэнтры мястэчка знаходзілася плошча прамавугольнай формы. Перыядычна на ёй праводзіліся кірмашы і святочныя фэсты, таму яна называлася Базарнай. У перыяд знаходжання ў складзе Польшчы (1920—1930-я гг.) плошча атрымала назву Рынкавая або Рынак ({{lang-pl|Plac Rynkowy}}). Побач з Базарнай плошчай быў пазначаны шэраг самастойных будынкаў. З усходняга боку вылучаецца пабудова ў форме лацінскага крыжа — Стары касцёл. У той час гэта была царква Хрыста Збавіцеля (Спаская), прыхадская, перабудаваная з касцёла і асвечаная ў 1868 годзе. Побач, праз дарогу ад царквы, цягнуліся гандлёвыя рады з лаўкамі, уладальнікамі якіх пераважна былі мясцовыя яўрэі. Хрысціянскіх крамаў існавала значна менш. У наш час на гэтым месцы знаходзяцца сучасныя пабудовы з рэстаранам «Колас» і спажывецкай крамай. З паўднёвага боку да плошчы прымыкаў прадаўгаваты будынак былой ратушы. Некалі Бераставіца карысталася магдэбургскім правам і мела ўласны орган самакіравання — магістрат, які размяшчаўся ў гэтым будынку. У сярэдзіне XIX стагоддзя царскія ўлады пазбавілі мястэчка магдэбургскага права, пасля чаго будынак быў здадзены ў арэнду. На першым паверсе адкрыліся крамы, а другі паверх засялілі яўрэйскія сем’і. Кожны гандляр меў кватэру непасрэдна над сваёй крамай. У польскі перыяд жыхары Бераставіцы называлі будынак «абэржай». Ратуша згарэла і была разабрана падчас Другой сусветнай вайны. Як відаць на плане, ад Базарнай плошчы ў розных напрамках разыходзіліся пяць асноўных вуліц мястэчка: * '''Гродзенская''' ({{lang-pl|Grodzieńska}}) — самая доўгая вуліца мястэчка. У польскі перыяд назву не змяніла, а ў савецкі час была перайменаваная ў вуліцу Леніна. Вяла на поўнач, у бок Гродна, на тракт праз Алекшыцы і Індуру. Бераставіца раней знаходзілася ў складзе Гродзенскага павета. У 1912 годзе ў канцы вуліцы, на сядзібнай зямлі Касакоўскіх, быў узведзены Новы касцёл, які пасля быў нанесены на план мястэчка. * '''Луненская''' — ішла ў напрамку мястэчка Лунна. Паводле статыстычных дадзеных, Лунна было найбліжэйшым ад Бераставіцы рачным прычалам на Нёмане, таму мясцовыя сяляне часта вазілі туды свой тавар. У часы польскай дзяржавы вуліца называлася Хадкевічоўскай ({{lang-pl|Chodkiewiczowska}}) — у гонар былых уладальнікаў мястэчка. У наш час носіць імя Фелікса Дзяржынскага. * '''Ваўкавыская''' ({{lang-pl|Wołkowyska}}) — вяла ў бок Ваўкавыска, на тракт праз Бераставічаны і Шылавічы. У польскі перыяд назву не змяніла. Толькі невялікі ўчастак ад Рынка да развілкі са Свіслацкай вуліцай (каля 200 м) называўся вуліцай Святога Яна, або Святаянскай ({{lang-pl|Świętojańska}}). На самай развілцы стаяла старажытная каплічка з фігурай Святога Яна Непамука, з якой, верагодна, і была звязана гэтая назва. У наш час Ваўкавыская вуліца называецца Чырвонаармейскай. * '''Прабашчоўская''' (рус. ''Пробощская'', польск. {{lang-pl|Proboszczowska}}) — у польскі перыяд назву не змяніла. У наш час носіць імя савецкага лётчыка Валерыя Чкалава. Гістарычная назва вуліцы, імаверна, звязаная з касцельнымі ўладаннямі — зямельнымі пляцамі і будынкамі, якія тут размяшчаліся. Вядома, што да 1939 года на гэтай вуліцы знаходзіўся дом касцельнага арганіста з памяшканнем для рэпетыцый хору. * '''Беластоцкая''' ({{lang-pl|Białostocka}}) — цягнулася ад Базарнай плошчы на захад і, мінаючы бераставіцкія могілкі, выходзіла на тракт праз Шаляпкі і Галынку ў бок Беластока. У польскі перыяд назву не змяніла. У часы савецкай улады вуліца была перайменаваная ў Савецкую і часткова змяніла свой напрамак. У некаторых архіўных дакументах XIX стагоддзя яна таксама згадваецца пад назвай Варшаўская. * '''Свіслацкая''' ({{lang-pl|Świsłocka}}) — пачыналася ад Святаянскай развілкі (перакрыжаванне з Ваўкавыскай вуліцай) і злучалася з шашой у бок Свіслачы. У польскі перыяд назву не змяніла. Менавіта з гэтай вуліцы пачыналася традыцыйнае шэсце на свята Божага Цела. У наш час носіць назву Партызанскай. * '''Дольная''' (Падольная, польск. {{lang-pl|Dolna}}) — ляжала ўпоперак Гродзенскай вуліцы, цягнулася паралельна рацэ Бераставічанцы, затым паварочвала ўправа і выходзіла да яе берага. Размяшчалася ніжэй за ўзровень гістарычнага цэнтра мястэчка, адкуль і паходзіць назва. Паводле архіўных дакументаў XIX стагоддзя, галоўнай адметнасцю вуліцы была яўрэйская малітвеная школа «Хеўра Ціелім» — адна з трох сінагог Бераставіцы. У наш час вуліца называецца Кастрычніцкай. * '''Мухаўская''' — паходжанне назвы патрабуе дадатковага вывучэння. Магчыма, яна звязаная з геаграфічным арыенцірам (ручаём або балотцам). У Бераставіцы таксама існаваў Мухаўскі завулак, які, паводле плана, упоперак перасякаў гэтую вуліцу. У наш час гэта частка вуліцы Савецкай. Мухаўская пачыналася ад царквы Святога Міколы Угодніка і заканчвалася каля могілак. У польскі перыяд была перайменаваная ў Школьную ({{lang-pl|Szkolna}}), бо тут знаходзіліся будынак гміннага праўлення і польская пачатковая школа. Сучасная назва — Камсамольская<ref>https://web.archive.org/web/20250810194348/https://www.beresta.by/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85/</ref>. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці, сацыяльна-побытавага абслугоўваньня. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Вялікае Бераставіцы |- | * Філія «Бераставіцкі масласырзавод» ААТ «[[Малочны сьвет]]» * П[[Унітарнае прадпрыемства|УП]] «Кааппрам Бераставіцкага раённага спажывецкага таварыства» |} == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === Спыніцца можна ў местачковай гасьцініцы<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. === Славутасьці === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты) * [[Касьцёл Перамяненьня Пана (Вялікая Бераставіца)|Касьцёл Перамяненьня Пана]] (1912) * [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (Вялікая Бераставіца)|Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі]] (1615) * Могілкі старыя каталіцкія, каплічкі * [[Царква Ўсьпеньня Багародзіцы (Вялікая Бераставіца)|Царква Прачыстай Багародзіцы]] (1867; [[Мураўёўкі|мураўёўка]]) * Сядзіба Касакоўскіх (XVIII ст.) === Страчаная спадчына === * [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (Вялікая Бераставіца)|Кляштар кармэлітаў]] * Палац Касакоўскіх (XIX ст.) * [[Вялікабераставіцкая ратуша|Ратуша (1760 г.)]] == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 caption="Краявіды мястэчка" class="center"> Касцёл Дабравешчання. Вялікая Бераставіца.jpg|[[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (Вялікая Бераставіца)|Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі]] Vyalikaya Berastavitsa5.JPG|Гістарычны Рынак Вялікая Бераставіца. Касцёл Перамянення Божага.jpg|[[Касьцёл Перамяненьня Пана (Вялікая Бераставіца)|Касьцёл Перамяненьня Пана]] Вялікая Бераставіца. Касцёл Праабражэння Гасподняга (03).jpg|Плябанія </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Вялікая Бераставіца. Брама.jpg|Сядзіба Касакоўскіх. Брама Вялікая Бераставіца. Царква.jpg|[[Царква Ўсьпеньня Багародзіцы (Вялікая Бераставіца)|Царква]]-[[мураўёўкі|мураўёўка]] Vyalikaya Berastavitsa2.JPG|Возера ў цэнтры мястэчка Вялікая Бераставіца. Заезны двор.jpg|Заезны двор </gallery> == Асобы == * [[Павал Валынцэвіч]] (1875—1962) — фотамастак, сьвятар * [[Восіп Кавалеўскі]] (1801—1878) — філёляг, адзін з заснавальнікаў манголазнаўства ў [[Расейская імпэрыя|Расеі]] * [[Адам Трыпус]] (1895—1965) — вайсковец і пэдагог, дзяяч [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * [[Ігар Трусаў|Трусаў І.]] [http://gazeta.grodno.net/83/T7.html Гарадзенскія ваколіцы]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Биржа информации. № 83, 23 верасьня 1999 г. * {{Літаратура/ЭГБ|2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Радзіма майго духу|berastavica-vyalikaya}} * [http://www.svaboda.org/content/Article/773379.html Да 500-годзьдзя Вялікай Бераставіцы адкрылі дрэва жыцьця], [[Радыё Свабода]], 4 верасьня 2006 г. * [https://web.archive.org/web/20110720215514/http://weather-in.by/by/grodnenskaja/1077 Прагноз надвор’я ў мяст. Вялікай Бераставіцы] {{Навігацыйная група |назоў = Вялікая Бераставіца ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Бераставіцкі раён |Гарадзенская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Гарадзеншчыны}} [[Катэгорыя:Вялікая Бераставіца| ]] 7w5yecwyc2vufklromdnue4rahzin52 0 40538 2694479 2065626 2026-10-03T01:55:45Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2694479 wikitext text/x-wiki {{Возера |Назва = Болачка |Назва ў родным склоне = Болачкі |Краіна = Беларусь |Краіны = Беларусі |Панарама = Vyaliki Boltsik Lake.JPG |Плошча = 0,28 км² |Плошча вадазбору = |Максымальная глыбіня = 28,2 м |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая даўжыня = 1,75 км |Найбольшая шырыня = |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня берагавой лініі = |Аб'ём вады = 1,2 млн м³ |Шырата_паўшар'е = паўночнае |Шырата_градусаў = 54 |Шырата_хвілінаў = 57 |Шырата_сэкундаў = 9 |Даўгата_паўшар'е = усходняе |Даўгата_градусаў = 26 |Даўгата_хвілінаў = 27 |Даўгата_сэкундаў = 31 |Назва мапы2 = Беларусі (Менская вобласьць) }} '''Болачка''', '''Вялікі Больцык''' — возера ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Возера належыць да басэйну ракі [[Страча|Страчы]]. Злучанае ручаінай з возерам [[Малы Больцык]]. У 1922—1939 гады знаходзілася на тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref>https://web.archive.org/web/20150209144244/http://igrek.amzp.pl/WIG100_P29_S43</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} С. 70 == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Балдуцкая група азёр}} [[Катэгорыя:Азёры басэйну Вяльлі]] [[Катэгорыя:Азёры Мядзельскага раёну]] d0ee5lxd1kic4a4yr41uqtvsl4y73lo 0 50861 2694450 2681300 2026-10-02T21:34:34Z SergeiSEE 38150 /* Ушанаваньне памяці */ дапаўненьне Выстава 2694450 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі}} {{Пісьменьніца |Імя = Алаіза Пашкевіч |Лацінка = Ałaiza Paškievič |Партрэт = Ałaiza Paškievič. Алаіза Пашкевіч (1912).jpg |Памер = 200пкс |Апісаньне = Алаіза Пашкевіч |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = Цётка |Гады актыўнасьці = |Кірунак = |Жанр = верш |Дэбют = зборнік «Скрыпка беларуская», 1906, вершы «Лета» і «Восень» |Значныя творы = |Прэміі = |Палічка = http://knihi.com/Ciotka/ |Сайт = }} '''Алаі́за Сьцяпа́наўна Пашке́віч''' (псэўданім: Цётка; 15 ліпеня 1876, фальварак [[Пешчын]] пад [[Ліда]]й (цяпер [[Шчучынскі раён]]) — 5 лютага 1916) — беларуская паэтка, пісьменьніца, грамадзкая дзяячка. == Біяграфія == Нарадзілася ў шляхецкай сям’і. Скончыла Віленскую прыватную сяміклясавую вучэльню В. Прозаравай. Настаўнічала ў вёсцы. У 1902—1904 вучылася на вышэйшых адукацыйных курсах П. Лесгафта ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Атрыманыя веды па мэдыцыне, гігіене, пэдагогіцы, батаніцы пасьля пасьпяхова выкарыстоўваліся Алаізай у жыцьці. У час вучобы А. Пашкевіч у Пецярбургу аформіўся і дзейнічаў студэнцкі «[[Круг беларускай народнай прасьветы і культуры]]», А. Пашкевіч была адной зь яго ўдзельнікаў. Асяродзьдзе гэтага гуртка шмат у чым вызначыла яе грамадзянскую пазыцыю — актыўная барацьба з царызмам, сацыяльнае вызваленьне працоўных, нацыянальнае вызваленьне беларусаў. Тады ж пачалася і літаратурная творчасьць А. Пашкевіч. У нелегальных выданьнях гуртка — «Каляднай пісанцы» і «Велікоднай пісанцы» — былі зьмешчаны яе вершы «Мужык не зьмяніўся», «Музыкант беларускі», «Нямаш, але будзе». Курсаў П. Лесгафта А. Пашкевіч ня скончыла, але здала экстэрнам экзамэн за поўны курс пецярбурскай Аляксандраўскай жаночай гімназіі. У 1904 А. Пашкевіч пераехала ў [[Вільня|Вільню]], дзе распачала актыўную прапагандысцкую работу, адначасова працавала фэльчаркай у Нова-Віленскай бальніцы. У 1904—1905 — дзяячка [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]. Пад пагрозай арышту была вымушана ў 1905 на нейкі час пакінуць Вільню, але хутка вярнулася і прыняла ўдзел у выпуску першай беларускай газэты «[[Наша доля]]». Потым вымушаная эміграваць, едзе ў [[Галіцыя|Галіцыю]], дзе паступае (1905) на філязофскі факультэт [[Львоўскі ўнівэрсытэт|Львоўскага ўнівэрсытэту]]. Займаецца вывучэньнем беларускага тэатра і фальклёру. Матэрыяльная незабясьпечанасьць, напружаная творчая праца абвастраюць хваробу лёгкіх. У 1908—1909 А. Пашкевіч жыве ў [[Кракаў|Кракаве]], вучыцца ў [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] (да 1911), пад чужым пашпартам наведвае Расейскую імпэрыю. У эміграцыі ўзяла шлюб зь летувіскім інжынэрам [[Сьцяпонас Кайрыс|С. Кайрысам]]. Прозьвішча мужа дазволіла ёй зноў вярнуцца ў Беларусь, дзе ў 1914 яна пачынае выдаваць у [[Менск]]у часопіс для моладзі «[[Лучынка]]». Каб паправіць здароўе, на некаторы час зноў выяжджае ў [[Фінляндыя|Фінляндыю]] і [[Швэцыя|Швэцыю]]. У 1915 А. Пашкевіч прыкладае шмат намаганьняў для арганізацыі беларускіх школаў і настаўніцкіх курсаў у Вільні, дапамагае ў стварэньні прытулкаў, як [[сястра міласэрнасьці]] даглядае хворых у тыфозным бараку. У 1916 памёр бацька, і Алаіза паехала на ягонае пахаваньне. У Лідзкім павеце лютавала эпідэмія тыфу. А. Пашкевіч засталася, каб дапамагчы хворым, але сама заразілася і памерла. Пахаваная ў Старым Двары пад Лідай. == Творчасьць == [[Файл:Ałaiza Paškievič. Алаіза Пашкевіч (1904).jpg|значак|зьлева|Алаіза Пашкевіч. 1904 г.]] Самымі раньнімі зь вядомых вершаў А. Пашкевіч (Цёткі) лічацца «[[:s:be:Лета (Ніва шуміць каласамі)|Лета]]» і «Восень», апублікаваныя ў зборніку «Скрыпка беларуская» (1906). У іх па-майстэрску перададзены асобныя моманты сялянскай працы, апісваюцца летнія ігрышчы і восеньскі кірмаш. У цэлым зборнік увасабляе адраджэнскую плынь у творчасьці Цёткі. Амаль адначасова зь ім быў надрукаваны яе другі паэтычны зборнік — «Хрэст на свабоду» (1906), які прадстаўляе рэвалюцыйна-змагарскі напрамак яе творчасьці. Уключаныя ў яго вершы «Хрэст на свабоду», «[[:s:be:Мора|Мора]]», «[[:s:be:Пад штандарам|Пад штандарам]]» — сапраўдныя шэдэўры рэвалюцыйна-агітацыйнай паэзіі. Упершыню яны былі раздрукаваны тысячамі экзэмпляраў і распаўсюджваліся сярод паднятых на рэвалюцыйнае змаганьне ў 1905. Асноўныя матывы паэзіі Цёткі — любоў да Радзімы, да прыроды, самаахвярнае служэньне народу. Рэвалюцыйная палымянасьць і тонкі лірызм, спалучэньне імпульснай лірыкі і пяшчотных вобразаў — характэрныя рысы яе лірыкі. Цётка — адна з пачынальніц беларускай прозы. Яе апавяданьні адлюстроўваюць настроі студэнцкай моладзі («Зялёнка»), цяжкі вясковы побыт («Навагодні ліст»), гаротны лёс дзяцей, замучаных нечалавечымі ўмовамі жыцьця ў капіталістычным грамадзтве («Міхаська»). Апавяданьне «Прысяга над крывавымі разорамі» таксама, як і названыя вышэй вершы, друкавалася ў якасьці пракламацыі. Пяру Цёткі належаць кніжкі і падручнікі для дзяцей («Лемантар», «Гасьцінец для малых дзяцей», «Першае чытаньне для дзетак беларусаў»), публіцыстычныя артыкулы і нарысы, дасьледаваньні па гісторыі беларускага тэатра. == Ушанаваньне памяці == У гонар Алаізы Пашкевіч пастаўлены помнікі ў [[Шчучын]]е (аўтар — скульптар Алесь Ліпень), мястэчку [[Астрына]], вёсцы [[Шастакоўцы]] й названыя вуліцы ў [[Вуліца Алаізы Пашкевіч (Менск)|Менску]], [[Маладэчна|Маладэчне]] й [[Гародня|Гародні]]. На будынку старога корпусу [[Львоўскі ўнівэрсытэт|Львоўскага ўнівэрсытэту]] ўсталяваная мэмарыяльная шыльда ў гонар Алаізы Пашкевіч. Вобраз Цёткі ўвасоблены ў літаратурных творах — вершах (у тым ліку [[Янка Купала|Янкі Купалы]]), аповесьцях і раманах («На струнах буры» і «Стану песьняй» [[Лідзія Арабей|Лідзіі Арабей]], «Крыж міласэрнасьці» [[Валянціна Коўтун|Валянціны Коўтун]]), у [[жывапіс]]е ([[Леанід Шчамялёў |Леаніда Шчамялёва]], [[Мікола Купава|Міколы Купавы]], [[Янка Раманоўскі|Янкі Раманоўскага]] і інш.). Выстава мастацкіх твораў, прысьвечаных 100-годзьдзю з дня нараджэньня Алаізы Пашкевіч (Цёткі), была адкрыта 16 ліпеня 1976 году ў памяшканьні Саюза мастакоў Беларусі. На выставе экспанавалася каля 100 твораў жывапісу, графікі, скульптуры<ref>{{Артыкул| аўтар = К. Ўладзіміраў. Фота Ул. Крука. | загаловак = І ажыў вобраз Цёткі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1976-30.pdf| мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 23 ліпеня 1976| том = | нумар = 30 (2816)| старонкі = 8 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Па раману [[Валянціна Коўтун|Валянціны Коўтун]] «Крыж міласэрнасьці» (1988—1996) кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» зьняла чатырох сэрыйны мастацкі фільм «Крыж міласэрнасьці», пра жыцьцё й творчы шлях Алаізы Пашкевіч. == Творы == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = Цётка.| загаловак = «Хрэст на свабоду», «Пад штандарам» і «Мора (Рэвалюцыя народная)». Вершы.| спасылка = | мова = | выданьне = [[Северо-Западный край (газэта, 1902)|Северо-Западный край]] | тып = газэта | год = 1905| том = | нумар = 787 | старонкі = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Hasciniec dla małych dziaciej |арыгінал = |спасылка = |адказны = pierełozyŭ z ukrainskaho jazyka na biełaruski z małymi pieremìenami |выданьне = |месца =[[Львоў|Lwów]]|выдавецтва = |год = 1906|том = |старонкі = |старонак = 16|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Ciotka. (Aloiza s Paškiewiečoŭ)|частка = |загаловак = Skrypka Biełaruskaja|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Ciotka/Skrypka_Bielaruskaja.html#5|адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Wydawiectwo [[Вацлаў Ластоўскі|W. Łastoŭskaho]] |год = 1918|том = |старонкі = |старонак = 16|сэрыя = Biełaruskaja knižnia № 5|isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Творы Цёткі (Алаізы Пашкевіч) = The Works of Tiotka (Aloizy Paśhkevitch). Зьмест: Хрэст на свабоду: зборнік 1905 г.; Скрыпка беларуская: зборнік 1905―1906 гг.; Вершы розных гадоў, 1906, 1908―1910, 1914; Проза: Прысяга над крывавымі разорамі; Навагодні ліст; Асеннія лісты; Лішняя; Зялёнка; Міхаська; Зваротлівы; Рознае: Гутаркі аб птушках; Пералётныя птушкі|арыгінал = |спасылка = |адказны = пад рэдакціяй [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]] і [[Алесь Кучар|Алеся Кучара]]; адказны рэдактар [[Віталь Вольскі]]; прадмова [[Мікалай Пятровіч|Мікалая Пятровіча]] |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = Выдавецтва Беларускай акадэміі навук|год = 1934|том = |старонкі = |старонак = 94|сэрыя = |isbn = |наклад = 1500}} * {{Кніга|аўтар =Цётка.|частка = |загаловак = Выбраныя творы. Зьмест: вершы; апавяданні: Прысяга над крывавымі разорамі; Навагодні ліст; Асеннія лісты; Зялёнка; Міхаська; Зваротлівы; Гутаркі аб птушках; Пералётныя птушкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = прадмова [[Міхась Клімковіч|Міхася Клімковіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год = 1952|том = |старонкі = |старонак = 146|сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Кніга|аўтар =Цётка.|частка = |загаловак = Выбраныя творы. Зьмест: вершы; апавяданні: Прысяга над крывавымі разорамі; Навагодні ліст; Асеннія лісты; Зялёнка; Міхаська; Зваротлівы|арыгінал = |спасылка = |адказны = прадмова [[Лідзія Арабей|Лідзіі Арабей]]; мастак [[Барыс Малкін]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1967|том = |старонкі = |старонак = 168|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар =Цётка.|частка = |загаловак = Творы. Зьмест: Скрыпка беларуская; Хрэст на свабоду; Вершы, 1903―1915; Апавяданні, нарысы; Артыкулы; Пісьмы|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Ciotka/Tvory.html#6|адказны =укладаньне, прадмова й камэнты [[Сьцяпан Александровіч|Сьцяпана Александровіча]]; мастак [[Мікола Купава]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 301|сэрыя = |isbn = |наклад = 15000}} * Першае чытаньне для дзетак беларусаў / Цётка. — Факсімільнае ўзнаўленьне выд. 1906. — Мн.: Юнацтва, 1992. — 32 с. * {{Кніга|аўтар =Цётка.|частка = |загаловак = Вершы |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладанне В. Хлебавец ; прадмова [[Алег Лойка|Алега Лойкі]]; мастак [[Мікола Купава]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1996|том = |старонкі = |старонак = 214|сэрыя = Мініяцюрныя выданьні|isbn = 5-340-00589-5|наклад = 1500 }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =Цётка.|частка = |загаловак = Выбраныя творы: Паэзія; Проза; Чытанка для дзяцей; Публіцыстыка; Лісты. Дадатак: Дакумэнты й успаміны пра Цётку|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укладаньне й прадмова [[Валянціна Коўтун|Валянціны Коўтун]]; камэнты [[Сьцяпан Александровіч|Сьцяпана Александровіча]] й [[Валянціна Коўтун|Валянціны Коўтун]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год = 2001|том = |старонкі = |старонак = 336|сэрыя = Васемнаццатая кніга сэрыі «Беларускі кнігазбор»|isbn = 985-6638-47-Х|наклад = 4000}} * {{Кніга|аўтар =Алаіза Пашкевіч (Цётка).|частка = |загаловак = Вершы і апавяданьні|арыгінал = |спасылка = |адказны = Прадмова [[Сьцяпан Александровіч|Сьцяпана Александровіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Сталія |год = 2003|том = |старонкі =— |старонак = 104|сэрыя = |isbn = 985-6670-07-1|наклад = 100}} === Пераклады на расейскую мову === * Избранное: стихотворения. Рассказы. Путевые очерки: перевод с белорусского / Тётка; Уклад. і прадм. С. Александровіча. — М.: Художественная литература, 1976. — 221 с. * Избранное («Скрыпка беларуская»; «Хрэст на свабоду»; вершы, 1903—1915; апавяданьні, артыкулы) / Тётка; Прадм. А. А. Лойка; перакл. з бел. П. Кашаля. — Мн.: Юнацтва, 1986. — 222 с. * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Тётка (Алоиза Степановна Пашкевич) (1876—1916)| спасылка = | мова = | аўтар выданьня = Уклад. Э. К. Дарашэвіч і інш.; рэд.кал.: М. А. Лазарук адк.рэд. і інш. | выданьне = Антология педагогической мысли Белорусской ССР| тып = | месца =[[Масква|М.]]| выдавецтва = | год = 1986 | том = | старонкі = 258—264| isbn = | issn = }} === Пераклады на ўкраінскую мову === * {{Кніга|аўтар =Тетка.(Пашкевич,Алоиза Степановна.) |частка = |загаловак = Избранное|арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад Р. М. Лубкивского |выданьне = |месца =[[Кіеў|Киів]]}|выдавецтва = Дніпро |год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 136|сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} === Крытыка, рэцэнзіі === * {{Артыкул| аўтар =[[Яўген Хлябцэвіч|Я. Хлябцэвіч]]. | загаловак = Цётка. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/deb80ceb8e80151f9286a80308ffea5e.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1924 | том = | нумар = 3 (11)| старонкі = 136—148 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Н. | загаловак = 30-я ўгодкі грамадзкае працы Цёткі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1934-012.nlb.pdf| мова = be| выданьне =[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1934, лістапад| том = | нумар = 12 (71)| старонкі = 6—8 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Л. Бараг.| загаловак = Паэзія Цёткі. К 25-годдзю з дня смерці. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1941-01.pdf | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 4 судзеня 1941 | том = | нумар = 1 (500)| старонкі = 2 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Алеся Александровіч]].| загаловак = Цётка (Да трыццацігоддзя з дня смерці).| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1946-05.pdf | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 10 лютага 1946 | том = | нумар = 5 (528)| старонкі = 6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =[[Лідзія Арабей|Арабей Л. Л.]]|частка = |загаловак = Цётка: крытыка-біяграфічны нарыс|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год = 1956|том = |старонкі = |старонак = 157|сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}} * {{Артыкул| аўтар = [[Лідзія Арабей]].| загаловак = Новая хвалюючая старонка. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1966| том = | нумар = 7| старонкі = | issn = }} * [[Лідзія Арабей|Арабей Л. Л.]], [[Алег Лойка|Лойка А. А.]] Цётка (Мацей Крапіўка, Гаўрыла з Полацка, Банадысь Асака, Тымчасовы і інш.)// {{Літаратура/БелСЭ|11}} — С. 108, 109. * Багдановіч І. Э. Цётка, 1876—1916 / Багдановіч І. Э. // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: у 4 т. / навук.рэд.: І. Я. Навуменка, В. А. Каваленка. — Мн., 1999. Т.1. С. 103—120. * {{Артыкул| аўтар = Бібіла Ю. | загаловак = Матэрыялы да біяграфіі Цёткі| арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = Рэдактар: [[Сьцяпан Некрашэвіч]]| аўтар выданьня = | выданьне =Запіскі аддзелу гуманітарных навук. Працы клясы філёлёгіі | тып = | месца =[[Менск]]| выдавецтва =Друкарня [[Інбелкульт]]у | год = 1928| выпуск = Кн. 2| том = 1| нумар = | старонкі = | isbn = | issn = }} * Бярозкін Р. Цётка (1876—1916) / Рыгор Бярозкін // Слова пра літаратуру і літаратараў: літаратурна-крытычныя артыкулы па беларускай літаратуры: у 2 кн. / Уклад. В. В. Ашмян і інш. — Мн., 2001. Кн.1. С. 226—248. * Лойка А. А. Цётка (1876—1916) // Гісторыя беларускай літаратуры: дакастрычніцкі перыяд: у 2 ч. / А. А. Лойка. 2-е выд., дапрацаванае і дапоўненае. Менск, 1989. Ч.2. С. 66—88. * Максімовіч В. А. Творчасць Цёткі (А. Пашкевіч) у грамадска-культурным кантэксце пачатку XX ст. / В. А. Максімовіч // Эстэтычныя пошукі ў беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя / В. А. Максімовіч. — Мн., 2000. С. 228—260. * Семяновіч А. А. Цётка (Алаіза Пашкевіч) (1876—1916) / А. А. Семяновіч // Гісторыя беларускай літаратуры, XIX — пачатак XX ст. / пад агульнай рэд. М. А. Лазарука і А. А. Семяновіча. — Мн., 1998. С. 234—251. {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = Алена Руцкая. | загаловак = Народная школа цёткі. | спасылка = https://zviazda.by/sites/default/files/29-2016.pdf | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып =часопіс | год = 22 ліпеня 2016 | том = | нумар = 29 | старонкі = 11 }} * Цётка // {{Літаратура/БелЭн|17}} — С. 110—111. * Цётка // {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} — С. 101—102. * Цётка // {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} — С. 748. * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Цётка. | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_6.djvu_217 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі [[Зоя Мельнікава|З. П. Мельнікава]]; бібліяграфія В. І. Козіч| аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя ПетрусяБроўкі| год =1995 | выпуск = | том =6, Талалай—Яфімаў | нумар = | старонкі = 216—222| isbn =5-85700-061-0 | issn = }} * Цётка // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|5}} — С. 472—473. * Цётка // {{Літаратура/Беларуская мова: Энцыкляпэдыя (1994)}} — С. 601—603. * Цётка // {{Літаратура/Асьветнікі зямлі Беларускай (2001)}} — С. 459—460. * Paškievič, Ałaiza // {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * Vytautas Žeimantas. Kairys ir Ciotka — publicistai, redaktoriai, socialdemokratai // Gairės, 2010 vasaris, 34-38 pusl.{{Ref-lt}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} {{Вікікрыніцы|Author:Алаіза Пашкевіч (Цётка)|Алаіза Пашкевіч}} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =29 кастрычніка 2018 | url = https://www.youtube.com/watch?v=GlYYLSkqG90 | копія = | дата копіі = | загаловак = Алаіза Пашкевіч. Чужая Цётка. | фармат = | назва праекту =Загадкі беларускай гісторыі | выдавец = БЕЛСАТ | дата доступу = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 15 лютага 2019 | url = https://www.youtube.com/watch?v=iI2kkAcpI6Y | копія = | дата копіі = | загаловак = Алаіза Пашкевіч. | фармат = | назва праекту =Лабірынты. Цётка | выдавец =Беларускія Пісьменнікі | дата доступу = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 15 ліпеня 2019 | url = https://www.youtube.com/watch?v=OBM3dQ__57k | копія = | дата копіі = | загаловак = Алаіза Пашкевіч (Цётка): урокі жыцця першай беларускай настаўніцы | фармат = | назва праекту =ЗАПІСКІ НА ПАЛЯХ | выдавец =Belarus 3 | дата доступу = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар =Alzhbieta Kieda (Ала Петрушкевіч) | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 ліпеня 2022 | url = https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=O-4EazrpUdo&feature=share&fbclid=IwAR0H1NWiO5eP1KfgCC9qnA5yaKpJFAa2TzwMFmAZ_jbs0PPennNlKJxbLkA | копія = | дата копіі = | загаловак = На магіле Алаізы Пашкевіч. Слова пра паэтку. | фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата доступу = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-канец}} {{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пашкевіч, Алаіза}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчучынскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Алаіза Пашкевіч| ]] p5bjbd4ci1x1dpfx2hpq1quujcvwqce 0 55435 2694468 2694257 2026-10-02T21:50:19Z SergeiSEE 38150 2694468 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Андрэеўшчынскі сельсавет |Назва ў родным склоне = |Арыгінальная назва = |Герб = |Сьцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Статус = |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Аршанскі раён]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = |Від адміністрацыйнага цэнтру = [[вёска]] |Цэнтар = [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = 8 вёсак |ДатаЎтварэньня = [[20 жніўня]] [[1924]] |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |МовыВаЎжытку = |Насельніцтва = 1487 |Год перапісу = 2019 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = |Загаловак мапы = |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Андрэ́еўшчынскі сельсавет''' — [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 году як ''Кудаеўскі сельсавет'' у складзе Аршанскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Кудаева]]. У 1928 годзе цэнтар сельсавету перанесены ў вёску [[Солаўе|Салаўі]]. Пасьля скасаваньня акруговай сыстэмы 26 ліпеня 1930 году ў Аршанскім раёне. У 1931 годзе цэнтар сельсавету вернуты ў вёску Кудаева. Пасьля ўвядзеньня абласнога падзелу 20 лютага 1938 году сельсавет у Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці. У 1939 годзе цэнтар сельсавету зноў перанесены ў вёску Салаўі. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Кудаеўскага сельсавета 10 населеных пунктаў<ref>Белорусская ССР. Административно-территориальное деление. На 1 января 1974 года. (руск.). — Выданне 5-е. — Мн.: Беларусь, 1974. — С. 53. — 248 с. — 10 000 экз.</ref>. 12 жніўня 1974 году цэнтар сельсавета перанесены ў вёску [[Міцькаўшчына (Віцебская вобласьць)|Міцькаўшчына]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 15 мая 1984 году цэнтар сельсавета перанесены ў вёску Андрэеўшчына, сельсавет перайменаваны ў Андрэеўшчынскі<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 19 (1789).</ref>. 27 сьнежня 1985 году ў склад [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавету]] перададзена вёска [[Людкаўшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 снежня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 4 (1846).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1178 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасьць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласьці Беларусі паводле перапісу 2009 году]</ref>, з іх 89,9 % — [[беларусы]], 8,5 % — [[Расейцы|расейцы]], 0,7 % — [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 году]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1487 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласьці Беларусі паводле перапісу 2019 году]</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 8 вёсак: [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]], [[Анібалева]], [[Вялікая Міцькаўшчына]], [[Берасьценава]], [[Міцькаўшчына (Віцебская вобласьць)|Міцькаўшчына]], [[Кабылякі (Віцебская вобласьць)|Кабылякі]], [[Кудаева]], [[Солаўе]]. <gallery caption="Краявіды" class="center" widths="180px" heights="180px" perrow="4"> File:Kudajeva 1.JPG|[[Кудаева]]. [[Вялікі камень кудаеўскі]]. File:V. M. Castle. South-East Bastion.jpg|[[Вялікая Міцькаўшчына]]. [[Бастыённы замак (Вялікая Міцькаўшчына)|Бастыённы замак]]. Паўднёва-ўсодні бастыён. File:Bieraścienava manor-Wing back facade.jpg|[[Берасьценава]]. Флігель сядзібы. File:060-1183 Соловье, снято 25 июня 2005.jpg|[[Солаўе]]. Царква Сьвятых Канстанціна і Алены. File:Kabyliackaja Hara 2.jpg|[[Кабыляцкая гара]]. Помнік ахвяраў сталінскіх рэпрэсіяў. File:Андреевщина, Оршанский район, Витебская область, Беларусь 01.jpg|[[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]]. Аўтамагістраль ({{Код дарогі|Аўтамагістраль М8 (Беларусь)|М8|red|white|-}}). File:Niehaŭka. River reservoir.jpg|[[Негаўка]]. Вадасховішча. File:Гацькаўшчына. Крапівенскае поле (03).jpg|[[Дняпро]] працякае ўздоўж [[Берасьценава]] й [[Кабылякі (Віцебская вобласьць)|Кабылякаў]], а на другім беразе знаходзіцца [[Гацькаўшчына]]. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Андрэеўшчынскі сельсавет}} {{Аршанскі раён}} [[Катэгорыя:Андрэеўшчынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Аршанскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі]] s3p1churxr267gb54xesj8dfnfp93wa 0 69424 2694383 2684347 2026-10-02T18:44:55Z XHCKidx 11053 2694383 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Славутасьць |Тып = Гістарычная мясцовасьць |Назва = Лавы, Лаўскае прадмесьце |Лацінка = Łavy, Miensk |Выява = Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1941) (3).jpg |Подпіс выявы = Лавы, Аэрафотаздымак 1941 году |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = [[Места]] |Месцазнаходжаньне = [[Менск]] |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = XVI ст. |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Стан = |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Сайт = }} '''Лавы''', '''Лаўскае [[прадмесьце]]''' (''сучаснае нефармальнае'' - '''"Зыба"''') — гістарычная мясцовасьць [[Менск]]у, разьмешчаная паміж [[Вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкай вуліцай]] і ракой [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслаччу]]. [[Файл:Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1941).jpg|значак|Аэрафотаздымак, 1941 г.]] == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Łavy. Менск, Лавы (F. Ruščyc, 1895).jpg|значак|зьлева|Лаўскі мост. [[Фэрдынанд Рушчыц|Ф. Рушчыц]], 1895 г.]] [[Файл:Miensk, Śvisłač-Zybickaja. Менск, Сьвіслач-Зыбіцкая (1912).jpg|значак|Панарама, 1912 г.]] Адметнасьць гэтай мясцовасьці была ў тым, што тут канцэнтраваўся гандаль малочнымі прадуктамі. Побач на Плябанскай вуліцы (цяпер Куйбышава) знаходзіўся [[Лаўскі мост]] (зь сярэдзіны 1960-х гадоў не існуе, месьціўся насупраць выстаўнога павільёну «Белэкспа» на вуліцы Янкі Купалы, 27<ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} С. 110.</ref>), на якім зьбіралася меская галота ў пошуках якой-небудзь працы. Гэты раён Менску найбольш пакутаваў у час вясновых разьліваў Сьвіслачы і [[Няміга|Нямігі]]. Ускладнялі становішча кожную вясну [[Плябанскія млыны]], якія знаходзіліся на Сьвіслачы тамака, дзе цяпер сквэр імя Янкі Купалы<ref>{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} С. 222.</ref>. [[Файл:Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1930-39).jpg|значак|Абмеры будынка на Зыбіцкай]] У пачатку XX ст. Лавы ўваходзілі ў [[другая паліцэйская частка Менску|другую паліцэйскую частку]] [[места]]<ref name="m-2">{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} C. 196—197.</ref>. Асноўнай вуліцай прадмесьця была Лаўская набярэжная, якая цягнулася ад [[Хлусаў мост|Хлусава]] (Максіма Багдановіча) да Ягораўскага (Янкі Купалы) моста<ref>Сацукевіч І. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст. // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008.</ref>. == Старыя адрасы == * ''Рог Плябанскай і Гандлёва-Набярэжнай''. Малочны рынак. На мескім пляцы каля Лаўскага моста здавён вёўся гандаль малочнымі прадуктамі, якія прывозілі сюды з вакольных маёнткаў і вёсак. Зь цягам часу рынку пачало бракаваць плошчы. Мескія ўлады, каб неяк выйсьці з становішча, купілі прылеглыя пляцы ў дзьвюх прыватных асобаў, а потым доўга як і ў гісторыі з [[Плябанскія млыны|Плябанскімі млынамі]], гандлявалася з катэдральным саборам Маскоўскага патрыярхату, пакуль той у 1896 годзе не прадаў месту кавалак зямлі за 625 рублёў. Малочны гандаль Менску канцэнтраваўся ў раёне сучаснага рэстарану «Журавінка» (Янкі Купалы, 25)<ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)|к}} С. 305.</ref>. == Галерэя == === Гістарычныя пляны === <center><gallery caption="Старыя пляны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (1801).jpg|1801 г. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (XIX).jpg|да 1866 г. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (XIX) (3).jpg|XIX ст. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (XIX) (2).jpg|XIX ст. </gallery></center> === Праекты будынкаў === <center><gallery caption="Праекты будынкаў" widths=150 heights=150 perrow="4"> Miensk, Zybickaja, Kryvašein. Менск, Зыбіцкая, Крывашэін (1857-59).jpg|да 1900 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1857-59).jpg|XIX ст. Miensk, Zybickaja-Małaja Bernardynskaja. Менск, Зыбіцкая-Малая Бэрнардынская (XIX).jpg|XIX ст. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1850-1917) (8).jpg|XIX ст. </gallery></center> === Гістарычныя здымкі === <center><gallery caption="Старыя здымкі" widths=150 heights=150 perrow="4"> Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (1870-79).jpg|З боку Валокаў, 1870-я гг. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1897).jpg|1897 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1903).jpg|1903 г. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1913).jpg|1913 г. Miensk, Śvisłač-Łavy. Менск, Сьвіслач-Лавы (1901-17).jpg|Лаўскі мост, да 1918 г. Miensk, Śvisłač-Zybickaja. Менск, Сьвіслач-Зыбіцкая (1918).jpg|1918 г. Miensk, Śvisłač, Łaŭski most. Менск, Сьвіслач, Лаўскі мост (1920-29).jpg|Лаўскі мост, 1920-я гг. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1920-29).jpg|Лаўскі мост, 1920-я гг. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1929).jpg|1929 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1935).jpg|Унутраныя двары, 1935 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1941).jpg|1941 г. Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (1943).jpg|Лаўскі мост з даху манастыра базылянак, да 1944 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1944-49) (2).jpg|да 1950 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1944-49).jpg|да 1950 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1901-49).jpg|да 1950 г. Зыбіцкая2.jpg|да 1950 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1903/index.html План губернского города Минска (1903)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1800-2004/index.html Формирование территории Минска (1800—2004)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1898/index.html План губернского города Минска (1898)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} {{Гістарычныя раёны Менску}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску]] iic560gkpk3msu23g3xoarcbknazjna 2694385 2694383 2026-10-02T18:48:30Z XHCKidx 11053 /* Старыя адрасы */ 2694385 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Славутасьць |Тып = Гістарычная мясцовасьць |Назва = Лавы, Лаўскае прадмесьце |Лацінка = Łavy, Miensk |Выява = Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1941) (3).jpg |Подпіс выявы = Лавы, Аэрафотаздымак 1941 году |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = [[Места]] |Месцазнаходжаньне = [[Менск]] |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = XVI ст. |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Стан = |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Сайт = }} '''Лавы''', '''Лаўскае [[прадмесьце]]''' (''сучаснае нефармальнае'' - '''"Зыба"''') — гістарычная мясцовасьць [[Менск]]у, разьмешчаная паміж [[Вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкай вуліцай]] і ракой [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслаччу]]. [[Файл:Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1941).jpg|значак|Аэрафотаздымак, 1941 г.]] == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Łavy. Менск, Лавы (F. Ruščyc, 1895).jpg|значак|зьлева|Лаўскі мост. [[Фэрдынанд Рушчыц|Ф. Рушчыц]], 1895 г.]] [[Файл:Miensk, Śvisłač-Zybickaja. Менск, Сьвіслач-Зыбіцкая (1912).jpg|значак|Панарама, 1912 г.]] Адметнасьць гэтай мясцовасьці была ў тым, што тут канцэнтраваўся гандаль малочнымі прадуктамі. Побач на Плябанскай вуліцы (цяпер Куйбышава) знаходзіўся [[Лаўскі мост]] (зь сярэдзіны 1960-х гадоў не існуе, месьціўся насупраць выстаўнога павільёну «Белэкспа» на вуліцы Янкі Купалы, 27<ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} С. 110.</ref>), на якім зьбіралася меская галота ў пошуках якой-небудзь працы. Гэты раён Менску найбольш пакутаваў у час вясновых разьліваў Сьвіслачы і [[Няміга|Нямігі]]. Ускладнялі становішча кожную вясну [[Плябанскія млыны]], якія знаходзіліся на Сьвіслачы тамака, дзе цяпер сквэр імя Янкі Купалы<ref>{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} С. 222.</ref>. [[Файл:Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1930-39).jpg|значак|Абмеры будынка на Зыбіцкай]] У пачатку XX ст. Лавы ўваходзілі ў [[другая паліцэйская частка Менску|другую паліцэйскую частку]] [[места]]<ref name="m-2">{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} C. 196—197.</ref>. Асноўнай вуліцай прадмесьця была Лаўская набярэжная, якая цягнулася ад [[Хлусаў мост|Хлусава]] (Максіма Багдановіча) да Ягораўскага (Янкі Купалы) моста<ref>Сацукевіч І. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст. // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008.</ref>. == Старыя адрасы == * ''Рог Плябанскай і Гандлёва-Набярэжнай''. Малочны рынак. На мескім пляцы каля [[Лаўскі мост|Лаўскага моста]] здавён вёўся гандаль малочнымі прадуктамі, якія прывозілі сюды з вакольных маёнткаў і вёсак. Зь цягам часу рынку пачало бракаваць плошчы. Мескія ўлады, каб неяк выйсьці з становішча, купілі прылеглыя пляцы ў дзьвюх прыватных асобаў, а потым доўга як і ў гісторыі з [[Плябанскія млыны|Плябанскімі млынамі]], гандлявалася з катэдральным саборам Маскоўскага патрыярхату, пакуль той у 1896 годзе не прадаў месту кавалак зямлі за 625 рублёў. Малочны гандаль Менску канцэнтраваўся ў раёне сучаснага рэстарану «Журавінка» (Янкі Купалы, 25)<ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)|к}} С. 305.</ref>. == Галерэя == === Гістарычныя пляны === <center><gallery caption="Старыя пляны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (1801).jpg|1801 г. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (XIX).jpg|да 1866 г. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (XIX) (3).jpg|XIX ст. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (XIX) (2).jpg|XIX ст. </gallery></center> === Праекты будынкаў === <center><gallery caption="Праекты будынкаў" widths=150 heights=150 perrow="4"> Miensk, Zybickaja, Kryvašein. Менск, Зыбіцкая, Крывашэін (1857-59).jpg|да 1900 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1857-59).jpg|XIX ст. Miensk, Zybickaja-Małaja Bernardynskaja. Менск, Зыбіцкая-Малая Бэрнардынская (XIX).jpg|XIX ст. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1850-1917) (8).jpg|XIX ст. </gallery></center> === Гістарычныя здымкі === <center><gallery caption="Старыя здымкі" widths=150 heights=150 perrow="4"> Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (1870-79).jpg|З боку Валокаў, 1870-я гг. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1897).jpg|1897 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1903).jpg|1903 г. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1913).jpg|1913 г. Miensk, Śvisłač-Łavy. Менск, Сьвіслач-Лавы (1901-17).jpg|Лаўскі мост, да 1918 г. Miensk, Śvisłač-Zybickaja. Менск, Сьвіслач-Зыбіцкая (1918).jpg|1918 г. Miensk, Śvisłač, Łaŭski most. Менск, Сьвіслач, Лаўскі мост (1920-29).jpg|Лаўскі мост, 1920-я гг. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1920-29).jpg|Лаўскі мост, 1920-я гг. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1929).jpg|1929 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1935).jpg|Унутраныя двары, 1935 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1941).jpg|1941 г. Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (1943).jpg|Лаўскі мост з даху манастыра базылянак, да 1944 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1944-49) (2).jpg|да 1950 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1944-49).jpg|да 1950 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1901-49).jpg|да 1950 г. Зыбіцкая2.jpg|да 1950 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1903/index.html План губернского города Минска (1903)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1800-2004/index.html Формирование территории Минска (1800—2004)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1898/index.html План губернского города Минска (1898)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} {{Гістарычныя раёны Менску}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску]] 97h9eylibhsdoua5nlbw2q160ha6at4 0 72196 2694439 2694290 2026-10-02T21:05:40Z ~2026-53097-09 100461 /* Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 2694439 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне большай часткі зямель продкаў сучасных летувісаў (без [[Малая Летува|жамойцкай часткі]] [[Самбія|прускай Самляндыі]]) у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой паловы XIII і да першай чвэрці XV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref name="Arlou-2012-158"/>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://web.archive.org/web/20260115073848/https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: [[Эйрагола]], [[Крожы]], Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == {{Асноўны артыкул|Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для [[Балтыстыка|балтыйскіх дасьледаваньняў]]»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]]. № 18, 7.05.1993. С. 14—15; № 19, 14.05.1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/795 S. 795]—1807. * Żeligowski L. [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf Zapomniane prawdy]. — Londyn: F. Mildner & Sons, 1943. — 43 p. * {{Літаратура/ЭСБЭ|Самогиты|аўтар = Вольтер Э. |том = XXVIIIa|старонкі = 205—206}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 2, 1865. С. 222—253. * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 3, 1865. С. 1—21. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] fpmqci7ljuw4ofqbv3gxf249buajmsg 0 78315 2694410 2690136 2026-10-02T19:46:34Z Amherst99 6310 /* */ 2694410 wikitext text/x-wiki [[Файл:CricketSCG1.jpg|значак|Крыкетны матч.]] '''Кры́кет''' ({{мова-en|cricket}}) — камандны від спорту, у якім выкарыстоўваюцца біта і мяч. Мэтай гульні ёсьць зарабіць больш пунктаў («прабежак») за каманду праціўніка. Матч складаецца з адной ці некалькіх частак («інінгаў»), у якіх адна каманда адбівае, а другая кідае мяч. Кідаючы гулец, спрабуе патрапіць у «брамку» — тры слупкі зь дзьвюма перакладзінамі на абодвух канцах 20-мэтровай палоскі зямлі ў цэнтры гульнёвай пляцоўкі. Адбіваючы гулец, спрабуе абараніць брамку, выкарыстоўваючы біту. Калі ён здолеў адбіць, ён бяжыць да супрацьлеглай брамкі, а насустрач яму, імкнучыся заняць яго месца бяжыць другі гулец, яго каманды, які дагэтуль знаходзіўся ля другой брамкі. Кожная такая прабежка дае камандзе адзін пункт. Матч можа працягвацца некалькі дзён. Каманда, якая набрала больш пунктаў становіцца пераможцай. У гульні ўдзельнічаюць 22 гульца. Пазыцыі гульцоў — [[бітны (крыкет)|бітны]], [[кідала (крыкет)|кідала]]. Гульня адбываецца на адмысловым полі для крыкету. Існуюць розныя фарматы правядзеньня крыкетнага матчу, пачынаючы ад [[Twenty20]], дзе гульня доўдыцца на працягу некалькіх гадзінаў, дзе кожная з камандай праводзіць па аднаму інінгу, да [[тэставы матч (крыкет)|тэставых матчаў]], дзе гульня доўжыцца на працягу пяці дзён зь неабмежаванай колькасьцю інінгаў. Традыцыйна гульцы ў крыкет гуляюць у белым камплекце адзеньня, аднак у [[крыкет з абмежаванымі овэрамі|крыкеце з абмежаванымі овэрамі]] каманды апранаюцца ў адзеньне клюбнага колеру. У дадатку да базавай камплектацыі, некаторыя гульцы носяць ахоўную амуніцыю, каб прадухіліць пашкоджаньне, выкліканае пападаньнем шарам, які паводле сваёй сутнасьці ёсьць цьвёрдым сфэроідам з прэсаванай скуры з шчыльна наматанай струной. Паходжаньне крыкету лічыцца нявызначаным і раньняя пэўная спасылка на гульню была зафіксаваная на паўднёвым усходзе [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] ў сярэдзіне XVI стагодзьдзя. Сучасныя правілы паўсталі ў XVIII стагодзьдзі. Крыкет значна распаўсюдзіўся па ўсім сьвеце з пашырэньнем Брытанскай імпэрыі, што ў выніку прывяло да правядзеньня першых міжнародных матчаў у другой палове XIX стагодзьдзя. Кіроўным органам крыкету ёсьць [[Міжнародная рада па крыкеце]] (ICC), якая налічвае больш за 100 сябраў, дванаццаць зь якіх ёсьць паўнапраўнымі сябрамі, якія гуляюць тэставыя матчы. Найбольш папулярны ў [[Індыя|Індыі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Ангельшчына|Ангельшчыне]] і [[Ўэйлз]]у, [[Ірляндыя|Ірляндыі]], [[Пакістан]]е, [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвай Афрыцы]], [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыі]], на [[Карыбскія астравы|Карыбскіх астравах]]. Крыкет уваходзіў у праграму алімпіскіх гульняў толькі аднойчы — у [[Летнія Алімпійскія гульні 1900 году|1910 годзе]]. Адно з самых аўтарытэтных выданьняў, якія прысьвечаныя крыкету — [[Ўіздэн Крыкетэрс Альманак]]. == У культуры == === Уплыў на паўсядзённае жыцьцё === [[Файл:Street Cricket in India (edited).jpg|значак|Дзеці гуляюць у дваравы крыкет у гімалайскай вёсцы ў [[Індыя|Індыі]].]] Крыкет мае вялізны ўплыў на масавую культуру як у краінах [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці нацыяў]], гэтак і па-за ёй. Ён, напрыклад, паўплываў на лексыкон гэтых краінаў, асабліва ангельскай мовы, праз розныя выразы, як то ''«that’s not cricket»'' (гэта несправядліва), ''«had a good innings»'' (жыў доўгае жыцьцё) і ''«sticky wicket»''<ref>{{кніга|імя=Jonathon|прозьвішча=Green|спасылка=https://archive.org/details/dictionaryofjarg00jona/page/528|загаловак=Dictionary of Jargon|выдавецтва=Routledge|год=1987|isbn=9780710099198}}</ref>, што ёсьць [[мэтафара]]й<ref>{{кніга|аўтар=Marcus Callies; Wolfram R. Keller; Astrid Lohöfer|спасылка=https://books.google.com/books?id=SC3cBXfj4UcC&pg=PA73|загаловак=Bi-directionality in the Cognitive Sciences: Avenues, Challenges, and Limitations|выдавецтва=John Benjamins Publishing|год=2011|старонкі=73–|isbn=978-90-272-2384-5}}</ref> для апісаньня складанай сытуацыі. Яна паходзіць з тэрміну для цяжкіх умоваў для абвіцьця мяча ў крыкеце, выкліканых вільготнай і мяккай пляцоўкай<ref>{{кніга|аўтар=Robert Hendrickson|спасылка=https://archive.org/details/worldenglishfrom00hend|загаловак=World English: From Aloha to Zed|выдавецтва=Wiley|год=2001|isbn=978-0-471-34518-3}}</ref>. === У мастацтве і масавай культуры === [[Файл:Albert Chevallier Tayler - Kent Vs Lancashire 1906.jpg|значак|зьлева|Карціна 1907 году [[Альбэрт Шэвалье Тэйлар|Альбэрта Шэвалье Тэйлара]] ''«[[Кент супраць Ланкашыру ў Кэнтэнбэры]]»''.]] Крыкет стаў тэмай твораў выбітных ангельскіх паэтаў, улучна з [[Ўільям Блэйк|Ўільямам Блэйкам]] і [[Джордж Байран|лордам Байранам]]<ref name="art">Smart, Alastair (20.07.2013). [https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/10191131/The-art-of-cricket-Enough-to-leave-you-stumped.html «The art of cricket: Enough to leave you stumped»]. The Telegraph.</ref>. ''«Па-за межамі гульнёвага поля»'' (1963), напісаная трынідадзкім літаратарам [[Сырыл Джэймз|Сырылам Джэймзам]], часта трапляе ў сьпіс найлепшых кніг пра спорт у гісторыі<ref>Rosengarten, Frank (2007). ''Urbane Revolutionary: C. L. R. James and the Struggle for a New Society''. University Press of Mississippi. — С. 134. — ISBN 87-7289-096-7.</ref>. У выяўленчым мастацтве да значных карцін пра крыкет належаць палотны ''«[[Кент супраць Ланкашыру ў Кэнтэнбэры]]»'' 1907 году працы [[Альбэрт Шэвалье Тэйлар|Альбэрта Шэвалье Тэйлара]] і ''«Крыкетысты»'' 1948 году [[Расэл Драйсдэйл|Расэла Драйсдэйла]], якую часам называюць найбольш вядомай аўстралійскай карцінай XX стагодзьдзя<ref>{{навіна|аўтар=Meacham, Steve|спасылка=http://www.smh.com.au/news/entertainment/arts/montmartre-with-eucalypts/2009/06/05/1243708612484.html|загаловак=Montmartre, with eucalypts|выдавец=Fairfax|дата публікацыі=06.06.2009}}</ref>. Францускі імпрэсіяніст [[Каміль Пісаро]] маляваў крыкет падчас свайго візыту ў [[Ангельшчына|Ангельшчыну]] ў 1890-я гады<ref name="art"/>. [[Фрэнсіс Бэкан (мастак)|Фрэнсіс Бэкан]], зацяты аматар крыкету, адлюстраваў бітнага ў руху<ref name="art"/>. Вобразы крыкету маюцца ў творах карыбскай мастачкі [[Ўэндзі Нанан]]<ref>{{навіна|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/picture_gallery/07/in_pictures_caribbean_cricket_art/html/1.stm|загаловак=Caribbean cricket art, in the middle|выдавец=BBC News}}</ref>, што былі выкарыстаныя ў афармленьні абмежаванай сэрыі капэртаў першага дня выпуску марак «Сьвет вынаходніцтваў» ад [[Каралеўская пошта|Каралеўскай пошты]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Гэты выпуск быў прымеркаваны да Лёнданскай канфэрэнцыі па крыкеце, якая ладзілася 1—3 сакавіка 2007 году. Гэта была першая ў сваім родзе міжнародная імпрэза, якая была арганізаваная ў межах падрыхтоўкі да чэмпіянату сьвету па крыкеце 2007 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.bletchleycovers.com/|загаловак=Cricket: Dawn of a New World|выдавецтва=Bletchley Park Post Office|дата публікацыі=03.2007|дата доступу=11.06.2016|копія=https://web.archive.org/web/20160716041103/http://www.bletchleycovers.com/|дата копіі=16.07.2016}}</ref>. У музыцы многія песьні ў стылі [[Каліпса (музычны жанр)|каліпса]] зьвяртаюцца да тэмы крыкету. === Уплыў на іншыя віды спорту === [[Файл:William Handcock Tom Wills.jpg|значак|Стваральнік аўстралійскага футболу і крыкетыст [[Том Ўілз]].]] Крыкет мае цесныя гістарычныя сувязі з [[аўстралійскі футбол|аўстралійскім футболам]] па правілах, таму многія спартоўцы выступалі на высокім узроўні ў абодвух відах спорту<ref>{{кніга|імя=Geoffrey|прозьвішча=Blainey|загаловак=A Game of Our Own: The Origins of Australian Football|выдавецтва=Black Inc.|год=2010|isbn=978-1-86395-347-4}}</ref>. У 1858 годзе выбітны аўстралійскі крыкетыст [[Том Ўілз]] заклікаў стварыць «футбольны клюб» з «зводам правілаў», каб падтрымліваць фізычную форму крыкетыстаў у міжсэзоньне. Наступнага году быў заснаваны Мэльбурнаўскі футбольны клюб, і Ўілз поруч з трыма іншымі сябрамі клюбу распрацаваў і замацаваў першыя правілы гульні<ref>{{кніга|імя=Greg|прозьвішча=de Moore|загаловак=Tom Wills: His Spectacular Rise and Tragic Fall|выдавецтва=Allen & Unwin|год=2008|старонкі=77, 93–94|isbn=978-1-74175-499-5}}</ref>. Звычайна ў гэтую гульню гуляюць на адаптаваных палях для крыкету<ref>{{кніга|імя=Rob|прозьвішча=Hess|загаловак=A National Game: The History of Australian Rules Football|выдавецтва=Viking|год=2008|isbn=978-0-670-07089-3}}</ref>. [[Файл:1876boxscore.jpg|значак|зьлева|Табліца статыстычных паказьнікаў бэйсбольнага матчу з газэты 1876 году. Такая форма была натхнёная статыстычнымі табліцамі крыкетных матчаў.]] У Ангельшчыне шэраг футбольных клюбаў быў заснаваны гульцамі ў крыкет, якія жадалі займацца футболам дзеля падтрыманьня фізычнай формы ў зімовыя месяцы. «[[Дэрбі Каўнці]]» быў заснаваны ў 1884 годзе як адгалінаваньне крыкетнага клюбу «[[Дэрбішыр Каўнці]]»{{Зноска|Goldstein|2000|Goldstein|184}}. Клюбы «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]» (1874) і «[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]]» (1876) паўсталі дзякуючы ўдзельнікам царкоўных крыкетных камандаў{{Зноска|Goldstein|2000|Goldstein|184}}{{Зноска|Goldstein|2000|Goldstein|15}}. Стадыён [[Брэмал Лэйн|Брэмал-Лэйн]], на якім выступае «[[Шэфілд Юнайтэд]]», з 1854 году служыў хатняй арэнай для крыкетнага клюбу «Шэфілд», а затым і для клюбу «[[Ёркшыр Каўнці]]». Гуляць у футбол там пачалі толькі ў 1862 годзе, а ў час з 1889 па 1973 гады стадыён сумесна выкарыстоўвалі крыкетны клюб «Ёркшыр Каўнці» і «Шэфілд Юнайтэд»{{Зноска|Goldstein|2000|Goldstein|458}}. У канцы XIX стагодзьдзя былы крыкетыст, народжаны ў Ангельшчыне, [[Гэнры Чэдўік]] з [[Бруклін]]у быў прызнаны да распрацоўкі табліцы статыстычных паказьнікаў бэйсбольных матчаў. У выніку ён адаптаваў адпаведную табліцу для запісу вынікаў крыкетнай гульні, каб дакладна перадаваць падзеі матчу. Першая такая статыстычная табліцы зьявілася ў нумары газэты Clipper у 1859 годзе<ref>{{спасылка|аўтар=Pesca, Mike|спасылка=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106891539|загаловак=The Man Who Made Baseball's Box Score a Hit|выдавецтва=National Public Radio|дата публікацыі=30.07.2009|дата доступу=08.03.2014}}</ref>. Статыстычны ўлік адыгрывае настолькі важную ролю ў «гістарычнай сутнасьці» гэтай гульні, што Чэдўіка часам называюць «бацькам бэйсболу», паколькі ён паспрыяў папулярызацыі гэтага віду спорту на пачатковым этапе ягонага разьвіцьця<ref>{{навіна|аўтар=Arango, Tim|спасылка=https://www.nytimes.com/2010/11/13/sports/baseball/13doubleday.html|загаловак=Myth of baseball’s creation endures, with a prominent fan|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=12.11.2010}}</ref>. Уплыў крыкету і іншых ангельскіх відаў спорту ў [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] прывёў да таго, што мясцовыя віды спорту былі стандартызаваныя да 1920-х гадоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://theconversation.com/how-india-came-to-love-cricket-favored-sport-of-its-colonial-british-rulers-132302|загаловак=How India came to love cricket, favored sport of its colonial British rulers|выдавецтва=The Conversation|дата публікацыі=26.02.2020|дата доступу=01.10.2024}}</ref>. Посьпех [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Індыі па крыкеце|Індыйскай прэм’ер-лігі]] ў XXI стагодзьдзі таксама паспрыяў разьвіцьцю іншых спартовых лігаў у Індыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.forbesindia.com/article/take-one-big-story-of-the-day/from-handball-to-panja-why-sports-leagues-are-taking-off-in-india/86315/1|загаловак=From Handball To Panja, Why Sports Leagues Are Taking Off In India|выдавецтва=Forbes India|дата доступу=30.09.2024}}</ref>. Пры гэтым некаторыя традыцыйныя віды спорту прайшлі працэс мадэрнізацыі, як у выпадку папулярнай Про лігі [[кабадзі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.economist.com/asia/2024/04/04/the-end-of-crickets-indian-monopoly|загаловак=The end of cricket’s Indian monopoly|выдавец=The Economist}}</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Апука]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Dan|прозьвішча=Goldstein|спасылка=https://archive.org/details/roughguidetoengl00dang|загаловак=The Rough Guide to English Football (2000–2001)|месца=London|выдавецтва=Rough Guides|год=2000|isbn=1-85828-557-7|ref=Goldstein}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.icc-cricket.com/ Міжнародная арганізацыя крыкету]. {{ref-en}} * [https://www.britannica.com/sports/cricket-sport Крыкет]. Encyclopædia Britannica. {{ref-en}} [[Катэгорыя:Віды спорту]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] mrxvfmbyruxt7qlpyu41ehnx3teurke 0 83976 2694413 2511184 2026-10-02T19:55:26Z ~2026-53097-09 100461 2694413 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == На думку гісторыка [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]], у працы Алега Дзярновіча «М''етадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», дзе прапагандуе летувісацэнтрычную інтэпрэтацыю раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]] размаўлялі між сабой па-летувіску на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), падае сьцьверджаньне, нібы тэкст [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду ані Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 0k98vcow6gm0bvwk6og2ry83c6qdxrz 2694414 2694413 2026-10-02T19:55:57Z ~2026-53097-09 100461 2694414 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == На думку гісторыка [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]], у працы Алега Дзярновіча «М''етадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», дзе прапагандуе летувісацэнтрычную інтэпрэтацыю раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]] размаўлялі між сабой па-летувіску на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), падае сьцьверджаньне, нібы тэкст [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду ані Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] h735h9htchbwikceys4npg4l82em3zn 2694416 2694414 2026-10-02T20:04:49Z ~2026-53097-09 100461 /* Крытыка */ 2694416 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == На думку гісторыка [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]], у працы Алега Дзярновіча «М''етадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», дзе прапагандуецца летувісацэнтрычная інтэпрэтацыя раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]] размаўлялі між сабой па-летувіску на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), падае сьцьверджаньне, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] abotdvywehvm52psodihx8rbchnt228 2694417 2694416 2026-10-02T20:05:33Z ~2026-53097-09 100461 /* Крытыка */ 2694417 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == Гісторык [[Генадзь Сагановіч]] сьцьвярджае, што ў працы Алега Дзярновіча «''Метадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», дзе прапагандуецца летувісацэнтрычная інтэпрэтацыя раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]] размаўлялі між сабой па-летувіску на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), падае сьцьверджаньне, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 9pstegjs4tpg874im00akfy6esjox8t 2694446 2694417 2026-10-02T21:26:30Z ~2026-53097-09 100461 /* Крытыка */ 2694446 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == Гісторык [[Генадзь Сагановіч]] сьцьвярджае, што ў працы Алега Дзярновіча «''Метадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», дзе прапагандуецца летувісацэнтрычная інтэпрэтацыя раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]] размаўлялі між сабой па-летувіску на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), Дзярновіч падае сьцьверджаньне, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 1i6mbgyh6thqtjy9mk1tov8s8cfckyc 2694448 2694446 2026-10-02T21:30:35Z ~2026-53097-09 100461 /* Крытыка */ 2694448 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == Гісторык [[Генадзь Сагановіч]] сьцьвярджае, што ў працы Алега Дзярновіча «''Метадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», дзе прапагандуецца летувісацэнтрычная інтэрпрэтацыя раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]] размаўлялі між сабой па-летувіску на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), Дзярновіч падае сьцьверджаньне, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] tkld6ks4e6bd87pluwk2cxum4au9jnt 2694453 2694448 2026-10-02T21:36:10Z ~2026-53097-09 100461 /* Крытыка */ 2694453 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == Гісторык [[Генадзь Сагановіч]] сьцьвярджае, што ў працы Алега Дзярновіча «''Метадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», дзе прапагандуецца [[Летувізацыя|летувісацэнтрычная інтэрпрэтацыя]] раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]] размаўлялі між сабой па-летувіску на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), Дзярновіч падае сьцьверджаньне, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] bwtf5c4urqbkdjkx124jxqi2cg8pfuc 2694514 2694453 2026-10-03T09:11:04Z ~2026-53249-89 100467 /* Крытыка */ 2694514 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == Гісторык [[Генадзь Сагановіч]] сьцьвярджае, што ў працы Алега Дзярновіча «''Метадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», дзе яе нейкі даведзены факт прапагандуецца [[Летувізацыя|летувісацэнтрычная гіпатэтычная інтэрпрэтацыя]] раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]], калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>, размаўлялі між сабой па-летувіску на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), Дзярновіч падае сьцьверджаньне, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладалася на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 0qc60oyhpl3mtimc6z4vun0qqanjita 2694516 2694514 2026-10-03T09:13:05Z ~2026-53249-89 100467 /* Крытыка */ 2694516 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == Гісторык [[Генадзь Сагановіч]] сьцьвярджае, што ў працы Алега Дзярновіча «''Метадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», дзе яе нейкі даведзены факт прапагандуецца [[Летувізацыя|летувісацэнтрычная гіпатэтычная інтэрпрэтацыя]] раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]], калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>, размаўлялі між сабой [[Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім|па-летувіску]] на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), Дзярновіч падае сьцьверджаньне, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладалася на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] qa6pezzc9tpg5qhro0egm9edq7pi1y9 2694517 2694516 2026-10-03T09:14:28Z ~2026-53249-89 100467 /* Крытыка */ 2694517 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Лацінка = Aleh Dziarnovič }} '''Алег Іванавіч Дзярновіч''' (нар. [[1966]], [[Менск]]) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Гістарычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў археолягам у [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны Інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]. Дасьледваў гістарычны цэнтар [[Менск]]у, [[Бярозаўскі кляштар картузаў]], [[Ружанскі палац|палац Сапегаў у Ружанах]], браў удзел у раскопках [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]. У 1992 годзе паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «''Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)''». Працуе ў [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук]] старэйшым навуковым супрацоўнікам<ref>[http://kamunikat.org/Aleh_Dziarnovicz.html Алег Дзярновіч на Камунікаце]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «[[ATHENAEUM]]» і «[[ШУФЛЯДА]]». У 1998 годзе заснаваў праект «[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзяржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэяў. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антысавецкаму супраціву (т.я. «''Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік''»). == Працы == === Манаграмы === * Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, [[2003]]. === Атрыкулы === * Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // [[ARCHE]] №1—2 2010 * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст.| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/31281501/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%92%D0%9A%D0%9B_1588_%D0%B3_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82?email_work_card=title| мова = be| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову | тып = сборник научных трудов | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы»| год = 2016| выпуск = IV. В 2 ч. Ч. 1 | том = | нумар = | старонкі = 44—49| isbn =978-985-586-038-0 | issn = }} == Крытыка == Гісторык [[Генадзь Сагановіч]] сьцьвярджае, што ў працы Алега Дзярновіча «''Метадалагічныя праблемы даследавання нямецкай каланізацыі рэгіёна паўднёва-усходняй Балтыі''» ёсьць месцы, якія можна кваліфікаваць як непазначанае запазычаньне з працы Веры Матузавай і Яўгеніі Назаравай{{Заўвага|«Як выявілася, артыкул шмат у якіх месцах нагадвае канспэкт агляду гістарыяграфіі крыжовых паходаў у Прыбалтыку, зьмешчаны ў выданні Веры І. Матузавай і Яўгеніі Л. Назаравай „Крестоносцы и Русь. Конец ХII — 1270 г.“ (які, акрамя іншага, таксама заслугоўвае сур’ёзнай крытыкі), а часам пераходзіць у літаральнае перапісваньне»<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 382.</ref>}}. На думку Сагановіча, гэтыя навуковыя распрацоўкі Дзярновіча таксама характарызуюцца павярхоўным падыходам да абранай тэмы і няведаннем сучасных навуковых працаў<ref>Сагановіч Г. [Рэцэнзія:] Метадалогія даследавання гісторыі Беларусі: праблемы, дасягненні, перспектывы: зборнік навуковых артыкулаў / Інстытут гісторыі НАН Беларусі / уклад. В. В. Яноўская; рэд. калегія: В. В. Даніловіч (гал. рэд.) і інш. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 261 с. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich — Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 4, 2018. С. 384—385.</ref>. У сваёй публікацыі 2011 году «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам» (перадрукоўвалася для масавага чытача ў выданьні [[Наша Ніва]]), дзе яе нейкі даведзены факт прапагандуецца [[Летувізацыя|летувісацэнтрычная гіпатэтычная інтэрпрэтацыя]] раньніх упамінаў тэрміну «[[Літоўская мова|літоўская мова]]» (нібы [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайла]] і [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўт]], калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>, размаўлялі між сабой [[Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім|па-летувіску]] на Луцкім зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году і г. д.), Дзярновіч падае сьцьверджаньне, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладалася на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзярновіч, Алег}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 8zcvxkwcyhyx5s8pc5scaldamccjqwe 0 86639 2694369 2519496 2026-10-02T17:16:31Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2694369 wikitext text/x-wiki {{Палітык |імя = Аляксандар Фёдаравіч Мясьнікян |выява = Myasnikov.jpg |памер = 200пкс }} '''Алякса́ндар Фёдаравіч Мясьнікя́н''' (псэўданімы: Мясьнікоў, Мартуні; {{Дата ў старым стылі|9 лютага|1886|28 студзеня}}, [[Нахічавань-на-Доне]], [[Вобласьць Войска Данскога]], [[Расейская імпэрыя]] — 22 сакавіка 1925, блізу [[Тбілісі]], [[Закаўкаская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка]], [[СССР]]) — [[Бальшавікі|бальшавік]] [[Армэнія|армянскага]] паходжаньня, савецкі партыйны і дзяржаўны дзяяч, адзін з кіраўнікоў усталяваньня савецкай улады ў [[Беларусь|Беларусі]]. Аўтар шэрагу працаў па тэорыі [[марксізм]]у-[[ленінізм]]у, гісторыі рэвалюцыйнага руху і [[армянская літаратура|армянскай літаратуры]]<ref name="hrono">[http://www.hrono.ru/biograf/myasnikov.html Мясников Александр Федорович] на сайце [https://web.archive.org/web/20130430031306/http://hrono.info/ Хронос]{{ref-ru}}</ref>. Не прызнаваў існаваньне беларускай нацыі і выступаў супраць беларускай дзяржаўнасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20101106102915/http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/materials-for-the-exam-on-the-history-of-belarus/creating-bssr.html 23. Утварэнне БССР, Літоўска-беларускай ССР. Барацьба з польскай інтэрвенцыяй] // Шарова Н. С. Гісторыя Беларусі: Матэрыялы да экзамену. — Мн.: ВП «Экаперспектыва», 1997. — 124 с.</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся {{Дата ў старым стылі|9 лютага|1886|28 студзеня}} году ў [[Нахічавань-на-Доне|Нахічавані-на-Доне]] ў сям’і дробнага гандляра<ref name="konchal">[http://www.melkonchaltr.narod.ru/myasnikyan/myasnikyan.htm Мясников, Александр Фёдорович]{{ref-ru}}</ref>. У 1903 годзе скончыў Армянскую сэмінарыю ў [[Масква|Маскве]], у 1906 годзе — [[Маскоўскі інстытут усходазнаўства|Лазараўскі інстытут]] у Маскве<ref name="davednik">[http://www.knowbysight.info/MMM/04108.asp Мясников Александр Фёдорович] у Даведніку па гісторыі Кампартыі і Савецкага Саюзу 1898—1991{{ref-ru}}</ref>. 19 лістапада 1912 году атрымаў дыплём юрыдычнага факультэту [[Маскоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|МДУ]]. Чалец [[РСДРП]] з [[1906]] году. У гэтым жа годзе быў арыштаваны і прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі ў [[Баку]]. У 1911—1912 і 1914—1917 гадох — у расейскай арміі<ref name="davednik"/>. Прапаршчык запасу (1912). Зь верасьня 1917 па травень 1918 году старшыня [[Паўночна-Заходні абласны камітэт РКП(б)|Паўночна-Заходняга абласнога камітэту]] [[РКП(б)]]. Зь лістапада 1917 году галоўнакамандуючы [[Заходні фронт (Расейская імпэрыя)|Заходнім фронтам]], старшыня [[Аблвыканкамзах]]у [[Заходняя вобласьць (1917—1918)|Заходняй вобласьці]]. З 12 (25) сьнежня часова выконваў абавязкі вярхоўнага галоўнакамандуючага. З 31 сьнежня 1918 году старшыня [[Цэнтральны камітэт|Цэнтральнага бюро]] [[Камуністычная партыя БССР|Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі]]. У студзені — лютым 1919 году сябра [[Часовы рабоча-сялянскі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага ўраду Беларусі]]. 4—27 лютага 1919 году — Старшыня [[Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ|Цэнтральнага выканаўчага камітэту]] (ўраду) [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі (''ССРБ'')]], намесьнік старшыні [[Савет народных камісараў ССРБ|Савету народных камісараў]] і [[Народны камісар|наркам]] ССРБ па ваенных справах. Сябра Прэзыдыюму ЦК КП(б) [[ЛітБел]]у ў сакавіку 1919 — верасьні 1920 гг. 25 верасьня [[кантузія|кантужаны]] пры выбуху ў залі паседжаньняў Маскоўскага камітэта РКП(б), зладжанага Ўсерасейскім паўстанцкім камітэтам рэвалюцыйных партызанаў «Анархісты падпольля». У 1921 годзе — старшыня СНК і наркам па вайсковых справах [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]], адначасна намесьнік старшыні СНК [[Закаўкаская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка|ЗСФСР]]; сябра Каўкаскага бюро ЦК РКП(б). З 1922 году — старшыня Саюзнага Савету ЗСФСР, пасьля першы сакратар Закаўкаскага крайкаму РКП(б). Адначасна сябра [[Рэвалюцыйны ваенны савет СССР|РВС СССР]], сябра Прэзыдыюму [[ЦВК СССР]]. На XII-м і XIII-м зьездах РКП(б) абіраўся кандыдатам у сябры ЦК. Загінуў у авіяцыйнай катастрофе каля [[Тбілісі]]<ref name="slounik">[http://slounik.org/122324.html Мясников Александр Федорович // История Беларуси. Словарь-справочник]</ref>. == Ушанаваньне памяці == У Менску ў 1932 годзе імем А. Ф. Мясьнікова названы [[Менскі вагонарамонтны завод|вагонарамонтны завод]], на тэрыторыі якога ў ягоны гонар усталяваны помнік. Ягонае імя носіць таксама адна з плошчаў у цэнтры Менску і прылеглая да яе вуліца<ref>Статья [https://web.archive.org/web/20100302082953/http://minsk-old-new.com/minsk-3201.htm Памятник Мясникову А. Ф.] на сайте «Минск старый и новый»</ref>. У цэнтры [[Ерэван]]у яму пастаўлены помнік. {{Пачатак блёку}} {{Адзінка блёку |папярэднік = — |назва = [[Кіраўнікі ЦК КП БССР|Першы сакратар ЦК КП(б)Б]] |гады = 1918—1919 |наступнік = [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас]] }} {{Канец блёку}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Сочинения: Избранные произведения. / Пер. с арм. — Ер., 1965. * ''Салин Л.'' Жизнь, отданная народу. / В кн.: Солдаты партии. — М., 1971. * ''Мнацаканян А. Н.'' Беззаветное служение народу. — Ер., 1976. * ''Шатирян М. А.'' Генерал, рожденный революцией: Повесть об Александре Мясникове (Мясникяне). — М.: Политиздат, 1977. — (Пламенные революционеры). — 430 с, ил. * ''Залесский К. А.'' Империя Сталина. Биографический энциклопедический словарь. — М.: Вече, 2000. == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.knowbysight.info/MMM/04108.asp Мясников Александр Фёдорович] в Справочнике по истории Компартии и Советского Союза 1898—1991. * [http://www.hrono.ru/biograf/myasnikov.html Мясников Александр Федорович] на сайте [https://web.archive.org/web/20130430031306/http://hrono.info/ Хронос]. {{Сьпіс кіраўнікоў Беларусі з 1918 году}} {{Кіраўнікі ЦК КП БССР}} {{Прэм’ер-міністры Армэніі}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мясьнікян, Аляксандар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў вобласьці войска Данскога]] [[Катэгорыя:Расейскія рэвалюцыянэры]] [[Катэгорыя:Беларускія рэвалюцыянэры]] [[Катэгорыя:Сябры КПСС]] [[Катэгорыя:Сябры Ўсерасейскага Ўстаноўчага сходу]] [[Катэгорыя:Савецкія вайскоўцы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Грузіі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах]] p3smgb98ckeid5atptcz4xqkg4ol7hg 0 95553 2694340 2689000 2026-10-02T12:26:57Z ~2026-52916-37 100439 /* Імя */ 2694340 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Альгімонт (неадназначнасьць)}} {{Шляхціч | Імя = Альгімонт Гальшанскі | Лацінка = Algimont / Alhimont Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = 1393 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Альгімонт Гальшанскі''' (першая палова XIV ст. — паміж жніўнем і кастрычнікам 1393) — [[ліцьвіны|літоўскі князь]], пачынальнік роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Паводле [[крыжакі|крыжацкага]] помніку «Паведамленьні аб [[літва|літоўскіх]] дарогах», цэнтар уладаньняў Альгімонта быў у [[Гальшаны|Гальшанах]]<ref name="Polechow-2018-450">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 450.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Algmundus<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref><ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>, Alchemundo<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Angemunt'' (1383 год)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=Angemunt#v=snippet&q=Angemunt&f=false P. 66].</ref>; ''in Ongemundes hoff Galschan'' (паміж 1384—1401 гадамі)<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=8H8OAAAAYAAJ&pg=PA707&dq=Ongemundes+1384&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi7iLvfxoX9AhXNg_0HHS-0C0cQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Ongemundes%201384&f=false S. 707.]</ref>; ''Olgemont et Borizszo duces Lithwanie'' («Kalendarz Krakowski» пад 1385 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Olgemont#v=snippet&q=Olgemont&f=false S. 658].</ref>; ''ducis Olgimundi'' (1387—1394 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d051.htm Поручная грамота за Братошу Койлутовича (1387—1394)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''княз Олгимонтъ'' (1389—1402 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d050.htm Поручная грамота за Ивана Жедивида (между 1389 и 1402)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Кузьмин А. В. Титулованная знать Великого княжества Литовского в «Великой войне» 1409—1411 гг. против Тевтонского ордена // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — {{Менск (Мн.)}}, 2011. С. 46.</ref>; ''Овгимонта и [[Братоша|Братошу]]'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 96].</ref> і [[Сафійскі першы летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 243].</ref>). == Біяграфія == У 1383 годзе Альгімонт браў удзел у перамовах вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] з пасламі вялікага магістра, у канцы 1384 году зь іншымі пасламі ён паехаў у [[Кракаў]], дзе 18 студзеня 1385 году прасіў для вялікага князя літоўскага рукі каралевы польскай [[Ядвіга Анжуйская |Ядвігі]]. Напэўна, у пачатку 1389 года, Альгімонт з [[Братоша]]м паехаў у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]], каб весьці з наўгародцамі перамовы пра прыняцьце на прыгарады князя [[Лугвен|Лугвена Альгердавіча]] — брата Ягайлы<ref name="Polechow-2018-452">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. У канцы 1380-х — пачатку 1390-х гадоў князь Альгімонт быў сярод выдаўцоў паручных граматаў за баярына Братошу (1387—1394) і князя Жадзівіда (жнівень — кастрычнік 1393 году)<ref name="Polechow-2018-452"/>. Памёр не пазьней за кастрычнік 1393 году, калі яго сын князь [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] атрымаў кіеўскае намесьніцтва ад вялікага князя [[Вітаўт]]а<ref name="Polechow-2020-78">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. [[Беларуска-літоўскія летапісы]] XVI ст. называюць Альгімонта намесьнікам [[Кіеў]]скім у часы [[Гедзімін]]а, але цяпер сам факт захопу Кіева за Гедзімінам лічыцца сумнеўным. У тых жа летапісах Альгімонта часта называюць сынам [[Міндоўг]]а, а таго сынам легендарнага [[Гольша|Гольшы]] (у [[Яўрэінаўскі летапіс|Яўрэінаўскім летапісе]] Альгімонт называецца сынам самога Гольшы)<ref>Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского. — Киев: Наукова думка, 1987. С. 90—91.</ref>. У Кіеўска-Пячэрскім памяньніку (канец XV — пачатак XVI ст.) зьмяшчаецца запіс «''Княз Олгимонта, нареченного в святом крещении Михаила, а в иноцех Евфимия''». Аднак гэты ўпамін, запісаны прыкладна праз стагодзьдзе па імавернай сьмерці Альгімонта, нельга лічыць надзейным<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшанскія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491—493.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. S. 441—461. * Polechow S. Poręczenie za kniazia Żedywida a wydarzenia lat 1392—1393 w Wielkim Księstwie Litewskim // Zapiski Historyczne. Т. 85. Zesz. 3. 2020. S. 71—104. == Вонкавыя спасылкі == * [[Валеры Пазднякоў]], [http://vkl.by/articles/2359 Альгімонт (Альгмунт)], Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае» {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Альгімонт}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] bq2bucf9o89x28td0m0zngoe2y0ewct 2694350 2694340 2026-10-02T13:09:58Z ~2026-52916-37 100439 /* Імя */ 2694350 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Альгімонт (неадназначнасьць)}} {{Шляхціч | Імя = Альгімонт Гальшанскі | Лацінка = Algimont / Alhimont Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = 1393 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Альгімонт Гальшанскі''' (першая палова XIV ст. — паміж жніўнем і кастрычнікам 1393) — [[ліцьвіны|літоўскі князь]], пачынальнік роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Паводле [[крыжакі|крыжацкага]] помніку «Паведамленьні аб [[літва|літоўскіх]] дарогах», цэнтар уладаньняў Альгімонта быў у [[Гальшаны|Гальшанах]]<ref name="Polechow-2018-450">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 450.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Algmundus<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref><ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>.. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Angemunt'' (1383 год)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=Angemunt#v=snippet&q=Angemunt&f=false P. 66].</ref>; ''in Ongemundes hoff Galschan'' (паміж 1384—1401 гадамі)<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=8H8OAAAAYAAJ&pg=PA707&dq=Ongemundes+1384&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi7iLvfxoX9AhXNg_0HHS-0C0cQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Ongemundes%201384&f=false S. 707.]</ref>; ''Olgemont et Borizszo duces Lithwanie'' («Kalendarz Krakowski» пад 1385 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Olgemont#v=snippet&q=Olgemont&f=false S. 658].</ref>; ''ducis Olgimundi'' (1387—1394 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d051.htm Поручная грамота за Братошу Койлутовича (1387—1394)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''княз Олгимонтъ'' (1389—1402 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d050.htm Поручная грамота за Ивана Жедивида (между 1389 и 1402)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Кузьмин А. В. Титулованная знать Великого княжества Литовского в «Великой войне» 1409—1411 гг. против Тевтонского ордена // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — {{Менск (Мн.)}}, 2011. С. 46.</ref>; ''Овгимонта и [[Братоша|Братошу]]'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 96].</ref> і [[Сафійскі першы летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 243].</ref>). == Біяграфія == У 1383 годзе Альгімонт браў удзел у перамовах вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] з пасламі вялікага магістра, у канцы 1384 году зь іншымі пасламі ён паехаў у [[Кракаў]], дзе 18 студзеня 1385 году прасіў для вялікага князя літоўскага рукі каралевы польскай [[Ядвіга Анжуйская |Ядвігі]]. Напэўна, у пачатку 1389 года, Альгімонт з [[Братоша]]м паехаў у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]], каб весьці з наўгародцамі перамовы пра прыняцьце на прыгарады князя [[Лугвен|Лугвена Альгердавіча]] — брата Ягайлы<ref name="Polechow-2018-452">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. У канцы 1380-х — пачатку 1390-х гадоў князь Альгімонт быў сярод выдаўцоў паручных граматаў за баярына Братошу (1387—1394) і князя Жадзівіда (жнівень — кастрычнік 1393 году)<ref name="Polechow-2018-452"/>. Памёр не пазьней за кастрычнік 1393 году, калі яго сын князь [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] атрымаў кіеўскае намесьніцтва ад вялікага князя [[Вітаўт]]а<ref name="Polechow-2020-78">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. [[Беларуска-літоўскія летапісы]] XVI ст. называюць Альгімонта намесьнікам [[Кіеў]]скім у часы [[Гедзімін]]а, але цяпер сам факт захопу Кіева за Гедзімінам лічыцца сумнеўным. У тых жа летапісах Альгімонта часта называюць сынам [[Міндоўг]]а, а таго сынам легендарнага [[Гольша|Гольшы]] (у [[Яўрэінаўскі летапіс|Яўрэінаўскім летапісе]] Альгімонт называецца сынам самога Гольшы)<ref>Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского. — Киев: Наукова думка, 1987. С. 90—91.</ref>. У Кіеўска-Пячэрскім памяньніку (канец XV — пачатак XVI ст.) зьмяшчаецца запіс «''Княз Олгимонта, нареченного в святом крещении Михаила, а в иноцех Евфимия''». Аднак гэты ўпамін, запісаны прыкладна праз стагодзьдзе па імавернай сьмерці Альгімонта, нельга лічыць надзейным<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшанскія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491—493.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. S. 441—461. * Polechow S. Poręczenie za kniazia Żedywida a wydarzenia lat 1392—1393 w Wielkim Księstwie Litewskim // Zapiski Historyczne. Т. 85. Zesz. 3. 2020. S. 71—104. == Вонкавыя спасылкі == * [[Валеры Пазднякоў]], [http://vkl.by/articles/2359 Альгімонт (Альгмунт)], Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае» {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Альгімонт}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] s4pk1yc9l1dyedubk306ambgp7ag1hs 2694351 2694350 2026-10-02T13:10:54Z ~2026-52916-37 100439 /* Імя */ 2694351 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Альгімонт (неадназначнасьць)}} {{Шляхціч | Імя = Альгімонт Гальшанскі | Лацінка = Algimont / Alhimont Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = 1393 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Альгімонт Гальшанскі''' (першая палова XIV ст. — паміж жніўнем і кастрычнікам 1393) — [[ліцьвіны|літоўскі князь]], пачынальнік роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Паводле [[крыжакі|крыжацкага]] помніку «Паведамленьні аб [[літва|літоўскіх]] дарогах», цэнтар уладаньняў Альгімонта быў у [[Гальшаны|Гальшанах]]<ref name="Polechow-2018-450">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 450.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Algmundus<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref><ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>.. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Angemunt'' (1383 год)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=Angemunt#v=snippet&q=Angemunt&f=false P. 66].</ref>; ''in Ongemundes hoff Galschan'' (паміж 1384—1401 гадамі)<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=8H8OAAAAYAAJ&pg=PA707&dq=Ongemundes+1384&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi7iLvfxoX9AhXNg_0HHS-0C0cQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Ongemundes%201384&f=false S. 707.]</ref>; ''Olgemont et Borizszo duces Lithwanie'' («Kalendarz Krakowski» пад 1385 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Olgemont#v=snippet&q=Olgemont&f=false S. 658].</ref>; ''ducis Olgimundi'' (1387—1394 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d051.htm Поручная грамота за Братошу Койлутовича (1387—1394)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''княз Олгимонтъ'' (1389—1402 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d050.htm Поручная грамота за Ивана Жедивида (между 1389 и 1402)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Кузьмин А. В. Титулованная знать Великого княжества Литовского в «Великой войне» 1409—1411 гг. против Тевтонского ордена // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — {{Менск (Мн.)}}, 2011. С. 46.</ref>; ''Овгимонта и [[Братоша|Братошу]]'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 96].</ref> і [[Сафійскі першы летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 243].</ref>). == Біяграфія == У 1383 годзе Альгімонт браў удзел у перамовах вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] з пасламі вялікага магістра, у канцы 1384 году зь іншымі пасламі ён паехаў у [[Кракаў]], дзе 18 студзеня 1385 году прасіў для вялікага князя літоўскага рукі каралевы польскай [[Ядвіга Анжуйская |Ядвігі]]. Напэўна, у пачатку 1389 года, Альгімонт з [[Братоша]]м паехаў у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]], каб весьці з наўгародцамі перамовы пра прыняцьце на прыгарады князя [[Лугвен|Лугвена Альгердавіча]] — брата Ягайлы<ref name="Polechow-2018-452">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. У канцы 1380-х — пачатку 1390-х гадоў князь Альгімонт быў сярод выдаўцоў паручных граматаў за баярына Братошу (1387—1394) і князя Жадзівіда (жнівень — кастрычнік 1393 году)<ref name="Polechow-2018-452"/>. Памёр не пазьней за кастрычнік 1393 году, калі яго сын князь [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] атрымаў кіеўскае намесьніцтва ад вялікага князя [[Вітаўт]]а<ref name="Polechow-2020-78">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. [[Беларуска-літоўскія летапісы]] XVI ст. называюць Альгімонта намесьнікам [[Кіеў]]скім у часы [[Гедзімін]]а, але цяпер сам факт захопу Кіева за Гедзімінам лічыцца сумнеўным. У тых жа летапісах Альгімонта часта называюць сынам [[Міндоўг]]а, а таго сынам легендарнага [[Гольша|Гольшы]] (у [[Яўрэінаўскі летапіс|Яўрэінаўскім летапісе]] Альгімонт называецца сынам самога Гольшы)<ref>Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского. — Киев: Наукова думка, 1987. С. 90—91.</ref>. У Кіеўска-Пячэрскім памяньніку (канец XV — пачатак XVI ст.) зьмяшчаецца запіс «''Княз Олгимонта, нареченного в святом крещении Михаила, а в иноцех Евфимия''». Аднак гэты ўпамін, запісаны прыкладна праз стагодзьдзе па імавернай сьмерці Альгімонта, нельга лічыць надзейным<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшанскія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491—493.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. S. 441—461. * Polechow S. Poręczenie za kniazia Żedywida a wydarzenia lat 1392—1393 w Wielkim Księstwie Litewskim // Zapiski Historyczne. Т. 85. Zesz. 3. 2020. S. 71—104. == Вонкавыя спасылкі == * [[Валеры Пазднякоў]], [http://vkl.by/articles/2359 Альгімонт (Альгмунт)], Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае» {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Альгімонт}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] azdc6jpxbxjnevimvfsmx9b9fvfa2pl 2694352 2694351 2026-10-02T13:11:54Z ~2026-52916-37 100439 /* Імя */ 2694352 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Альгімонт (неадназначнасьць)}} {{Шляхціч | Імя = Альгімонт Гальшанскі | Лацінка = Algimont / Alhimont Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = 1393 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Альгімонт Гальшанскі''' (першая палова XIV ст. — паміж жніўнем і кастрычнікам 1393) — [[ліцьвіны|літоўскі князь]], пачынальнік роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Паводле [[крыжакі|крыжацкага]] помніку «Паведамленьні аб [[літва|літоўскіх]] дарогах», цэнтар уладаньняў Альгімонта быў у [[Гальшаны|Гальшанах]]<ref name="Polechow-2018-450">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 450.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Algmundus<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref><ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Angemunt'' (1383 год)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=Angemunt#v=snippet&q=Angemunt&f=false P. 66].</ref>; ''in Ongemundes hoff Galschan'' (паміж 1384—1401 гадамі)<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=8H8OAAAAYAAJ&pg=PA707&dq=Ongemundes+1384&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi7iLvfxoX9AhXNg_0HHS-0C0cQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Ongemundes%201384&f=false S. 707.]</ref>; ''Olgemont et Borizszo duces Lithwanie'' («Kalendarz Krakowski» пад 1385 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Olgemont#v=snippet&q=Olgemont&f=false S. 658].</ref>; ''ducis Olgimundi'' (1387—1394 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d051.htm Поручная грамота за Братошу Койлутовича (1387—1394)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''княз Олгимонтъ'' (1389—1402 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d050.htm Поручная грамота за Ивана Жедивида (между 1389 и 1402)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Кузьмин А. В. Титулованная знать Великого княжества Литовского в «Великой войне» 1409—1411 гг. против Тевтонского ордена // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — {{Менск (Мн.)}}, 2011. С. 46.</ref>; ''Овгимонта и [[Братоша|Братошу]]'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 96].</ref> і [[Сафійскі першы летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 243].</ref>). == Біяграфія == У 1383 годзе Альгімонт браў удзел у перамовах вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] з пасламі вялікага магістра, у канцы 1384 году зь іншымі пасламі ён паехаў у [[Кракаў]], дзе 18 студзеня 1385 году прасіў для вялікага князя літоўскага рукі каралевы польскай [[Ядвіга Анжуйская |Ядвігі]]. Напэўна, у пачатку 1389 года, Альгімонт з [[Братоша]]м паехаў у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]], каб весьці з наўгародцамі перамовы пра прыняцьце на прыгарады князя [[Лугвен|Лугвена Альгердавіча]] — брата Ягайлы<ref name="Polechow-2018-452">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. У канцы 1380-х — пачатку 1390-х гадоў князь Альгімонт быў сярод выдаўцоў паручных граматаў за баярына Братошу (1387—1394) і князя Жадзівіда (жнівень — кастрычнік 1393 году)<ref name="Polechow-2018-452"/>. Памёр не пазьней за кастрычнік 1393 году, калі яго сын князь [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] атрымаў кіеўскае намесьніцтва ад вялікага князя [[Вітаўт]]а<ref name="Polechow-2020-78">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. [[Беларуска-літоўскія летапісы]] XVI ст. называюць Альгімонта намесьнікам [[Кіеў]]скім у часы [[Гедзімін]]а, але цяпер сам факт захопу Кіева за Гедзімінам лічыцца сумнеўным. У тых жа летапісах Альгімонта часта называюць сынам [[Міндоўг]]а, а таго сынам легендарнага [[Гольша|Гольшы]] (у [[Яўрэінаўскі летапіс|Яўрэінаўскім летапісе]] Альгімонт называецца сынам самога Гольшы)<ref>Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского. — Киев: Наукова думка, 1987. С. 90—91.</ref>. У Кіеўска-Пячэрскім памяньніку (канец XV — пачатак XVI ст.) зьмяшчаецца запіс «''Княз Олгимонта, нареченного в святом крещении Михаила, а в иноцех Евфимия''». Аднак гэты ўпамін, запісаны прыкладна праз стагодзьдзе па імавернай сьмерці Альгімонта, нельга лічыць надзейным<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшанскія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491—493.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. S. 441—461. * Polechow S. Poręczenie za kniazia Żedywida a wydarzenia lat 1392—1393 w Wielkim Księstwie Litewskim // Zapiski Historyczne. Т. 85. Zesz. 3. 2020. S. 71—104. == Вонкавыя спасылкі == * [[Валеры Пазднякоў]], [http://vkl.by/articles/2359 Альгімонт (Альгмунт)], Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае» {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Альгімонт}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] odxkko4wnmlx1iz4fk9cx8xp5t2990b 2694373 2694352 2026-10-02T17:53:06Z ~2026-52994-60 100457 /* Імя */ 2694373 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Альгімонт (неадназначнасьць)}} {{Шляхціч | Імя = Альгімонт Гальшанскі | Лацінка = Algimont / Alhimont Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = 1393 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Альгімонт Гальшанскі''' (першая палова XIV ст. — паміж жніўнем і кастрычнікам 1393) — [[ліцьвіны|літоўскі князь]], пачынальнік роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Паводле [[крыжакі|крыжацкага]] помніку «Паведамленьні аб [[літва|літоўскіх]] дарогах», цэнтар уладаньняў Альгімонта быў у [[Гальшаны|Гальшанах]]<ref name="Polechow-2018-450">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 450.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus{{Заўвага|name="Alg"|Імя Algemundus (Algmundus) ужываецца ў складзенай каля 1334 году хроніцы «Imaginis mundi»<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref>; менавіта такую форму імя караля [[Лянгабарды|лянгабардаў]] — Algimundus — ужыў [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў [[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]<ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>}}, Algmundus{{Заўвага|name="Alg"}}, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Halgasch, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Angemunt'' (1383 год)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=Angemunt#v=snippet&q=Angemunt&f=false P. 66].</ref>; ''in Ongemundes hoff Galschan'' (паміж 1384—1401 гадамі)<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=8H8OAAAAYAAJ&pg=PA707&dq=Ongemundes+1384&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi7iLvfxoX9AhXNg_0HHS-0C0cQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Ongemundes%201384&f=false S. 707.]</ref>; ''Olgemont et Borizszo duces Lithwanie'' («Kalendarz Krakowski» пад 1385 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Olgemont#v=snippet&q=Olgemont&f=false S. 658].</ref>; ''ducis Olgimundi'' (1387—1394 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d051.htm Поручная грамота за Братошу Койлутовича (1387—1394)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''княз Олгимонтъ'' (1389—1402 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d050.htm Поручная грамота за Ивана Жедивида (между 1389 и 1402)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Кузьмин А. В. Титулованная знать Великого княжества Литовского в «Великой войне» 1409—1411 гг. против Тевтонского ордена // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — {{Менск (Мн.)}}, 2011. С. 46.</ref>; ''Овгимонта и [[Братоша|Братошу]]'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 96].</ref> і [[Сафійскі першы летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 243].</ref>). == Біяграфія == У 1383 годзе Альгімонт браў удзел у перамовах вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] з пасламі вялікага магістра, у канцы 1384 году зь іншымі пасламі ён паехаў у [[Кракаў]], дзе 18 студзеня 1385 году прасіў для вялікага князя літоўскага рукі каралевы польскай [[Ядвіга Анжуйская |Ядвігі]]. Напэўна, у пачатку 1389 года, Альгімонт з [[Братоша]]м паехаў у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]], каб весьці з наўгародцамі перамовы пра прыняцьце на прыгарады князя [[Лугвен|Лугвена Альгердавіча]] — брата Ягайлы<ref name="Polechow-2018-452">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. У канцы 1380-х — пачатку 1390-х гадоў князь Альгімонт быў сярод выдаўцоў паручных граматаў за баярына Братошу (1387—1394) і князя Жадзівіда (жнівень — кастрычнік 1393 году)<ref name="Polechow-2018-452"/>. Памёр не пазьней за кастрычнік 1393 году, калі яго сын князь [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] атрымаў кіеўскае намесьніцтва ад вялікага князя [[Вітаўт]]а<ref name="Polechow-2020-78">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. [[Беларуска-літоўскія летапісы]] XVI ст. называюць Альгімонта намесьнікам [[Кіеў]]скім у часы [[Гедзімін]]а, але цяпер сам факт захопу Кіева за Гедзімінам лічыцца сумнеўным. У тых жа летапісах Альгімонта часта называюць сынам [[Міндоўг]]а, а таго сынам легендарнага [[Гольша|Гольшы]] (у [[Яўрэінаўскі летапіс|Яўрэінаўскім летапісе]] Альгімонт называецца сынам самога Гольшы)<ref>Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского. — Киев: Наукова думка, 1987. С. 90—91.</ref>. У Кіеўска-Пячэрскім памяньніку (канец XV — пачатак XVI ст.) зьмяшчаецца запіс «''Княз Олгимонта, нареченного в святом крещении Михаила, а в иноцех Евфимия''». Аднак гэты ўпамін, запісаны прыкладна праз стагодзьдзе па імавернай сьмерці Альгімонта, нельга лічыць надзейным<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшанскія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491—493.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. S. 441—461. * Polechow S. Poręczenie za kniazia Żedywida a wydarzenia lat 1392—1393 w Wielkim Księstwie Litewskim // Zapiski Historyczne. Т. 85. Zesz. 3. 2020. S. 71—104. == Вонкавыя спасылкі == * [[Валеры Пазднякоў]], [http://vkl.by/articles/2359 Альгімонт (Альгмунт)], Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае» {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Альгімонт}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] l7o931fy2ff2zz8sm9ptky51kxnpdt4 2694375 2694373 2026-10-02T17:53:38Z ~2026-52994-60 100457 2694375 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Альгімонт (неадназначнасьць)}} {{Шляхціч | Імя = Альгімонт Гальшанскі | Лацінка = Algimont / Alhimont Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = 1393 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Альгімонт Гальшанскі''' (першая палова XIV ст. — паміж жніўнем і кастрычнікам 1393) — [[ліцьвіны|літоўскі князь]], пачынальнік роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Паводле [[крыжакі|крыжацкага]] помніку «Паведамленьні аб [[літва|літоўскіх]] дарогах», цэнтар уладаньняў Альгімонта быў у [[Гальшаны|Гальшанах]]<ref name="Polechow-2018-450">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 450.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus{{Заўвага|name="Alg"|Імя Algemundus (Algmundus) ужываецца ў складзенай каля 1334 году хроніцы «Imaginis mundi»<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref>; менавіта такую форму імя караля [[Лянгабарды|лянгабардаў]] — Algimundus — ужыў [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў [[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]<ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>}}, Algmundus{{Заўвага|name="Alg"}}, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Halgasch, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Angemunt'' (1383 год)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=Angemunt#v=snippet&q=Angemunt&f=false P. 66].</ref>; ''in Ongemundes hoff Galschan'' (паміж 1384—1401 гадамі)<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=8H8OAAAAYAAJ&pg=PA707&dq=Ongemundes+1384&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi7iLvfxoX9AhXNg_0HHS-0C0cQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Ongemundes%201384&f=false S. 707.]</ref>; ''Olgemont et Borizszo duces Lithwanie'' («Kalendarz Krakowski» пад 1385 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Olgemont#v=snippet&q=Olgemont&f=false S. 658].</ref>; ''ducis Olgimundi'' (1387—1394 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d051.htm Поручная грамота за Братошу Койлутовича (1387—1394)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''княз Олгимонтъ'' (1389—1402 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d050.htm Поручная грамота за Ивана Жедивида (между 1389 и 1402)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Кузьмин А. В. Титулованная знать Великого княжества Литовского в «Великой войне» 1409—1411 гг. против Тевтонского ордена // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — {{Менск (Мн.)}}, 2011. С. 46.</ref>; ''Овгимонта и [[Братоша|Братошу]]'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 96].</ref> і [[Сафійскі першы летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 243].</ref>). == Біяграфія == У 1383 годзе Альгімонт браў удзел у перамовах вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] з пасламі вялікага магістра, у канцы 1384 году зь іншымі пасламі ён паехаў у [[Кракаў]], дзе 18 студзеня 1385 году прасіў для вялікага князя літоўскага рукі каралевы польскай [[Ядвіга Анжуйская |Ядвігі]]. Напэўна, у пачатку 1389 года, Альгімонт з [[Братоша]]м паехаў у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]], каб весьці з наўгародцамі перамовы пра прыняцьце на прыгарады князя [[Лугвен|Лугвена Альгердавіча]] — брата Ягайлы<ref name="Polechow-2018-452">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. У канцы 1380-х — пачатку 1390-х гадоў князь Альгімонт быў сярод выдаўцоў паручных граматаў за баярына Братошу (1387—1394) і князя Жадзівіда (жнівень — кастрычнік 1393 году)<ref name="Polechow-2018-452"/>. Памёр не пазьней за кастрычнік 1393 году, калі яго сын князь [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван]] атрымаў кіеўскае намесьніцтва ад вялікага князя [[Вітаўт]]а<ref name="Polechow-2020-78">Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. P. 452.</ref>. [[Беларуска-літоўскія летапісы]] XVI ст. называюць Альгімонта намесьнікам [[Кіеў]]скім у часы [[Гедзімін]]а, але цяпер сам факт захопу Кіева за Гедзімінам лічыцца сумнеўным. У тых жа летапісах Альгімонта часта называюць сынам [[Міндоўг]]а, а таго сынам легендарнага [[Гольша|Гольшы]] (у [[Яўрэінаўскі летапіс|Яўрэінаўскім летапісе]] Альгімонт называецца сынам самога Гольшы)<ref>Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского. — Киев: Наукова думка, 1987. С. 90—91.</ref>. У Кіеўска-Пячэрскім памяньніку (канец XV — пачатак XVI ст.) зьмяшчаецца запіс «''Княз Олгимонта, нареченного в святом крещении Михаила, а в иноцех Евфимия''». Аднак гэты ўпамін, запісаны прыкладна праз стагодзьдзе па імавернай сьмерці Альгімонта, нельга лічыць надзейным<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшанскія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491—493.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * Polechow S., Butyrski M. Pieczęć kniazia Iwana Olgimuntowicza Holszańskiego // Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. — Białystok: 2018. S. 441—461. * Polechow S. Poręczenie za kniazia Żedywida a wydarzenia lat 1392—1393 w Wielkim Księstwie Litewskim // Zapiski Historyczne. Т. 85. Zesz. 3. 2020. S. 71—104. == Вонкавыя спасылкі == * [[Валеры Пазднякоў]], [http://vkl.by/articles/2359 Альгімонт (Альгмунт)], Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае» {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Альгімонт}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] a73jnojt29rgkzv9ifd8rdcz0qmwkpd 0 106269 2694378 2693920 2026-10-02T17:59:08Z ~2026-52994-60 100457 /* Назва */ 2694378 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Альгіняны |Лацінка = Alhiniany / Alginiany |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Альгінянаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] |Раён = [[Астравецкі раён|Астравецкі]] |Сельсавет = [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 67 |Год падліку колькасьці = 2014 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="gvb" /> |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = 35 |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 231219 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 38 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 4 |Даўгата сэкундаў = 54 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Альгіня́ны'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 58.</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лошы]]. Уваходзяць у склад [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскага сельсавету]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 12 км на паўночны ўсход ад [[Астравец|Астраўцу]], за 15 км ад чыгуначнай станцыі Гудагай (лінія Маладэчна — Вільня), за 230 км ад Горадні. == Назва == {{Асноўны артыкул|Альгін|Алег}} Гэлігін, Алькін, Алькен або Элкін (Heligin, Alkin<ref name="Morlet-1985-220">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 220.</ref>, Alken<ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 132.</ref>, Elkin<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Elkin#v=snippet&q=Elkin&f=false P. 299].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Heligin%2C+Helechin#v=snippet&q=Heligin%2C%20Helechin&f=false S. 730].</ref><ref name="Morlet-1985-220"/>. Іменная аснова [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Альгімонт]]; германскія імёны Halgasch, Algardus, Alcmunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16.</ref>. У канцы XVIII стагодзьдзя — ''Альгі''<ref>{{Літаратура/ВГАБ|2к}} С. 172.</ref>. == Гісторыя == У XV стагодзьдзі маёнтак у Вялікім Княстве Літоўскім. У 1468 годзе ва ўладаньні ўдавы Юрыя Гаталтовіча Ганны і яе сына Юрыя Юр’евіча Гаталтовіча. У 1542 годзе ўласнасьць гаспадарскай баярыні Соф’і, удавы Пятра Кандратовіча. У 1558 годзе ўпамінаецца як сяло Альгінянскае ў складзе маёнтка Сьвіраны. У 1567 годзе ўпамінаецца ў перапісу войска літоўскага як шляхецкая ўласнасьць зямяніна Станіслава Гастамскага ў [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленскім павеце]] [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. У 1591 годзе маёнтак ва ўладаньні Яна Войцехавіча Вялічкі. Па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] (1795) у Расейскай імпэрыі, у Ашмянскім павеце Віленскай губэрні. У XIX стагодзьдзі вёска, цэнтар маёнтку ў [[Віленскі павет (Віленская губэрня)|Віленскім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]]. Паводле рэвізіі 1857 году ў вёсцы налічвалася 36 сялянскіх душ. У 1870 годзе маёнтак належаў памешчыку Будзьку. Вёска ўваходзіла ў Варнянскую воласьць. Цэнтар Альгінянскай сельскай грамады. У 1897 годзе 14 двароў, 108 жыхароў. На беразе ракі Лоша разьмяшчаўся аднайменны маёнтак (3 двары, 20 жыхароў), які належаў двараніну Ваньковічу. Непадалёку каля сажалкі знаходзіўся другі аднайменны маёнтак, 3 двары, 11 жыхароў. У пачатку XX стагодзьдзя ў Варнянскай воласьці. У 1905 годзе ў вёсцы 130 жыхароў, у суседнім маёнтку 14 жыхароў, уласнасьць памешчыка Будзькі. З 1922 году ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Зь лістапада 1939 году ў складзе БССР. З 12 кастрычніка 1940 году вёска ў Дравяніцкім сельсавеце Астравецкага раёну [[Вялейская вобласьць|Вялейскай вобласьці]]. У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 году да пачатку ліпеня 1944 году акупаваны нямецка-фашыстоўскімі захопнікамі. З 20 верасьня 1944 году ў [[Маладэчанская вобласьць|Маладэчанскай вобласьці]]. З 20 студзеня 1960 году ў Гарадзенскай вобласьці, з 26 сьнежня 1962 году ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]], з 6 студзеня 1965 году ў Астравецкім раёнах, з 26 чэрвеня 1965 году ў Ізабелінскім с/с. У 1970 годзе 171 жыхар. З 27 студзеня 1987 году ў [[Астравецкі сельсавет|Астравецкім с/с]]. У 2004 годзе 37 гаспадарак, 96 жыхароў, у складзе СВК імя Гашкевіча, крама, базавая школа. 26 лютага 2013 году вёска перададзеная зь ліквідаванага [[Астравецкі сельсавет|Астравецкага]] ў склад [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскага сельсавету]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160304210204/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области». Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 96 жыхароў * 2010 год — 78 жыхароў * 2014 год — 67 жыхароў, 35 двароў<ref name="gvb">{{Кніга|загаловак=Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя|старонкі=39|том=9. Гродзенская вобласць. Кн. 1|адказны=рэдкал. : У. У. Андрыевіч (дырэктар) і інш.]|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі»|год=2015|isbn=978-985-11-0839-4|наклад=2000}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Гудагайскі сельсавет}} {{Астравецкі раён}} [[Катэгорыя:Гудагайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёну]] 3z4ldizw9b7k2m4r7dbgl3lm4c0ykbi 0 111306 2694528 2326478 2026-10-03T10:35:19Z ~2026-53249-89 100467 /* Крыніцы */ 2694528 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Вацлаў Мікалай Радзівіл | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = POL COA Radziwiłł.svg | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = Герб «[[Трубы (герб)|Трубы]]» | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = 1879 | Месца нараджэньня = | Памёр = {{Памёр|30|11|1914}} | Месца сьмерці = Усходняя Прусія | Род = [[Радзівілы]] | Бацька = Вільгэльм Адам Радзівіл | Маці = [[Кацярына Радзівіл]] | Муж = | Жонка = [[Марыя Магдалена Радзівіл]] | Дзеці = | Рэлігія = | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Вацлаў Мікалай Радзівіл''' (1879 — 30 лістапада 1914) — шляхціч і вайсковец, капітан рэзэрва 52 драгунскага палку царскай арміі. Муж [[Марыя Магдалена Радзівіл|Марыі Магдалены Радзівіл]]. == Біяграфія == Пачатковую адукацыю атрымаў у езуітаў, пасьля працягваў навуку ў Парыскім корпусе ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У 18-гадовым узросьце пайшоў добраахвотнікам у войска Вялікабрытаніі, каб удзельнічаць у Другой англа-бурскай вайне (1899—1902). У часе расейска-японскай вайны апынуўся ў расейскім войску. 30 красавіка 1906 году ў [[Лёндан]]е ажаніўся з [[Марыя Магдалена Радзівіл|Марыяй Магдаленай Завішай]] у Баварскай каралеўскай капліцы<ref name="radzivill">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.radziwill.by/index.php?option=com_content&view=article&id=10:2010-05-21-10-20-24&catid=10:2-&Itemid=17| загаловак = Забытые меценаты. Мария Магдалина Радзивилл.| фармат = | назва праекту = Radziwill.by| выдавец = | дата доступу = | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. Марыя Магдалена была на дзевятнаццаць гадоў старэйшая за яго<ref name="r1">{{Кніга|аўтар = [[Аляксандар Надсан]].|частка = |загаловак = Княгіня Радзівіл і справа адраджэньня Уніі ў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выд.|месца = Менск|выдавецтва = |год = 2009 |том = |старонкі = 7—8|старонак = 112|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Такая ўзроставая розьніца ў шлюбе была непрыхільна сустрэта ў польскіх вышэйшых колах, што пазьней паўплывала на канчатковы разрыў Мікалая з польскаю грамадзкасьцю<ref name="r1" />. Пра Мікалая Радзівіла ўспамінае знаёмы журналіст М. Паўлікоўскі: {{пачатак цытаты}} Был чрезвычайно красив: никогда ни ранее ни после не встречал …мужчины с такой доскональной мужской красотой: широкие плечи, узкие бедра, продолговатое лицо с ореховыми глазами, будто из миндаля, и ореховая, слегка волнистая бородка. Добавить ему жабо — и будто только что сошел с портрета шестнадцатого века<ref name="radzivill" />. {{канец цытаты}} Пабраўшыся шлюбам, разам з жонкаю жыў ў Кухцічах або ў [[Менск]]у. Тут Мікалай Радзівіл зацікавіўся зьбіраньнем беларускага фальклёру. Зь ягонай прапановы будавалася чыгуначная лінія ад маёнткаў Магдалены Радзівіл да станцыі Вярэйцы Лібава-Роменскай чыгункі, што ішла праз усю [[Беларусь]] і злучала яе з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] з аднаго боку і з [[Украіна]]й з другога. Такая ініцыятыва станоўча адбілася на эканоміцы рэгіёну<ref>Хурсік В. ''Белы лебедзь у промнях славы. Магдаліна Радзівіл'', Менск, Пейто, 2001, с. 112</ref>. У 1912—1913 гг. на [[Балканы|Балканах]], дзе ў шэрагах баўгарскага войска змагаўся перш супраць туркаў, пасьля супраць сэрбаў і грэкаў. У пачатку [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай ванйы]] ў жніўні 1914 году ваяваў ў [[Нямеччына|Нямеччыне]]. Праз [[Францыя|Францыю]] й [[Італія|Італію]] дабраўся дамоў і адразу далучыўся да расейскай арміі. Загінуў ва Ўсходняй Прусіі 17 (30) лістапада 1914 году. === Пахаваньне === Цела князя было перавезена ў Кухчічы празь Менск, дзе на яго труне быў пакладзены вянок з надпісам: «Князю Мікалаю, сыну зямлі беларускай, беларусы». А на другой стужцы: «Лёгка зямелька табе, княжэ, ў роднай забытай старонцэ»<ref name="b1" />. Пра гэта напіша газэта «Biełarus»: {{пачатак цытаты}} Князь М. Радзівіл, забіты на вайне, перавезены ў радавы магільнік у [[Нясьвіж]]ы{{Заўвага|Як адзначае [[Аляксандар Надсан]], тут дапушчана відавочная памылка: Мікалая Радзівіла пахавалі не ў Нясьвіжы, а ў Кухцічах}}. Нябошчык быў мужам вядомай у Меншчыне грамадзянскай працаўнічкі Я. А. Княгіні Магдалены Радзівіловай, каторая лічыць сябе беларускай, за што вельмі ня любяць яе польскія нарадовыя дэмакраты, каторым здаецца, што нават той беларус-каталік, каторы па-польску ніводнага слова сказаць ня ўмее, ёсьць тыкі не беларус, а паляк, а ў галаве іх ня можа памясьціцца, каб шляхціц, пан, а то яшчэ й князь ды мог быць беларусам. А тымчасам ведама нам, што і нябошчык [[Ян Казімер Завіша|бацька княгіні Магдалены]] быў усёй душой беларус і ня мала папрацаваў для беларускай справы, толькі ён быў адзін у полі, ды не такія былі варункі<ref name="b1">Biełarus, No. 49, [[Вільня|Vilnia]], 4.12.1914. s. 6.</ref>. {{канец цытаты}} Пахаваньне адбылося 26 лістапада<ref name="r2">{{Кніга|аўтар = [[Аляксандар Надсан]]|частка = |загаловак = Княгіня Радзівіл і справа адраджэньня Уніі ў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выд.|месца = Менск|выдавецтва = |год = 2009|том = |старонкі = 10|старонак = 112|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> (9 сьнежня) 1914 году ў Кухцічах. Службу адпраўляў беларускі каталіцкі сьвятар а. [[Аляксандар Астрамовіч]]. У надмагільнай прамове па-беларуску ён між іншым сказаў: {{пачатак цытаты}} Князь любіў і простую беларускую мову і прычыніўся да яе пад’ёму і да адраджэньня беларускага народу… Сьмерць князя — гэта вялікая страта для ўдавы княгіні. Гэта страта для ўсіх людзей дваровых і ўсяго беларускага народу. У асобе нябошчыка князя беларусы трацяць шчырага абаронцу справы іх адраджэньня, трацяць яго ў тым часе, калі займаецца зара новага лепшага жыцьця, калі заглядае сонца і ў наша ваконца<ref name="b2">Biełarus, No. 52, [[Вільня|Vilnia]], 24.12.1914. s. 1.</ref>. {{канец цытаты}} На труну князя беларуская пісьменьніца [[Алаіза Пашкевіч]] усклала вянок з хвойных ветак і беларускі пояс<ref>Уласаў А. «Дні Жыцця», падрыхтоўка тэксту С. Александровіча, ''Шляхам гадоў'', Менск, [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1990, с. 175</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Радзівіл, Вацлаў Мікалай}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Радзівілы|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Першай сусьветнай вайны]] allpeeqrjjdoq7gjmiwbkkq7i7dg04t 0 115403 2694428 2603240 2026-10-02T20:47:26Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694428 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Андрэй Стась |Клюб = [[Ак Барс Казань|Ак Барс]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Юнацтва-Менск]] * [[Керамін Менск]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама Менск]] * [[ЦСКА Масква (хакейны клюб)|ЦСКА Масква]] * [[Нафтахімік Ніжнякамск]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама Менск]] * [[Авангард Омск]] * [[Трактар Чалябінск|Трактар]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама Менск]] }} |Грамадзянства = [[Беларусь]] |Драфт НХЛ = |Пачатак кар’еры = 2004 }} '''Андрэ́й Стась''' ({{Н}} 18 кастрычніка 1988 году, [[Менск]]) — беларускі хакеіст, цэнтральны нападнік расейскага клюбу «[[Ак Барс Казань|Ак Барс]]», які выступае ў [[Кантынэнтальная хакейная ліга|КХЛ]]. Найлепшы хакеіст Беларусі 2016 году. == Кар’ера == [[Файл:Andrei Stas 2011-10-30.JPG|значак|зьлева|Стась у складзе «Дынама» ў 2011 годзе.]] Выступаў за два менскія клюбы «[[Юнацтва-Менск]]» і «[[Керамін Менск|Керамін]]». У складзе [[Мужчынская зборная Беларусі па хакеі|зборнай Беларусі]] правёў 23 матчы, вызначыўся дзьвюма галявымі перадачамі. [[Хакей з шайбай на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 году|Удзельнік]] [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010 году|зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 году]], удзельнік чэмпіянатаў сьвету [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2009 году|2009]], [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2010 году|2010]] і [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2011 году|2011]]. У складзе маладзёвай зборнай Беларусі ўдзельнік чэмпіянтаў сьвету 2007 і 2008 (дывізіён I). У складзе юнацкай зборнай Беларусі ўдзельнік чэмпіянату сьвету 2005 (дывізіён I) і 2006. Уладальнік [[Кубак Шпэнглера|Кубку Шпэнглера]] (2009). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=20190&lang=en Андрэй Стась]{{ref-en}} статыстыка на Eliteprospects.com * [http://www.khl.ru/players/15247/ Профіль на сайце КХЛ]{{ref-ru}} {{Зборная Беларусі па хакеі — чэмпіянат сьвету 2014 году}} {{Найлепшы хакеіст Беларусі}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Стась, Андрэй}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія хакеісты і хакеісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Хакеісты і хакеісткі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 году]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Керамін» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юнацтва-Менск»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ЦСКА Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Авангард» Омск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Трактар» Чалябінск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ак Барс» Казань]] mfj01p4gud4nutqfbgiwn0vt62as2u4 0 123510 2694419 2527433 2026-10-02T20:22:10Z Amherst99 6310 /* */ 2694419 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Удмурцкая мова |Назва мовы ў арыгінале = удмурт кыл |Краіны ўжываньня = [[Расея|Расеі]] |Рэгіён = [[Удмуртыя]], [[Башкартастан]], [[Татарстан]], [[Марый Эл]] |Колькасьць карыстальнікаў = ~320 000 чал. |Клясыфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] * [[Фіна-вугорскія мовы|Фіна-вугорская галіна]] ** [[Пермскія мовы|Пермская група]] |Афіцыйная мова ў = [[Удмуртыя|Рэспубліцы Ўдмуртыя]] (суб’ект РФ) |Рэгулюецца = Удмурцкім Інстытутам гісторыі, мовы ды літаратуры Ўдмурцкага аддзяленьня РАН |Код па ISO 639-1 = |Код па ISO 639-2(B) = udm |Код па ISO 639-2(T) = udm |Код па SIL = }} '''Удму́рцкая мо́ва''' — мова [[удмурты|ўдмуртаў]], што жывуць ва [[Удмуртыя|Ўдмуртыі]], [[Башкартастан]]е, [[Татарстан]]е, [[Марый Эл]], [[Пермскі край|Пермскім краі]], [[Кіраўская вобласьць|Кіраўскай]] і [[Сьвярдлоўская вобласьць|Сьвярдлоўскай]] абласьцёх. == Агульная характарыстыка мовы == На ўдмурцкай мове паводле расейскага перапісу насельніцтва 2010 г.<ref>[https://web.archive.org/web/20211006173252/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перепись-2010]{{ref-ru}}</ref> размаўляе прыкладна 324 тыс. чал. у Расеі. Удмурцкая мова адносіцца да [[Пермскія мовы|пермскае ґрупы]] [[Фіна-вугорскія мовы|фіна-вугорскіх моваў]] [[Уральскія мовы|уральскае моўнае сям’і]]. Дыялекталяґічна падпадзяляецца на паўночны, бесярманскі (мова [[Бесярмане (этнаграфічная група ўдмуртаў)|бесярманаў]]) і паўднёвы дыялект. Таксама зьяўляецца адметнай ґрупа цэнтральных пераходных гаворак паміж паўночным і паўдзёным дыялектам. Удмурцкая мова мае адрозьненьні ад іншых моваў пермскае ґрупы (комі-зыранская, комі-пярмяцкая й комі-язьвінская мовы) дзякуючы націску на апошнім складзе слова, некаторымі асаблівасьцямі [[марфалёгія (мовазнаўства)|марфалёгіі]] дзеясловаў, наяўнасьцю дзьвюх формаў спражэньня. У лексыцы удмурцкае мовы шмат [[Татарская мова|татарскіх]] і [[Расейская мова|расейскіх]] запазычаньняў. Пісьменнасьць з 2-й паловы XIX стагодзьдзя на кірылічнай ґрафічнай аснове. Дарэвалюцыйная літаратура на ўдмурцкай мове выдавалася на розных дыялектах. Сучасная літаратурная мова базуецца на прамяжковым варыянце паўночнага і паўднёвага дыялектаў з улікам асаблівасьцяў цэнтральных гаворак. == Удмурцкі альфабэт і пісьмовасьць == Першыя запісы па-ўдмурцку датуюцца XVIII стагодзьдзем: гэта былі першыя спробы пасьлядоўнага фанэтычнага запісу ўдмурцкіх словаў і выразаў [[Кірыліца|кірылічным]] альбо [[Лацінскі альфабэт|лацінскім]] альфабэтам, аднак у пазьнейшыя часы сыстэма запісу ўдмурцкае мовы амаль заўсёды базавалася на кірылічнай аснове. Прыкладна з другое паловы ХІХ ст. пачынаецца друк кнігаў па-ўдмурцку і зь 90-ых гадоў таго ж стагодзьдзя ўдмурцкая пісьмовасьць амаль канчаткова набывае сучасны выгляд. Сучасны ўдмурцкі альфабэт складаецца з традыцыйных 33 літараў расейскага альфабэту і 5 дадатковых літараў Ӝ ӝ, Ӟ ӟ, Ӥ ӥ, Ӧ ӧ, Ӵ ӵ, якія адлюстроўваюць спэцыфічныя ўдмурцкія гукі, не ўласьцівыя расейскай мове. == Удмурцкая літаратура == [[Файл:Votskij bukvar.jpg|thumb|''Удмурцкі лемантар 1898&nbsp;р.'']] У ХІХ стагодзьдзі зарадзілася ўдмурцкая літаратура, якая разьвівалася й ґрунтавалася на аснове розных дыялектаў. У 1847 годзе былі выдадзеныя першыя кнігі па-ўдмурцку. Клясыкамі ўдмурцкае літаратуры традыцыйна лічацца паэты Рыгор Верашчагін, Кузьма Чайнікаў (псэўданім Кузёбай Герд), Якіліна Векшына (псэўданім Ашальчы Акі) і празаікі Карэпанаў Дзьмітры Іванавіч (псэўданім Кедра Мітрэй), М. П. Пятроў і Г. Д. Красільнікаў. Грамадзкая арґанізацыя ўдмурцкіх пісьменьнікаў дзейнічае з 1934 г. === Удмурцкі альфабэт у сучасным яго выглядзе === {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӝ ӝ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӟ ӟ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӥ ӥ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӵ ӵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |colspan="4"| |} Тлумачэньне некаторых спэцыфічных літараў удмурцкае мовы: {| class="wikitable" |- ! Літара !! Тлумачэньне !! Беларускі адпаведнік |- | Г г || Выбухны гук ''г'', адпаведны расейскаму «г» || Адпавядае беларускаму выбухному ''г'' (літара «ґ») |- | Ӝ ӝ || Цьвёрдая зычная || Адпавядае беларускаму спалучэньню «дж» |- | Ӟ ӟ || Мяккая або цьвёрдая зычная || Гук, падобны на беларускае спалучэньне «дз», вымаўляецца прыкладна як ''дьзь'' або ''дзь'' |- | И и || Галосная || Як і расейская «и», адпавядае па вымаўленьню беларускаму «і» |- | Ӥ ӥ || Галосная пярэдняга шэрагу [і] без памякчэньня наступнага зычнага || Беларускіх аналяґаў ня мае |- | Ӧ ӧ || Галосная || Прыкладна адпавядае [[Нямецкая мова|нямецкаму]] «ö». Беларускіх аналяґаў ня мае. |- | Ч ч || Мяккая зычная || Адпавядае расейскаму «ч» і вымаўляецца як ''чь''. Беларускіх аналяґаў ня мае |- | Ӵ ӵ || Цьвёрдая зычная || Адпавядае беларускаму гуку «ч» |- | Щ щ || Мяккая зычная || Адпавядае ідэнтычная расейскаму «щ» і вымаўляецца як ''шь''. Беларускіх аналяґаў ня мае. |- | Ъ ъ || Не абазначае гука || Адпавядае беларускаму знаку «апостраф» |} == Грамадзка-палітычнае ўжываньне мовы == === Заканадаўчы статус === Паводле Канстытуцыі Рэспублікі Ўдмуртыя, нароўні з расейскай зьяўляецца дзяржаўнай мовай Рэспублікі Ўдмуртыя<ref>https://web.archive.org/web/20120504161551/http://www.udmurt.ru/about/government/about_government/constitution/</ref>{{ref-ru}}. === Грамадзкае жыцьцё === * Тэлерадыёкампаніі «Удмуртия» (бел. «Удмуртыя») і «Мынам Удмуртие» (бел. «Мая Ўдмуртыя») * Ґазэты «Ошмес» (бел. «Крыніца»), «Светлый путь» (бел. «Сьветлы шлях»), «Удмурт дунне» (бел. «Удмурцкі сьвет»), раённыя ґазэты * Фільмы «Узы-Боры» (бел. «Ягада-Трускаўка»), «Цень Аланґасара», «Суперніцы». === У Інтэрнэце === Удмурцкі нацыянальны інтэрнэт (Удмуртнэт) у сілу псіхаляґічных, сацыяльна-эканамічных, моўных, інфармацыйных, бюракратычных і грамадзкіх прычынаў зьяўляецца слаба й недастаткова разьвітым Першым сайтам Удмуртнэту лічыцца Інтэрнэт-старонка братоў Пятровых з пас. Курчум-Нор’я (Малапургінскі раён Рэспублікі Ўдмуртыя), створаная ў 2001 годзе. Зараз Удмуртнэт — гэта пераважна культурныя праекты — «Удмурталёґія», «Удмурцкая мова», «Удмурцкія вершы» (браты Пятровы), Удмурцкая энцыкляпэдыя ''Удмурт элькун'', «Усё нашае жыцьцё — Гульня» (прыватны сайт Сяргея і Веры Чырковых, прысьвечаны ўдмурцкай культуры). З астатніх сайтаў вылучаецца «Удмурталёґія» (аўтар Дзяніс Сахарных, Іжэўск, Удмуртыя) дзякуючы аб’яднаньнем адразу некалькіх аўтарскіх праектаў, у тым ліку і ''Ошмесдинь'' (старонка, прысьвечаная істоце ўдмурцкае міталёґіі ''Шудбурдинь''. Існуе Вікіпэдыя па-ўдмурцку. Варта адзначыць, што большасць удмуртамоўных сайтаў створаныя й падтрымліваюцца на грошы іх уладальнікаў, а некаторыя нават хост-адрас маюць па-за межамі Расейскае Фэдэрацыі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Interwiki|udm|ўдмурцкай (Кутскон бам)|}} * [http://www.fulib.ru/ Фіна-вугорская-электронная бібліятэка]{{ref-ru}} * [http://www.udmurt.info/library/alatyrev/grammatika/ Кароткі ґраматычны нарыс удмурцкае мовы]{{ref-ru}} * [http://www.udmurt.info/ Сайт «Удмурталёґія»]{{ref-ru}} * [http://baltoslav.eu/hulnia/udm.php?mova=bx Гульня для вывучэньня удмурцкіх словаў] {{Фіна-вугорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Удмурцкая мова| ]] t8xn1wx3ms3402u52bn6ihnguht2onr 0 129120 2694524 2609501 2026-10-03T10:12:31Z ~2026-53249-89 100467 /* Імя */ 2694524 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч |Імя = Пётар Сенька Гедыгольдавіч |Лацінка = Piotar Sieńka Giedygoldavič |Поўнае імя = |Арыгінальнае імя = |Жанчына = |Партрэт = |Шырыня партрэту = |Подпіс партрэту = |Герб = POL COA Leliwa.svg |Шырыня гербу = |Подпіс гербу = Герб «[[Ляліва]]» |Пасады = |Пачатак пэрыяду = |Заканчэньне пэрыяду = |Папярэднік = |Наступнік = |Імя пры нараджэньні = |Нарадзіўся = |Месца нараджэньня = |Памёр = красавік 1451 |Месца сьмерці = |Род = |Бацька = [[Юры Гедыгольд]] |Маці = |Жонка = |Дзеці = |Рэгаліі = |Колер = |Колер загалоўку = }} '''Пётар Сенька Гедыгольдавіч''' (? — красавік {{Памёр|||1451}}) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Маршалак гаспадарскі]] (1429), [[Намесьнікі смаленскія|намесьнік смаленскі]] (1447—1451), [[кашталян віленскі]] (1451). Валодаў маёнткамі [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневам]], [[Волма (Койданаўскі раён)|Волмай]], [[Дзераўная|Дзераўнай]], [[Камень (Валожынскі раён)|Каменем]], [[Налібакі|Налібакамі]], [[Радашкавічы|Радашкавічамі]] ў [[Менскі павет|Менскім павеце]], [[Мір (Гарадзенская вобласьць)|Мірам]] і [[Новы Сьвержань|Сьвержанем]] у [[Наваградзкі павет|Наваградзкім павеце]]<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Гедыгольд // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 522.</ref> == Імя == {{Асноўны артыкул|Гедыгольд|Імёны ліцьвінаў}} Гедалгаўд (Gedalcaus<ref>Wil Yannacoulias, [https://www.s-gabriel.org/names/wil/neuillay.html 10th Century Frankish Names from the Survey of Neuillay], The Medieval Names Archive, 2005</ref>, у гэтай зафіксаванай у крыніцах форме з пашыранай [[суфікс]]ам з элемэнтам -л- першай іменнай асновай гед-<ref name="Morlet-1971-97">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 97.</ref> адбыўся пераход gaud у gaus<ref name="Fo-1900-608">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gedalcaus#v=snippet&q=Gedalcaus&f=false S. 608].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref name="Fo-1900-608"/><ref name="Morlet-1971-97"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Геда|-гед- (-гад-, -гід-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Гедзень]], [[Гедвін]], [[Гедмонт]]; германскія імёны Gedenus, Gedovin, Gadamundus) паходзіць ад старагерманскага gidd- 'пыхлівы, ганарысты', [[Ісьляндзкая мова|ісьляндзкага]] geð 'нораў, тэмпэрамэнт'<ref name="Dajlida-2019-17">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref> або [[Гоцкая мова|гоцкага]] gadiliggs 'сваяк, родзіч'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 97.</ref>, а аснова [[Гаўд|-гаўд- (-гаўт-, -каўд-)]] (імёны ліцьвінаў [[Гаўтоўт]], [[Гаўдземунда (імя)|Гаўдземунда]], [[Саргоўд]]; германскія імёны Gautald, Gaudemund, Saregaud) — ад германскага *gautaz '[[Готы|гот]]'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 123, 126.</ref> або гоцкага goþs 'добры, годны', godei 'дабро, годнасьць, цнота'<ref name="Dajlida-2019-17"/>. Такім парадкам, імя Гедыгоўд азначае «пышнасьць цноты»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 21.</ref>. Формы імя ў гістарычных крыніцах: ''Senkonis Gedigildi [sigilla]'' ([[Троцкая унія|20 студзеня 1433 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 94.</ref>; ''Szyenko Gyedigoldovycz'' (28 траўня 1434 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d168.htm Грамота в.к.л. Сигизмунда Кейстутовича для Семена Гедигольдовича на двор Мир (1434)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Senko Gedigoldowicz'' ([[Гарадзенская ўмова|27 лютага 1434 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 105.</ref>; ''Семен Кгедикговдович'' (1440—1444 гады)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 195.</ref>; ''Сен(ь)ко Кгедкгольдович'' (1440—1451 гады)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 182.</ref>; ''Сенько Кгедикголдович'', ''Сенко Кгедкгольдовичъ'' або ''Семенъ Кгедикголдовичъ'' (1440—1492 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 23, 29, 38, 52, 53.</ref>; ''Сенько Дедикгодович'' (1444—1459 гады)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 216.</ref>; ''Семен Кедикголдович'' (27 сакавіка 1451 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d175.htm Грамота виленского каштеляна Семена Гедигольдовича для Анны Бутримковны на двор Мир (1451)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Siemion Giedygoldowicz castellanus Vilnensis'' (7 красавіка 1451 году)<ref name="Kodeks-229">{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 229.</ref>; ''Petrus Sienko Giedygoldowicz'' (1477 год)<ref name="Urban-2001-145">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 145.</ref>; ''Senko Giedigoldowicz'' (8 сакавіка 1485 году)<ref name="Kodeks-400">{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 400.</ref>; ''Petrus alias Szenko Gyedygoldowicz'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''служилъ пану Сенку Дедикгалдовичу'' (9 траўня 1510 году)<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%22%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%8A+%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%8A%20%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%22&f=false С. 25].</ref>. == Біяграфія == Зь [[Ліцьвіны|літоўскага]] баярскага роду, сын [[Юры Гедыгольд|Юрыя Гедыгольда]]. Прыклаў да актаў [[Гарадзенская унія|Гарадзенска-Троцкай уніі]] (1432—1432) уласную пячаць з гербам «[[Ляліва]]». У 1430 годзе разам з [[Шадзібор Валімонтавіч|Шадзіборам Валімонтавічам]] быў сярод пасольства ў [[Рым]] у справе каранацыі [[Вітаўт]]а. Фундаваў касьцёлы ў [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і [[Радашкавічы|Радашкавічах]]. Ажаніўся зь Мілохнаю, дачкой [[Кезгайла Валімонтавіч|Кезгайлы Валімонтавіча]]. == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} У сваёй [[Лацінская мова|лацінамоўнай]] грамаце, дадзенай 7 красавіка 1451 году [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Радашкавічы)|касьцёлу]] ў [[Радашкавічы|Радашкавічах]], упамінуў «''народныя''» тэрміны «''намесьнік''» (''capitaneus alias namiestnik'') і «''ўстаў''» (''alias ustaw'')<ref name="Kodeks-229"/>, а ў грамаце ад 9 красавіка 1451 году на заснаваньне [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёла]] ў [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] ўпамінуў зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, «''па-народнаму''» называныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. Гэта адпавядае многім іншым тагачасным лацінскім граматам [[ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]], дзе з азначэньнем «народны» («гутарковы») падаваліся менавіта [[беларуская мова|беларускія словы]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. Да акту [[Гарадзенская ўмова|Гарадзенскай умовы]] (1434 год) прывесіў пячаць з [[Лацінская мова|лацінамоўным]] [[Гатычнае пісьмо|гатычным]] надпісам<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 101.</ref>: {{пачатак цытаты}}'''…i ∗ de ∗ wisch…ow'''{{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413 // Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R. 6. Nr 11—12. 1913. [[Катэгорыя:Кашталяны віленскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы смаленскія]] 9ijewh5f4zwf3bs9yofmauds2usnk6a 0 129328 2694464 2610622 2026-10-02T21:48:24Z ~2026-53097-09 100461 /* Імя */ 2694464 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Пётар Мантыгердавіч «Белы»}} {{Шляхціч | Імя = Пётар Мантыгердавіч | Лацінка = Piotar Mantygierdavič / Mantyhierdavič | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = Piotar Mantygierdavič. Пётар Мантыгердавіч (XVII).jpg | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = Пётар Мантыгердавіч | Герб = POL COA Wadwicz.svg | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = Герб «[[Вадвіч]]» | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = каля 1390 | Месца нараджэньня = | Памёр = 1459 | Месца сьмерці = | Род = [[Мантыгердавічы]] | Бацька = [[Мантыгерд]] | Маці = | Жонка = Ганна | Дзеці = Ян | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Пётар Мантыгердавіч''' (''Пятраш Мантыгірдавіч''; каля 1390—1459) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Маршалак [[Маршалак надворны літоўскі|дворны]] (1422—1431) і [[Маршалак вялікі літоўскі|земскі]] (з 1434), намесьнік [[Ваяводы наваградзкія|наваградзкі]] (1430—1432 і 1445—1456) і [[Намесьнік полацкі|полацкі]] (1459). На [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] атрымаў герб «[[Вадвіч]]». Вотчынныя ўладаньні знаходзіліся каля [[Ашмяны|Ашмянаў]] і [[Салечнікі|Салечнікаў]]. У 1434 годзе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Кейстутавіч]] надаў яму [[Дворышча (тып паселішча)|двор]] [[Іўе]], але гэта магло быць пацьверджаньнем вотчыннага ўладаньня, менавіта зь Іўя выводзілі сябе яго нашчадкі<ref name="Piatrauskas-2014-267">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 267.</ref>. Маці другой жонкі княгіна Анастасія Карыбутава падарыла яму [[Лоск]]. == Імя == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў|Мантыгерд (імя)}} Мундгерд (Mundgerd<ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundgerd Mundgerd], Nordic Names</ref><ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=Mundgerd+Gerd&dq=Mundgerd+Gerd&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiH7qmJweWFAxUehf0HHejLDcsQ6AF6BAgHEAI S. 246].</ref>, Mundgærðr<ref name="Peterson-2007-165">Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala, 2007. S. 165.</ref><ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundg%C3%A6r%C3%B0r Mundgærðr], Nordic Names</ref>, Mundgerdr) і Гардмунд, Гермунд або Гертмунд (Gardmund<ref>History of Christian Names. Vol. 2. — London, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=EbsAUkDSqAcC&q=gardmund#v=snippet&q=gardmund&f=false P. 241].</ref><ref>A dictionary of English and Welsh surnames. — London, 1901. [https://books.google.by/books?id=GkAHAwAAQBAJ&pg=PA309&dq=gardmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwils6W5mqr_AhWgwAIHHQQ5CAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=gardmund&f=false P. 309].</ref>, Gerdmund<ref name="MyHeritage">[https://lastnames.myheritage.de/last-name/gerdmundson Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Gerdmundson], MyHeritage</ref>, Gertmund<ref>Wichert L. Personale Mythen des Nationalsozialismus: Die Gestaltung des Einzelnen in literarischen Entwürfen. — Wilhelm Fink, 2018. [https://books.google.by/books?id=VY53DwAAQBAJ&pg=PA117&dq=gertmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwie3In3mqr_AhXP5KQKHRqTDn0Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=gertmund&f=false S. 117].</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Mundgerdr#v=snippet&q=Mundgerdr&f=false S. 54].</ref><ref name="Peterson-2007-165"/><ref name="MyHeritage"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Валімонт]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Walmont, Sigimunt, Sciremunt) паходзіць ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або [[Гоцкая мова|гоцкага]] munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Algardus, Wisgeard, Teutgerdis) — ад гоцкага gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Мантыгерд азначае «гарлівасьць аховы» (тое ж, што і імя [[Гірдзімонт|Гердымонт]])<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''cum Petro Mondigerd''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 54.</ref>, ''Petrus Mondiger''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 57.</ref>, ''Petrum Mondygerd''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 69.</ref> ([[Гарадзельская унія|2 кастрычніка 1413 году]]); ''Petrasio Montigerdowicz'' (26 студзеня 1416 году)<ref>Semkowicz W. Nieznane nadania Witolda dla osób prywatnych // Ateneum Wileńskie. Z. 3—4, 1931. S. 852.</ref>; ''панъ Петрашъ Монътикгирдовичъ'' (''Петраш Монтикгирдович''<ref name="Piatrauskas-2014-267"/>; 15 чэрвеня 1424 году<ref>[https://web.archive.org/web/20210514173325/http://starbel.by/dok/d083.htm Вырок по делу между Лавришевским монастырем и людьми в.к.л. Витовта (1424)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 1440—1459 гады<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 32.</ref>); ''Petraschius Montegardowicz'' ([[Хрыстмэмэльская ўмова|22 чэрвеня 1431 году]])<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 8. — Riga; Moskau, 1884. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OUYOAAAAQAAJ&q=Astig#v=snippet&q=Astig&f=false S. 273].</ref>; ''Petrasy Montigerdowicz''<ref>Бучинський Б. Кілька причинків до часів вел. князя Свитригайла (1430—1433) // ЗНТШ. Т. 76. — Львів, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ieU7h4YBiV0C&q=Petrasy+Montigerdowicz#v=snippet&q=Petrasy%20Montigerdowicz&f=false С. 136].</ref>, ''Petrassy Montigerdowicz''<ref>Бучинський Б. Кілька причинків до часів вел. князя Свитригайла (1430—1433) // ЗНТШ. Т. 76. — Львів, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ieU7h4YBiV0C&q=Petrassy+Montigerdowicz#v=snippet&q=Petrassy%20Montigerdowicz&f=false С. 135].</ref> ([[Чартарыйскае замірэньне|1 верасьня 1431 году]]); ''Petrassius Montigirdowicz'' ([[Гарадзенская унія|15 кастрычніка 1432 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 81.</ref>; ''Petraschius Montigerdowicz'' ([[Гарадзенская ўмова|27 лютага 1434 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 105.</ref>; ''Petrus Mongyerdovycz'' (28 траўня 1434 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d168.htm Грамота в.к.л. Сигизмунда Кейстутовича для Семена Гедигольдовича на двор Мир (1434)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Petrassius Montigerdowicz'' (17 ліпеня 1435 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 158.</ref>; ''Petraschio Montigerdowitcz terre Lithwanie suppremo marschalco'' (28 чэрвеня 1436 году)<ref>Jaworski R. Z najdawniejszych dokumentów do dziejów domeny Radziwiłłowskiej // Studia Źródłoznawcze = Commentationes. T. 39, 2001. S. 111.</ref>; ''Petraschio Montigerdowicz'' (1441 год)<ref>Собрание древних грамот и актов городов: Вильны, Ковна, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам: Ч. 1. — Вильно, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=11JfAAAAcAAJ&q=Petraschio+Montigerdowicz#v=snippet&q=Petraschio%20Montigerdowicz&f=false С. 9].</ref>; ''Petrus Montigierdowicz terre Lituanicae supremus marsalcus'' (1442 год); ''Petrus Montigerdowicz, marschalcus terrae nostrae Lithuaniae'' (14 студзеня 1447 году)<ref>Jablonskis K. Nauji Vytauto laikotarpio aktai // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 407.</ref>; ''Петрашъ Монтикгордовичъ'' (30 красавіка 1451 году)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 2. — СПб, 1865. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=oM1hAAAAcAAJ&q=%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 106].</ref><ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-3к}} S. 751.</ref>; ''воевода новгородский маршалокъ земский панъ Петръ Монтикгирдович'' (8 студзеня 1452 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 48.</ref>; ''Petrassius Montigerdowicz marsalcus generalis, castellanus et tenutarius Novogrodensis'' (1452 год)<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 172.</ref>; ''пана Петра Монтикырдовича'', ''пана Петра Монкгирдовича'' (1458—1459 гады)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 247, 249.</ref>, ''пана Петра Монтикырдовича'' (18 лютага 1459 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 250.</ref>, ''пана Петра Монтикирьдовича'' (10 сакавіка 1459 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 251.</ref>, ''пана Петра Монтикирдовича'' (9 жніўня 1459 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 253.</ref>; ''Petrus Montigerdowicz'', ''Petrassius Montigirdowicz'', ''Petrasch Montigirth''<ref name="Piatrauskas-2014-267"/>. == Біяграфія == Зь літоўскага баярскага роду, сын [[Мантыгерд]]а, [[Ваяводы полацкія|намесьніка полацкага]]. Меў братоў [[Ганус Мантыгердавіч|Гануса]] і [[Алехна Мантыгердавіч|Алехну]]. За часамі [[Вітаўт]]а (каля 1424—1426 гадоў) быў старостам падольскім, у 1422 або 1423 годзе — маршалкам дворным, у 1430—1432 і 1445—1456 гадох — намесьнікам наваградзкім, у 1434—1459 гадох — маршалкам земскім, у 1435 годзе — намесьнікам капыльскім, у 1459 годзе — намесьнікам полацкім. Быў сябрам рады [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікіх князёў]] [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] і [[Казімер Ягелончык|Казімера]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Мантыгірдавічы // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 271.</ref>. У 1430 годзе езьдзіў у Польшчу наконт справы каранацыі Вітаўта. У 1431 годзе езьдзіў да татараў як пасол [[Сьвідрыгайла|Сьвідрыгайлы]]. У пачатку 1432 году быў на перамовах з палякамі ў складзе літоўскай дэлегацыі. Таго ж году на даручэньне Сьвідрыгайлы яшчэ раз езьдзіў у Польшчу. За часамі Казімера езьдзіў з пасольствамі ў [[Тэўтонскі ордэн]] (1444 год) і ў Польшчу (1448 год)<ref name="Piatrauskas-2014-268">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 268.</ref>. Браў удзел ў перавароце супраць Сьвідрыгайлы. Камандаваў войскам Жыгімонта Кейстутавіча. Няма зьвестак пра імя і паходжаньне першай жонкі. Другі раз ажаніўся з Ганнай, дачкой князя [[Фёдар Карыбутавіч|Фёдара Карыбутавіча]]. У першым шлюбе меў сына Яна. == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} Да актаў [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]] (1422 год), [[Гарадзенская унія|Гарадзенскай уніі]] (1432 год) і [[Гарадзенская ўмова|Гарадзенскай умовы]] (1434 год) прывесіў пячаці з рускімі надпісамі<ref>Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 roku. — Poznań, 2004. S. 88.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 189, 205.</ref><ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 78, 100.</ref>: {{пачатак цытаты}}ПЕ(чат)Ь ПАН(а) ПЕТРАЖОВА МОИДВИЧА{{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}}ПЕЧ + ПАН ПЕТРАШОВА МОЧДВИЧА{{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}}ПЕТ ПЕТЬРАШОВА МОНДКІРДОВИЧА{{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Літоўская знаць (2014)}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} {{Маршалкі вялікія літоўскія}} {{Маршалкі надворныя літоўскія}} {{Ваяводы наваградзкія}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мантыгердавіч, Пётар}} [[Катэгорыя:Мантыгердавічы|Пётар]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] 0tkzlw32yv6n7fdur7dikyrq3g4378x 2694465 2694464 2026-10-02T21:48:39Z ~2026-53097-09 100461 /* Імя */ 2694465 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Пётар Мантыгердавіч «Белы»}} {{Шляхціч | Імя = Пётар Мантыгердавіч | Лацінка = Piotar Mantygierdavič / Mantyhierdavič | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = Piotar Mantygierdavič. Пётар Мантыгердавіч (XVII).jpg | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = Пётар Мантыгердавіч | Герб = POL COA Wadwicz.svg | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = Герб «[[Вадвіч]]» | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = каля 1390 | Месца нараджэньня = | Памёр = 1459 | Месца сьмерці = | Род = [[Мантыгердавічы]] | Бацька = [[Мантыгерд]] | Маці = | Жонка = Ганна | Дзеці = Ян | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Пётар Мантыгердавіч''' (''Пятраш Мантыгірдавіч''; каля 1390—1459) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Маршалак [[Маршалак надворны літоўскі|дворны]] (1422—1431) і [[Маршалак вялікі літоўскі|земскі]] (з 1434), намесьнік [[Ваяводы наваградзкія|наваградзкі]] (1430—1432 і 1445—1456) і [[Намесьнік полацкі|полацкі]] (1459). На [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] атрымаў герб «[[Вадвіч]]». Вотчынныя ўладаньні знаходзіліся каля [[Ашмяны|Ашмянаў]] і [[Салечнікі|Салечнікаў]]. У 1434 годзе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Кейстутавіч]] надаў яму [[Дворышча (тып паселішча)|двор]] [[Іўе]], але гэта магло быць пацьверджаньнем вотчыннага ўладаньня, менавіта зь Іўя выводзілі сябе яго нашчадкі<ref name="Piatrauskas-2014-267">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 267.</ref>. Маці другой жонкі княгіна Анастасія Карыбутава падарыла яму [[Лоск]]. == Імя == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў|Мантыгерд (імя)}} Мундгерд (Mundgerd<ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundgerd Mundgerd], Nordic Names</ref><ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=Mundgerd+Gerd&dq=Mundgerd+Gerd&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiH7qmJweWFAxUehf0HHejLDcsQ6AF6BAgHEAI S. 246].</ref>, Mundgærðr<ref name="Peterson-2007-165">Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala, 2007. S. 165.</ref><ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundg%C3%A6r%C3%B0r Mundgærðr], Nordic Names</ref>, Mundgerdr) і Гардмунд, Гермунд або Гертмунд (Gardmund<ref>History of Christian Names. Vol. 2. — London, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=EbsAUkDSqAcC&q=gardmund#v=snippet&q=gardmund&f=false P. 241].</ref><ref>A dictionary of English and Welsh surnames. — London, 1901. [https://books.google.by/books?id=GkAHAwAAQBAJ&pg=PA309&dq=gardmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwils6W5mqr_AhWgwAIHHQQ5CAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=gardmund&f=false P. 309].</ref>, Gerdmund<ref name="MyHeritage">[https://lastnames.myheritage.de/last-name/gerdmundson Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Gerdmundson], MyHeritage</ref>, Gertmund<ref>Wichert L. Personale Mythen des Nationalsozialismus: Die Gestaltung des Einzelnen in literarischen Entwürfen. — Wilhelm Fink, 2018. [https://books.google.by/books?id=VY53DwAAQBAJ&pg=PA117&dq=gertmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwie3In3mqr_AhXP5KQKHRqTDn0Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=gertmund&f=false S. 117].</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Mundgerdr#v=snippet&q=Mundgerdr&f=false S. 54].</ref><ref name="Peterson-2007-165"/><ref name="MyHeritage"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Валімонт]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Walmont, Sigimunt, Sciremunt) паходзіць ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або [[Гоцкая мова|гоцкага]] munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Algardus, Wisgeard, Teutgerdis) — ад гоцкага gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Мантыгерд азначае «гарлівасьць аховы» (тое ж, што і імя [[Гірдзімонт|Гердымонт]])<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''cum Petro Mondigerd''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 54.</ref>, ''Petrus Mondiger''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 57.</ref>, ''Petrum Mondygerd''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 69.</ref> ([[Гарадзельская унія|2 кастрычніка 1413 году]]); ''Petrasio Montigerdowicz'' (26 студзеня 1416 году)<ref>Semkowicz W. Nieznane nadania Witolda dla osób prywatnych // Ateneum Wileńskie. Z. 3—4, 1931. S. 852.</ref>; ''панъ Петрашъ Монътикгирдовичъ'' (''Петраш Монтикгирдович''<ref name="Piatrauskas-2014-267"/>; 15 чэрвеня 1424 году<ref>[https://web.archive.org/web/20210514173325/http://starbel.by/dok/d083.htm Вырок по делу между Лавришевским монастырем и людьми в.к.л. Витовта (1424)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 1440—1459 гады<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 32.</ref>); ''Petraschius Montegardowicz'' ([[Хрыстмэмэльская ўмова|22 чэрвеня 1431 году]])<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 8. — Riga; Moskau, 1884. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OUYOAAAAQAAJ&q=Astig#v=snippet&q=Astig&f=false S. 273].</ref>; ''Petrasy Montigerdowicz''<ref>Бучинський Б. Кілька причинків до часів вел. князя Свитригайла (1430—1433) // ЗНТШ. Т. 76. — Львів, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ieU7h4YBiV0C&q=Petrasy+Montigerdowicz#v=snippet&q=Petrasy%20Montigerdowicz&f=false С. 136].</ref>, ''Petrassy Montigerdowicz''<ref>Бучинський Б. Кілька причинків до часів вел. князя Свитригайла (1430—1433) // ЗНТШ. Т. 76. — Львів, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ieU7h4YBiV0C&q=Petrassy+Montigerdowicz#v=snippet&q=Petrassy%20Montigerdowicz&f=false С. 135].</ref> ([[Чартарыйскае замірэньне|1 верасьня 1431 году]]); ''Petrassius Montigirdowicz'' ([[Гарадзенская унія|15 кастрычніка 1432 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 81.</ref>; ''Petraschius Montigerdowicz'' ([[Гарадзенская ўмова|27 лютага 1434 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 105.</ref>; ''Petrus Mongyerdovycz'' (28 траўня 1434 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d168.htm Грамота в.к.л. Сигизмунда Кейстутовича для Семена Гедигольдовича на двор Мир (1434)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Petrassius Montigerdowicz'' (17 ліпеня 1435 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 158.</ref>; ''Petraschio Montigerdowitcz terre Lithwanie suppremo marschalco'' (28 чэрвеня 1436 году)<ref>Jaworski R. Z najdawniejszych dokumentów do dziejów domeny Radziwiłłowskiej // Studia Źródłoznawcze = Commentationes. T. 39, 2001. S. 111.</ref>; ''Petraschio Montigerdowicz'' (1441 год)<ref>Собрание древних грамот и актов городов: Вильны, Ковна, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам: Ч. 1. — Вильно, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=11JfAAAAcAAJ&q=Petraschio+Montigerdowicz#v=snippet&q=Petraschio%20Montigerdowicz&f=false С. 9].</ref>; ''Petrus Montigierdowicz terre Lituanicae supremus marsalcus'' (1442 год); ''Petrus Montigerdowicz, marschalcus terrae nostrae Lithuaniae'' (14 студзеня 1447 году)<ref>Jablonskis K. Nauji Vytauto laikotarpio aktai // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 407.</ref>; ''Петрашъ Монтикгордовичъ'' (30 красавіка 1451 году)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 2. — СПб, 1865. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=oM1hAAAAcAAJ&q=%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 106].</ref><ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-3к}} S. 751.</ref>; ''воевода новгородский маршалокъ земский панъ Петръ Монтикгирдович'' (8 студзеня 1452 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 48.</ref>; ''Petrassius Montigerdowicz marsalcus generalis, castellanus et tenutarius Novogrodensis'' (1452 год)<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 172.</ref>; ''пана Петра Монтикырдовича'', ''пана Петра Монкгирдовича'' (1458—1459 гады)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 247, 249.</ref>, ''пана Петра Монтикырдовича'' (18 лютага 1459 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 250.</ref>, ''пана Петра Монтикирьдовича'' (10 сакавіка 1459 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 251.</ref>, ''пана Петра Монтикирдовича'' (9 жніўня 1459 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 253.</ref>; ''Petrus Montigerdowicz'', ''Petrassius Montigirdowicz'', ''Petrasch Montigirth''<ref name="Piatrauskas-2014-267"/>. == Біяграфія == Зь літоўскага баярскага роду, сын [[Мантыгерд]]а, [[Ваяводы полацкія|намесьніка полацкага]]. Меў братоў [[Ганус Мантыгердавіч|Гануса]] і [[Алехна Мантыгердавіч|Алехну]]. За часамі [[Вітаўт]]а (каля 1424—1426 гадоў) быў старостам падольскім, у 1422 або 1423 годзе — маршалкам дворным, у 1430—1432 і 1445—1456 гадох — намесьнікам наваградзкім, у 1434—1459 гадох — маршалкам земскім, у 1435 годзе — намесьнікам капыльскім, у 1459 годзе — намесьнікам полацкім. Быў сябрам рады [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікіх князёў]] [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] і [[Казімер Ягелончык|Казімера]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Мантыгірдавічы // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 271.</ref>. У 1430 годзе езьдзіў у Польшчу наконт справы каранацыі Вітаўта. У 1431 годзе езьдзіў да татараў як пасол [[Сьвідрыгайла|Сьвідрыгайлы]]. У пачатку 1432 году быў на перамовах з палякамі ў складзе літоўскай дэлегацыі. Таго ж году на даручэньне Сьвідрыгайлы яшчэ раз езьдзіў у Польшчу. За часамі Казімера езьдзіў з пасольствамі ў [[Тэўтонскі ордэн]] (1444 год) і ў Польшчу (1448 год)<ref name="Piatrauskas-2014-268">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 268.</ref>. Браў удзел ў перавароце супраць Сьвідрыгайлы. Камандаваў войскам Жыгімонта Кейстутавіча. Няма зьвестак пра імя і паходжаньне першай жонкі. Другі раз ажаніўся з Ганнай, дачкой князя [[Фёдар Карыбутавіч|Фёдара Карыбутавіча]]. У першым шлюбе меў сына Яна. == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} Да актаў [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]] (1422 год), [[Гарадзенская унія|Гарадзенскай уніі]] (1432 год) і [[Гарадзенская ўмова|Гарадзенскай умовы]] (1434 год) прывесіў пячаці з рускімі надпісамі<ref>Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 roku. — Poznań, 2004. S. 88.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 189, 205.</ref><ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 78, 100.</ref>: {{пачатак цытаты}}ПЕ(чат)Ь ПАН(а) ПЕТРАЖОВА МОИДВИЧА{{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}}ПЕЧ + ПАН ПЕТРАШОВА МОЧДВИЧА{{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}}ПЕТ ПЕТЬРАШОВА МОНДКІРДОВИЧА{{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Літоўская знаць (2014)}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} {{Маршалкі вялікія літоўскія}} {{Маршалкі надворныя літоўскія}} {{Ваяводы наваградзкія}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мантыгердавіч, Пётар}} [[Катэгорыя:Мантыгердавічы|Пётар]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] 07pe9jaul274sbyqi5jeqgp1ioturqn 0 129329 2694467 2503798 2026-10-02T21:49:32Z ~2026-53097-09 100461 /* Імя */ 2694467 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Пётар Мантыгердавіч}} {{Шляхціч | Імя = Пётар Мантыгердавіч | Лацінка = Piotar Mantygierdavič / Mantyhierdavič | Поўнае імя = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = POL COA Wadwicz.svg | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = Герб «[[Вадвіч]]» | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = каля 1440 | Месца нараджэньня = | Памёр = 1499 | Месца сьмерці = | Род = [[Мантыгердавічы]] | Бацька = [[Пётар Мантыгердавіч]] | Маці = Ганна з [[Карыбутавічы|Карыбутавічаў]] | Жонка = | Дзеці = Ян, Соф'я | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Пётар Мантыгердавіч''' (мянушка '''«Белы»'''; каля 1440 — 1499) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Маршалак надворны літоўскі|Маршалак дворны літоўскі]] (1480—1482 гады), [[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] і [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]] (з 1491 году). Валодаў [[Алыка]]й на [[Валынь|Валыні]], [[Дуброва (Менская вобласьць)|Дубровай]] і [[Нядрэск]]ам у [[Заслаўскае княства|Заслаўскім княстве]], [[Шацак|Шацкам]] і [[Цітва]]й у [[Менскі павет|Менскім павеце]], [[Лахва]]й на [[Палесьсе|Палесьсі]], [[Іўе]]м, [[Лоск]]ам, у 1492 годзе атрымаў [[Нясьвіж]]. Трымаў [[Браслаўскае староства|Браслаўскае]] і [[Луцкае староства|Луцкае]] староствы. == Імя == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў|Мантыгерд (імя)}} Мундгерд (Mundgerd<ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundgerd Mundgerd], Nordic Names</ref><ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=Mundgerd+Gerd&dq=Mundgerd+Gerd&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiH7qmJweWFAxUehf0HHejLDcsQ6AF6BAgHEAI S. 246].</ref>, Mundgærðr<ref name="Peterson-2007-165">Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala, 2007. S. 165.</ref><ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundg%C3%A6r%C3%B0r Mundgærðr], Nordic Names</ref>, Mundgerdr) і Гардмунд, Гермунд або Гертмунд (Gardmund<ref>History of Christian Names. Vol. 2. — London, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=EbsAUkDSqAcC&q=gardmund#v=snippet&q=gardmund&f=false P. 241].</ref><ref>A dictionary of English and Welsh surnames. — London, 1901. [https://books.google.by/books?id=GkAHAwAAQBAJ&pg=PA309&dq=gardmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwils6W5mqr_AhWgwAIHHQQ5CAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=gardmund&f=false P. 309].</ref>, Gerdmund<ref name="MyHeritage">[https://lastnames.myheritage.de/last-name/gerdmundson Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Gerdmundson], MyHeritage</ref>, Gertmund<ref>Wichert L. Personale Mythen des Nationalsozialismus: Die Gestaltung des Einzelnen in literarischen Entwürfen. — Wilhelm Fink, 2018. [https://books.google.by/books?id=VY53DwAAQBAJ&pg=PA117&dq=gertmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwie3In3mqr_AhXP5KQKHRqTDn0Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=gertmund&f=false S. 117].</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Mundgerdr#v=snippet&q=Mundgerdr&f=false S. 54].</ref><ref name="Peterson-2007-165"/><ref name="MyHeritage"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Валімонт]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Walmont, Sigimunt, Sciremunt) паходзіць ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або [[Гоцкая мова|гоцкага]] munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Algardus, Wisgeard, Teutgerdis) — ад гоцкага gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Мантыгерд азначае «гарлівасьць аховы» (тое ж, што і імя [[Гірдзімонт|Гердымонт]])<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. == Біяграфія == З шляхецкага роду [[Мантыгердавічы|Мантыгердавічаў]] гербу «[[Вадвіч]]», сын [[Пётар Мантыгердавіч|Пятра]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалка земскага]], і Ганны з [[Карыбутавічы|Карыбутавічаў]]. У 1487 атрымаў урад маршалка валынскага. Неаднаразова браў удзел у пасольствах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] ў [[Масква|Маскву]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Мантыгірдавічы // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 271.</ref>. Ягоны адзіны сын Ян загінуў у [[бітва на Вядрошы|бітве на Вядрошы]] (1500 год), па чым усе маёнткі адышлі да дачкі Соф’і, жонкі [[Станіслаў Кішка|Станіслава Кішкі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} {{Маршалкі вялікія літоўскія}} {{Маршалкі надворныя літоўскія}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мантыгердавіч, Пётар «Белы»}} [[Катэгорыя:Мантыгердавічы|Пётар «Белы»]] [[Катэгорыя:Ваяводы троцкія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] 60u8nqfrwssdevbnqqikxfd692jcp6s 0 129453 2694461 2608813 2026-10-02T21:44:30Z ~2026-53097-09 100461 /* Імя */ 2694461 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Іван Манівід | Лацінка = Ivan Manivid | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = POL COA Leliwa.svg | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = Герб [[Ляліва]] | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = каля 1400 | Месца нараджэньня = | Памёр = 1458 | Месца сьмерці = | Род = [[Манівіды]] | Бацька = [[Войцех Манівід]] | Маці = Ульляна Смаленская | Жонка = | Дзеці = [[Войцех Манівід (сын Івана)|Войцех]], Ян, Ядвіга, Соф'я | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Іван Манівід''' ('''Івашка Манівідавіч'''; каля 1400 — 1458) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[ваяводы падольскія|Намесьнік падольскі і крамянецкі]] (з 1437), [[ваявода]] [[Ваяводы троцкія|троцкі]] (з 1443) і [[Ваяводы віленскія|віленскі]] (1458). У дадатак да бацькоўскіх уладаньняў атрымаў ад [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Амнішаў]], [[Валожын]] і [[Даўгінаў]] у [[Менскі павет|Менскім павеце]], згодна з тэстамэнтам стрыечнага брата [[Пётар Гедыгольдавіч|Пятра Гедыгольдавіча]] — [[Мір (вёска)|Мір]] (1451). == Імя == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў|Манівід}} Манвіда або Манвід, пазьней Манвіт (Manuis<ref>Polyptyque de l'Abbaye de Saint-Germain des Prés rédigé au temps de l'Abbé Irminon et publié par Auguste Longnon. T. 1. — Paris, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QBg3AQAAMAAJ&q=wid+Manuis#v=snippet&q=wid%20Manuis&f=false P. 375].</ref><ref name="Morlet-1971-167">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 167.</ref>{{Заўвага|У гэтай зафіксаванай у крыніцах форме адбыўся пераход widis у uis<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 14, 167.</ref>}}, Manvidus<ref>Die Matrikel der Universität Helmstedt. Bd. 2 (1636—1685). — Hildesheim, 1981. [https://books.google.by/books?id=BiloAAAAMAAJ&q=manvidus&dq=manvidus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwj-jrybnqT_AhVMnaQKHThHDqIQ6AF6BAgDEAI S. 128, 281].</ref>, Manwith<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/manwith Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Manwith], MyHeritage</ref>) і Відзіман (Widiman) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Widiman#v=snippet&q=Widiman&f=false S. 1089, 1571].</ref><ref name="Morlet-1971-167"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Ман|-ман-]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Манігерд|Мангерд]], [[Дзірман|Дзерман]], [[Есьман]]; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] manna<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 167.</ref>, германскага man 'чалавек'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 23.</ref>, а аснова [[Від (імя)|-від-]] (імёны ліцьвінаў [[Відзімонт (імя)|Відмунд]], [[Мільвід|Мельвід]], [[Тарвід|Торвід]]; германскія імёны Widmund, Melvid, Torvid) — ад гоцкага wida 'повязь, злучэньне, моцнасьць' або ад гоцкага і германскага widus 'дрэва'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Манівід азначае «чалавек моцы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 23.</ref> (тое ж, што і імя [[Відзіман]]). Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''пан Ивашко Монивидович'' (5 траўня 1429 году<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 30.</ref>, 9 сьнежня 1442 году<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 38.</ref>); ''Iwaschkonis Moniwidowicz''<ref>Бучинський Б. Кілька причинків до часів вел. князя Свитригайла (1430—1433) // ЗНТШ. Т. 76. — Львів, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ieU7h4YBiV0C&q=Iwaschkonis+Moniwidowicz#v=snippet&q=Iwaschkonis%20Moniwidowicz&f=false С. 136].</ref>, ''Iwaschconis Monywydowycz''<ref>Бучинський Б. Кілька причинків до часів вел. князя Свитригайла (1430—1433) // ЗНТШ. Т. 76. — Львів, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ieU7h4YBiV0C&q=Iwaschconis+Monywydowycz#v=snippet&q=Iwaschconis%20Monywydowycz&f=false С. 135].</ref> ([[Чартарыйскае замірэньне|1 верасьня 1431 году]]); ''Iwaschko Moniwidowicz'' ([[Другая Хрыстмэмэльская ўмова|15 траўня 1432 году]])<ref>Русско-ливонские акты. — СПб, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=JmhcAAAAcAAJ&q=Iwaschko+Moniwidowicz#v=snippet&q=Iwaschko%20Moniwidowicz&f=false С. 191].</ref>; ''Jwasko Moniwodowicz'' (22 сакавіка 1433 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20210514163950/http://starbel.by/dok/d057.htm Послание князей и бояр Руси Базельскому собору в поддержку князя Свидригайла (1433)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Ywaske Mannewiden son'' (6 верасьня 1434 году)<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 8. — Riga; Moskau, 1884. [https://books.google.by/books?id=OUYOAAAAQAAJ&pg=PA501&dq=Ywaske+Mannewiden+son&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjh28nnk_39AhUFt6QKHafWAEgQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Ywaske%20Mannewiden%20son&f=false S. 501].</ref>; ''Ywaßken Manweden'' (16 кастрычніка 1436 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 534.</ref>; ''пан Монивид староста подольский и кременецкий'' (2 верасьня 1438 году<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 35.</ref>, 16 студзеня 1444 году<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 40.</ref>); ''пан Монивид троцкий воевода'' (23 сакавіка 1443 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 39.</ref>; ''воевода троцкий пан(ъ) Монивид(ъ)'' (1 чэрвеня 1445 году, 8 студзеня 1452 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 48, 237.</ref>; ''nos Johannes Monividi heres in Zvprani palatinus Vilnensis'' (7 верасьня 1458 году)<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza // Ateneum Wileńskie. Nr. 1, 1923. S. 261.</ref>. == Біяграфія == Зь літоўскага баярскага роду [[Манівіды|Манівідаў]] гербу «[[Ляліва]]», сын [[Войцех Манівід|Войцеха]], [[Ваяводы віленскія|ваяводы віленскага]], і Ульляны Смаленскай (імаверна). Адзін з найбольш заўзятых прыхільнікаў [[Сьвідрыгайла|Сьвідрыгайлы]] ў [[Грамадзянская вайна ў ВКЛ 1431—1435 гадоў|фэадальную вайну]]. Быў ягоным маршалкам у 1438 годзе<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Манівідавічы // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 270.</ref>. Меў сыноў [[Войцех Манівід (сын Івана)|Войцеха]] і Яна, а таксама дачок Ядвігу (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’ю (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} У [[Лацінская мова|лацінамоўных]] тэстамэнце, складзеным у 1458 годзе, упамінаў свае ўладаньні ў трох дыстрыктах або, па-народнаму, «''воласьцях''» (''in tribus districtibus alias wlosczach''). Частку маёмасьці ён пакінуў дочкам «''для [[пасаг]]у''» (''dla poszagv''), а «''кабыльнае стада''» (''stado kobilne'') — сваёй жонцы Ганне<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza // Ateneum Wileńskie. Nr. 1, 1923. S. 261—262.</ref>{{Заўвага|Апроч таго, у тэксьце даецца яшчэ адзін «''народны''» адпаведнік лацінскага выразу: ''omnem expedicionem alias nadewszythka wiprawa''}}. Таксама ў дакумэнце прыводзяцца тагачасныя назвы [[Жупраны|Жупранаў]] (''Zvprani''), [[Солы|Солаў]] (''Soły''), [[Мірклішкі (Гарадзенская вобласьць)|Мірклішак]] (''Mirklisky''), [[Новы Двор|Новага Двару]] (''Novidwor'') ды іншых паселішчаў. Гэта адпавядае многім іншым тагачасным лацінскім граматам [[ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]], дзе з азначэньнем «народны» («гутарковы») падаваліся менавіта [[беларуская мова|беларускія словы]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r.1413 // Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R. 6, Nr. 11—12, 1913. {{Ваяводы віленскія}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Манівід, Іван}} [[Катэгорыя:Манівіды|Іван]] 1u7it4u2b6kmor7adm19aestf7wyc2h 0 155826 2694390 2692092 2026-10-02T18:56:51Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694390 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Джэйкаб Труба |Клюб = [[Сан-Хасэ Шаркс]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Вініпэг Джэтс]] * [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] * [[Анагайм Дакс]] }} |Пачатак кар’еры = 2013 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|ЗША}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = 9 |Год драфту = 2012 |Клюб драфту = [[Вініпэг Джэтс]] }} '''Джэйкаб Труба''' (нарадзіўся 26 лютага 1994 году, [[Рочэстэр (Мічыган)|Рочэстэр]], [[Мічыган]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) — амэрыканскі хакеіст, абаронца клюбу «[[Сан-Хасэ Шаркс]]», які гуляе ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]]. Пачынаў у аматарскім хакеі. == Кар’ера == === Клюбная === У 2012 годзе быў задрафтаваны «[[Вініпэг Джэтс]]» пад агульным нумарам 9, пасьля чаго сэзон правёў за каманду [[Мічыганскі ўнівэрсытэт|Мічыганскага ўнівэрсытэту]] ў рамках падгатоўкі да выступаў у НХЛ. 1 кастрычніка 2013 году Труб адгуляў сваю першую гульню НХЛ за «Джэтс», дзе адразу адзначыўся забітым голам у браму «[[Эдмантан Ойлерз]]». Акрамя гэтага ў гэтым матчы зарабіў таксама й асыстэнцкі пункт, дзякуючы выдатнай гульні быў названы першай зоркай сустрэчы<ref>[https://web.archive.org/web/20150701025123/http://www.nhl.com/gamecenter/en/boxscore?id=2013020003 Winnipeg Jets at Edmonton Oilers boxscore]</ref>. Сутыкнуўшыся з патэнцыйнай стратай гульнёвага часу, Труба даў згоду на свой абмен у «[[Анагайм Дакс]]» 6 сьнежня, прычым «Рэйнджарз» атрымалі наўзамен абаронцу [[Урха Вааканайнэн|Урху Вааканайнэна]] і атрымалі выбар анагаймскага клюбу ў чацьвертым раўндзе 2025 году<ref>[https://www.nhl.com/news/topic/trade-coverage/new-york-rangers-trade-jacob-trouba-to-anaheim-ducks «Trouba traded to Ducks by Rangers for Vaakanainen»]. NHL.</ref>. Дэбютаваў у складзе «Дакс» 9 сьнежня ў матчы супраць «[[Манрэаль Канадыенз]]»<ref>Knoll, Andrew (8.12.2024). [https://www.dailynews.com/2024/12/08/ducks-excited-about-new-addition-as-they-prepare-for-four-game-trip/?preview_id=6241554 «Ducks excited about new addition as they prepare for four-game trip»]. Los Angeles Daily News.</ref> . Труба быў у пары з [[Кэм Фаўлер|Кэмам Фаўлерам]] і згуляў добра, але Анагайм зьведаў паразу ў сэрыі булітаў зь лікам 3:2<ref>Present, Patrick (10.12.2024). [https://thehockeynews.com/nhl/anaheim-ducks/game-day/takeaways-from-the-ducks-3-2-shootout-loss-to-the-canadiens «Takeaways from the Ducks 3-2 Shootout loss to the Canadiens»]. The Hockey News.</ref> . === Міжнародная === Труба доўгі час сваёй аматарскай кар’еры выступаючы за юнацкую зборную ЗША, выступаючы ў ейным складзе на розным міжнародных спаборніцтвах. Быў абраны ў склад [[Мужчынская зборная ЗША па хакеі|нацыянальнай зборнай ЗША]] на [[чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2014 году|чэмпіянат сьвету 2014 году]] ў [[Менск]]у. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Труба, Джэйкаб}} [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вініпэг Джэтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Ёрк Рэйнджарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Анагайм Дакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Шаркс»]] slazy10c1y213g3rdjyxavcw67n9ml1 0 155843 2694501 2661839 2026-10-03T07:23:06Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694501 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Давід Пэрон |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Сэнт-Луіс Блюз]] * [[Эдмантан Ойлерз]] * [[Пітсбург Пінгвінз]] * [[Анагайм Дакс]] * [[Вэгас Голдэн Найтс]] * [[Атава Сэнатарз]] * [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] }} |Пачатак кар’еры = 2007 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Канада}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = 26 |Год драфту = 2007 |Клюб драфту = [[Сэнт-Луіс Блюз]] }} '''Давід Пэрон''' ({{мова-fr|David Perron}}; нарадзіўся 28 траўня 1988 году, [[Шэрбрук]], [[Канада]]) — канадзкі хакеіст, гулец нацыянальнай [[Мужчынская зборная Канады па хакеі|зборнай Канады]]. == Кар’ера == Пэрон быў абраны ў 1-м раўндзе пад нумарам 26 клюбам «[[Сэнт-Луіс Блюз]]» у 2007 годзе. Да таго часу ён выступаў у адным з клюбам Квэбэкаўскай моладзевай лігі. 2 кастрычніка 2007 году было пацьверджана, што Пэрон пачне сэзон у складзе «блюзмэнаў» пасьля ўражлівага трэніровачнага збору. Адразу ж Давід добра засвоіўся ў камандзе. 3 лістапада 2007 году Пэрон забіў свой першы гол у НХЛ у гульні супраць «[[Чыкага Блэкгокс]]». Улетку 2010 году гулец падоўжыў кантракт з клюбам яшчэ на 2 гады на суму $ 4,3 млн. Пасьля ягонага сканчэньня падпісаў новае, на гэты раз 4-гадовае пагадненьне, на суму ў $ 15,25 млн<ref>[http://espn.go.com/nhl/story/_/id/8133562/st-louis-blues-lock-forward-david-perron-4-more-years David Perron, Blues reach deal]. ESPN.</ref>. 10 ліпеня 2013 году быў абмяняны ў «[[Эдмантан Ойлерз]]» на [[Магнус Пааярві|Магнуса Пааярві]] і выбар у другім раўндзе драфту<ref>[https://web.archive.org/web/20140407062623/http://www.tsn.ca/nhl/story/?id=427415 Oilers acquire forward Perron from St. Louis]. The Sports Network</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пэрон, Давід}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шэрбруку]] [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сэнт-Луіс Блюз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Эдмантан Ойлерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Пітсбург Пінгвінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Анагайм Дакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вэгас Голдэн Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дэтройт Рэд Ўінгс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»]] 2a5feu3btr0lu240i5f97grwtbhtp5t 0 155949 2694424 2692546 2026-10-02T20:39:09Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694424 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Яўген Кузьняцоў |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Белыя Мядзьведзі Чалябінск|Белыя Мядзьведзі]] * [[Трактар Чалябінск|Трактар]] * [[Вашынгтон Кэпіталз]] * [[Караліна Гарыкейнз]] * [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]] * [[Мэталюрг Магнітагорск]] * [[Салават Юлаеў Уфа|Салават Юлаеў]] * [[Сібір Новасібірск (хакейны клюб)|Сібір]] }} |Пачатак кар’еры = 2007 |Драфт НХЛ = 26 |Год драфту = 2010 |Клюб драфту = [[Вашынгтон Кэпіталз]] }} '''Яўген Кузьняцоў''' ({{мова-ru|Евгений Кузнецов}}; {{Н}} 19 траўня 1992 году, [[Чалябінск]], [[Расея]]) — расейскі хакеіст, нападнік нацыянальнай [[Мужчынская зборная Расеі па хакеі|зборнай Расеі]]. Доўгі час абараняў колеры клюбаў ЗША, але пасьля доўгага пэрыяду вярнуўся на радзіму ў 2024 годзе. == Дасягненьні == * [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай|Чэмпіён сьвету]]: 2012 * Уладальнік [[Кубак Кантынэнту|Кубка Кантынэнту]] [[Кантынэнтальная хакейная ліга|КХЛ]]: 2013 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140319095644/http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8475744 Старонка] на сайце НХЛ * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=34777&lang=en Старонка] на сайце EliteProspects * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=123909 Старонка] на сайце The Internet Hockey Database {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кузьняцоў, Яўген}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чалябінску]] [[Катэгорыя:Расейскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Расеі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Белыя Мядзьведзі» Чалябінск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Трактар» Чалябінск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вашынгтон Кэпіталз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Караліна Гарыкейнз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу СКА Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэталюрг» Магнітагорск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Салават Юлаеў» Уфа]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сібір» Новасібірск]] 33nhmw1dooe1par5qbjramenh0nzvl6 0 156194 2694488 2638494 2026-10-03T06:15:23Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694488 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Густаў Нюквіст |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Мальмё Рэдгокс]] * [[Гранд Рэпідс Грыфінз]] * [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] * [[Сан-Хасэ Шаркс]] * [[Каламбус Блю Джэкетс]] * [[Мінэсота Ўайлд]] * [[Нэшвіл Прэдатарз]] * [[Вініпэг Джэтс]] }} |Пачатак кар’еры = 2011 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Швэцыя}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = 121 |Год драфту = 2008 |Клюб драфту = [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] }} '''Густаў Нюквіст''' ({{мова-sv|Gustav Nyquist}}; {{Н}} 1 верасьня 1989 году, [[Гальмстад]], [[Швэцыя]]) — швэдзкі хакеіст, гулец нацыянальнай [[Мужчынская зборная Швэцыі па хакеі|зборнай Швэцыі]]. У 2014 годзе, выступаючы замест траўмаванага гульца [[Юган Франсэн|Югана Франсэна]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014 году|Алімпійскіх гульнях 2014 году]], стаў уладальнікам срэбраных мэдалёў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ніквіст, Густаў}} [[Катэгорыя:Швэдзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Швэцыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мальмё Рэдгокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гранд Рэпідс Грыфінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дэтройт Рэд Ўінгс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Шаркс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каламбус Блю Джэкетс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мінэсота Ўайлд»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нэшвіл Прэдатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вініпэг Джэтс»]] dl8fzibtuqdmqwlsja5d9s5y8p3ul5c 0 156230 2694507 2638601 2026-10-03T07:53:22Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694507 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = П’ер-Эдуар Бэльмар |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Драгон Руан|Драгон]] * [[Лександ (хакейны клюб)|Лександ]] * [[Шэлефтэо АІК]] * [[Філадэлфія Флаерз]] * [[Вэгас Голдэн Найтс]] * [[Каларада Эвэланш]] * [[Тампа Бэй Лайтнінг]] * [[Сіетл Кракен]] * [[Ажуа Парантруі|Ажуа]] }} |Пачатак кар’еры = 2002 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Францыя}} |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''П’ер-Эдуар Бэльмар''' ({{мова-fr|Pierre-Édouard Bellemare}}; {{Н}} 6 сакавіка 1985 году, [[Лё-Блян-Мэснэль]], [[Францыя]]) — колішні францускі хакеіст. На шматлікіх міжнародных турнірах бараніў колеры нацыянальнай [[Мужчынская зборная Францыі па хакеі|зборнай Францыі]]. == Дасягненьні == * [[Ліга Манью|Чэмпіён Францыі]]: 2003, 2006 * Уладальнік [[Кубак Францыі па хакеі|кубка Францыі]]: 2004, 2005 * [[Швэдзкая хакейная ліга|Чэмпіён Швэцыі]]: 2013, 2014 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бэльмар, П’ер-Эдуар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лё-Блян-Мэснэле]] [[Катэгорыя:Францускія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Францыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Драгон» Руан]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лександ»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Шэлефтэо АІК»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Філадэлфія Флаерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вэгас Голдэн Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Эвэланш»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тампа Бэй Лайтнінг»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сіетл Кракен»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ажуа» Парантруі]] glhujfmwnnkcexz3b3lfgki387nx1mn 0 156231 2694440 2638751 2026-10-02T21:05:59Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694440 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Стэфан Да Коста |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Тэхас Тарнада Фрыска|Тэхас Тарнада]] * [[Су-Сіці Маскетырз]] * [[Мэрымак Коледж Ўорыёрз]] * [[Атава Сэнатарз]] * [[Бінггэмптан Сэнатарз]] * [[ЦСКА Масква (хакейны клюб)|ЦСКА]] * [[Жэнэва-Сэрвэт]] * [[Лякаматыў Яраслаўль|Лякаматыў]] * [[Ак Барс Казань|Ак Барс]] * [[Аўтамабіліст Екацярынбург|Аўтамабіліст]] }} |Пачатак кар’еры = 2011 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Францыя}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Стэфан Да Коста''' ({{мова-fr|Stéphane Da Costa}}; {{Н}} 11 ліпеня 1989 году, [[Парыж]], [[Францыя]]) — францускі хакеіст, гулец нацыянальнай [[Мужчынская зборная Францыі па хакеі|зборнай Францыі]]. Дзякуючы выдатным выступам на [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2014 году|чэмпіянаце сьвету 2014 году]] ў [[Менск]]у, быў запрошаны ў маскоўскі клюб, дзе ў [[КХЛ 2014—2015 гадоў|сэзоне 2014—2015 гадоў]] у 46 матчах зарабіў 62 выніковыя пункты. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Да Коста, Стэфан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Францускія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Францыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тэхас Тарнада» Фрыска]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Су-Сіці Маскетырз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэрымак Коледж Ўорыёрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бінггэмптан Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ЦСКА Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Жэнэва-Сэрвэт»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Аўтамабіліст» Екацярынбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лякаматыў» Яраслаўль]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ак Барс» Казань]] 24lyx308zq2ykhne2jvhdcfappbml8w 0 156254 2694426 2572019 2026-10-02T20:41:57Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694426 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Вадзім Шыпачоў |Клюб = [[Салават Юлаеў Уфа|Салават Юлаеў]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Северсталь Чарапавец|Северсталь]] * [[Белгарад (хакейны клюб)|Белгарад]] * [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]] * [[Вэгас Голдэн Найтс]] * [[Дынама Масква (хакейны клюб)|Дынама Масква]] * [[Ак Барс Казань|Ак Барс]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама Менск]] }} |Пачатак кар’еры = 2005 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Расея}} |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Вадзім Шыпачоў''' ({{мова-ru|Вадим Шипачёв}}; {{Н}} 12 сакавіка 1987 году, [[Чарапавец]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — расейскі хакеіст, гулец клюбу «[[Салават Юлаеў Уфа|Салават Юлаеў]]», які выступае ў [[Кантынэнтальная хакейная ліга|КХЛ]], і [[Мужчынская зборная Расеі па хакеі|нацыянальнай зборнай Расеі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шыпачоў, Вадзім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чарапаўцы]] [[Катэгорыя:Расейскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Расеі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Северсталь» Чарапавец]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Белгарад»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу СКА Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вэгас Голдэн Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ак Барс» Казань]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Салават Юлаеў» Уфа]] 3yyk2k1cr1dwhb14nzscpffkwbwxlus 0 156255 2694442 2572020 2026-10-02T21:11:45Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694442 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Сяргей Шырокаў |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[ЦСКА Масква (хакейны клюб)|ЦСКА]] * [[Ванкувэр Кэнакс]] * [[Манітоба Мус]] * [[Авангард Омск|Авангард]] * [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]] * [[Спартак Масква (хакейны клюб)|Спартак]] * [[Аўтамабіліст Екацярынбург|Аўтамабіліст]] * [[Сібір Новасібірск (хакейны клюб)|Сібір Новасібірск]] }} |Пачатак кар’еры = 2001 |Сканчэньне кар’еры = 2026 |Зборная = {{Хакей|Расея}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = 163 |Год драфту = 2006 |Клюб драфту = [[Ванкувэр Кэнакс]] }} '''Сярге́й Шыро́каў''' ({{мова-ru|Сергей Широков}}; {{Н}} 10 сакавіка 1986 году, [[Азёры (Маскоўская вобласьць)|Азёры]], [[Маскоўская вобласьць]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — колішні расейскі хакеіст. Быў гульцом нацыянальнай [[Мужчынская зборная Расеі па хакеі|зборнай Расеі]]. У 2006 годзе быў задрафтаваны клюбам «[[Ванкувэр Кэнакс]]» пад агульным 163 нумарам. == Дасягненьні == * [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай|Чэмпіён сьвету]]: 2012, 2014 == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шырокаў, Сяргей}} [[Катэгорыя:Расейскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Расеі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ЦСКА Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ванкувэр Кэнакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манітоба Мус»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Авангард» Омск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу СКА Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спартак» Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Аўтамабіліст» Екацярынбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сібір» Новасібірск]] b0e893hhkei6arsmduwzb7u6my2xoyu 0 156257 2694494 2462550 2026-10-03T06:55:46Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694494 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Кірыл Гатавец |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Юніёр Менск|Юніёр]] * [[Шатак Сэнт-Мары]] * [[Карнэльскі ўнівэрсытэт (хакейны клюб)|Карнэльскі ўнівэрсытэт]] * [[Мілўокі Эдміралз]] * [[Рокфард Айсгогс]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама Менск]] * [[Манітоба Мус]] * [[Авангард Омск|Авангард]] * [[Дынама Масква (хакейны клюб)|Дынама Масква]] }} |Пачатак кар’еры = 2007 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Беларусь}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = 183 |Год драфту = 2009 |Клюб драфту = [[Тампа Бэй Лайтнінг]] }} '''Кіры́л Гатаве́ц''' ({{Н}} 25 чэрвеня 1991 году, [[Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі хакеіст, абаронца нацыянальнай [[Мужчынская зборная Беларусі па хакеі|зборнай Беларусі]]. == Кар’ера == Зьяўляецца выхаванцам менскага клюбу «[[Юніёр Менск|Юніёр]]», за які выступаў з 2007 году. На наступны год стаў студэнтам прыватнай школы [[Шатак Сэнт-Мары]], за хакейную каманду якой выступаў 2 сэзоны. У 2009 годзе быў задрафтаваны клюбам «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]» пад агульным 183 нумарам у 7 раўндзе. У тым жа годзе быў задрафтаваны й на драфце КХЛ у першым раўндзе менскім «[[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама]]». З 2010 па 2014 гады выступаў за каманду [[Карнэльскі ўнівэрсытэт|Карнэльскага ўнівэрсытэту]]. 2 красавіка 2013 году драфтавыя правы былі перададзены клюбу «[[Чыкага Блэкгокс]]» у абмен на [[Філіп Парадзі|Філіпа Парадзі]]. У складзе нацыянальнай [[Мужчынская зборная Беларусі па хакеі|зборнай Беларусі]] дэбютаваў у 2010 годзе. == Дасягненьні == * Чэмпіён [[вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па хакеі з шайбай|вышэйшай лігі чэмпіянату Беларусі]]: 2008 == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{Зборная Беларусі па хакеі — чэмпіянат сьвету 2014 году}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гатавец, Кірыл}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Беларусі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юніёр» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мілўокі Эдміралз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рокфард Айсгогс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манітоба Мус»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Авангард» Омск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Масква]] 2h6oj7wqes6uudtv62zwqtiqzyfpr94 0 156306 2694397 2462543 2026-10-02T19:22:21Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694397 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Кале Ярнкрук |Клюб = [[Брунэс Еўле|Брунэс]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Брунэс Еўле|Брунэс]] * [[Гранд Рэпідс Грыфінз]] * [[Мілўокі Эдміралз]] * [[Нэшвіл Прэдатарз]] * [[Сіетл Кракен]] * [[Калгары Флэймз]] * [[Таронта Мэйпл Ліфс]] }} |Пачатак кар’еры = 2009 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Швэцыя}} |Драфт НХЛ = 51 |Год драфту = 2010 |Клюб драфту = [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] }} '''Ка́ле Я́рнкрук''' ({{мова-sv|Calle Järnkrok}}; {{Н}} 25 верасьня 1991 году, [[Еўле]], [[Швэцыя]]) — швэдзкі хакеіст, гулец клюбу «[[Брунэс Еўле|Брунэс]]» і [[Мужчынская зборная Швэцыі па хакеі|нацыянальнай зборнай Швэцыі]]. У 2010 годзе быў задрафтаваны клюбам «[[Дэтройт Рэд Ўінгс]]» пад агульным 51-м нумарам. == Дасягненьні == * [[Швэдзкая хакейная ліга|Чэмпіён Швэцыі]]: 2013 * [[чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай|Чэмпіён сьвету]]: 2013 == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ярнкрук, Кале}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Еўле]] [[Катэгорыя:Швэдзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Швэцыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Брунэс» Еўле]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гранд Рэпідс Грыфінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мілўокі Эдміралз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нэшвіл Прэдатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сіетл Кракен»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Калгары Флэймз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Мэйпл Ліфс»]] c42u1vpe2l35b3zmfn73m1rg8caf0hh 0 156308 2694504 2638733 2026-10-03T07:29:07Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694504 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Лінус Клясэн |Клюб = [[Гудынге (хакейны клюб)|Гудынге]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Лінкальн Старз]] * [[Гудынге (хакейны клюб)|Гудынге]] * [[Сёдэртэлье (хакейны клюб)|Сёдэртэлье]] * [[Мілўокі Эдміралз]] * [[Нэшвіл Прэдатарз]] * [[Мальмё Рэдгокс]] * [[Люлеа (хакейны клюб)|Люлеа]] * [[Люгана (хакейны клюб)|Люгана]] * [[Фісп (хакейны клюб)|Фісп]] * [[Юргордэн Стакгольм (хакейны клюб)|Юргордэн]] }} |Пачатак кар’еры = 2004 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Швэцыя}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Робэрт Лінус Аляксандар Клясэн''' ({{мова-sv|Robert Linus Alexander Klasen}}; {{Н}} 19 лютага 1986 году, [[Стакгольм]], [[Швэцыя]]) — швэдзкі хакеіст, гулец клюбу «[[Гудынге (хакейны клюб)|Гудынге]]» і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Швэцыі па хакеі|зборнай Швэцыі]]. == Дасягненьні == * Уладальнік [[Эўрапейскі трафэй|эўрапейскага трафэю]]: 2013 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Клясэн, Лінус}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стакгольме]] [[Катэгорыя:Швэдзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Швэцыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лінкальн Старз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гудынге»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сёдэртэлье»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мілўокі Эдміралз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нэшвіл Прэдатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мальмё Рэдгокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Люлеа»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Люгана»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Фісп»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юргордэн» Стакгольм]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гудынге»]] 7jked17galknfzxrllydvyahik7i4qb 0 156334 2694401 2572081 2026-10-02T19:30:41Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694401 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Іржы Сэкач |Клюб = [[Спарта Прага (хакейны клюб)|Спарта]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Пітэрбара Пітс]] * [[Янгстаўн Фэнтамз]] * [[Леў Попрад]] * [[Спарта Прага (хакейны клюб)|Спарта]] * [[Леў Прага]] * [[Манрэаль Канадыенз]] * [[Анагайм Дакс]] * [[Сан-Дыега Галз]] * [[Чыкага Блэкгокс]] * [[Арызона Каётыз]] * [[Ак Барс Казань|Ак Барс]] * [[ЦСКА Масква (хакейны клюб)|ЦСКА]] * [[Авангард Омск|Авангард]] * [[Лязана (хакейны клюб)|Лязана]] * [[Люгана (хакейны клюб)|Люгана]] }} |Пачатак кар’еры = 2011 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Чэхія}} |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''І́ржы Сэ́кач''' ({{мова-cs|Jiří Sekáč}}; {{Н}} 10 чэрвеня 1992 году, [[Аш]], [[Чэхаславаччына]]) — чэскі хакеіст, гулец клюбу «[[Спарта Прага (хакейны клюб)|Спарта]]» і [[Мужчынская зборная Чэхіі па хакеі|нацыянальнай зборнай Чэхіі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сэкач, Іржы}} [[Катэгорыя:Чэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Пітэрбара Пітс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Янгстаўн Фэнтамз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Леў» Попрад]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спарта» Прага]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Леў» Прага]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манрэаль Канадыенз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Анагайм Дакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Дыега Галз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Чыкага Блэкгокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Арызона Каётыз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ак Барс» Казань]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ЦСКА Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Авангард» Омск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лязана»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Люгана»]] befofkbzc0a6b11xw7cg4ar40ng92de 0 156336 2694493 2638526 2026-10-03T06:47:38Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694493 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Томі Ківістэ |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Рэд Дыр Рэбэлз]] * [[Кіека-Вантаа]] * [[Флорыда Эвэрблэйдс]] * [[Шарлот Чэкерз]] * [[Ільвэс Тампэрэ (хакейны клюб)|Ільвэс]] * [[Аўтамабіліст Екацярынбург]] * [[Ёкерыт Хэльсынкі|Ёкерыт]] * [[Лаянз Цюрых]] * [[Кярпят Оўлу|Кярпят]] * [[Маўнтфілд Градэц Кралавэ|Маўнтфілд]] }} |Пачатак кар’еры = 2009 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Фінляндыя}} |Грамадзянства = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|7|6|1991|1}} |Месца нараджэньня = [[Вантаа]], [[Фінляндыя]] |Драфт НХЛ = 208 |Год драфту = 2009 |Клюб драфту = [[Караліна Гарыкейнз]] |Заля славы = |Старонка = }} '''Томі Ківістэ''' ({{мова-fi|Tommi Kivistö}}; {{Н}} 7 чэрвеня 1991 году, [[Вантаа]], [[Фінляндыя]]) — фінскі хакеіст, гулец нацыянальнай [[Мужчынская зборная Фінляндыі па хакеі|зборнай Фінляндыі]]. У 2009 годзе быў задрафтаваны клюбам «[[Караліна Гарыкейнз]]» пад агульным 208 нумарам. == Дасягненьні == '''Фінляндыя:''' * Срэбны прызэр [[чэмпіянат сьвету па хакеі|чэмпіянату сьвету]]: 2014, 2016 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ківістэ, Томі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вантаа]] [[Катэгорыя:Фінскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рэд Дыр Рэбэлз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ёкерыт» Хэльсынкі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кіека-Вантаа»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флорыда Эвэрблэйдс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Шарлот Чэкерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ільвэс» Тампэрэ]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Аўтамабіліст» Екацярынбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лаянз Цюрых»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кярпят» Оўлу]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Маўнтфілд» Градэц Кралавэ]] ntdni7me3qpmii9to8oeonnj33b8hdm 0 156342 2694496 2638523 2026-10-03T07:04:13Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694496 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Віле Лаюнэн |Клюб = [[Кіека-Эспоо]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Эспаа Блюз]] * [[Мэталюрг Магнітагорск]] * [[Фэр’естад Карльстад|Фэр’естад]] * [[Ёкерыт Хэльсынкі|Ёкерыт]] * [[Спартак Масква (хакейны клюб)|Спартак]] * [[Куньлунь Рэд Стар Пэкін|Куньлунь Рэд Стар]] * [[Віцязь Падольск|Віцязь]] * [[ТПС Турку (хакейны клюб)|ТПС]] * [[Швэнінгер Ўайлд Ўінгс]] * [[Лёвэн Франкфурт]] * [[Кіека-Эспаа]] * [[Шкода Пльзень|Шкода]] }} |Пачатак кар’еры = 2007 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Фінляндыя}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Віле Лаюнэн''' ({{мова-fi|Ville Lajunen}}; {{Н}} 8 сакавіка 1988 году, [[Хэльсынкі]], [[Фінляндыя]]) — фінскі хакеіст, гулец клюбу «[[Кіека-Эспоо]]» і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Фінляндыі па хакеі|зборнай Фінляндыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лаюнэн, Віле}} [[Катэгорыя:Фінскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Эспаа Блюз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэталюрг» Магнітагорск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Фэр’естад» Карльстад]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ёкерыт» Хэльсынкі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спартак» Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Куньлунь Рэд Стар» Пэкін]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Віцязь» Падольск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ТПС Турку]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Швэнінгер Ўайлд Ўінгс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лёвэн» Франкфурт]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кіека-Эспаа»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Шкода» Пльзень]] ahvcf4e7x7drwwhghhvrnat7rmp01pr 0 156374 2694498 2638541 2026-10-03T07:17:51Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694498 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Аляксандар Бурмістраў |Клюб = [[Цынцынаці Сайкланз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Бэры Колтс]] * [[Атланта Трэшэрз]] * [[Вініпэг Джэтс]] * [[Сэнт-Джонз Айс Кэпс]] * [[Ак Барс Казань|Ак Барс]] * [[Вініпэг Джэтс]] * [[Арызона Каётыз]] * [[Ванкувэр Кэнакс]] * [[Салават Юлаеў Уфа|Салават Юлаеў]] * [[Мэталюрг Магнітагорск]] * [[Спартак Масква (хакейны клюб)|Спартак]] * [[Дынама Масква (хакейны клюб)|Дынама]] * [[Шанхай Дрэганз]] }} |Пачатак кар’еры = 2008 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Расея}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = 8 |Год драфту = 2010 |Клюб драфту = [[Атланта Трэшэрз]] |Заля славы = |Старонка = }} '''Алякса́ндар Бурмі́страў''' ({{мова-ru|Александр Бурмистров}}; {{Н}} 21 кастрычніка 1991 году, [[Казань]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — расейскі хакеіст клюбу «[[Цынцынаці Сайкланз]]» з [[ЗША]], гулец [[Мужчынская зборная Расеі па хакеі|нацыянальнай зборнай Расеі]]. == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бурмістраў, Аляксандар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Казані]] [[Катэгорыя:Расейскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Расеі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ак Барс» Казань]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэталюрг» Магнітагорск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бэры Колтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атланта Трэшэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вініпэг Джэтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сэнт-Джонз Айс Кэпс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Арызона Каётыз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ванкувэр Кэнакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Салават Юлаеў» Уфа]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэталюрг» Магнітагорск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спартак» Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Шанхай Дрэганз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Цынцынаці Сайкланз»]] fp0fhvm5wxw6pzrmej3a2xk7r2csdyx 0 156714 2694437 2572002 2026-10-02T21:03:51Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694437 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Крыстыян Гэнкель |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Юніёр Менск]] * [[Юнацтва-Менск]] * [[Летбрыдж Гарыкейнз]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама Менск]] * [[Ак Барс Казань|Ак Барс]] * [[Барыс Астана|Барыс]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама Менск]] * [[Дынама Масква (хакейны клюб)|Дынама Масква]] }} |Пачатак кар’еры = 2007 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Беларусь}} |Грамадзянства = [[Беларусь]] |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Кры́стыян Гэ́нкель''' ({{Н}} 7 лістапада 1995 году, [[Менск]]) — [[Беларусы|беларускі]] хакеіст [[Беларускія немцы|нямецкага паходжаньня]], абаронца нацыянальнай [[Мужчынская зборная Беларусі па хакеі|зборнай Беларусі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Менск]]у і жыў тут да чатырох гадоў<ref name="Khenkel">[https://web.archive.org/web/20130326004751/http://goals.by/hockey/articles/127373 Goals.by знакомится с одним из самых перспективных белорусских защитников Кристианом Хенкелем]</ref>. Потым з бацькамі зьехаў у [[ФРН|Нямеччыну]], дзе гуляў яго бацька-хакеіст<ref name="Khenkel"/>. У 5 гадоў пачаў займацца хакеем<ref name="Khenkel"/>. Пачынаў спасьцігаць асновы хакею ў [[Крымічаў]], дзе займаўся да 8 гадоў<ref name="Khenkel"/>. Потым два гады гуляў у [[Дрэздэн]]е, пасьля чаго пераехаў у [[Вольфсбург]], дзе гуляў яго бацька<ref name="Khenkel"/>. У 11 гадоў пераехаў у [[Менск]], дзе жыла яго бабуля, з прычыны таго, што ў Беларусі на той час быў вельмі моцны чэмпіянат сярод дзяцей 1995-га году<ref name="Khenkel"/>. == Кар’ера == === Клюбная === [[Файл:Kristian Khenkel, Belarus U20, WC in Sanok 2013.jpg|значак|зьлева|Гэнкель у 2013 годзе.]] Пачынаў кар’еру ў фарм-клюбе менскага «[[Юнацтва Менск|Юнацтва]]» «[[Юніёр Менск|Юніёры]]», зь якім выйграў золата [[Вышэйшая ліга чэмпіяната Беларусі па хакеі з шайбай|вышэйшай лігі]], пасьля чаго з 2011 году гуляў у складзе «[[Юнацтва Менск (МХЛ)|Юнацтва]]», якое выступала ў [[Моладзевая хакейная ліга|МХЛ]]. У 2012 годзе на драфце [[Кантынентальная хакейная ліга|КХЛ]] быў абраны «[[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама Менск]]»<ref>[http://goals.by/hockey/articles/186309 Анализ деятельности минского «Динамо» на драфтах КХЛ]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Выступаў таксама ў [[Вышэйшая хакейная ліга|ВХЛ]] і [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі з шайбай|Экстралізе]] за «[[Юнацтва Менск|Юнацтва]]», усяго правёў 6 гульняў за «Юнацтва» ў ВХЛ, дзе набраў 2 (1+1) пункты, у АЧБ Гэнкель правёў 27 гульняў і набраў 1 (0+1) пункт. У 2013 годзе, дзякуючы пасьпяховай гульні за «Юнацтва» і зборную Беларусі, на драфце [[Канадзкая хакейная ліга|CHL]]<ref>[http://goals.by/hockey/news/191906 Кристиан Хенкель: «Честно говоря, я даже не ожидал выбора на драфте»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> быў абраны ў першым раўндзе пад 22 нумарам клюбам «[[Летбрыдж Гарыкейнз]]», у які перашоў у лістападзе 2013 году<ref>[http://www.pressball.by/news/hockey/149838 Хоккей. Кристиан Хенкель продолжит карьеру за океаном]</ref>. Генэральны мэнэджар «Гарыкейнз» [[Брэд Робсан]] быў вельмі задаволены падпісаньню абаронцы: «''Гэта быў доўгі працэс, аднак мы дасягнулі выніку, на які спадзяваліся. Крыс пацьвердзіў сваё жаданьне гуляць за нашу каманду. Гэтага мы чакалі вельмі доўга. Мы здаволены, што перамовы завяршыліся ў нашу карысьць''»<ref>[http://goals.by/hockey/news/217231 CHL. Хенкель перешел в «Летбридж Харрикейнз»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. У дэбютнай гульні за «[[Летбрыдж Гарыкейнз]]» вызначыўся забітай шайбай<ref>[http://goals.by/hockey/news/227342 Кристиан Хенкель: «В Канаде на принятия решения времени в два раза меньше чем в МХЛ, но играть в кайф»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Міжнародная кар’ера === Чэмпіён сьвету ў складзе юнацкай зборнай Беларусі па хакеі. == Дасягненьні == '''«Юнацтва-Менск»''' * [[Беларуская экстраліга|Чэмпіён Беларусі]]: 2016 == Статыстыка == === Рэгулярны сэзон і плэй-оф === {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" style="text-align:center; width:60em" |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" bgcolor="#ffffff" | ! rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | ! colspan="5" | [[Рэгулярны сэзон]] ! rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | ! colspan="5" | [[Плэй-оф]] |- bgcolor="#e0e0e0" ! [[Сэзон (спорт)|Сэзон]] ! Клюб ! Ліга ! Гульні ! [[Гол (хакей на лёдзе)|Галы]] ! [[Перадача (хакей на лёдзе)|Перадачы]] ! [[Пункт (хакей на лёдзе)|Пункты]] ! [[Штраф (хакей на лёдзе)|Штраф]] ! Гульні ! [[Гол (хакей на лёдзе)|Галы]] ! [[Перадача (хакей на лёдзе)|Перадачы]] ! [[Пункт (хакей на лёдзе)|Пункты]] ! [[Штраф (хакей на лёдзе)|Штраф]] |- | 2011–2012 | [[Юнацтва Менск]] | [[Моладзевая хакейная ліга|МХЛ]] | 29 || 0 || 1 || 1 || 12 | 2 || 0 || 0 || 0 || 2 |- bgcolor="#f0f0f0" | 2012-2013 | [[Юнацтва Менск]] | [[Моладзевая хакейная ліга|МХЛ]] | 21 || 1 || 3 || 4 || 12 | — || — || — || — || — |- | 2013-2014 | [[Юнацтва Менск]] | [[Моладзевая хакейная ліга|МХЛ]] | 11|| 0 || 3 || 3 || 20 | — || — || — || — || — |- bgcolor="#f0f0f0" | [[2013-14 сэзон у OHL|2013–2014]] | [[Летбрыдж Гарыкейнз]] | [[Галоўная Юніёрская ліга Антарыа|OHL]] | 29 || 1 || 3 || 4 || 21 | — || — || — || — || — |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | МХЛ увогуле ! 61 !! 1 !! 7 !! 8 !! 44 ! 2 !! 0 !! 0 !! 0 !! 2 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | OHL увогуле ! 29 !! 1 !! 3 !! 4 !! 21 ! — !! — !! — !! — !! — |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140129091045/http://www.lethbridgehurricanes.com/roster/bio/116583 Профіль] на сайце клюбу «Летбрыдж Гарыкейнз» * [http://mhl.khl.ru/players/18744/#player Профіль] на сайце МХЛ * {{Eliteprospects}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гэнкель, Крыстыян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Беларусі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юніёр» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юнацтва-Менск»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Летбрыдж Гарыкейн»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ак Барс» Казань]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Барыс» Астана]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Масква]] 71vmh7s0n39u6bi0jwnm22hhapxnx2s 0 165642 2694449 2661841 2026-10-02T21:32:30Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694449 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Патрык Лушняк |Клюб = [[ТЭБС Браціслава]] |Былыя клюбы = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[ШХК П’ешцяны]] * [[Садбэры Ўулвз]] * [[Ацэларжы Тршынец|Ацэларжы]] * [[Скаліца (хакейны клюб)|Скаліца]] * [[Піраты Хомутаў|Піраты]] * [[Юнацтва-Менск]] * [[Слован Браціслава (хакейны клюб)|Слован Браціслава]] * [[Зволен (хакейны клюб)|Зволен]] * [[Кошыцы (хакейны клюб)|Кошыцы]] * [[Нітра (хакейны клюб)|Нітра]] * [[Попрад (хакейны клюб)|Попрад]] * [[Скаліца (хакейны клюб)|Скаліца]] * [[Ліптаўскі Мікулаш (хакейны клюб)|Ліптаўскі Мікулаш]] * [[Поваска Быстрыца (хакейны клюб)|Поваска Быстрыца]] * [[Топальчаны (хакейны клюб)|Топальчаны]] * [[Гумэннэ (хакейны клюб)|Гумэннэ]] }} |Пачатак кар’еры = 2005 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Славаччына}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = |Заля славы = |Старонка = }} '''Па́трык Лу́шняк''' ({{мова-sk|Patrik Lušňák}}; {{Н}} 6 лістапада 1988 году, [[П’ешцяны]], [[Чэхаславаччына]]) — славацкі хакеіст клюбу [[ТЭБС Браціслава|ТЭБС]]. Пачаў кар’еру на радзіме, пасьля чаго правёў некаторы час у [[Канада|Канадзе]] і [[Чэхія|Чэхіі]]. Прыняў удзел у [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2015 году|чэмпіянаце сьвету 2015 году]] ў складзе [[Мужчынская зборная Славаччыны па хакеі|нацыянальнай зборнай Славаччыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150424193840/http://junost.org/component/joomsport/player/1/229?Itemid=0 Старонка сайце ХК «Юнацтва-Менск»] * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=13840&lang=en Старонка] на Elite Prospects * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=96568 Старонка] на The Internet Hockey Database {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лушняк, Патрык}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў П’ешцянах]] [[Катэгорыя:Славацкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Славаччыны]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ШХК П’ешцяны]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Садбэры Ўулвз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ацэларжы» Тршынец]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Скаліца»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Піраты» Хомутаў]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юнацтва-Менск»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Слован» Браціслава]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Зволен»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кошыцы»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нітра»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Попрад»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Скаліца»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ліптаўскі Мікулаш»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Топальчаны»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гумэннэ»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ТЭБС Браціслава]] 0w61e5nuw9yugqarz044wzlgjl6mk0b 0 165648 2694422 2638543 2026-10-02T20:34:41Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694422 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Яўген Дадонаў |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Трактар Чалябінск|Трактар]] * [[Рочэстэр Амэрыканз]] * [[Сан-Антоніё Рэмпэйдж]] * [[Шарлот Чэкерз]] * [[Данбас Данецк|Данбас]] * [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]] * [[Флорыда Пантэрз]] * [[Атава Сэнатарз]] * [[Вэгас Голдэн Найтс]] * [[Манрэаль Канадыенз]] * [[Далас Старз]] * [[Нью-Джэрзі Дэвілз]] }} |Пачатак кар’еры = 2006 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Расея}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = 71 |Год драфту = 2007 |Клюб драфту = [[Флорыда Пантэрз]] |Заля славы = |Старонка = }} '''Яўге́н Дадо́наў''' ({{мова-ru|Евгений Дадонов}}; {{Н}} 12 сакавіка 1989 году, [[Чалябінск]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — расейскі хакеіст нацыянальнай [[Мужчынская зборная Расеі па хакеі|зборнай Расеі]]. У 2007 годзе быў задрафтаваны клюбам «[[Флорыда Пантэрз]]» пад агульным 71 нумарам. У [[КХЛ 2014—2015 гадоў|сэзоне 2014—2015 гадоў]] у КХЛ стаў уладальнікам [[Кубак Гагарына|Кубка Гагарына]] і, акрамя таго, з 15 забітымі шайбамі ўсталяваў рэкорд галявых кідкоў плэй-оф КХЛ. У 2014 годзе разам са [[Мужчынская зборная Расеі па хакеі|зборнай Расеі]] стаў [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2014 году|чэмпіёнам сьвету]], які праходзіў у [[Менск]]у. [[КХЛ 2016—2017 гадоў|сэзоне 2016—2017 гадоў]] у КХЛ зноўку стаў уладальнікам кубка Гагарына ў складзе клюбу [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]]. == Дасягненьні == '''«Данбас»:''' * Уладальнік [[Кантынэнтальны кубак па хакеі|Кантынэнтальнага кубка]]: 2013 '''СКА:''' * Уладальнік [[Кубак Гагарына|Кубка Гагарына]]: 2015, 2017 '''Расея:''' * [[Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай|Чэмпіён сьвету]]: 2014 * Срэбраны прызэр чэмпіянату сьвету: 2015 * Бронзавы прызэр чэмпіянату сьвету: 2016, 2017 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=96427 Старонка] на The Internet Hockey Database * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=11859&lang=en Старонка] на EliteProspects.com * [http://www.eurohockey.com/player/102416.html Старонка] на Eurohockey.com {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дадонаў, Яўген}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чалябінску]] [[Катэгорыя:Расейскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Расеі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Трактар» Чалябінск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рочэстэр Амэрыканз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флорыда Пантэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Антоніё Рэмпэйдж»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Шарлот Чэкерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Данбас» Данецк]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу СКА Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вэгас Голдэн Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манрэаль Канадыенз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Далас Старз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Джэрзі Дэвілз»]] p9ubfwkuk7lh3jr45ewk1uz6yxa22yt 0 165652 2694441 2655392 2026-10-02T21:09:20Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694441 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Віктар Анціпін |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Мэталюрг Магнітагорск]] * [[Стальныя Лісы Магнітагорск|Стальныя Лісы]] * [[Бафала Сэйбрз]] * [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]] * [[Віцязь Падольск|Віцязь]] * [[Салават Юлаеў Уфа|Салават Юлаеў]] * [[Трактар Чалябінск|Трактар]] * [[Барыс Астана|Барыс]] * [[Лада Тальяці|Лада]] * [[Амур Хабараўск|Амур]] }} |Пачатак кар’еры = 2008 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Расея}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = |Заля славы = |Старонка = }} '''Ві́ктар Анці́пін''' ({{мова-ru|Виктор Антипин}}; {{Н}} 6 сьнежня 1992 году, [[Аскемен|Вусьць-Каменагорск]], [[Казахстан]]) — расейскі хакеіст, гулец нацыянальнай [[Мужчынская зборная Расеі па хакеі|зборнай Расеі]]. У магнітагорскім клюбе выступаў з 2012 году, падчас лакаўту ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] гуляў у зьвязку зь [[Сяргей Ганчар|Сяргеем Ганчаром]]. Ёсьць сынам былога казахстанскага хакеіста [[Уладзімер Анціпін|Ўладзімера Анціпіна]]. == Дасягненьні == * Уладальнік [[Кубак Харламава|Кубка Харламава]]: 2010 * Уладальнік [[Кубак Гагарына|Кубка Гагарына]]: 2014, 2016 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.khl.ru/players/15999/ Старонка] на KHL.ru * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=132181 Старонка] на The Internet Hockey Database * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=47508&lang=en Старонка] на EliteProspects.com {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Анціпін, Віктар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аскемене]] [[Катэгорыя:Расейскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Расеі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Гагарына]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Стальныя Лісы» Магнітагорск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэталюрг» Магнітагорск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бафала Сэйбрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу СКА Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Віцязь» Падольск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Салават Юлаеў» Уфа]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Трактар» Чалябінск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Барыс» Астана]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лада» Тальяці]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Амур» Хабараўск]] sjrli0nrqly7oeae0tm8csndax2pdc6 0 165670 2694443 2691938 2026-10-02T21:15:20Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694443 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Анжэ Копітар |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Кранска Гора (хакейны клюб)|Кранска Гора]] * [[Сёдэртэлье (хакейны клюб)|Сёдэртэлье]] * [[Мура (хакейны клюб)|Мура]] * [[Лос-Анджэлес Кінгс]] }} |Пачатак кар’еры = 2004 |Сканчэньне кар’еры = 2026 |Зборная = {{Хакей|Славенія}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = 11 |Год драфту = 2005 |Клюб драфту = [[Лос-Анджэлес Кінгс]] }} '''А́нжэ Ко́пітар''' ({{мова-sl|Anže Kopitar}}; {{Н}} 24 жніўня 1987 году, [[Есэніцэ]], [[Сацыялістычная Фэдэратыўная Рэспубліка Югаславія|СФРЮ]]) — колішні славенскі хакеіст. Выступаў у складзе нацыянальнай [[Мужчынская зборная Славеніі па хакеі|зборнай Славеніі]], а таксама доўгі час бараніў колеры клюбу [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] «[[Лос-Анджэлес Кінгс]]». У 2005 годзе на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны ў 1-м раўндзе пад агульным 11 нумарам клюбам «Лос-Анджэлес Кінгс», пасьля чаго перайшоў у гэты клюб, стаўшы, такім чынам, першым славенцам за гісторыю НХЛ. == Кар’ера == Кар’еру пачаў на радзіме ў клюбе «[[Акроні Есэніцэ|Акроні]]», аднак ужо ў 16 гадоў зьехаў у [[Швэцыя|Швэцыю]], дзе выступаў за клюб «[[Сёдэртэлье (хакейны клюб)|Сёдэртэлье]]». 7 верасьня 2005 году падпісаў кантракт з клюбам «[[Лос-Анджэлес Кінгс]]», аднак працягнуў выступы за швэдзкі клюб. На новы сэзон дэбютаваў за амэрыканскі клюб 6 кастрычніка 2006 году ў матчы супраць «[[Анагайм Дакс]]», забіўшы адразу 2 мячы<ref>[http://www.latimes.com/sports/printedition/la-sp-kings11-2008oct11,0,2328440.story Kings' Anze Kopitar Grew Up Fast]. Los Angeles Times</ref>. У [[НХЛ у сэзоне 2013—2014 гадоў|сэзоне 2013—2014 гадоў]] разам з «каралямі» стаў уладальнікам [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]], запісаўшы на свой рахунак 26 пунктаў у плэй-оф. На чэмпіянатах сьвету дэбютаваў за зборную Славеніі ў 2005 годзе. == Дасягненьні == Уладальнік [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]]: 2012, 2014 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20101001073500/http://www.anzeseleven.com/ Афіцыйны сайт] * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Копітар, Анжэ}} [[Катэгорыя:Славенскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Славеніі]] [[Катэгорыя:Славенскія хакеісты і хакеісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Хакеісты і хакеісткі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 году]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кранска Гора»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сёдэртэлье»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лос-Анджэлес Кінгс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мура»]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Стэнлі]] ctkbprk7ca68ae96d476ndq9tr6911v 0 191322 2694349 2693971 2026-10-02T13:01:46Z Jim 415 дапаўненьне 2694349 wikitext text/x-wiki {{Палітык |пасада = [[Мэр Вільні]] |пачатак_тэрміну = 20 красавіка 2015 |канец_тэрміну = 26 красавіка 2023 |папярэднік = [[Артурас Зуокас]] |наступнік = |месца_нараджэньня = {{Сьцяг Летувіскай ССР}} [[Таўрогі]] }} '''Рэмі́гіюс Шыма́шус''' ({{мова-lt|Remigijus Šimašius}}; нарадзіўся 12 студзеня 1974 году, [[Таўрогі]], [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — летувіскі палітычны дзяяч, юрыст, чалец [[Летувіскі Сойм|Сойму]] з 2012 па 2016 год, міністар юстыцыі з 2008 па 2012 год, правазнаўца, эканаміст. З 2015 году да 26 красавіка 2023 зьяўляўся [[мэр Вільні|мэрам Вільні]]. == Біяграфія == Рэмігіюс скончыў юрыдычны факультэт [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]]. Затым ён праходзіў навучаньне як дактарант [[унівэрсытэт Міколаса Ромэрыса|унівэрсытэта Міколаса Ромэрыса]]. 17 верасьня 2002 году абараніў дысэртацыю на тэму «Прававы плюралізм», такім чынам стаўшы доктарам юрыдычных навук. З 2002 да 2005 гады Шымашус працаваў у якасьці лектара па прававой тэорыі катэдры прававой тэорыі юрыдычнага факультэта ўнівэрсытэту Міколаса Ромэрыса. З 2005 да 2008 году ён зьяўляўся выкладчыкам у галіне тэорыі права катэдры прававой тэорыі і прававой гісторыі юрыдычнага факультэта ў Віленскім ўнівэрсытэце. З 1995 году па сьнежань 2008 году Рэмігіюс зьяўляўся экспэртам права, эканамістам [[Летувіскі інстытут свабоднага рынку|Летувіскага інстытута свабоднага рынку]], а з 9 траўня 2006 году працаваў прэзыдэнтам інстытуту. З 9 сьнежня 2008 году да сьнежня 2012 году быў міністрам юстыцыі ва ўрадзе [[Андрус Кубілюс|Андруса Кубілюса]]. Ён быў вылучаны партыяй «[[Рух лібэралаў Летувіскай Рэспублікі]]». У 2015 годзе быў абраны мэрам Вільні<ref>[http://www.kurier.lt/izbrannyj-merom-vilnyusa-r-shimashyus-obeschaet-bolshe-prozrachnosti/ «Избранный мэром Вильнюса Р. Шимашюс обещает больше прозрачности»]. Литовский курьер.</ref>. Гэта былі першыя прамыя выбары мэраў у Летуве. У першым туры Шымашус набраў 33,96% галасоў, у былога мэра [[Артурас Зуокас|Артураса Зуокаса]] было 18,05%, у старшыні «Выбарчай акцыі палякаў Летувы» [[Вальдэмар Тамашэўскі|Вальдэмара Тамашэўскага]] — 16,96%<ref>[http://l24.lt/ru/politika-ru/item/58044-vo-vtorom-ture-za-post-mera-budut-borotsya-r-shimashyus-i-a-zuokas «Во втором туре за пост мэра будут бороться Р.Шимашюс и А.Зуокас»]. L24.lt.</ref>. У другім туры Рэмігіюс атрымаў перамогу, набраўшы 60,89% галасоў, у той час як за Зуокаса прагаласавалі 37,93% выбаршчыкаў<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=146039 «Мэрам Вільні абраны Рэмігіус Шымашус»]. Наша Ніва.</ref>. У чэрвені 2016 году сябры партыі «Рух лібэралаў» абралі Рэмігіюса старшынём партыі на пазачарговым зьезьдзе. У другім туры Шымашус перамог Гентвіласа, набраўшы 53,69% галасоў<ref>[https://ru.delfi.lt/news/politics/novym-predsedatelem-dvizheniya-liberalov-izbran-shimashyus.d?id=71528072 «Новым председателем Движения либералов избран Шимашюс»]. Delfi</ref>. На [[Парлямэнцкія выбары ў у Летуве 2016 году|парлямэнцкіх выбарах у Летуве]] ў 2016 годзе партыя «Рух лібэралаў» пад кіраўніцтвам Шымашуса заняла чацьвёртае месца, атрымаўшы 9,45%, то бок атрымала ў сваё распараджэньне 14 мандатаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20180329063502/http://simasius.lt/ Асабістая афіцыйная старонка] * [https://www.delfi.lt/temos/remigijus-simasius/ Прафайл] на партале Delfi {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шымашус, Рэмігіюс}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Таўрогах]] [[Катэгорыя:Летувіскія палітыкі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Летувіскай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Мэры Вільні]] g7buigznomo5hoi6y26d8o1s7unle4i 0 193137 2694478 2485541 2026-10-03T01:01:18Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2694478 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Подпіс выявы = Белгарад-Днястроўская крэпасьць (2004 год) |Тып = Крэпасьць |Статус = Ахоўваецца дзяржавай |Назва месцазнаходжаньня = [[Адэская вобласьць]] |Тып будынка = Крэпасьць |Аўтар праекту = Майстар Федарко |Пачатак будаўніцтва = XIII стагодзьдзе |Канчатак будаўніцтва = 1440 |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 46 |Шырата хвілінаў = 12 |Шырата сэкундаў = 04 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 21 |Даўгата сэкундаў = 02 }} '''Белгарад-Днястроўская крэпасьць''' ({{мова-ro|Cetatea Alba}}; да 1944 году — '''Акерманская крэпасьць''') — помнік гісторыі і горадабудаўніцтва XIII—XV стагодзьдзяў. Зьяўляецца адной з найболей захаваных на тэрыторыі [[Украіна|Ўкраіны]]. Сваімі памерамі яна перасягае ўсе падобныя фартыфікацыйныя збудаваньні краіны<ref name="viknaodessa">{{Спасылка|url=http://viknaodessa.od.ua/krepost/?samaya_bolshaya_krepost_ukrainy|загаловак=Самая большая крепость Украины|копія=https://web.archive.org/web/20111208225811/viknaodessa.od.ua/krepost/?samaya_bolshaya_krepost_ukrainy|дата копіі=8 сьнежня 2011|выдавец=ТИА «Вікна-Одеса»|праект=Белгород-Днестровский : Тира : Аккерманская крепость|мова=ru}}</ref>. Агульная плошча тэрыторыі крэпасьці 9 [[Гектар|га]]. Фартэцыя знаходзіцца на скалістым беразе [[Днястроўскі ліман|Днястроўскага ліману]] і мае выгляд няправільнага [[многавугольнік]]у. Раней яна складалася з чатырох двароў, кожны зь якіх меў адмысловае прызначэньне і мог самастойна весьці абарону (у наш час захавалася толькі тры крапасныя двары)<ref name="viknaodessa"/>. Усе будынкі крэпасьці абнесены трывалымі мурамі, працягласьць якіх дасягае 2,5 км. Праз 40—45 м [[Курціна (фартыфікацыя)|курціны]] былі ўбудаваны вежы і [[бастыён]]ы. Іх колькасьць дасягала 34, 12 зь іх зьяўляліся пустымі баявымі вежамі. Астатнія — бастыёны і паўбастыёны. Яны пазьней былі пераўтвораны ў пляцоўкі для разьмяшчэньня артылерыйскіх гармат. Многія вежы маюць уласныя назвы (вежа [[Авідыюс]]а (Дзявоцкая), Вартаўнічая вежа, вежа [[Пушкін]]а і г. д.), зьяўляюцца адлюстраваньнем мясцовых паданьняў і легендаў. '''[[Цытадэль]]''' — найболей важная і ўмацаваная частка крэпасьці, тут знаходзілася вязьніца, разьмяшчаліся камэндант і афіцэры гарнізону, захоўваўся арсэнал і казна<ref name="viknaodessa"/>. '''Гарнізонны двор''' — выкарыстоўваўся для сталага жыцьця [[гарнізон]]у<ref name="viknaodessa"/>. '''Грамадзянскі двор''' нагадваў жылы ўмацаваны пункт, быў забудаваны аднапавярховымі дамамі і паўзямлянкамі, якія не захаваліся на сёньняшні дзень. На тэрыторыі двара зьбіралася насельніцтва гораду і навакольных вёсак падчас небясьпекі<ref name="viknaodessa"/>. '''Партовы двор''' цягнуўся ўздоўж берагу, ягоная плошча 1,5 га. Тут на працягу [[карантын]]нага тэрміну (40 дзён) захоўваліся тавары, прывезеныя ў горад<ref name="viknaodessa"/>. == Гісторыя == Крэпасьць закладзена ў XIII стагодзьдзі [[Залатая Арда|залатаардынскім ханам]] [[Берке]] і атрымала назву '''Ак-Лібо'''<ref>{{Кніга|аўтар=Егоров, В. Л.|загаловак=Историческая география Золотой Орды в XIII ― XIV вв|выданьне=Изд. 3-е|месца=М.|выдавецтва=URSS, Красанд|год=2010|старонак=243}}</ref>. У XIV стагодзьдзі генуэзцы атрымалі права на карыстаньне крэпасьцю, як умацаваным гандлёвым цэнтрам (генуэзцы называлі яе ''Маўракастра'', ''Манкастра''). Пасьля страты Залатой Ардой у сярэдзіне XIV стагодзьдзя тэрыторыяў Днястроўскага ліману крэпасьць перайшла ў падпарадкаваньне малдоўскіх князёў. Генуэзцы таксама пазбавіліся права на выкарыстаньне крэпасьці. Сярэднявечная фартэцыя, якая будавалася ў пэрыяды генуэскага і малдаўскага панаваньня, неаднаразова падвяргалася нападам. У XV стагодзьдзі гарнізон тройчы адбіў спробы [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]] захапіць гэту цьвярдыню. І толькі ў 1484 годзе кіраўніцтва гораду паднесла султану [[Баязід II|Баязіду II]] сымбалічныя ключы ад гораду і крэпасьці. Тры стагодзьдзі Акерман уваходзіў у склад султанскай Турэччыны. Апроч таго, сюды зьдзяйсьнялі вайсковыя паходы казачыя атрады пад правадырствам атаманаў [[Яўстах Дашкевіч|Яўстаха Дашкевіча]], Васіля Пакацілы, Рыгора Лабады, Івана Сярко, Сямёна Палія. З гісторыяй фартэцыі зьвязаны тры расейска-турэцкія войны. У вайсковых кампаніях бралі ўдзел расейскія палкаводцы і флётаводцы: [[Фёдар Ушакоў]], [[Міхаіл Кутузаў]] (у пэрыяд другой расейска-турэцкай вайны некалькі месяцаў быў камэндантам крэпасьці), атаман данскіх казакоў [[Мацьвей Платаў]] — будучыя героі вайны з французамі 1812—1813 гг. і інш. Паводле [[Бухарэсцкая мірная дамова (1812)|Бухарэсцкай мірнай дамовы]] (1812 год) землі Ніжняга Прыднястроўя з крэпасьцямі [[Хацін]], [[Бэндэры|Тыгіна]], Акерман, [[Кілія]], [[Ізмаіл]] адышлі Расейскай імпэрыі. У 1832 годзе Акерманская крэпасьць больш не выкарыстоўвалася, як вайсковае ўмацаваньне. У 1963 годзе, па пастанове Савету міністраў УССР № 970 «Пра парадкаваньне справаў уліку і аховы помнікаў архітэктуры на тэрыторыі Ўкраінскай ССР», Акерманская крэпасьць была занесена ў сьпіс помнікаў архітэктуры, якія знаходзяцца пад аховай дзяржавы. Белгарад-Днястроўская крэпасьць — унікальны помнік абароннай архітэктуры сярэднявечча і самая вялікая крэпасьць на тэрыторыі Ўсходняй Эўропы. У 1970-х гадах крэпасьць актыўна выкарыстоўвалі кінэматаграфісты, у 1975 годзе тут здымаўся фільм «[[Капітан Нэма (фільм)|Капітан Нэма]]» [[Адэская кінастудыя|Адэскай кінастудыі]] з [[Уладзіслаў Дваржэцкі|Уладзіславам Дваржэцкім]] у галоўнай ролі. З 1 ліпеня 2011 году Белгарад-Днястроўскай сярэднявечнай крэпасьцю кіруе абласное камунальнае прадпрыемства «Фортеця». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Шлапак, М.|загаловак=Белгород-Днестровская крепость = Белгород-Дністровська фортеця = The Fortress Of Belgorod-Dnestrovsky : исследование средневекового оборонного зодчества|месца=Chişinău|выдавецтва= ARC|год=2001|старонак=237|isbn=9975-61-180-X}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://ua.igotoworld.com/ru/poi_object/2410_akkerman-fortress.htm Аккерманская крепость на сайте igotoworld] * [https://web.archive.org/web/20180608092949/http://akkerman24.com/krepost/215/plan-shema-kreposti.html План-схема Белгород-Днестровской крепости] * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20160527123954/http://clubakkerman.blogspot.com/|загаловак=Всемирный клуб «Аккерман»|url=http://clubakkerman.blogspot.com/|дата копіі=27 мая 2016}} * [https://web.archive.org/web/20180511062947/http://viknaodessa.od.ua/krepost/ Информационный сайт Белгород-Днестровская крепость] * ''Бруяко И. В., Сапожников И. В.'' [https://www.academia.edu/13743906/Белгород-Днестровская_крепость_фортификация_Bilhorod-Dnistrovskyi_fortress_fortification_._2000 Белгород-Днестровская крепость: фортификация (Bilhorod-Dnistrovskyi fortress: fortification). 2000] * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090927034402/http://www.mapofukraine.net/odessa/belhorod_dnestrovskiy_fortress.html|загаловак=Фотографии крепости|мова=en|url=http://www.mapofukraine.net/odessa/belhorod_dnestrovskiy_fortress.html|дата копіі=29 верасьня 2009}} * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20100618145623/http://www.world2see.ru/attraction/2792|загаловак=Белгород-Днестровская крепость|выдавец=world2see.ru|url=http://www.world2see.ru/attraction/2792|дата публікацыі=21 жніўня 2009}} * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20120603231207/http://www.linereview.net/reviews/ukraine/zatoka/akkermanskaya_krepost.php|загаловак=Фотографии крепости 2010|url=http://www.linereview.net/reviews/ukraine/zatoka/akkermanskaya_krepost.php|дата копіі=3 чэрвеня 2012}} * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170707143138/http://tutbuv.com/?p=3793|загаловак=Белгород-Днестровский|url=http://tutbuv.com/?p=3793|мова=uk|дата копіі=7 ліпеня 2017}} [[Катэгорыя:Замкі Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Адэская вобласьць]] [[Катэгорыя:Малдаўскае княства]] 7mvdmmn8qvt5d076orkouet7vgy53da 0 193698 2694386 2638515 2026-10-02T18:49:52Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694386 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Крыс Крайдэр |Пазыцыя = [[нападнік (хакей)|левы нападнік]] |Клюб = [[Манрэаль Канадыенз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Гартфард Ўулф Пак]] * [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] * [[Анагайм Дакс]] }} |Пачатак кар’еры = 2012 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|ЗША}} |Драфт НХЛ = 19 |Год драфту = 2009 |Клюб драфту = [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] }} '''Крыстафэр Джэймз Крайдэр''' ({{мова-en|Christopher James Kreider}}; {{Н}} 30 красавіка 1991 году, [[Боксфард (Масачусэтс)|Боксфард]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) — амэрыканскі хакеіст, гулец клюбу «[[Манрэаль Канадыенз]]», які выступае ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]]. Быў абраны пад агульным 19-м нумарам на драфце НХЛ 2009 году клюбам «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]», за які выступае па сёньняшні дзень. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.nhl.com/player/8475184 Старонка] на NHL.com * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=37998 Старонка] на Elite Prospects * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=120939 Старонка] на The Internet Hockey Database {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Крайдэр, Крыс}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Боксфардзе (Масачусэтс)]] [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Ёрк Рэйнджарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гартфард Ўулф Пак»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Анагайм Дакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манрэаль Канадыенз»]] 5w6mc2ttpq73ascnyq0iabwhlg8wqal 0 193700 2694384 2638780 2026-10-02T18:48:06Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694384 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Патрык Кейн |Клюб = [[Чыкага Блэкгокс]] |Былыя клюбы = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Лёндан Найтс]] * [[Біль (хакейны клюб)|Біль]] * [[Чыкага Блэкгокс]] * [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] * [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] }} |Пачатак кар’еры = 2007 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|ЗША}} |Драфт НХЛ = 1 |Год драфту = 2007 |Клюб драфту = [[Чыкага Блэкгокс]] }} '''Патрык Тымаці Кейн''' ({{мова-en|Patrick Timothy Kane}}; {{Н}} 19 лістапада 1988 году, [[Бафала]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) — амэрыканскі хакеіст, гулец клюбу «[[Чыкага Блэкгокс]]», які выступае ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]]. Быў абраны пад агульным 1-м нумарам на драфце НХЛ 2007 году клюбам «[[Чыкага Блэкгокс]]». У ім стаў уладальнікам Кубка Стэнлі ў 2010, 2013 і 2015 гадох. У [[НХЛ у сэзоне 2012—2013 гадоў|сэзоне 2012—2013 гадоў]] стаў уладальнікам [[трафэй Кона Смайта‎|трафэю Кона Смайта‎]]. Таксама зьяўляецца ўладальнікам [[трафэй Арта Роса|трафэю Арта Роса]] і [[памятны трафэй Гарта|памятнага трафэю Гарта]]. У 2017 годзе быў унесены ў сьпіс 100 найлепшых гульцоў НХЛ. Разам са збронай ЗША браў удзел у зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 і 2014 гадоў. == Дасягненьні == '''«Чыкага Блэкгокс»''': * Уладальнік [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]]: 2010, 2013, 2015 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кейн, Патрык}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бафала]] [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лёндан Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Чыкага Блэкгокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Біль»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Ёрк Рэйнджарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дэтройт Рэд Ўінгс»]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Стэнлі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі памятнага трафэю Гарта‎]] [[Катэгорыя:Уладальнікі трафэю Колдэра]] [[Катэгорыя:Уладальнікі трафэю Кона Смайта‎‎]] [[Катэгорыя:Уладальнікі трафэя Арта Роса‎]] 4qy01ilm6otmn3odwk1ukv0j9gkcree 0 207759 2694510 2274508 2026-10-03T08:52:41Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2694510 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Гамбоўцы |выява = |памер_выявы = |подпіс_выявы = |іншыя_назвы = ґомбовці |падобныя = |тып = паравы піражок |кухні = |краіна = [[Украінская кухня|Украіна]] |рэгіён = |аўтар = |зьявілася = |складанасьць = 3 |час = 35 |складнік = [[мука]], [[малако]], [[цукар]], [[дрожджы]], [[соль]], [[яйкі]] |складнікі = [[манныя крупы]], [[вяршкі]], [[павідла]], [[масла]], [[алей]], [[вада]], [[сухары]], [[Какава-парашок|какава]], [[бульба]], [[карыца]], [[ягада|ягады]] |калёрыі = 249,18 |бялкі = 6,1 |тлушчы = 10,6 |вугляводы = 32,6 |глікемічны_індэкс = |commons = }} '''Гамбо́ўцы''' ({{Мова-uk|ґомбовці}}) — [[Украінская кухня|украінскі]] [[дэсэрт]] зь цеста з начыньнем, які гатуецца на пары. Пашыраны ў [[Карпаты|карпацкім]] рэгіёне [[Украіна|Ўкраіны]], у [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацьці]]. У Закарпацьці папулярныя два віды ґамбоўцаў: мучна-дражджавыя з [[Тварог|дамашнім сырам]] або з сьлівамі ці павідлам. Бульбяныя ёсьць аўтэнтычна вугорскімі і на Закарпацьці пашыраныя меней<ref>https://web.archive.org/web/20170516160147/http://www.kolyba.org.ua/garjachi-stravi/stravi-z-boroshna/410-gombovci-z-slivami-boroshnjanodrizhdzhovi</ref>. == Рэцэпт == Складнікі для цеста: * 500 г мукі * 200 г цёплага малака * пакунак сухіх дражджэй (25 г), або палова пакунку сьвежых * 1 ч. лыжка солі * 3 ст. лыжкі цукру * 1 яйка Начыньне: * сьвежыя сьлівы ў цукры * або сьлівавае павідла Смажанка: * сухары кандытарскія — 100 г * масла ці алей&nbsp;— 50 г # Загадзя прасеяць муку і пакінуць на кухні, каб яна трохі прагрэлася і падыхала. # Зьмясьціць дрожджы ў цёплае (не гарачае!) малако, дадаць лыжку цукру і пакінуць на 10 хвілін у цёплым месцы, каб забрадзілі. # У муку дадаць яйка, цукар, соль і малако з дрожджамі, замясіць цеста. Накрыць яго рушніком і пакінуць у цёплыі месцы на 1,5 гадзіны. # Роскачаць цеста таўшчынёю 1&nbsp;— 1,5 см. Кубкам выразаць колцы. # На выразаныя колы выкласьці па сьліве з цукрам, або па чайнай лыжцы павідла. Сфармаваць кулькі. # У вялікую каструлю наліць вады напалавіну, даць ёй закіпець і зрабіць водную лазьню (гэта можа быць сіта, марля ці адмысловае прыстасаваньне для гатаваньня на пары). Выкласьці змазаныя алеем (каб не прыліплі) ґамбоўцы, накрываць іх накрыўкаю. Варыць 20 хвілінаў. # У сатэйніку на алеі падсмажыць сухары, дадаць трохі цукру і пакласьці ў іх гамбоўцы, трошкі абсмажыць і выкласьці на талеркі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Гастраномія}} * {{YouTube|KdHGfGjaZ5Y|Гамбоўцы з павідлам посныя. Закарпацкая кухня}} [[Катэгорыя:Украінскія дэсэрты]] bsalbzwo1wsia2944sftyeq4x3l9qn2 2 208592 2694356 2694202 2026-10-02T14:21:45Z ErfgoedBot 25763 Images without an id: 471 2694356 wikitext text/x-wiki {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/header|{{/header}}|For information on how to use this report and how to localise these instructions visit [[:c:Commons:Monuments database/Images without id]]. }} <gallery> File:Histvalue_sign_export.svg File:Дзяржаўны_спіс_гісторыка-культурных_каштоўнасцей_Рэспублікі_Беларусь_(2012).pdf File:Дзяржаўны_спіс_гісторыка-культурных_каштоўнасцей_Рэспублікі_Беларусь_12.06.2020.pdf File:Дзяржаўны_спіс_гісторыка-культурных_каштоўнасцей_Рэспублікі_Беларусь_2019.pdf File:Дзяржаўны_спіс_гісторыка-культурных_каштоўнасцей_Рэспублікі_Беларусь_2023.pdf File:Tower_of_Kamyanets_2011_4.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|110Г000321}}</nowiki> File:Брэсцкая_крэпасць._Холмскія_вароты.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|110Г000707}}</nowiki> File:Struve_Geodetic_Arc_point_Tchekutsk_in_Belarus.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|110Д000001-3}}</nowiki> File:Brest_Fortress_(silver)_rv.png|<nowiki>{{Belarus heritage|111Г000004}}</nowiki> File:KosauskiZamak003.Jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|111Г000305}}</nowiki> File:Church_of_Holy_Trinity,_Voŭčyn_(ruins).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|111Г000334}}</nowiki> File:Belarus-Ishkaldz-Holy_Trinity_Church-5.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000057}}</nowiki> File:Vistyčy._Вістычы_(2007).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000075}}</nowiki> File:Оборонительная_казарма_"А-Б"._Панорама_казармы_и_ДОТа..JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000077}}</nowiki> File:Збірагі._Свята-Параскева-Пятніцкая_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000089}}</nowiki> File:Покры._Свята-Пакроўская_царква_(05).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000101}}</nowiki> File:Чэрск._Свята-Міхайлаўская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000127}}</nowiki> File:Шумакі._Спаса-Праабражэнская_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000128}}</nowiki> File:BiarozaKlastarSpital.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000133}}</nowiki> File:Пескі._Паўночная_брама.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000151}}</nowiki> File:Вялікія_Сяхновічы._Свята-Мікалаеўская_царква_(01)_(cropped).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000238}}</nowiki> File:St._Nikita_Church_in_Zditovo.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000240}}</nowiki> File:Busiaž,_carkva_(4.04.2011).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000291}}</nowiki> File:Успенская_церковь_(1654)_в_д.Бытень.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000292}}</nowiki> File:Białavičy._Бялавічы_(3.04.2011).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000293}}</nowiki> File:Войская._Царква_2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000332}}</nowiki> File:Vysokaje,_pałac_(4.08.2008).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000337}}</nowiki> File:Грамяча._Сядзібна-паркавы_ансамбль_03.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000345}}</nowiki> File:Kobrin_park2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000384}}</nowiki> File:Кобрынскія_краявіды_05.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000389}}</nowiki> File:Кобрын._Царква_2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000394}}</nowiki> File:Synagogue_in_Kobrin_1a.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000396}}</nowiki> File:Буховічы._Царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000413}}</nowiki> File:Дзівін._Свята-Параскева-Пятніцкая_царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000421}}</nowiki> File:Яромічы._Свята-Міхайлаўская_царква_(08).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000451}}</nowiki> File:Sinkievičy,_Juraŭskaja._Сінкевічы,_Юраўская_(1920-49).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000469}}</nowiki> File:Hrushauka_10_05_2009_majontak.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000473}}</nowiki> File:Нача._Начаўскі_палацава-паркавы_ансамбль_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000480}}</nowiki> File:Ляхаўцы._Царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000510}}</nowiki> File:Олтуш._Спаса-Праабражэнская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000520}}</nowiki> File:Хаціслаў._Спаса-Праабражэнская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000525}}</nowiki> File:Achova._Ахова_(1919-39).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000550}}</nowiki> File:Дабраслаўка._Царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000558}}</nowiki> File:Дубае._Капліца_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000559}}</nowiki> File:Церковь_Рождества_Богородицы._Фото_2008_г..jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000560}}</nowiki> File:Парэчча._Парк.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000575}}</nowiki> File:Парэчча._Царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000579}}</nowiki> File:Pruzhany_palace.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000585}}</nowiki> File:Biełyja_Ławki_2930.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000588}}</nowiki> File:Ruzhany302.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000640}}</nowiki> File:Ruzhany315.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000643}}</nowiki> File:Ruzhany311.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000644}}</nowiki> File:Столін._Парк_Маньковічы_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000661}}</nowiki> File:Столін._Забудова_(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000662}}</nowiki> File:Альгомель._Васкрасенская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000665}}</nowiki> File:Велямічы._Ільінская_царква_са_званіцай_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000678}}</nowiki> File:Давыд-Гарадок,_Георгіеўская_царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000711}}</nowiki> File:Katłubaj_Estate_in_Jastrambiel.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000733}}</nowiki> File:Vialikaja_Svarotva_carkva.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|112Г000745}}</nowiki> File:Suvorov_Museum_(Kobrin)-1.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|112Д000401}}</nowiki> File:Brest_center002.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Е000002}}</nowiki> File:Кобрын._(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Е000383}}</nowiki> File:SuvorovKobrinMuseum.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|112Ж000402}}</nowiki> File:Часы_и_колокола.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000005}}</nowiki> File:Заднi_бок_сабора.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000016}}</nowiki> File:Вялікія_Круговічы._Сядзіба._Капліца-пахавальня_Абуховічаў_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000029}}</nowiki> File:Ясянец._Капліца-пахавальня_Вендорфаў_(06).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000030}}</nowiki> File:Ясянец._Склеп-пахавальня_Яленскіх_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000031}}</nowiki> File:Высокае._Капліца_Св._Барбары.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000035}}</nowiki> File:Астрамечава._Свята-Міхайлаўская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000073}}</nowiki> File:Царква_Ушэсця_Гасподняга_ў_Вельямовічах.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000074}}</nowiki> File:Damacheva1.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000082}}</nowiki> File:Дубок._Свята-Ільінская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000086}}</nowiki> File:Свято-Преображенская_церковь_(1849_г.).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000099}}</nowiki> File:Прылукі._Свята-Пакроўская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000107}}</nowiki> File:Малыя_Шчытнікі._Царква_02.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000130}}</nowiki> File:Шэбрын._Свята-Прачысценская_царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000132}}</nowiki> File:BiarozaHRES.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000136}}</nowiki> File:Пескі._Троіцкая_царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000152}}</nowiki> File:Sialec._Сялец_(5.06.2011).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000155}}</nowiki> File:Агарэвічы._Сядзіба_Свяржынскіх.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000160}}</nowiki> File:Будча._Спаса-Праабражэнская_царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000162}}</nowiki> File:Belarus-Vyalikiya_Kruhovichy-Church_of_George-3.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000163}}</nowiki> File:Чудзін._Георгіеўская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000170}}</nowiki> File:Antopal,_carkva.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000181}}</nowiki> File:Ляхавічы._Свята-Раства-Багародзіцкая_царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000205}}</nowiki> File:Новая_Папіна._Спаса-Праабражэнская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000209}}</nowiki> File:Свята-Духаўскі_касцёл_у_Язвінах_на_мал._Напалеона_Орды.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000224}}</nowiki> File:Жабінка._Свята-Пакроўская_царква_(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000230}}</nowiki> File:Чыжэўшчына._Царква_(05).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000259}}</nowiki> File:Church_of_Intercession_of_the_Theotokos.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000262}}</nowiki> File:Варацэвічы._Музей_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000264}}</nowiki> File:Варацэвічы._Царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000265}}</nowiki> File:Капліца-пахавальня_Скірмунтаў._Моладава.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000270}}</nowiki> File:Вулька_Аброўская._Царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000298}}</nowiki> File:Косава._Каталіцкія_могілкі._Капліца_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000306}}</nowiki> File:KosavaKasciol018.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000309}}</nowiki> File:Mironim_Spasa-Praabraženskaja.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000313}}</nowiki> File:Будынак_былой_польскай_школы.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000322}}</nowiki> File:St._Simon's_Church,_Kamyanets.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000323}}</nowiki> File:Voŭčyn._Воўчын_(08.2008).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000333}}</nowiki> File:St._Paraskevi's_Church,_Mikalaeva.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000356}}</nowiki> File:Кобрын._Касцёл.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000397}}</nowiki> File:Бяроза._Царква_Узвіжання_Святога_Крыжа_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000415}}</nowiki> File:Павіцце._Свята-Прачысценская_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000441}}</nowiki> File:Лунінец._Свята-Крыжаўзвіжанская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000453}}</nowiki> File:Пакроўская_царква._1910_г._в._Вялікія_Чучавічы.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000456}}</nowiki> File:Чарняны._Свята-Прачысценская_царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000527}}</nowiki> File:Logishin_orthodox_church.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000567}}</nowiki> File:Logishin_catholic_church.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000568}}</nowiki> File:Apteka_1828_in_Pružany_2.Jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000589}}</nowiki> File:Aliaxandar_Newski_Church_in_Pružany_2918.Jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000590}}</nowiki> File:Church_of_the_Assumption_in_Pružany_Fassade.Jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000591}}</nowiki> File:Блізная._Царква_Аляксандра_Неўскага_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000598}}</nowiki> File:St_kazimierz_ruzhany_sept_2007.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000641}}</nowiki> File:Ruzhany316.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000645}}</nowiki> File:Столін._Царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000663}}</nowiki> File:Белавуша._Свята-Троіцкая_царква_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000670}}</nowiki> File:Дубай._Свята-Мікалаеўская_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000685}}</nowiki> File:Плотніца._Пакроўская_царква_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000688}}</nowiki> File:Стахава._Царква_Покрыва_Прасвятой_Багародзіцы_(05).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000699}}</nowiki> File:Падгорная._Свята-Антоніеўская_царква_са_званіцай_(06).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000708}}</nowiki> File:Расна._Збор.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000723}}</nowiki> File:Novaja_Myš,_carkva_(2010).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Г000731}}</nowiki> File:Вечны_агонь_-_panoramio.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Д000134}}</nowiki> File:Мемарыяльны_комплекс_Здзітаўская_абарона.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Д000141}}</nowiki> File:Новая_Папіна._Магіла_паўстанцаў_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Д000212}}</nowiki> File:Кобрын._Могілкі.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Д000405}}</nowiki> File:KobrinBattle-3.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Д000406}}</nowiki> File:Pinsk_Holokost_1a.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Д000720}}</nowiki> File:MogilaBahryma.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|113Д000730}}</nowiki> File:Trishin's_cemetery_in_Brest_02.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|113Д000743}}</nowiki> File:Belarus-Polatsk-Cathedral_of_Sophia-19.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|210Г000606}}</nowiki> File:Polatsk_State_University_Historical_Info_Desk.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|211Г000612}}</nowiki> File:Belarus-Polatsk-Boris_Stone.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212В000608}}</nowiki> File:Belarus-Vitsebsk-Women's_Diocesan_School-2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000012}}</nowiki> File:ВІЦЕБСК._Касцёл_Святой_Барбары_-_VICIEBSK._Catholic_church_of_St_Barbara_4.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000053}}</nowiki> File:VITEBSK._Annunciation_(Дабравешчанская)_church_(XII_century)._(cropped).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000089}}</nowiki> File:Орша_Мельница.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000109}}</nowiki> File:Residential_Building_of_Basilian_Monastery_in_Orsha_01.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000118}}</nowiki> File:Catholic_church_of_Saint_Joseph_in_Vorša-1.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000120}}</nowiki> File:Траецкая_царква._Орша.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000121}}</nowiki> File:Смальяны._Спаса-Праабражэнская_царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000137}}</nowiki> File:Belarus-Smalyany-Church_of_Virgin_Mary-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000138}}</nowiki> File:Двор_Нізгалава._Сядзіба_Медзведцкіх._Сядзібны_дом_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000152}}</nowiki> File:Відзы_Лаўчынскія._Сядзіба_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000182}}</nowiki> File:Church_of_the_Holy_Trinity_in_Druja.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000185}}</nowiki> File:Opsa,_Plater._Опса,_Плятэр_(1904-39).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000206}}</nowiki> File:Kaścioł_-_Słabodka_-_04.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000212}}</nowiki> File:Łužasna._Лужасна_(11.08.2007).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000289}}</nowiki> File:Kaścioł_śv._Hanny,_Mosar,_Biełaruś.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000397}}</nowiki> File:Catholic_Church_of_the_Immaculate_Conception_of_Blessed_Virgin_Mary_in_Udzieła.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000417}}</nowiki> File:Царква_ў_Порплішчы_20.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000447}}</nowiki> File:Lavonpal,_siadziba_(23.05.2007).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000561}}</nowiki> File:Lavonpal,_carkva_(23.05.2007).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000562}}</nowiki> File:ПАСТАВЫ._Стары_вадзяны_млын..jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000572}}</nowiki> File:Pastavy-kamianicy.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000575}}</nowiki> File:Pastavy3.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000577}}</nowiki> File:Duniłavičy._Дунілавічы_(21.03.2011).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000592}}</nowiki> File:Kamaji,_kaścioł_(21.03.2011).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000593}}</nowiki> File:Сhurch_of_St._Thaddaeus_in_Lučaj.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000596}}</nowiki> File:Epiphany_Cathedral_Polatsak.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000617}}</nowiki> File:Belarus-Polatsk-Peter_I_House-4.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000619}}</nowiki> File:Uniate_Monastery_in_Tałačyn.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000754}}</nowiki> File:Belarus-Belaya_Tsarkva-Holy_Trinity_Church.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000814}}</nowiki> File:Палац_Шырынаў._Германавічы.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000834}}</nowiki> File:Vorša_Biełaruś_Klaštar_Francyškanaŭ.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000889}}</nowiki> File:Lenina_41_in_Orsha_02.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|212Г000893}}</nowiki> File:Polatsk-F.Skaryna_statue.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|212Ж000629}}</nowiki> File:X_2dc3709e.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Б000134}}</nowiki> File:Belarus-View_from_Site_of_Ancient_Settlement_Maskovichy-4.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213В000204}}</nowiki> File:Suraž,_Dźvina._Сураж,_Дзьвіна_(1893).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213В000307}}</nowiki> File:Пліса._Каменны_крыж_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213В000404}}</nowiki> File:Білорусь_067.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213В000625}}</nowiki> File:Вароніна._Чортаў_камень_(Кравец)_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213В000740}}</nowiki> File:Віцебск._Тэатр_імя_Якуба_Коласа.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000028}}</nowiki> File:OrshaStation2009-08-08-07.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000106}}</nowiki> File:Vorša,_Zaaršyńnie,_Baharodzickaja._Ворша,_Зааршыньне,_Багародзіцкая_(1914).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000107}}</nowiki> File:Ильинка.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000110}}</nowiki> File:Residential_Building_of_Trinitarian_Monastery_in_Orsha_05.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000111}}</nowiki> File:Lenina_11_in_Orsha_01.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000114}}</nowiki> File:Lenina_26_in_Orsha_04.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000115}}</nowiki> File:Mira_street_6_in_Orsha_-_009.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000117}}</nowiki> File:Арэхаўск._Будынак_БелДРЭС_(1).JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000125}}</nowiki> File:Arechi-Vydryca._Арэхі-Выдрыца_(6.09.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000126}}</nowiki> File:Межава._Свята-Васкрасенская_царква_(05).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000135}}</nowiki> File:Belarus-Beshankovichy-Church_of_Prophet_Elijah-3.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000143}}</nowiki> File:Браслаў._Калодзежны_шацёр.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000171}}</nowiki> File:Kaścioł_-_Vidzy_-_7.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000180}}</nowiki> File:Дрысвяты._Петра-Паўлаўская_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000189}}</nowiki> File:Early_twencent_building_in_Verkhnyadzvinsk_town.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000219}}</nowiki> File:Рамні._Касцёла_Святых_Пятра_і_Паўла_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000356}}</nowiki> File:Глыбокае._Могілкі._Калона_ў_гонар_Канстытуцыі_1791_года_(06).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000370}}</nowiki> File:Верхняе._Спаса-Праабражэнская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000376}}</nowiki> File:Дзеркаўшчына._Касцёл_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000381}}</nowiki> File:Фото_путешествия_по_Беларуси_028.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000385}}</nowiki> File:Кавалі._Свята-Успенская_царква_(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000392}}</nowiki> File:Prazaroki._Празарокі_(2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000407}}</nowiki> File:Prazaroki,_carkva_(16.08.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000408}}</nowiki> File:Прошкава._Драўляны_касцёл_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000411}}</nowiki> File:Чарневічы._Царква_Св._Параскевы_(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000419}}</nowiki> File:Дуброўна._Кляштар_бернардзінцаў_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000453}}</nowiki> File:Dubroŭna_Sv._Troickaja_carkva.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000455}}</nowiki> File:Lepiel._Лепель_(12.08.2008).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000480}}</nowiki> File:Lepiel,_kaścioł_(13.08.2008).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000485}}</nowiki> File:Kaścioł_-_Rosica_-_02.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г00050}}</nowiki> File:Hubin._Губін_(1913).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000501}}</nowiki> File:Церковь_в_Макаровщине.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000514}}</nowiki> File:Парк_у_Сар'і.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г00052}}</nowiki> File:Sar'ya_Cathedral.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г00053}}</nowiki> File:Assumption_of_the_Blessed_Virgin_Mary_Church_in_Miory_(23.05.2007).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000551}}</nowiki> File:Dzisna,_carkva_(12.08.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000555}}</nowiki> File:Кублішчына._Свята-Троіцкая_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000560}}</nowiki> File:Jazna._Язна_(2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000571}}</nowiki> File:Pastavy2.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000573}}</nowiki> File:Pastavy-carkva.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000574}}</nowiki> File:Hruzdava._Груздава_(21.03.2011).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000590}}</nowiki> File:Belarus-Polatsk-Lutheran_Church-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000615}}</nowiki> File:Природно-экологический_музей_в_Полоцке.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000628}}</nowiki> File:Belarus-Rasony-Church_of_Ascension-3.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000699}}</nowiki> File:Belarus-Rasony-Manor-3.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000700}}</nowiki> File:Царква_Святога_Ільі_у_Шкунціках.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000843}}</nowiki> File:Обаль._Сядзіба_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000863}}</nowiki> File:The_Church_of_the_Holy_Trinity_in_Astroŭna_(XVI_ct.)_-_panoramio_-_Andrej_Kuźniečyk_(2).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000875}}</nowiki> File:Богіна._Свята-Пакроўская_царква_(05).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000877}}</nowiki> File:Belarus-Talachyn-Church_of_Anthony-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000883}}</nowiki> File:Vasily_Molokov_Street_5_in_Orsha_-_013.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Г000894}}</nowiki> File:Орша._Заслонаў.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Д000108}}</nowiki> File:Балбасава._Помнік_дальняй_авіяцыі.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Д000127}}</nowiki> File:Belarus-Zdrawneva-Manor_of_Ilya_Repin-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Д000281}}</nowiki> File:Autumn_in_Ezerische_2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Д000333}}</nowiki> File:Pastavy6.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|213Д000576}}</nowiki> File:Byčki_siadziba_V._Bykava.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|213Д000784}}</nowiki> File:Szumilino_belarusian_heroes.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|213Д000844}}</nowiki> File:Памятник_-_panoramio_(71).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Д000858}}</nowiki> File:Kamaji-kryž.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|213Д000879}}</nowiki> File:Town_Holl_in_Čačersk,_Belarus.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|311Г000805}}</nowiki> File:Хальч._Сядзіба.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|312Г000182}}</nowiki> File:Papiernia_front.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|312Г000234}}</nowiki> File:Strešyn._Стрэшын_(4.07.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|312Г000318}}</nowiki> File:Krasny_Bierah,_Kozieł_Pakleŭski._Красны_Бераг,_Козел_Паклеўскі_(1901-17).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|312Г000324}}</nowiki> File:Yuravichy_kolegium_2006.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|312Г000407}}</nowiki> File:Мазыр._Былы_кляштар_цыстарыянак.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|312Г000510}}</nowiki> File:Mozyr2732.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|312Г000511}}</nowiki> File:Mazyr_centre.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|312Е000505}}</nowiki> File:Belarus-Homel-Palace_of_Pashkevichs-6.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313В000026}}</nowiki> File:BLR_Turau_Castle_Hill_view_to_River_Prypjats_1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313В000360}}</nowiki> File:Rahačoŭ._Рагачоў_(4.07.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313В000586}}</nowiki> File:Ветка._Веткаўскі_музей_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000146}}</nowiki> File:ЖелЦеркНик.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000153}}</nowiki> File:Глыбоцкае._Свята-Раства-Багародзіцкая_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000206}}</nowiki> File:Чарацянка._Успенская_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000226}}</nowiki> File:Церковь_Покровская_(монастырь_св._Иоанна_Кормянского).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000259}}</nowiki> File:Агародня_Гомельская._Дом_купца_Кобызева.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000260}}</nowiki> File:Чырвоны_Партызан._Царква_Раства_Прасвятой_Багародзіцы.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000280}}</nowiki> File:BLR_Turau_orthodox_church.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000359}}</nowiki> File:Карма._Сядзібны_дом.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000418}}</nowiki> File:Прыбалавічы._Царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000459}}</nowiki> File:Verbavichy_4.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000540}}</nowiki> File:Петрыкаў._Узнясенская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000548}}</nowiki> File:Петрыкаў._Мікалаеўская_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000551}}</nowiki> File:Брынёў._Парк_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000558}}</nowiki> File:Rahačoŭ,_kaścioł_(3.07.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000588}}</nowiki> File:Rahačoŭ,_kamianica_(3.07.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000589}}</nowiki> File:Rahačoŭ._Рагачоў_(3.07.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000590}}</nowiki> File:Rahačoŭ,_vučelnia_(3.07.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000592}}</nowiki> File:Рэчыца._Успенскі_сабор.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000672}}</nowiki> File:Рэчыцкія_замалёўкі._Касцёл.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000673}}</nowiki> File:Мельница_в_усадьбе_"Николин_остров".jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000765}}</nowiki> File:Чачэрск._Палац_Чарнышовых.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Г000812}}</nowiki> File:Камарын12.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000112}}</nowiki> File:Буда-Кашалёўскія_краявіды_(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000125}}</nowiki> File:Monument_in_Rahačoŭ.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000591}}</nowiki> File:Svietlahorsk._Monument_at_the_Mirashnichenka_Street.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000741}}</nowiki> File:Svietlahorsk._Monument_at_the_train_station.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000743}}</nowiki> File:Second_World_War_Monument_Swetlahorsk.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000744}}</nowiki> File:Svietlahorsk._Monument_at_the_Shatilki_Cemetery.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000745}}</nowiki> File:Мармавічы._Брацкая_магіла.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000764}}</nowiki> File:Rasava_pomnik.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000772}}</nowiki> File:Сасновы_Бор._Светлагорскі_раён_(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|313Д000774}}</nowiki> File:Сынковичи_Церковь_Святого_Михаила_02.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|410Г000282}}</nowiki> File:Mir39.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|410Г000317}}</nowiki> File:Мост_до_оборониткльных_стен._Ворота.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|411Г000003}}</nowiki> File:Belarus-Mir-Church_of_Bishop_Nicholas-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|411Г000319}}</nowiki> File:Belarus_Lida_Castle_IMG_1570_2175.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|411Г000328}}</nowiki> File:Новогрудский_фарный_костёл_Преображения_Господня.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|411Г000403}}</nowiki> File:Saint_Boris_and_Gleb_Church_in_Navahrudak.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|411Г000436}}</nowiki> File:Y_5d90ebfb.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412В000387}}</nowiki> File:Гродно_ул.Советская_02.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000025}}</nowiki> File:Сапегаў-Гродна.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000027}}</nowiki> File:Bystryca._Быстрыца_(1904).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000036}}</nowiki> File:Kaścioł_u_Barunach1.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000062}}</nowiki> File:Гальшаны._Капліца_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000065}}</nowiki> File:Касцёл_Дабравешчання._Вялікая_Бераставіца.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000078}}</nowiki> File:Ваўкавыск._Дом_Баграціёна_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000089}}</nowiki> File:Воўпа._Касцёл.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000093}}</nowiki> File:Гнезна._Касцёл.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000096}}</nowiki> File:Рось._Касцёл_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000118}}</nowiki> File:Гайцюнішкі._Рэшткі_капліцы-пахавальні_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000128}}</nowiki> File:Жырмуны._Касцёл_Адшукання_Св._Крыжа_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000132}}</nowiki> File:Адэльск._Касцёл_Унебаўзяцця_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі_(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000147}}</nowiki> File:Зьдзецел_касьцёл.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000231}}</nowiki> File:Будынак_былога_палацу.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000233}}</nowiki> File:Дзярэчын._Царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000268}}</nowiki> File:Петрапаўлаўскі_касьцёл_01.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000286}}</nowiki> File:Belarus-Mir-Chapel-Burial-Vault_of_Svyatopolk-Mirsky-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000318}}</nowiki> File:Belarus-Mir-Holy_Trinity_Church-2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000320}}</nowiki> File:Ліда._Свята-Міхайлаўскі_сабор._2016.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000334}}</nowiki> File:Лідскія_краявіды_02.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000335}}</nowiki> File:Грынявічы._Касцёл_(царква)_былога_кляштара_францысканцаў_(06).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000475}}</nowiki> File:Краявіды_Слоніма_(23).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000511}}</nowiki> File:Kreŭski_zamak7.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000602}}</nowiki> File:Ščučyn,_pałac_(3.08.2010).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000610}}</nowiki> File:Church_of_St._John_the_Baptist_in_Vasiliški_(7.08.2010).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000616}}</nowiki> File:Галавічполе._Сядзіба_Іваноўскіх_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000621}}</nowiki> File:Касцёл_Найсвяцейшай_Тройцы,_Ішчална.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000631}}</nowiki> File:Novy_Dvor._Новы_Двор_(10.2011).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000639}}</nowiki> File:Ражанка._Касцёл_Святых_Пятра_і_Паўла.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000643}}</nowiki> File:Зэльва._Касцёл_Святой_Тройцы_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|412Г000678}}</nowiki> File:Ваўкавыск._Шведская_гара_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413В000086}}</nowiki> File:Бабры._Камень-следавік_(09).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413В000359}}</nowiki> File:Kiemieliški,_Naradžeńnia._Кемелішкі,_Нараджэньня_(1900).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000047}}</nowiki> File:Synagogue_in_Asmyany.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000060}}</nowiki> File:Graŭžyški,_Śviatych_Piatra_i_Paŭła._Граўжышкі,_Сьвятых_Пятра_і_Паўла_(1901-39)_(2).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000068}}</nowiki> File:Вялікая_Бераставіца_Царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000077}}</nowiki> File:Bieniakonie_sac.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000125}}</nowiki> File:Свяцкі_палац_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000212}}</nowiki> File:Дзярэчынскі_касцёл.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000266}}</nowiki> File:Агульны_выгляд.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000288}}</nowiki> File:Belarus-Raytsa-Church_of_Barbara-12.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000323}}</nowiki> File:Крыжаўзвіжанская_царква,_Бабры.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000338}}</nowiki> File:Царква_Беліца.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000342}}</nowiki> File:Царква_ў_Ганчарах.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000349}}</nowiki> File:Manor_Mažejkava.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000358}}</nowiki> File:Тарнова_-_сядзібны_дом.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000364}}</nowiki> File:Бялавічы._Пакроўская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000367}}</nowiki> File:Synagogue,_Slonim.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000502}}</nowiki> File:Belarus-Kushlany.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000603}}</nowiki> File:Izabielin,_Rynak._Ізабелін,_Рынак_(15.08.1916).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000648}}</nowiki> File:Daniušava._Trinity_church_7.Jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Г000711}}</nowiki> File:Grave_of_Fratsishak_Bagushevich.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Д000072}}</nowiki> File:Помнік_Сакалоўскаму.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|413Ж000023}}</nowiki> File:04_alefirenko.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|511Г000504}}</nowiki> File:Мсьціслаў,_Замкавая_гара_3.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|512В001057}}</nowiki> File:Быхаў._Рэшткі_замка_(14).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|512Г000153}}</nowiki> File:Быхаў._Свята-Троіцкая_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|512Г000155}}</nowiki> File:Grudinovka2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|512Г000216}}</nowiki> File:Belarusian_agriculture_academy.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|512Г000433}}</nowiki> File:Kniazhycy_catholic_church_2010.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|512Г000493}}</nowiki> File:Slawharad4.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|512Г000519}}</nowiki> File:Shklov1.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|512Г000565}}</nowiki> File:Выдранка._Царква_Дзмітрыя_Растоўскага_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г000477}}</nowiki> File:Дашкаўка._Сядзіба_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г000491}}</nowiki> File:Сухары._Царква.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г000498}}</nowiki> File:Басценавічы._Царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г000514}}</nowiki> File:Хоцімск._Свята-Троіцкая_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г000538}}</nowiki> File:Shklov2.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г000571}}</nowiki> File:Вялікія_Лазіцы._Свята-Пакроўская_царква_(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г000574}}</nowiki> File:Мсьціслаў,_пажарная_вежа_2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г001060}}</nowiki> File:Мсьціслаў,_лямус_19_ст..jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г001061}}</nowiki> File:Мсьціслаў,_дваранскі_сход_і_гатэль_"Парыж".jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|513Г001062}}</nowiki> File:Moguilev.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|513Д000048}}</nowiki> File:Г._Нясьвіж_-_касьцёл_Божага_Цела_PICT5441.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|610Г000465}}</nowiki> File:I1446.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|610Г000466}}</nowiki> File:Budslaŭ,_church.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|611Г000422}}</nowiki> File:Khatyn_-_Villages.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|611Д000279}}</nowiki> File:Kurapaty_-_01.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|611Д000363}}</nowiki> File:Zembin_kasciol.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000020}}</nowiki> File:Сядзіба_Патоцкіх_у_Бяразіне_04.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000042}}</nowiki> File:Багушэвічы._Касцёл_Божага_Цела_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000046}}</nowiki> File:Yeshybot_in_Valozhyn_town.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000072}}</nowiki> File:St._Joseph_Roman_Catholic_Church_in_Valozhyn_town.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000073}}</nowiki> File:Ольковичи_костел_Посещения_Девы_Марии.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000109}}</nowiki> File:Кастыкі._Царква_ў_імя_Святых_Сарака_Севасційскіх_пакутнікаў_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000122}}</nowiki> File:Галынка._Царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000197}}</nowiki> File:SA550305.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000297}}</nowiki> File:State_museum_of_folk_architecture_and_life,_Belarus_School.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000382}}</nowiki> File:Belarus-SMFAL-Central_Belarus-House-2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000384}}</nowiki> File:Stročycy_-_01.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000387}}</nowiki> File:Belarus-SMFAL-Sadavichy-House.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000388}}</nowiki> File:Строчыца._БДМНАБ._Сядзіба_з_в._Заброддзе_(07).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000389}}</nowiki> File:Строчыца._БДМНАБ._Кузня_з_в._Клочкава_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000390}}</nowiki> File:Belarus-Miadziel-Kaścioł_Maci_Božaj_Škaplernaj.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000414}}</nowiki> File:Kryvičy._Крывічы_(2010).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000436}}</nowiki> File:MyadzelRaion-Narach.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000443}}</nowiki> File:Новыя_Навасёлкі._Рэшткі_касцёла_(05).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000497}}</nowiki> File:350707Slucak063.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000539}}</nowiki> File:Slucak05715.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000541}}</nowiki> File:Małyja_Lady._Малыя_Ляды_(28.08.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000579}}</nowiki> File:Vishnevets.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000609}}</nowiki> File:Belarus-Dzerawnoe-Church_of_Annunciation_of_Virgin_Mary-3.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000611}}</nowiki> File:Novy_Śvieržań,_carkva_(19.03.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000619}}</nowiki> File:Novy_Śvieržań,_kaścioł_(19.03.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000620}}</nowiki> File:Belarus-Rubyazhevichy-Church_of_Joseph-18.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|612Г000621}}</nowiki> File:Simon_Budny_Nesvizh_02.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|612Ж000473}}</nowiki> File:Варацішын_крыж_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613В000121}}</nowiki> File:Ператок._Культавы_камень_(04).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613В000282}}</nowiki> File:Belarus-Haradok,_MD-Site_of_Ancient_Castle-2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613В000301}}</nowiki> File:Zameczak_Zaslauje.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613В000337}}</nowiki> File:Haradzišča,_Dudzičy.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|613В000512}}</nowiki> File:Usadba.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000038}}</nowiki> File:Church_of_Saint_Alex,_Ivyanets.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000085}}</nowiki> File:Roman_Catholic_Church_of_St._Michael_the_Archangel_in_Ivyanets,_Belarus.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000086}}</nowiki> File:Ручыца._Капліца_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000110}}</nowiki> File:Stańkаŭ,_Napaleon_Orda.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000144}}</nowiki> File:Капыль._Свята-Узнясенская_царква_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000149}}</nowiki> File:Бабоўня._Вінакурня.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000152}}</nowiki> File:Klecak,_ešybot_(20.03.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000185}}</nowiki> File:Клецк._Свята-Пакроўская_царква_на_старых_могілках_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000188}}</nowiki> File:Klecak,_špital_(20.03.2009).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000191}}</nowiki> File:Голынка.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000196}}</nowiki> File:Ёдчыцы._Пакроўская_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000200}}</nowiki> File:Межная_Слабада._Царква_ў_гонар_Адсячэння_Главы_Іаана_Прадцечы_са_званіцай_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000205}}</nowiki> File:Стралкава._Сядзібны_дом_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000209}}</nowiki> File:Туча._Сядзібны_дом_(01).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000210}}</nowiki> File:Цясноўка._Алея_каля_Нагорнаўскай_школы_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000211}}</nowiki> File:Belarus-Lahoisk-Ruins_of_Tyshkievich_Manor-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000230}}</nowiki> File:Memorial_sign_near_Karpilauka.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000250}}</nowiki> File:Косіна._Драўляная_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000251}}</nowiki> File:Плябань._Касцёл_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000312}}</nowiki> File:Мікасецк._Свята-Троіцкая_царква_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000439}}</nowiki> File:Naroch_Derevnya_Cerkov.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000444}}</nowiki> File:Belarus-Vyalikaya_Lysitsa-Church_of_Exaltation_of_Holy_Cross-2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000487}}</nowiki> File:Кунаса._Дабравешчанская_царква_(05).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000493}}</nowiki> File:Лань._Свята-Пакроўская_царква_(03).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000494}}</nowiki> File:Салтанаўшчына._Свята-Троіцкая_царква_(02).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000498}}</nowiki> File:Алесіна._Жылы_будынак.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000571}}</nowiki> File:Belarus-Vyaliki_Dvor-Brakhotski_Manor-Palace.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000610}}</nowiki> File:Belarus-Sula-Manor_of_Lenski_Family-House.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Г000625}}</nowiki> File:Ваенны_мемарыял_у_Клецку_(1).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Д000189}}</nowiki> File:Помнік_чырвонаармейцам_у_Клецку_(3).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Д000192}}</nowiki> File:Ваенны_мемарыял_у_Ардзе_(2).jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Д000193}}</nowiki> File:Братэцкая_магила.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|613Д000347}}</nowiki> File:Памятник_Губину_и_К.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|613Д000561}}</nowiki> File:Opera_and_Ballet_Theatre,_Minsk.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|711Г000210}}</nowiki> File:NCS_Troetskoe_predmest'e_panorama.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|711Е000001}}</nowiki> File:Former_Cloister_of_Holy_Trinity,_Minsk.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000010}}</nowiki> File:Piszczalauski_castle_(Miensk,_Bielarus)_bXX_01.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000017}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Women_Gymnasium-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000068}}</nowiki> File:Minsk_Dynamo_stadium_scoreboard_2007-03-03.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000069}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Cathedral_of_Holy_Spirit-10.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000080}}</nowiki> File:NAM_RB_-_National_Art_Museum_Ul._Lenina_20_Minsk.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000102}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Boy_Playing_with_Swan_Sculpture-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000157}}</nowiki> File:National_Bank_Belarus.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000168}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Holy_Trinity_Church-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000193}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Academy_of_Sciences-2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000198}}</nowiki> File:Church_of_Saints_Apostles_Peter_and_Paul,_Miensk.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000219}}</nowiki> File:Haściny_dvor_(Miensk).JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000234}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Loshytsa-Manor_of_Lubanski_Family-1.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000266}}</nowiki> File:Faculty_of_History_at_Belarusian_State_University.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Г000288}}</nowiki> File:RedChurh100.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|712Ж000230}}</nowiki> File:Minsk_Babruyskaya_str_2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000008}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-BSU-Rector's_Office-2.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000009}}</nowiki> File:Military_secondary_school_of_Suvorov_into_Minsk1.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000013}}</nowiki> File:Minsk_Drama_Theatre.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000020}}</nowiki> File:МО_РБ.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000055}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Kiraw_street_11.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000070}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Ministry_of_Agriculture.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000072}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Church_of_Mary_Magdalene-11.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000084}}</nowiki> File:Museum_of_Kupala.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000091}}</nowiki> File:Minsk_Karl_Marx_Street.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000101}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-BSU-Geography_Faculty.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000109}}</nowiki> File:Вуліца_К._Маркса_Мінск.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000110}}</nowiki> File:Miensk_Marksa_01.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000129}}</nowiki> File:Парк_Янкі_Купалы_(4).JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000152}}</nowiki> File:Red_Church_(Mensk).JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000229}}</nowiki> File:Miensk_Sav_17_01.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000231}}</nowiki> File:Belarusian_State_Pedagogical_University_2007-03-03.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000232}}</nowiki> File:Miensk_Sav_19_03.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000233}}</nowiki> File:Toilet,_Minsk.JPG|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000264}}</nowiki> File:Belarus-Minsk-Yanka_Kupala_National_Academic_Theatre.jpg|<nowiki>{{Belarus heritage|713Г000275}}</nowiki> </gallery> asdfdsdbej5qqjo5997ezze0324fiq4 0 228188 2694367 2131018 2026-10-02T15:09:25Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Калінаўка (Васількоўскі раён)]] на [[Калінаўка (Фастаўскі раён)]] 2694367 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Калінаўка (Фастаўскі раён)]] 0brw48puaw9tg0lssh45anh9vqtm9cz 0 244232 2694503 2462793 2026-10-03T07:26:14Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694503 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Уладзіслаў Каменеў |Клюб = [[Блумінгтан Байсан]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Сталёвыя Лісы Магнітагорск|Сталёвыя Лісы]] * [[Мэталюрг Магнітагорск]] * [[Мілўокі Эдміралз]] * [[Нэшвіл Прэдатарз]] * [[Сан-Антоніё Рэмпэйдж]] * [[Каларада Эвэланш]] * [[Каларада Іглз Лаўлэнд|Каларада Іглз]] * [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]] * [[ЦСКА Масква (хакейны клюб)|ЦСКА]] }} |Пачатак кар’еры = 2013 |Сканчэньне кар’еры = |Зборная = {{Хакей|Расея}} |Грамадзянства = |Драфт НХЛ = 42 |Год драфту = 2014 |Клюб драфту = [[Нэшвіл Прэдатарз]] }} '''Уладзісла́ў Зьмі́травіч Ка́менеў''' ({{мова-ru|Владислав Каменев}}; {{Н}} 12 жніўня 1996 году, [[Орск]], [[Расея]]) — расейскі хакеіст, гулец клюбу «[[Блумінгтан Байсан]]» з ЗША. == Кар’ера == Пачаў займацца хакеем у родным Орску, дзе ягоным першым трэнэрам стаў уласны бацька. Дзякуючы здольнасьцям, быў запрыкмечаны скаўтамі магнітагорскага «[[Мэталюрг Магнітагорск|Мэталюргу]]», якія запрасілі хлопца ў акадэмію клюба. Спачатку выступаў у фарм-клюбе «[[Сталёвыя Лісы Магнітагорск|Сталёвыя Лісы]]», дэбютаваўшы за асноўны склад «Мюталюргу» ў [[КХЛ у сэзоне 2013—2014 гадоў|сэзоне 2013—2014 гадоў]]. У 2014 годзе быў абраны клюбам «[[Нэшвіл Прэдатарз]]» на драфце пад агульным 42-м нумарам. У 2015 годзе перабраўся ў ЗША, выступаючы за клюб «[[Мілўокі Эдміралз]]» У НХЛ за «[[Нэшвіл Прэдатарз]]» дэбютаваў 6 студзеня 2017 году ў матчы супраць «[[Флорыда Пантэрз|Флорыды Пантэрз]]». Наступнымі гадамі гуляў за шэраг амэрыканскіх клюбаў, але ў 2020 годзе вярнуўся ў Расею, падпісаўшы дамову з клюбам [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]]. == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.nhl.com/player/8477973 Старонка] на NHL.com. * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=216659&lang=en Старонка] на Elite Prospects. * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=173021 Старонка] на The Internet Hockey Database. {{Накід}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Каменеў, Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Орску]] [[Катэгорыя:Расейскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сталёвыя Лісы» Магнітагорск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэталюрг» Магнітагорск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мілўокі Эдміралз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нэшвіл Прэдатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Антоніё Рэмпэйдж»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Эвэланш»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Іглз» Лаўлэнд]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу СКА Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ЦСКА Масква]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Блумінгтан Байсан»]] 4qyzlcxnmmid2j43gluudtzywfi5nca 0 253266 2694476 2561468 2026-10-02T23:17:18Z Дзьмухавеццц 100459 Дададзены дзьве катэгорыі 2694476 wikitext text/x-wiki {{вайсковец|поўнае імя=Валеры Залужны|лацінка=Valery Załužny}} '''Валеры Фёдаравіч Залужны''' ({{мова-uk|Валерій Федорович Залужний}}, {{Н}} 8 ліпеня 1973, [[Наваград-Валынскі]], [[Жытомірская вобласьць]]) — украінскі вайсковец, генэрал. Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброеных Сіл Украіны]] (з 27 ліпеня 2021), чалец [[Рада нацыянальнай бясьпекі і абароны Ўкраіны|Рады нацыянальнай бясьпекі і абароны Ўкраіны]] (з 28 ліпеня 2021). Камандуючы вайскамі апэратыўнага камандаваньня «Поўнач» (2019—2021), начальнік Аб’яднанага апэратыўнага штабу УС Украіны-першы намесьнік камандуючага Аб’яднаных сілаў (2018), начальнік штабу—першы намесьнік камандуючага войскаў апэратыўнага камандаваньня «Захад» (2017). Камандзір 51-й асобнай мэханізаванай брыгады (2009—2012). == Вайсковыя званьні == * [[генэрал-маёр]] (23 жніўня 2017)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mil.gov.ua/news/2017/08/24/prezident-ukraini-pidpisav-ukaz-pro-prisvoennya-vijskovih-zvan/|title=Президент України підписав Указ «Про присвоєння військових звань»|date=24 серпня 2017|website=mil.gov.ua}}</ref>; * [[генэрал-лейтэнант]] (24 жніўня 2021)<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/4242021-39949 Указ Президента України №&nbsp;424/2021 «Про присвоєння військового звання»]</ref>; * [[генэрал]] (4 сакавіка 2022)<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/1082022-41565|title=Указ Президента України про присвоєння військового звання|мова=uk |accessdate=4 сакавіка 2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Залужны, Валеры}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наваградзе-Валынскім]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы]] [[Катэгорыя:Украінскія генэралы]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскаводы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Адэскай вайсковай акадэміі]] [[Катэгорыя:Міністры абароны Ўкраіны]] jvrdc8b1uzew9vqmcsw2sdr22p8gw80 2694477 2694476 2026-10-02T23:19:44Z Дзьмухавеццц 100459 Дададзеная катэгорыя 2694477 wikitext text/x-wiki {{вайсковец|поўнае імя=Валеры Залужны|лацінка=Valery Załužny}} '''Валеры Фёдаравіч Залужны''' ({{мова-uk|Валерій Федорович Залужний}}, {{Н}} 8 ліпеня 1973, [[Наваград-Валынскі]], [[Жытомірская вобласьць]]) — украінскі вайсковец, генэрал. Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброеных Сіл Украіны]] (з 27 ліпеня 2021), чалец [[Рада нацыянальнай бясьпекі і абароны Ўкраіны|Рады нацыянальнай бясьпекі і абароны Ўкраіны]] (з 28 ліпеня 2021). Камандуючы вайскамі апэратыўнага камандаваньня «Поўнач» (2019—2021), начальнік Аб’яднанага апэратыўнага штабу УС Украіны-першы намесьнік камандуючага Аб’яднаных сілаў (2018), начальнік штабу—першы намесьнік камандуючага войскаў апэратыўнага камандаваньня «Захад» (2017). Камандзір 51-й асобнай мэханізаванай брыгады (2009—2012). == Вайсковыя званьні == * [[генэрал-маёр]] (23 жніўня 2017)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mil.gov.ua/news/2017/08/24/prezident-ukraini-pidpisav-ukaz-pro-prisvoennya-vijskovih-zvan/|title=Президент України підписав Указ «Про присвоєння військових звань»|date=24 серпня 2017|website=mil.gov.ua}}</ref>; * [[генэрал-лейтэнант]] (24 жніўня 2021)<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/4242021-39949 Указ Президента України №&nbsp;424/2021 «Про присвоєння військового звання»]</ref>; * [[генэрал]] (4 сакавіка 2022)<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/1082022-41565|title=Указ Президента України про присвоєння військового звання|мова=uk |accessdate=4 сакавіка 2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Залужны, Валеры}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наваградзе-Валынскім]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы]] [[Катэгорыя:Украінскія генэралы]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскаводы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Адэскай вайсковай акадэміі]] [[Катэгорыя:Міністры абароны Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Галоўнакамандуючыя Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]]]] bgt43nj58k3nt7kg7sldbxt4yz5efbs 0 263211 2694466 2688909 2026-10-02T21:48:55Z ~2026-53097-09 100461 /* Прозьвішча */ 2694466 wikitext text/x-wiki {{Род |Назва = Мантыгердавічы |Лацінка = Mantygierdavičy / Mantyhierdavičy |Назва ў родным склоне = Мантыгердавічаў |Назва роду на мове арыгіналу = |Герб = POL COA Wadwicz I b.svg |Шырыня выявы = 200пкс |Подпіс выявы = Герб «[[Вадвіч]]» |Дэвіз = |Дэвіз па-беларуску = |Краіна паходжаньня = [[Вялікае Княства Літоўскае]] |Тытул = |Тытулы = |Прызнаныя ў = |Першы з роду = [[Мантыгерд]] |Апошні з роду = |Адгалінаваньне роду = |Адгалінаваньні ад роду = }} '''Мантыгердавічы''', ''Мантыгірдавічы'' — [[Літва|літоўскі]] [[шляхта|шляхецкі]] род гербу «[[Вадвіч]]». == Прозьвішча == {{Асноўны артыкул|Мантыгерд (імя)}} Мундгерд (Mundgerd<ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundgerd Mundgerd], Nordic Names</ref><ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=Mundgerd+Gerd&dq=Mundgerd+Gerd&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiH7qmJweWFAxUehf0HHejLDcsQ6AF6BAgHEAI S. 246].</ref>, Mundgærðr<ref name="Peterson-2007-165">Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala, 2007. S. 165.</ref><ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundg%C3%A6r%C3%B0r Mundgærðr], Nordic Names</ref>, Mundgerdr) і Гардмунд, Гермунд або Гертмунд (Gardmund<ref>History of Christian Names. Vol. 2. — London, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=EbsAUkDSqAcC&q=gardmund#v=snippet&q=gardmund&f=false P. 241].</ref><ref>A dictionary of English and Welsh surnames. — London, 1901. [https://books.google.by/books?id=GkAHAwAAQBAJ&pg=PA309&dq=gardmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwils6W5mqr_AhWgwAIHHQQ5CAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=gardmund&f=false P. 309].</ref>, Gerdmund<ref name="MyHeritage">[https://lastnames.myheritage.de/last-name/gerdmundson Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Gerdmundson], MyHeritage</ref>, Gertmund<ref>Wichert L. Personale Mythen des Nationalsozialismus: Die Gestaltung des Einzelnen in literarischen Entwürfen. — Wilhelm Fink, 2018. [https://books.google.by/books?id=VY53DwAAQBAJ&pg=PA117&dq=gertmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwie3In3mqr_AhXP5KQKHRqTDn0Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=gertmund&f=false S. 117].</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Mundgerdr#v=snippet&q=Mundgerdr&f=false S. 54].</ref><ref name="Peterson-2007-165"/><ref name="MyHeritage"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Валімонт]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Walmont, Sigimunt, Sciremunt) паходзіць ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або [[Гоцкая мова|гоцкага]] munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Algardus, Wisgeard, Teutgerdis) — ад гоцкага gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Мантыгерд азначае «гарлівасьць аховы» (тое ж, што і імя [[Гірдзімонт|Гердымонт]])<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. == Гісторыя == Пачынальнік роду — літоўскі баярын [[Мантыгерд]], намесьнік полацкі ў 1396 годзе. Меў некалькі сыноў і пляменьнікаў, зь іх ад Наруша пайшоў род [[Нарушэвічы|Нарушэвічаў]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Мантыгірдавічы // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 271.</ref>. == Найбольш вядомыя == * [[Пётар Мантыгердавіч|Пётар]] (Петраш; каля 1390—1459), сын Мантыгерда. У час складаньня [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] (1413 год) разам з братамі і родзічамі прыняў герб «Вадвіч». Староста падольскі ў 1418 годзе, маршалак надворны ў 1422—1431 гадох, намесьнік наваградзкі ў 1431 годзе, маршалак земскі з 1434 году. * [[Пётар Янавіч Мантыгердавіч|Пётар Янавіч]] (мянушка Белы; каля 1440—1499?), унук Пятра. Намесьнік браслаўскі, маршалак надворны ў 1480—1482 гадох, староста луцкі, маршалак валынскі ў 1487 годзе, ваявода троцкі і маршалак земскі з 1491 году. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} [[Катэгорыя:Мантыгердавічы]] hvu4jybzfknz0ide218xbb56ef32lt7 0 263214 2694463 2688919 2026-10-02T21:48:10Z ~2026-53097-09 100461 /* Імя */ 2694463 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Мантыгерд | Лацінка = Mantygierd / Mantyhierd | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = | Месца сьмерці = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = [[Ганус Мантыгердавіч|Ганус]], [[Алехна Мантыгердавіч|Алехна]], [[Пётар Мантыгердавіч|Пётар]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Мантыгерд''' (? — да 1410) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[намесьнік полацкі]] (1396). Пачынальнік роду [[Мантыгердавічы|Мантыгердавічаў]]. Валодаў вёскамі каля [[Салечнікі|Салечнікаў]] (лякалізаваная побач у [[Крыжакі|крыжацкім]] помніку «Паведамленьні аб літоўскіх дарогах» ''Iwanendorff'', магчыма, была вёскай яго сына [[Ганус Мантыгердавіч|Гануса]]<ref>{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 266.</ref>). == Імя == {{Асноўны артыкул|Мантыгерд (імя)}} Мундгерд (Mundgerd<ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundgerd Mundgerd], Nordic Names</ref><ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=Mundgerd+Gerd&dq=Mundgerd+Gerd&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiH7qmJweWFAxUehf0HHejLDcsQ6AF6BAgHEAI S. 246].</ref>, Mundgærðr<ref name="Peterson-2007-165">Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala, 2007. S. 165.</ref><ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundg%C3%A6r%C3%B0r Mundgærðr], Nordic Names</ref>, Mundgerdr) і Гардмунд, Гермунд або Гертмунд (Gardmund<ref>History of Christian Names. Vol. 2. — London, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=EbsAUkDSqAcC&q=gardmund#v=snippet&q=gardmund&f=false P. 241].</ref><ref>A dictionary of English and Welsh surnames. — London, 1901. [https://books.google.by/books?id=GkAHAwAAQBAJ&pg=PA309&dq=gardmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwils6W5mqr_AhWgwAIHHQQ5CAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=gardmund&f=false P. 309].</ref>, Gerdmund<ref name="MyHeritage">[https://lastnames.myheritage.de/last-name/gerdmundson Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Gerdmundson], MyHeritage</ref>, Gertmund<ref>Wichert L. Personale Mythen des Nationalsozialismus: Die Gestaltung des Einzelnen in literarischen Entwürfen. — Wilhelm Fink, 2018. [https://books.google.by/books?id=VY53DwAAQBAJ&pg=PA117&dq=gertmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwie3In3mqr_AhXP5KQKHRqTDn0Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=gertmund&f=false S. 117].</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Mundgerdr#v=snippet&q=Mundgerdr&f=false S. 54].</ref><ref name="Peterson-2007-165"/><ref name="MyHeritage"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Валімонт]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Walmont, Sigimunt, Sciremunt) паходзіць ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або [[Гоцкая мова|гоцкага]] munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Algardus, Wisgeard, Teutgerdis) — ад гоцкага gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Мантыгерд азначае «гарлівасьць аховы» (тое ж, што і імя [[Гірдзімонт|Гердымонт]])<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''от намесника от полочького от Монтигирда'' (1394—1396 гады)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 101—102.</ref>; ''Muntighert''<ref>Русско-ливонские акты. — СПб, 1868. [https://books.google.by/books?id=9iFOAAAAcAAJ&pg=PA160&dq=Muntighert&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAyrja6IH9AhXPhf0HHU5NCfcQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Muntighert&f=false С. 160].</ref> (1396 або 1397 год<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} [https://books.google.by/books?id=mb00DwAAQBAJ&pg=PA104&dq=Muntighert&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAyrja6IH9AhXPhf0HHU5NCfcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Muntighert&f=false С. 104].</ref>); ''unser hawptman Muntigirde'' (23 студзеня 1397 году)<ref>Hansisches Urkundenbuch. Bd. 5. — Liepzig, 1899. [https://books.google.by/books?id=ffAOAAAAYAAJ&pg=PA132&dq=Muntigirde&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivlvid54H9AhVyIMUKHXrnAcEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Muntigirde&f=false S. 132].</ref>; ''mit unserm namezdnyken Muntigirden'' (30 студзеня 1397 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 107.</ref>; ''Montegherden of ghesad unde is nene namestnek mer'' (1399 год)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|2к}} [https://books.google.by/books?id=m700DwAAQBAJ&pg=PA413&dq=Montegherden&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwigoZ7B7oH9AhWjg_0HHSd7Cx0Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=Montegherden&f=false С. 413].</ref>; ''Montogerd'' (1401 год)<ref name="Urban-2001-172">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 172.</ref>; ''Montigerd, patri praefati Petri'' (14 студзеня 1447 году)<ref>Jablonskis K. Nauji Vytauto laikotarpio aktai // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 407.</ref>. == Біяграфія == Зь літоўскага баярскага роду. Меў свой герб яшчэ ад [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]]. Быў намесьнікам полацкім у 1396 годзе. У [[крыжакі|крыжацкім]] помніку «Паведамленьні аб літоўскіх дарогах» (складзены між 1384 і 1401 гадамі) упамінаецца ''Mantigirdendorf''<ref>{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 87.</ref> (''Mantegirdindorf''<ref>{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 96.</ref>). У 1410 годзе быў ужо нябожчыкам, бо ў дакумэнце [[Вітаўт]]а як сьведка выступае ''Olechno filius olim Montigerdi''. Упамінаецца ў памянной кнізе брацтва [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кракаў)|касьцёла Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі]] ў [[Кракаў|Кракаве]]<ref>{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 267.</ref>. Меў сыноў [[Ганус Мантыгердавіч|Гануса]], [[Алехна Мантыгердавіч|Алехну]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятра]]. == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} Змацаваў ліст да места [[Рыга|Рыгі]] (каля 1396 году) пячацьцю з рускім надпісам<ref>Semkowicz W. Braterstwo szlachty polskiej z bojarstwem litewskiem w unii Horodelskiej 1413 roku // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. S. 410.</ref><ref>Semkowiczh W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych z szlachtą polską w Horodle 1413 r. // Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. T. IV, 1913. S. 55.</ref>: {{пачатак цытаты}}МОН… Д…{{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * {{Літаратура/Літоўская знаць (2014)}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] f4a9q5a5k80hsytxs17pa1tc9eannrb 0 263293 2694527 2690773 2026-10-03T10:35:02Z ~2026-53249-89 100467 /* Носьбіты */ 2694527 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Радзівіл |лацінка = Radzivił |арыгінал = Ratwili |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Рад|Rado]] + [[Віла|Wili]] |варыянт = Рацівіл, Радвіл, Радзьвіль, Радвіла |вытворныя = [[Гродвіл]] |зьвязаныя = Вільрат }} '''Радзівіл''' (''Радвіл'', ''Радзьвіль''), '''Рацівіл''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Ратвіл або Радвіл (Ratwilius<ref>Series episcoporum ecclesiae catholicae. — Ratisbonae, 1873. [https://books.google.by/books?id=gmtoAAAAcAAJ&pg=PA618&dq=Ratwilius&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiFnLCtmuH9AhVaTKQEHag7Dt8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Ratwilius&f=false P. 618].</ref>, Radwill<ref name="Barber-1903-223">Barber H. British Family Names. — London, 1903. P. 223.</ref>) і Вілірад або Вілрад (Willirad, Wilrad) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. S. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Ratwilius#v=snippet&q=Ratwilius&f=false 1219], [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Willirad+%40Wilrad#v=snippet&q=Willirad%20%40Wilrad&f=false 1605].</ref><ref name="Barber-1903-223"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Рад|-рад- (-рат-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Ратаўт|Раталт]], [[Радавін]], [[Конрад]]; германскія імёны Ratolt, Radowin, Konrad) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *rêþs<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 193.</ref>, германскага rad- 'рада'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Віла|-віл-]] (імёны ліцьвінаў [[Вільбут]], [[Вільгейда]], [[Монтвіл|Мунтвіл]]; германскія імёны Willebut, Williheid, Muntwil) — ад гоцкага wilja 'воля'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Радзівіл азначае «рада волі»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. Адпаведнасьць імя Радзівіл германскаму імю Ratwilius сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 3, 1964. P. 162.</ref><ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (fin), le nom de Radziwill // Revue internationale d’onomastique. Nr. 4, 1964. P. 281—292.</ref>. Ён жа адзначыў вытворны ад гэтага імя сучасны [[тапонім]] Rotweil у [[Вюртэмбэрг]]у ([[Нямеччына]])<ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie // Proceedings of the Eighth International Congress of Onomastic Sciences. — De Gruyter Mouton, 1966. P 470.</ref>. Незалежна ад Шмітляйна, да падобных высноваў пра германскае паходжаньне імя Радзівіл прыйшоў беларускі эміграцыйны дасьледнік [[Леанід Галяк]]<ref>Галяк Л. Паходжаньне «літоўскіх» князёў // [[Запісы БІНіМ]]. Т. 40, 2018. С. 474.</ref>. Адпаведнасьць імя Радзівіл германскім імёнам Ratwilius і Wilrad прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38.</ref>. Спэцыяліст у галіне анамастыкі [[Ігар Капылоў]] адзначае, што ў славянскіх мовах даволі часта сустракаюцца складаныя імёны з кампанэнтам Рад-, які літаральна пазначае старажытнае слова ''радети'' 'клапаціцца пра штосьці'. Існуюць такія старажытныя імёны, як Радамір (той, хто клапоціцца пра мір), Радаслаў (той, хто дбае пра славу) і г. д. Дасьледнікі знаходзяць падставы для таго, каб і другі кампанэнт імя -віл лічыць славянскім, беспасярэдне зьвязаным з словам 'воля'. Пацьверджаньнем гэтага лічыцца ўкраінскае слова ''вільний'' (вольны). Такім парадкам, беручы пад увагу славянскую вэрсію паходжаньня, імя Радзівіл азначае «той, хто клапоціцца пра волю»<ref name="kapylou">[[Ігар Капылоў|Капылоў І.]] Радзівілы // [[Звязда]]. № 47 (27162), 13 сакавіка 2012 г.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што ў [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскім]] і [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім]] летапісах пад 1147 годам упамінаецца ўплывовы кіеўскі баярын ''[[Радзіла]]'', тым часам [[Радзівіл Осьцікавіч]] у адной з дароўных граматаў вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера]] значыцца як ''Радзіл Осьцікавіч''<ref name="Urban-2001-53">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 53.</ref>. Адпаведна, дасьледнік тлумачыць імя Радзівіл як «Валявы ў парадзе» або «Добрай волі»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 188.</ref>. На думку Ігара Капылова імя Радзівіл прыйшло ў спадчыну з імянной базы пра[[Індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] эпохі<ref name="kapylou"/>{{Заўвага|У рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] зьявіліся тлумачэньні імя Радзівіл ({{мова-lt|Rаdvіlаs|скарочана}}) ад [[Летувіская мова|летувіскіх]] словаў ''rаdо'' 'ён знайшоў' (форма дзеяслова ў трэцяй асобе мінулага часу, тым часам у [[інфінітыў|інфінітыве]] ''rаstі'' 'знаходзіць' і аснове цяперашняга часу ''rаst-'' гэтага ж дзеяслова няма спалучэньня rаd-) і ''viltis'' 'надзея'. У выпадку другой асновы летувіскія аўтары ня могуць адэкватна патлумачыць брак гістарычных запісаў імя з канцавым -т пры паралельным бытаваньні ў імёнах ліцьвінаў асновы [[Вільда|-вілд- (-вілт-)]]}}. У ваколіцах [[Клайпеда|Мэмэлю]] бытавала прозьвішча Radziwill (Radzewill, Radszewill)<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=RADZIWILL&ofb=memelland&modus=&lang=de RADZIWILL], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''[[Войшвід|Woyschiwid]] cum filio Radiwilo'' (18 студзеня 1401 году)<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 38.</ref>; ''cum Rodywil''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 54, 70.</ref>, ''Rodwil''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 57.</ref>, ''Rodywil''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 70.</ref> ([[Гарадзельская унія|2 кастрычніка 1413 году]]); ''Rodywyl Ostikowicz'' (29 лістапада 1430 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 515.</ref>; ''Родивил Остикович''<ref>Собрание древних грамот и актов городов: Вильны, Ковна, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам: Ч. 1. — Вильно, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=11JfAAAAcAAJ&q=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB+%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87#v=snippet&q=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%20%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=false С. 6].</ref> (27 верасьня 1432 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 327.</ref>; ''Radiwil Hostikowicz'' ([[Гарадзенская унія|15 кастрычніка 1432 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 81.</ref>; ''Radiwil marsalci terrae Lythuaniae [sigilla]'' ([[Троцкая унія|20 студзеня 1433 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 94.</ref>; ''Georgius et Stanislaus filii domini Radwylonis'' (1 жніўня 1439 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 171.</ref>; ''Stanislao Radwilowicz'' (21 кастрычніка 1440 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 190.</ref>; ''Радивилу Остиковичу'' (''Радивил Остикович''<ref name="Piatraskas-2014-214">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 214.</ref>; 1440—1492 гады<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 32, 54.</ref>, 9 лістапада 1449 году<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 66.</ref>); ''бояре [[Радунь]]скіе Круповичы… Радвилъ Богдановичъ '' (1444 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 1. — СПб., 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=5CxkG15O0AIC&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8A&f=false С. 16].</ref>; ''Georgio Radwylowycz'' (25 лютага 1444 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>; ''Radyl Osticowicz'' (16 красавіка 1444 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 206.</ref>; ''панъ Родивилъ Остиковичь'' (9 верасьня 1445 году<ref>[http://starbel.by/dok/d173.htm Пожалование в. к. л. Казимира Радзивиллу Остиковичу на Вижунские сеножати (1445)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 14 траўня 1446 году<ref>[http://starbel.by/dok/d176.htm Грамота в. к. л. Казимира Радзивиллу Остиковичу на 9 человек, живущих на немецкой границе (1446)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 8 студзеня 1452 году<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 48.</ref>, 21 красавіка 1452 году<ref>[https://web.archive.org/web/20241202220156/http://starbel.by/dok/d177.htm Грамота в. к. л. Казимира о разрешении Радзивиллу Остиковичу поселить трех человек в Олунгах (1452)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 14 красавіка 1455 году<ref>[https://web.archive.org/web/20200709120806/http://starbel.by/dok/d179.htm Грамота в. к. л. Казимира о разрешении Радзивиллу Остиковичу поселить шесть человек Роквян в Биржах близ немецкой границы (1455)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 21 траўня 1463 году<ref>[http://starbel.by/dok/d184.htm Грамота в. к. л. Казимира для Радзивилла Остиковича на человека Воинейка Мостейковича (1463)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 21 жніўня 1466 году<ref>[https://web.archive.org/web/20200709121123/http://starbel.by/dok/d185.htm Письмо в. к. л. Казимира наместникам Трокского воеводства и Жемайтии о выдаче немецкой челяди (1466)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 25 траўня 1475 году<ref>[https://web.archive.org/web/20241204020951/http://starbel.by/dok/d186.htm Письмо в. к. л. Казимира боярам Гедройтским с запретом вступаться в бортную землю Гедишки (1475)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>); ''Radiwil Ostikowycz'' (23 красавіка 1452 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 236.</ref>; ''Rodiwyl Hostikowicz'' (21 лютага 1457 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 253.</ref>; ''Radiuil [[Ядаг|Jadogowicz]]'' (13 студзеня 1460 году<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 259.</ref>, 1483 год<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 387.</ref>); ''Родивилъ'' (10 сакавіка 1463 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 3, 1432—1534. — Lwów, 1890. S. 12.</ref>; ''cum Mylosz Rodzwilowicz pratis'' (10 ліпеня 1463 — 12 ліпеня 1467 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 285.</ref>; ''Radivil Osczykowicz palatino Trocensi'' (30 верасьня 1469 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 305.</ref>; ''Пана Родивиловых'' (1469—1477 гады)<ref>Ivoška D., Ryčkov A. Brėžiant Vyžuonų ribą: šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas) kelias // Acta Linguistica Lithuanica. XCI, 2024. P. 35.</ref>; ''Hliebonie et Radwil germanis mariti mei dicti Miczko'' (15 лютага 1484 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 393.</ref>; ''Stefanus Andruszkowicz Jatolgowicz alias Radziwill''<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 433.</ref>, ''Radivill Jadollgowicz''<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 434.</ref> (30 траўня 1491 году); ''людемъ нашимъ [[Мерач|Мерецъкого]] повета… а Родвилу [[Война|Воиневичу]]'' (люты 1510 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|25к}} P. 96.</ref>; ''Ивашку Радивиловичу… дано три земли пустовскихъ в [[Румшышкі|Румшишском]] повете'' (1 ліпеня 1516 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 345.</ref>; ''Martinus Walczkowicz Radivił… terrigena districtus [[Майшагола|Moyschogolensis]]'' (1517 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 62.</ref>; ''бояр ейшышских… Радивила Станьковича, а Радивила Петрашевича'' (19 студзеня 1526 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|224к}} P. 190.</ref>; ''Пашко Родвиловичъ… Шымъко Родвиловичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 90.</ref>, ''Станиславъ Родивиловичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 85.</ref>, ''[[Таўцігін|Товткин]] Родивиловичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 86.</ref>, ''Радивилъ Станьковичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 88.</ref>, ''Радивило Воитъковичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 94.</ref>, ''Радивилъ Романовичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 102.</ref>, ''Радьвиль [[Гінет|Кгенеитовичъ]]''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 164.</ref> (1528 год); ''Я Родивилъ Волковичъ… боярынъ нашъ Радивиль Волчъковичъ'' (11 траўня 1529 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 24. — Вильна, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=--UDAAAAYAAJ&q=%40%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8A#v=snippet&q=%40%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8A&f=false С. 83].</ref>; ''nobilem Radiwyl Romanowicz'' (1533 год)<ref>Codex Mednicensis seu Samogitiae Dioecesis. P. 1, (1416.II.13—1609.IV.2). — Roma, 1984. [https://books.google.by/books?id=ewUsAQAAMAAJ&q=Radiwyl+Romanowicz&dq=Radiwyl+Romanowicz&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjWytWIk-KCAxWcgf0HHdMUCIgQ6AF6BAgHEAI P. 253].</ref>; ''з [[Сумілішкі|Сомилишок]]… [[Леанард|Ленартъ]] Радивилович'' (1533—1535 гады)<ref>{{Літаратура/Вайсковыя попісы паспалітага рушэньня ВКЛ (2018)|к}} S. 29.</ref>; ''люди, на ймя: Степана а Радивила, а [[Берташ|Бертоша]] — Григоровичовъ'' (сьнежань 1534 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|227к}} P. 158.</ref>; ''людеи двора его милости [[Мерач|Мерецкого]]… Родвила Ганцовича'' (25 студзеня 1537 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|21к}} P. 56.</ref>; ''дядкевича Стаселева Черьня Радивиловича'' (20 кастрычніка 1539 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 50].</ref>; ''рыболове господарьские [[Берташ|Бертошь]] а [[Мейла|Мейло]] Родвиловичи на брата своего Янушка'' (26 ліпеня 1540 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8#v=snippet&q=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8&f=false С. 127].</ref>; ''колесникъ Городенский… на колесниковъ же потужниковъ своихъ Радвила Янковича'' (27 верасьня 1540 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B0&f=false С. 175].</ref>; ''Якуба а Радивила Пашкевичов — две службы'' (1540—1543 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|231к}} P. 207.</ref>; ''Панко Радивилович'' (1 ліпеня 1542 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 14.</ref>; ''бояринъ волковыйский Радивил Сеньковичъ Клозкайловича'' (15 сакавіка 1546 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|30к}} С. 68.</ref>; ''двора [[Дабучын|Добучинского]]… земълю Радивиловъщину… онои земъли Радивиловское… земълю тую Радивиловъщину… дворища, одно Радивилово'' (24 лістапада 1548 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|18-25к}} С. 321.</ref>; ''село Радвиловичи'' (1554 год)<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-западной Руси. Т. 8. — Вильна, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=J2dcAAAAcAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8&f=false С. 14].</ref>; ''на цыншу держить Радивило [[Саміла|Сомиловичъ]]'' (1557—1558 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|42к}} С. 42.</ref>; ''Radziwilo Mońkiewicz… Passko a Radziwilo Korenikowiczy'' (1558 год)<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. С. 397, 502.</ref>; ''Lenart Radziwiłowicz… Wasiuk Mackowicz z synem Radziwiłem'' (1561 год)<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 2. — Вильна, 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=lpH9QHs_wUMC&q=Lenart#v=snippet&q=Lenart&f=false С. 48, 120].</ref>; ''Петръ Радивиловичъ… Валентый Радивиловичъ'' (1563 год)<ref>Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. — Вильна, 1876. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=uXBmAAAAcAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 17, 20, 26, 142].</ref>; ''з села Радивиловичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%A0%D0%B0+%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%20%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 759].</ref>, ''з ыменья Радивиловичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. С. 841.</ref>, ''Добриня Петровичъ з Радивиловичъ… Богушъ [[Ганус (імя)|Ганусовичъ]] з Радивиловичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. С. 845.</ref> (1567 год); ''з роду Вешова… Лукашу Радвиловичу'' (15 верасьня 1568 году)<ref>Jablonskis K. Archyvinės smulkmenos // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 415—416.</ref>; ''Мик Родвил'' (10 чэрвеня 1594 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 360.</ref>; ''Paweł Radziwiłowicz'' (1602—1615 гады)<ref>Зинкявичус З. К вопросу о литовско-польских языковых контактах по данным антропонимики г. Вильнюса начала XVII в. // Балто-славянские исследования. — М., 1974. С. 138.</ref>; ''Костентин Иванов сын Родивилович Шестак'' (1655 год)<ref>Памятники истории Восточной Европы. Источники 15-17 вв. Том 4. (Monumena Historica Res Gestas Europae Orientalis Illustrantia). Крестоприводная книга шляхты Великого княжества Литовского 1655 г. — Москва — Варшава, 1999. [https://books.google.by/books?id=MoAdAQAAMAAJ&q=%22%D1%81%D1%8B%D0%BD+%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%22&dq=%22%D1%81%D1%8B%D0%BD+%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiHsdKNn9X_AhUChP0HHfsEDKgQ6AF6BAgIEAI С. 69].</ref>; ''Wasil Radziwił'' (1687 год)<ref>[https://sources.ruzhany.info/110_31.html «Inwentarz Rużanski. 1687». Аркушы 31 — 34.], НГАБ. Ф. 1928, воп. 1, спр. 207.</ref>; ''Karol Radziwiłowicz… Jan Radziwiłowicz… Tomasz Radziwiłowicz… Maciej Radziwiłowicz'' (1765 год)<ref>Яўген Анішчанка, [https://web.archive.org/web/20230810225113/http://www.arhisan.com/istochniki/opisaniya/714-popis-shlyakhty-grodnenskogo-poveta-30-09-4-10-1765-g Попис шляхты Гродненского повета 30.09 — 4.10.1765 г.], Архіў гісторыка Анішчанкі, 22 лістапада 2016 г.</ref>; ''Joanna Radziwiłłowicz'' (1770 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=22br&rid=D&search_lastname=Radziwi%C5%82%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&rpp1=&ordertable= Wielkie Eysymonty], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Kazimierz Radziwiłowicz'' (1776 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Radziwi%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Surwiliszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Stanisław Raciwił'' (1793 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=10pl&rid=B&search_lastname=Raciwi%C5%82&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Jeleniewo], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Rozalia Radziwiłłowicz'' (1800 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Radziwi%C5%82%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&rpp1=&ordertable= Lejpuny (Radziwiłłowicze)], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Michał Radwiło'' (1805 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Radwi%C5%82o&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Iwje], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''S. P. Felicjana Radziwiłłowicza'' (1864 год)<ref>Tolkačevski K. Epigrafinio įrašo kultūra ir komunikacija: XIX a. Vilniaus memorialinių įrašų pagrindu. — Vilnius, 2016. P. 380.</ref>{{Заўвага|Таксама: * Вільрат (адзначалася старажытнае германскае імя Willerat<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Willerat#v=snippet&q=Willerat&f=false S. 1605].</ref>): Аляксандар Вільрат — жыхар [[Вільня|Вільні]] на 1906 год<ref>Список лиц, пользующихся правом участия в выборах в Государственную Думу по 2-му избирательному участку г. Вильны. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=5GsNAAAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8A#v=onepage&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8A&f=false С. 16].</ref>, Эва Вільрат (1907—?) — мэдычная сястра з ваколіцаў [[Ушачы|Ушачаў]], якая [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпела ад уладаў СССР]]<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index3.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], База данных «Польские заключенные воркутинских лагерей»</ref>}}. == Носьбіты == * [[Ратвіл]] ({{†}} па 872) — біскуп [[Сэн-Малё]] * Радзівіл — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], які на [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] атрымаў герб [[Суліма]] (магчыма, яго дзеці і ўнукі ўпаміналіся як Юры і Станіслаў Радзівілавічы ў 1439, 1440 і 1444 гадох)<ref name="Urban-2001-53"/> * [[Радзівіл Осьцікавіч]] (да 1411—1477) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], маршалак [[Маршалак дворны літоўскі|гаспадарскі]] і [[Маршалак вялікі літоўскі|земскі]], [[ваявода троцкі]] і [[кашталян віленскі]] * Радзівіл — літоўскі баярын, які ў 1484 годзе разам з братам [[Глеб]]ам засьведчыў наданьне Кацярыны Мантушаўны [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|віленскім францішканам]]<ref name="Urban-2001-53"/> * Пётар Радзівілавіч — падкаморы і староста [[Эйшышкі|эйшыскі]], які прывесіў да дакумэнту 1499 году пячаць з рускім надпісам «ПЧТЬ ПЕТРА РАДИВИЛОВИЧА»<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 126.</ref> * [[Люб]] і Добка Радзівілавічы — літоўскія баяры, якія ўпамінаюцца ў 1509 годзе<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|8к}} P. 318.</ref> * Радзівіл Станькавіч і Радзівіл Петрашавіч — [[Эйшышкі|эйшыскія]] баяры, якія ўпамінаюцца ў 1526 годзе * Радзівіл Янавіч — [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагіцкі]] [[Зямяне|зямянін]], які ўпамінаецца ў 1528 годзе<ref>Описание документов и бумаг, хранящихся в Московском архиве Министерства юстиции. Кн. 21. — М., 1915. С. 313.</ref> * Радзівіл Волкавіч (Волчкавіч) — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1529 годзе * Радзівіл Раманавіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1533 годзе * Радзівіл Сенькавіч [[Кляўзгайла]]віч — [[ваўкавыск]]і баярын, які ўпамінаецца ў 1546 годзе * Ян Радзівіловіч — наваградзкі шляхціч, які ўпамінаецца ў 1733 годзе<ref>Мацук А. Попіс новагародскай шляхты ў 1733 г. // Вялікае княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура. Т. 1, 2016. C. 301.</ref> * [[Канстантын Радзівіл]] (1793—1869) — адзін зь першых беларускіх фальклярыстаў * Ян (Іван) Радвіловіч — уладальнік зямлі ў [[Полацкі павет|Полацкім павеце]] на 1878 год<ref>Памятная книжка Витебской губернии. На 1878 год. — Витебск, 1878. С. 346.</ref> * Фёдар Радзівілаў — жыхар ваколіцаў [[Рослаў|Рослава]] на 1906 год<ref>Особое приложение к № 46 Смоленских Губернских Ведомостей, 1906. С. 4.</ref> * Аляксандар, Афанасі, Дзьмітры, Іван, Ільля і Міхаіл Радзівіліны — жыхары ваколіцаў [[Дарагабуж]]у на 1906 год<ref>Особое приложение к № 47 Смоленских Губернских Ведомостей, 1906. С. 3.</ref> * Аляксандар і Міхаіл Радзівіліны — жыхары [[Смаленск]]у на 1906 год<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Smolensk_1906_StateDumaVoters.pdf Смоленские Губернские Ведомости, 28 ноября 1906 года]. С. 4.</ref> * Сьцяпан Радвілоўскі і Ўсьцін Радзьвіл — жыхары [[Вільня|Вільні]] на 1906 год<ref>Список лиц, пользующихся правом участия в выборах в Государственную Думу по 2-му избирательному участку г. Вильны. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=5GsNAAAAIAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9#v=onepage&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 60].</ref><ref>Список лиц, пользующихся правом участия в выборах в Государственную Думу по 1-му избирательному участку г. Вильны. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=y2sNAAAAIAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8A#v=onepage&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8A&f=false С. 103].</ref> * [[Марыя Магдалена Радзівіл]] (у дзявоцтве [[Завіша]]-[[Кезгайла]]; 1861—1945) — беларуска, дзяячка [[Беларусы|беларускага]] культурнага руху і мэцэнатка * [[Вацлаў Мікалай Радзівіл]] (1879—1914) — беларус, вайсковец і беларускі фальклярыст; муж Марыі Магдалены Радзівіл * Антон Радзівіловіч — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Вялейка|Вялейкі]] на 1912 год<ref>Прибавление к № 61 Виленских Губернских Ведомостей, 1912. С. 4.</ref> * Ігнаці Радзьвіловіч — беларус-каталік з [[Полацак|Полацку]] на 1912 год<ref>[https://archive.org/details/duma-list-of-vitebsk-gubernia/Duma%20List%20of%20Vitebsk%20Gubernia%20-%201912%20-%20Polotsk%20town%20-%202/page/n1/mode/2up Приложение к № 9 Витебских Губернских Ведомостей, 1 августа 1912 года]. С. 18.</ref> * Андрэй Радзівіл — праваслаўны зь [[Сеньненскі павет|Сеньненскага павету]], забіты ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]<ref>Именной список №533 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004358837?page=68 С. 8516].</ref> * Мікалай Радзівіл — праваслаўны зь Сеньненскага павету, паранены ў Першую сусьветную вайну<ref>Именной список №905 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1915. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004358791?page=72 С. 14472].</ref> * Васіль Радзівілаў — праваслаўны з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павету]], зьніклы ў Першую сусьветную вайну<ref>Именной список №291 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004351639?page=166 С. 4646].</ref> * Антон Радзівілін — праваслаўны з ваколіцаў [[Мілаславічы|Мілаславічаў]], зьніклы ў Першую сусьветную вайну<ref>Именной список №1211 убитым, раненым и без вести пропавшим солдатам. — СПб., 1915. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004422370?page=162 С. 19362].</ref> * Князі Радзівілы з Случчыны — беларусы, выхадцы з роду [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія на 1917 год жылі ў ваколіцах [[Слуцак|Слуцку]]<ref name="ablamiejka">Абламейка С. [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref> * [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл]] (1885—1935) — беларускі і польскі вайсковы, палітычны і грамадзкі дзяяч; па абвяшчэньні незалежнасьці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1918 годзе падтрымаў [[урад БНР]] і ўзначаліў дыпляматычную дэлегацыю ў Нямеччыну і Аўстрыю<ref>{{Літаратура/Нясьвіж і Радзівілы (2007)|к}} С. 178.</ref> * Лявон Радзівіл — беларус з ваколіцаў [[Крупкі|Крупак]] на 1926 год<ref>[https://db.zhnivo.com/by/belarus-genealogical-databases/ НАРБ 30-2-1449-142b], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Восіп і Феадор Радзівіліны — беларусы з ваколіцаў Мілаславічаў на 1926 год<ref>[https://db.zhnivo.com/by/belarus-genealogical-databases/ НАРБ 30-2-6265-34b, НАРБ 30-2-6265-35b], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Эдуард Радзівіловіч (1899—?) — беларус з ваколіцаў [[Паставы|Паставаў]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1899) Радзівіловіч Эдуард Антонавіч (1899)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref> * Аляксей Радзівіл (1907—?) — беларус, рэпрэсаваны ў часе [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref>[https://db.zhnivo.com/by/belarus-genealogical-databases/ ОГАЧО], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Віктар Радзівіл (1922—?) — беларус зь [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]<ref>[https://web.archive.org/web/20260824023504/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1993929669/ Радзивил Виктор Федорович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Браніслаў Радзівіл (1924—?) — беларус зь [[Менск]]у<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1989609787/ Радивил Бронислав Августович]{{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Міна Радзівілаў (1908—?) — беларус з ваколіцаў [[Талачын]]а<ref>[https://partizany.by/partisans/74660/ Радивилов Мина Стефанович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Уладзімер Радзівілаў (1918—?) — беларус з ваколіцаў [[Валожын]]а<ref>[https://partizany.by/partisans/49005/ Радивилов Владимир Григорьевич], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Пётар Радзівіл (1922—?) — беларус зь [[Пінск]]у<ref>[https://collections.arolsen-archives.org/en/search/person/79637324?s=79637324&t=2952348&p=0 Petro Radziwil], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> У канцы XVIII ст. на [[Полацкае ваяводзтва|гістарычнай Полаччыне]] адзначаўся шляхецкі род Радзівіловічаў<ref>Анішчанка Я. Шляхецкія ваколіцы ўсходнебеларускіх губерняў 1783—1785 і 1798—1799 // Годнасьць. № 1 (3), 1997. С. 29.</ref>. Радзівілы (Rodziwiłł) — прыгонныя зь вёскі [[Вярбелішкі|Вярбелішкаў]] ([[Троцкі павет]]), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 327.</ref>. Радзівіловічы (Radziwiłowicz) гербу [[Любіч (герб)|Любіч]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Троцкі павет|Троцкага павету]]<ref name="Malewski-2022-389">Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 389.</ref>. Радзівіловічы або Радзьвіловічы (Radziwiłowicz, Radzwiłowicz) гербу [[Трубы (герб)|Трубы]] — літоўскі шляхецкі род з Троцкага павету<ref name="Malewski-2022-389"/>. Радзівіловічы гербу [[Суліма]]<ref>Malewski Cz. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/01/malewski_czesslaw._rody_szlacheckie_w_powiecie_lidzkim_na_litwie_w_xix_wieku.html Rody szlacheckie w powiecie lidzkim na Litwie w XIX wieku]. — Wilno, 2002.</ref>, Радзьвіловічы<ref>[http://www.nobility.by/families/r/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Р], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref> і Радзівіловічы-Шостакі<ref>[http://www.nobility.by/families/ss/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Ш], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref> — літоўскія шляхецкія роды. Радвіловіч (Radwillowicz), Радзівіл (Radziwil, Radziwill) і Радзівіловіч (Radziwillowicz, Radziwilowicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. У XVI ст. існавалі «выган» Радвілавічы (''Радвиловичи'') і пустая зямля Радзівілаўшчына (''Радивиловщина'') у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]]<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=p9sGAAAAYAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 268].</ref>. На 1888—1905 гады [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]] Радзівілавічы існавала ў Слонімскім павеце Гарадзенскай губэрні<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/476 S. 476].</ref><ref>Указатель населенным местностям Гродненской губернии, с относящимися к ним необходимыми сведениями. — Гродна, 1905. С. 151.</ref>. На 1906 год існаваў [[фальварак]] Радзівілішкі ў Рэжыцкім павеце Віцебскай губэрні<ref>Список населенных мест Витебской губернии. Витебск, 1906. С. 363.</ref>. На [[Лідзкі павет|гістарычнай Лідчыне]] існуе вёска [[Радзьвілаўцы]], на [[Гарадзенскі павет|гістарычнай Гарадзеншчыне]] — вёска [[Радзівілкі]], у былым [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]] — места [[Радзівілішкі]], на [[Наваградзкі павет|гістарычнай Наваградчыне]] — вёска [[Радзівілімонты]], на [[Пінскі павет|гістарычнай Піншчыне]] — вёска [[Радзілавічы]]. Каля [[Роўна]] існуе места [[Радзівілаў (Украіна)|Радзівілаў]] (упаміналася ў 1564 годзе)<ref>Непокупный А. П. Балто-севернославянские языковые связи. — Киев, 1976. С. 167.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Рада (мужчынскае імя)|Рада]] * [[Віла]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} {{Імёны з асновай рад}} {{Імёны з асновай віл}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] on0p0cd4cfclnk0022o1l3o01qtzf6e 2694529 2694527 2026-10-03T10:35:46Z ~2026-53249-89 100467 /* Носьбіты */ 2694529 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Радзівіл |лацінка = Radzivił |арыгінал = Ratwili |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Рад|Rado]] + [[Віла|Wili]] |варыянт = Рацівіл, Радвіл, Радзьвіль, Радвіла |вытворныя = [[Гродвіл]] |зьвязаныя = Вільрат }} '''Радзівіл''' (''Радвіл'', ''Радзьвіль''), '''Рацівіл''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Ратвіл або Радвіл (Ratwilius<ref>Series episcoporum ecclesiae catholicae. — Ratisbonae, 1873. [https://books.google.by/books?id=gmtoAAAAcAAJ&pg=PA618&dq=Ratwilius&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiFnLCtmuH9AhVaTKQEHag7Dt8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Ratwilius&f=false P. 618].</ref>, Radwill<ref name="Barber-1903-223">Barber H. British Family Names. — London, 1903. P. 223.</ref>) і Вілірад або Вілрад (Willirad, Wilrad) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. S. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Ratwilius#v=snippet&q=Ratwilius&f=false 1219], [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Willirad+%40Wilrad#v=snippet&q=Willirad%20%40Wilrad&f=false 1605].</ref><ref name="Barber-1903-223"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Рад|-рад- (-рат-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Ратаўт|Раталт]], [[Радавін]], [[Конрад]]; германскія імёны Ratolt, Radowin, Konrad) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *rêþs<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 193.</ref>, германскага rad- 'рада'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Віла|-віл-]] (імёны ліцьвінаў [[Вільбут]], [[Вільгейда]], [[Монтвіл|Мунтвіл]]; германскія імёны Willebut, Williheid, Muntwil) — ад гоцкага wilja 'воля'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Радзівіл азначае «рада волі»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. Адпаведнасьць імя Радзівіл германскаму імю Ratwilius сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 3, 1964. P. 162.</ref><ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (fin), le nom de Radziwill // Revue internationale d’onomastique. Nr. 4, 1964. P. 281—292.</ref>. Ён жа адзначыў вытворны ад гэтага імя сучасны [[тапонім]] Rotweil у [[Вюртэмбэрг]]у ([[Нямеччына]])<ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie // Proceedings of the Eighth International Congress of Onomastic Sciences. — De Gruyter Mouton, 1966. P 470.</ref>. Незалежна ад Шмітляйна, да падобных высноваў пра германскае паходжаньне імя Радзівіл прыйшоў беларускі эміграцыйны дасьледнік [[Леанід Галяк]]<ref>Галяк Л. Паходжаньне «літоўскіх» князёў // [[Запісы БІНіМ]]. Т. 40, 2018. С. 474.</ref>. Адпаведнасьць імя Радзівіл германскім імёнам Ratwilius і Wilrad прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38.</ref>. Спэцыяліст у галіне анамастыкі [[Ігар Капылоў]] адзначае, што ў славянскіх мовах даволі часта сустракаюцца складаныя імёны з кампанэнтам Рад-, які літаральна пазначае старажытнае слова ''радети'' 'клапаціцца пра штосьці'. Існуюць такія старажытныя імёны, як Радамір (той, хто клапоціцца пра мір), Радаслаў (той, хто дбае пра славу) і г. д. Дасьледнікі знаходзяць падставы для таго, каб і другі кампанэнт імя -віл лічыць славянскім, беспасярэдне зьвязаным з словам 'воля'. Пацьверджаньнем гэтага лічыцца ўкраінскае слова ''вільний'' (вольны). Такім парадкам, беручы пад увагу славянскую вэрсію паходжаньня, імя Радзівіл азначае «той, хто клапоціцца пра волю»<ref name="kapylou">[[Ігар Капылоў|Капылоў І.]] Радзівілы // [[Звязда]]. № 47 (27162), 13 сакавіка 2012 г.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што ў [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскім]] і [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім]] летапісах пад 1147 годам упамінаецца ўплывовы кіеўскі баярын ''[[Радзіла]]'', тым часам [[Радзівіл Осьцікавіч]] у адной з дароўных граматаў вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера]] значыцца як ''Радзіл Осьцікавіч''<ref name="Urban-2001-53">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 53.</ref>. Адпаведна, дасьледнік тлумачыць імя Радзівіл як «Валявы ў парадзе» або «Добрай волі»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 188.</ref>. На думку Ігара Капылова імя Радзівіл прыйшло ў спадчыну з імянной базы пра[[Індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]] эпохі<ref name="kapylou"/>{{Заўвага|У рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] зьявіліся тлумачэньні імя Радзівіл ({{мова-lt|Rаdvіlаs|скарочана}}) ад [[Летувіская мова|летувіскіх]] словаў ''rаdо'' 'ён знайшоў' (форма дзеяслова ў трэцяй асобе мінулага часу, тым часам у [[інфінітыў|інфінітыве]] ''rаstі'' 'знаходзіць' і аснове цяперашняга часу ''rаst-'' гэтага ж дзеяслова няма спалучэньня rаd-) і ''viltis'' 'надзея'. У выпадку другой асновы летувіскія аўтары ня могуць адэкватна патлумачыць брак гістарычных запісаў імя з канцавым -т пры паралельным бытаваньні ў імёнах ліцьвінаў асновы [[Вільда|-вілд- (-вілт-)]]}}. У ваколіцах [[Клайпеда|Мэмэлю]] бытавала прозьвішча Radziwill (Radzewill, Radszewill)<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=RADZIWILL&ofb=memelland&modus=&lang=de RADZIWILL], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''[[Войшвід|Woyschiwid]] cum filio Radiwilo'' (18 студзеня 1401 году)<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 38.</ref>; ''cum Rodywil''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 54, 70.</ref>, ''Rodwil''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 57.</ref>, ''Rodywil''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 70.</ref> ([[Гарадзельская унія|2 кастрычніка 1413 году]]); ''Rodywyl Ostikowicz'' (29 лістапада 1430 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 515.</ref>; ''Родивил Остикович''<ref>Собрание древних грамот и актов городов: Вильны, Ковна, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам: Ч. 1. — Вильно, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=11JfAAAAcAAJ&q=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB+%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87#v=snippet&q=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%20%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=false С. 6].</ref> (27 верасьня 1432 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 327.</ref>; ''Radiwil Hostikowicz'' ([[Гарадзенская унія|15 кастрычніка 1432 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 81.</ref>; ''Radiwil marsalci terrae Lythuaniae [sigilla]'' ([[Троцкая унія|20 студзеня 1433 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 94.</ref>; ''Georgius et Stanislaus filii domini Radwylonis'' (1 жніўня 1439 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 171.</ref>; ''Stanislao Radwilowicz'' (21 кастрычніка 1440 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 190.</ref>; ''Радивилу Остиковичу'' (''Радивил Остикович''<ref name="Piatraskas-2014-214">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 214.</ref>; 1440—1492 гады<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 32, 54.</ref>, 9 лістапада 1449 году<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 66.</ref>); ''бояре [[Радунь]]скіе Круповичы… Радвилъ Богдановичъ '' (1444 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 1. — СПб., 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=5CxkG15O0AIC&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8A&f=false С. 16].</ref>; ''Georgio Radwylowycz'' (25 лютага 1444 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>; ''Radyl Osticowicz'' (16 красавіка 1444 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 206.</ref>; ''панъ Родивилъ Остиковичь'' (9 верасьня 1445 году<ref>[http://starbel.by/dok/d173.htm Пожалование в. к. л. Казимира Радзивиллу Остиковичу на Вижунские сеножати (1445)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 14 траўня 1446 году<ref>[http://starbel.by/dok/d176.htm Грамота в. к. л. Казимира Радзивиллу Остиковичу на 9 человек, живущих на немецкой границе (1446)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 8 студзеня 1452 году<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 48.</ref>, 21 красавіка 1452 году<ref>[https://web.archive.org/web/20241202220156/http://starbel.by/dok/d177.htm Грамота в. к. л. Казимира о разрешении Радзивиллу Остиковичу поселить трех человек в Олунгах (1452)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 14 красавіка 1455 году<ref>[https://web.archive.org/web/20200709120806/http://starbel.by/dok/d179.htm Грамота в. к. л. Казимира о разрешении Радзивиллу Остиковичу поселить шесть человек Роквян в Биржах близ немецкой границы (1455)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 21 траўня 1463 году<ref>[http://starbel.by/dok/d184.htm Грамота в. к. л. Казимира для Радзивилла Остиковича на человека Воинейка Мостейковича (1463)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 21 жніўня 1466 году<ref>[https://web.archive.org/web/20200709121123/http://starbel.by/dok/d185.htm Письмо в. к. л. Казимира наместникам Трокского воеводства и Жемайтии о выдаче немецкой челяди (1466)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 25 траўня 1475 году<ref>[https://web.archive.org/web/20241204020951/http://starbel.by/dok/d186.htm Письмо в. к. л. Казимира боярам Гедройтским с запретом вступаться в бортную землю Гедишки (1475)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>); ''Radiwil Ostikowycz'' (23 красавіка 1452 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 236.</ref>; ''Rodiwyl Hostikowicz'' (21 лютага 1457 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 253.</ref>; ''Radiuil [[Ядаг|Jadogowicz]]'' (13 студзеня 1460 году<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 259.</ref>, 1483 год<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 387.</ref>); ''Родивилъ'' (10 сакавіка 1463 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 3, 1432—1534. — Lwów, 1890. S. 12.</ref>; ''cum Mylosz Rodzwilowicz pratis'' (10 ліпеня 1463 — 12 ліпеня 1467 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 285.</ref>; ''Radivil Osczykowicz palatino Trocensi'' (30 верасьня 1469 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 305.</ref>; ''Пана Родивиловых'' (1469—1477 гады)<ref>Ivoška D., Ryčkov A. Brėžiant Vyžuonų ribą: šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas) kelias // Acta Linguistica Lithuanica. XCI, 2024. P. 35.</ref>; ''Hliebonie et Radwil germanis mariti mei dicti Miczko'' (15 лютага 1484 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 393.</ref>; ''Stefanus Andruszkowicz Jatolgowicz alias Radziwill''<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 433.</ref>, ''Radivill Jadollgowicz''<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 434.</ref> (30 траўня 1491 году); ''людемъ нашимъ [[Мерач|Мерецъкого]] повета… а Родвилу [[Война|Воиневичу]]'' (люты 1510 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|25к}} P. 96.</ref>; ''Ивашку Радивиловичу… дано три земли пустовскихъ в [[Румшышкі|Румшишском]] повете'' (1 ліпеня 1516 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 345.</ref>; ''Martinus Walczkowicz Radivił… terrigena districtus [[Майшагола|Moyschogolensis]]'' (1517 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 62.</ref>; ''бояр ейшышских… Радивила Станьковича, а Радивила Петрашевича'' (19 студзеня 1526 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|224к}} P. 190.</ref>; ''Пашко Родвиловичъ… Шымъко Родвиловичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 90.</ref>, ''Станиславъ Родивиловичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 85.</ref>, ''[[Таўцігін|Товткин]] Родивиловичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 86.</ref>, ''Радивилъ Станьковичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 88.</ref>, ''Радивило Воитъковичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 94.</ref>, ''Радивилъ Романовичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 102.</ref>, ''Радьвиль [[Гінет|Кгенеитовичъ]]''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 164.</ref> (1528 год); ''Я Родивилъ Волковичъ… боярынъ нашъ Радивиль Волчъковичъ'' (11 траўня 1529 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 24. — Вильна, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=--UDAAAAYAAJ&q=%40%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8A#v=snippet&q=%40%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8A&f=false С. 83].</ref>; ''nobilem Radiwyl Romanowicz'' (1533 год)<ref>Codex Mednicensis seu Samogitiae Dioecesis. P. 1, (1416.II.13—1609.IV.2). — Roma, 1984. [https://books.google.by/books?id=ewUsAQAAMAAJ&q=Radiwyl+Romanowicz&dq=Radiwyl+Romanowicz&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjWytWIk-KCAxWcgf0HHdMUCIgQ6AF6BAgHEAI P. 253].</ref>; ''з [[Сумілішкі|Сомилишок]]… [[Леанард|Ленартъ]] Радивилович'' (1533—1535 гады)<ref>{{Літаратура/Вайсковыя попісы паспалітага рушэньня ВКЛ (2018)|к}} S. 29.</ref>; ''люди, на ймя: Степана а Радивила, а [[Берташ|Бертоша]] — Григоровичовъ'' (сьнежань 1534 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|227к}} P. 158.</ref>; ''людеи двора его милости [[Мерач|Мерецкого]]… Родвила Ганцовича'' (25 студзеня 1537 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|21к}} P. 56.</ref>; ''дядкевича Стаселева Черьня Радивиловича'' (20 кастрычніка 1539 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 50].</ref>; ''рыболове господарьские [[Берташ|Бертошь]] а [[Мейла|Мейло]] Родвиловичи на брата своего Янушка'' (26 ліпеня 1540 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8#v=snippet&q=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8&f=false С. 127].</ref>; ''колесникъ Городенский… на колесниковъ же потужниковъ своихъ Радвила Янковича'' (27 верасьня 1540 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B0&f=false С. 175].</ref>; ''Якуба а Радивила Пашкевичов — две службы'' (1540—1543 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|231к}} P. 207.</ref>; ''Панко Радивилович'' (1 ліпеня 1542 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 14.</ref>; ''бояринъ волковыйский Радивил Сеньковичъ Клозкайловича'' (15 сакавіка 1546 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|30к}} С. 68.</ref>; ''двора [[Дабучын|Добучинского]]… земълю Радивиловъщину… онои земъли Радивиловское… земълю тую Радивиловъщину… дворища, одно Радивилово'' (24 лістапада 1548 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|18-25к}} С. 321.</ref>; ''село Радвиловичи'' (1554 год)<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-западной Руси. Т. 8. — Вильна, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=J2dcAAAAcAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8&f=false С. 14].</ref>; ''на цыншу держить Радивило [[Саміла|Сомиловичъ]]'' (1557—1558 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|42к}} С. 42.</ref>; ''Radziwilo Mońkiewicz… Passko a Radziwilo Korenikowiczy'' (1558 год)<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. С. 397, 502.</ref>; ''Lenart Radziwiłowicz… Wasiuk Mackowicz z synem Radziwiłem'' (1561 год)<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 2. — Вильна, 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=lpH9QHs_wUMC&q=Lenart#v=snippet&q=Lenart&f=false С. 48, 120].</ref>; ''Петръ Радивиловичъ… Валентый Радивиловичъ'' (1563 год)<ref>Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. — Вильна, 1876. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=uXBmAAAAcAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 17, 20, 26, 142].</ref>; ''з села Радивиловичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%A0%D0%B0+%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%20%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 759].</ref>, ''з ыменья Радивиловичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. С. 841.</ref>, ''Добриня Петровичъ з Радивиловичъ… Богушъ [[Ганус (імя)|Ганусовичъ]] з Радивиловичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. С. 845.</ref> (1567 год); ''з роду Вешова… Лукашу Радвиловичу'' (15 верасьня 1568 году)<ref>Jablonskis K. Archyvinės smulkmenos // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 415—416.</ref>; ''Мик Родвил'' (10 чэрвеня 1594 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 360.</ref>; ''Paweł Radziwiłowicz'' (1602—1615 гады)<ref>Зинкявичус З. К вопросу о литовско-польских языковых контактах по данным антропонимики г. Вильнюса начала XVII в. // Балто-славянские исследования. — М., 1974. С. 138.</ref>; ''Костентин Иванов сын Родивилович Шестак'' (1655 год)<ref>Памятники истории Восточной Европы. Источники 15-17 вв. Том 4. (Monumena Historica Res Gestas Europae Orientalis Illustrantia). Крестоприводная книга шляхты Великого княжества Литовского 1655 г. — Москва — Варшава, 1999. [https://books.google.by/books?id=MoAdAQAAMAAJ&q=%22%D1%81%D1%8B%D0%BD+%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%22&dq=%22%D1%81%D1%8B%D0%BD+%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiHsdKNn9X_AhUChP0HHfsEDKgQ6AF6BAgIEAI С. 69].</ref>; ''Wasil Radziwił'' (1687 год)<ref>[https://sources.ruzhany.info/110_31.html «Inwentarz Rużanski. 1687». Аркушы 31 — 34.], НГАБ. Ф. 1928, воп. 1, спр. 207.</ref>; ''Karol Radziwiłowicz… Jan Radziwiłowicz… Tomasz Radziwiłowicz… Maciej Radziwiłowicz'' (1765 год)<ref>Яўген Анішчанка, [https://web.archive.org/web/20230810225113/http://www.arhisan.com/istochniki/opisaniya/714-popis-shlyakhty-grodnenskogo-poveta-30-09-4-10-1765-g Попис шляхты Гродненского повета 30.09 — 4.10.1765 г.], Архіў гісторыка Анішчанкі, 22 лістапада 2016 г.</ref>; ''Joanna Radziwiłłowicz'' (1770 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=22br&rid=D&search_lastname=Radziwi%C5%82%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&rpp1=&ordertable= Wielkie Eysymonty], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Kazimierz Radziwiłowicz'' (1776 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Radziwi%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Surwiliszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Stanisław Raciwił'' (1793 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=10pl&rid=B&search_lastname=Raciwi%C5%82&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Jeleniewo], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Rozalia Radziwiłłowicz'' (1800 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Radziwi%C5%82%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&rpp1=&ordertable= Lejpuny (Radziwiłłowicze)], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Michał Radwiło'' (1805 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Radwi%C5%82o&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Iwje], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''S. P. Felicjana Radziwiłłowicza'' (1864 год)<ref>Tolkačevski K. Epigrafinio įrašo kultūra ir komunikacija: XIX a. Vilniaus memorialinių įrašų pagrindu. — Vilnius, 2016. P. 380.</ref>{{Заўвага|Таксама: * Вільрат (адзначалася старажытнае германскае імя Willerat<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Willerat#v=snippet&q=Willerat&f=false S. 1605].</ref>): Аляксандар Вільрат — жыхар [[Вільня|Вільні]] на 1906 год<ref>Список лиц, пользующихся правом участия в выборах в Государственную Думу по 2-му избирательному участку г. Вильны. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=5GsNAAAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8A#v=onepage&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8A&f=false С. 16].</ref>, Эва Вільрат (1907—?) — мэдычная сястра з ваколіцаў [[Ушачы|Ушачаў]], якая [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпела ад уладаў СССР]]<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index3.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], База данных «Польские заключенные воркутинских лагерей»</ref>}}. == Носьбіты == * [[Ратвіл]] ({{†}} па 872) — біскуп [[Сэн-Малё]] * Радзівіл — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], які на [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] атрымаў герб [[Суліма]] (магчыма, яго дзеці і ўнукі ўпаміналіся як Юры і Станіслаў Радзівілавічы ў 1439, 1440 і 1444 гадох)<ref name="Urban-2001-53"/> * [[Радзівіл Осьцікавіч]] (да 1411—1477) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], маршалак [[Маршалак дворны літоўскі|гаспадарскі]] і [[Маршалак вялікі літоўскі|земскі]], [[ваявода троцкі]] і [[кашталян віленскі]] * Радзівіл — літоўскі баярын, які ў 1484 годзе разам з братам [[Глеб]]ам засьведчыў наданьне Кацярыны Мантушаўны [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|віленскім францішканам]]<ref name="Urban-2001-53"/> * Пётар Радзівілавіч — падкаморы і староста [[Эйшышкі|эйшыскі]], які прывесіў да дакумэнту 1499 году пячаць з рускім надпісам «ПЧТЬ ПЕТРА РАДИВИЛОВИЧА»<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 126.</ref> * [[Люб]] і Добка Радзівілавічы — літоўскія баяры, якія ўпамінаюцца ў 1509 годзе<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|8к}} P. 318.</ref> * Радзівіл Станькавіч і Радзівіл Петрашавіч — [[Эйшышкі|эйшыскія]] баяры, якія ўпамінаюцца ў 1526 годзе * Радзівіл Янавіч — [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагіцкі]] [[Зямяне|зямянін]], які ўпамінаецца ў 1528 годзе<ref>Описание документов и бумаг, хранящихся в Московском архиве Министерства юстиции. Кн. 21. — М., 1915. С. 313.</ref> * Радзівіл Волкавіч (Волчкавіч) — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1529 годзе * Радзівіл Раманавіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1533 годзе * Радзівіл Сенькавіч [[Кляўзгайла]]віч — [[ваўкавыск]]і баярын, які ўпамінаецца ў 1546 годзе * Ян Радзівіловіч — наваградзкі шляхціч, які ўпамінаецца ў 1733 годзе<ref>Мацук А. Попіс новагародскай шляхты ў 1733 г. // Вялікае княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура. Т. 1, 2016. C. 301.</ref> * [[Канстантын Радзівіл]] (1793—1869) — адзін зь першых беларускіх фальклярыстаў * Ян (Іван) Радвіловіч — уладальнік зямлі ў [[Полацкі павет|Полацкім павеце]] на 1878 год<ref>Памятная книжка Витебской губернии. На 1878 год. — Витебск, 1878. С. 346.</ref> * Фёдар Радзівілаў — жыхар ваколіцаў [[Рослаў|Рослава]] на 1906 год<ref>Особое приложение к № 46 Смоленских Губернских Ведомостей, 1906. С. 4.</ref> * Аляксандар, Афанасі, Дзьмітры, Іван, Ільля і Міхаіл Радзівіліны — жыхары ваколіцаў [[Дарагабуж]]у на 1906 год<ref>Особое приложение к № 47 Смоленских Губернских Ведомостей, 1906. С. 3.</ref> * Аляксандар і Міхаіл Радзівіліны — жыхары [[Смаленск]]у на 1906 год<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Smolensk_1906_StateDumaVoters.pdf Смоленские Губернские Ведомости, 28 ноября 1906 года]. С. 4.</ref> * Сьцяпан Радвілоўскі і Ўсьцін Радзьвіл — жыхары [[Вільня|Вільні]] на 1906 год<ref>Список лиц, пользующихся правом участия в выборах в Государственную Думу по 2-му избирательному участку г. Вильны. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=5GsNAAAAIAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9#v=onepage&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 60].</ref><ref>Список лиц, пользующихся правом участия в выборах в Государственную Думу по 1-му избирательному участку г. Вильны. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=y2sNAAAAIAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8A#v=onepage&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8A&f=false С. 103].</ref> * [[Марыя Магдалена Радзівіл]] (у дзявоцтве [[Завіша]]-[[Кезгайла]]; 1861—1945) — [[беларусы|беларуска]], дзяячка [[Беларусы|беларускага]] культурнага руху і мэцэнатка * [[Вацлаў Мікалай Радзівіл]] (1879—1914) — беларус, вайсковец і беларускі фальклярыст; муж Марыі Магдалены Радзівіл * Антон Радзівіловіч — беларус з ваколіцаў [[Вялейка|Вялейкі]] на 1912 год<ref>Прибавление к № 61 Виленских Губернских Ведомостей, 1912. С. 4.</ref> * Ігнаці Радзьвіловіч — беларус-каталік з [[Полацак|Полацку]] на 1912 год<ref>[https://archive.org/details/duma-list-of-vitebsk-gubernia/Duma%20List%20of%20Vitebsk%20Gubernia%20-%201912%20-%20Polotsk%20town%20-%202/page/n1/mode/2up Приложение к № 9 Витебских Губернских Ведомостей, 1 августа 1912 года]. С. 18.</ref> * Андрэй Радзівіл — праваслаўны зь [[Сеньненскі павет|Сеньненскага павету]], забіты ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]<ref>Именной список №533 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004358837?page=68 С. 8516].</ref> * Мікалай Радзівіл — праваслаўны зь Сеньненскага павету, паранены ў Першую сусьветную вайну<ref>Именной список №905 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1915. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004358791?page=72 С. 14472].</ref> * Васіль Радзівілаў — праваслаўны з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павету]], зьніклы ў Першую сусьветную вайну<ref>Именной список №291 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004351639?page=166 С. 4646].</ref> * Антон Радзівілін — праваслаўны з ваколіцаў [[Мілаславічы|Мілаславічаў]], зьніклы ў Першую сусьветную вайну<ref>Именной список №1211 убитым, раненым и без вести пропавшим солдатам. — СПб., 1915. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004422370?page=162 С. 19362].</ref> * Князі Радзівілы з Случчыны — беларусы, выхадцы з роду [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія на 1917 год жылі ў ваколіцах [[Слуцак|Слуцку]]<ref name="ablamiejka">Абламейка С. [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref> * [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл]] (1885—1935) — беларускі і польскі вайсковы, палітычны і грамадзкі дзяяч; па абвяшчэньні незалежнасьці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1918 годзе падтрымаў [[урад БНР]] і ўзначаліў дыпляматычную дэлегацыю ў Нямеччыну і Аўстрыю<ref>{{Літаратура/Нясьвіж і Радзівілы (2007)|к}} С. 178.</ref> * Лявон Радзівіл — беларус з ваколіцаў [[Крупкі|Крупак]] на 1926 год<ref>[https://db.zhnivo.com/by/belarus-genealogical-databases/ НАРБ 30-2-1449-142b], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Восіп і Феадор Радзівіліны — беларусы з ваколіцаў Мілаславічаў на 1926 год<ref>[https://db.zhnivo.com/by/belarus-genealogical-databases/ НАРБ 30-2-6265-34b, НАРБ 30-2-6265-35b], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Эдуард Радзівіловіч (1899—?) — беларус з ваколіцаў [[Паставы|Паставаў]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1899) Радзівіловіч Эдуард Антонавіч (1899)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref> * Аляксей Радзівіл (1907—?) — беларус, рэпрэсаваны ў часе [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref>[https://db.zhnivo.com/by/belarus-genealogical-databases/ ОГАЧО], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Віктар Радзівіл (1922—?) — беларус зь [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]<ref>[https://web.archive.org/web/20260824023504/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1993929669/ Радзивил Виктор Федорович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Браніслаў Радзівіл (1924—?) — беларус зь [[Менск]]у<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1989609787/ Радивил Бронислав Августович]{{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Міна Радзівілаў (1908—?) — беларус з ваколіцаў [[Талачын]]а<ref>[https://partizany.by/partisans/74660/ Радивилов Мина Стефанович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Уладзімер Радзівілаў (1918—?) — беларус з ваколіцаў [[Валожын]]а<ref>[https://partizany.by/partisans/49005/ Радивилов Владимир Григорьевич], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Пётар Радзівіл (1922—?) — беларус зь [[Пінск]]у<ref>[https://collections.arolsen-archives.org/en/search/person/79637324?s=79637324&t=2952348&p=0 Petro Radziwil], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> У канцы XVIII ст. на [[Полацкае ваяводзтва|гістарычнай Полаччыне]] адзначаўся шляхецкі род Радзівіловічаў<ref>Анішчанка Я. Шляхецкія ваколіцы ўсходнебеларускіх губерняў 1783—1785 і 1798—1799 // Годнасьць. № 1 (3), 1997. С. 29.</ref>. Радзівілы (Rodziwiłł) — прыгонныя зь вёскі [[Вярбелішкі|Вярбелішкаў]] ([[Троцкі павет]]), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 327.</ref>. Радзівіловічы (Radziwiłowicz) гербу [[Любіч (герб)|Любіч]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Троцкі павет|Троцкага павету]]<ref name="Malewski-2022-389">Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 389.</ref>. Радзівіловічы або Радзьвіловічы (Radziwiłowicz, Radzwiłowicz) гербу [[Трубы (герб)|Трубы]] — літоўскі шляхецкі род з Троцкага павету<ref name="Malewski-2022-389"/>. Радзівіловічы гербу [[Суліма]]<ref>Malewski Cz. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/01/malewski_czesslaw._rody_szlacheckie_w_powiecie_lidzkim_na_litwie_w_xix_wieku.html Rody szlacheckie w powiecie lidzkim na Litwie w XIX wieku]. — Wilno, 2002.</ref>, Радзьвіловічы<ref>[http://www.nobility.by/families/r/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Р], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref> і Радзівіловічы-Шостакі<ref>[http://www.nobility.by/families/ss/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Ш], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref> — літоўскія шляхецкія роды. Радвіловіч (Radwillowicz), Радзівіл (Radziwil, Radziwill) і Радзівіловіч (Radziwillowicz, Radziwilowicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. У XVI ст. існавалі «выган» Радвілавічы (''Радвиловичи'') і пустая зямля Радзівілаўшчына (''Радивиловщина'') у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]]<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=p9sGAAAAYAAJ&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0#v=snippet&q=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 268].</ref>. На 1888—1905 гады [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]] Радзівілавічы існавала ў Слонімскім павеце Гарадзенскай губэрні<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/476 S. 476].</ref><ref>Указатель населенным местностям Гродненской губернии, с относящимися к ним необходимыми сведениями. — Гродна, 1905. С. 151.</ref>. На 1906 год існаваў [[фальварак]] Радзівілішкі ў Рэжыцкім павеце Віцебскай губэрні<ref>Список населенных мест Витебской губернии. Витебск, 1906. С. 363.</ref>. На [[Лідзкі павет|гістарычнай Лідчыне]] існуе вёска [[Радзьвілаўцы]], на [[Гарадзенскі павет|гістарычнай Гарадзеншчыне]] — вёска [[Радзівілкі]], у былым [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]] — места [[Радзівілішкі]], на [[Наваградзкі павет|гістарычнай Наваградчыне]] — вёска [[Радзівілімонты]], на [[Пінскі павет|гістарычнай Піншчыне]] — вёска [[Радзілавічы]]. Каля [[Роўна]] існуе места [[Радзівілаў (Украіна)|Радзівілаў]] (упаміналася ў 1564 годзе)<ref>Непокупный А. П. Балто-севернославянские языковые связи. — Киев, 1976. С. 167.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Рада (мужчынскае імя)|Рада]] * [[Віла]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} {{Імёны з асновай рад}} {{Імёны з асновай віл}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] k9o84dbc9bbdlw035n8w539apqcjscj 0 263548 2694525 2503473 2026-10-03T10:13:18Z ~2026-53249-89 100467 /* Імя */ 2694525 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Конрад Кучук | Лацінка = Konrad Kučuk | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = POL COA Topór.svg | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = Герб «[[Тапор]]» | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = | Месца сьмерці = | Род = [[Кучукі (род)|Кучукі]] | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = Юры, Ян | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Конрад Кучук''' — [[Літва|літоўскі]] баярын. Пачынальнік роду [[Кучукі (род)|Кучукоў (Кучуковічаў)]]. Вотчынныя ўладаньні знаходзіліся ў [[Жырмуны|Жырмунах]]<ref name="Piatrauskas-2014-260">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 260.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Конрад}} Конрад або Кунрад (Konrad, Cunrad<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Konrad%2C+Cunrad#v=snippet&q=Konrad%2C%20Cunrad&f=false S. 373—374].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>{{Літаратура/Слоўнік асабовых уласных імёнаў (2011)|к}} С. 116—117.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Кона|-кон- (-кун-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Кондрут]], [[Кунат]], [[Якун]]; германскія імёны Cundrud, Kunat, Acun) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] koni- 'адважны'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref> або германскага kunja, kuni '(хтосьці) з годнага, шляхецкага роду'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 150.</ref>, а аснова [[Рад|-рад- (-рат-)]] (імёны ліцьвінаў [[Радзівіл (імя)|Радзівіл]], [[Ратаўт|Раталт]], [[Радавін]]; германскія імёны Ratwilius, Ratolt, Radowin) — ад гоцкага *rêþs<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 193.</ref>, германскага rad- 'рада'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Konrad (Konrat, Kunrod, Kunrot)<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 151.</ref>. Формы імя ў гістарычных крыніцах: ''Cunradus alias Kuczuc'' (''Conradus alias Kuczuc''<ref name="Piatrauskas-2014-260"/>; 1 ліпеня 1436 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 166.</ref>. == Біяграфія == Зь літоўскага баярскага роду. Магчыма, быў сынам або братам [[Монтаўт]]а. Відаць, быў у сваяцтве з [[Бутрымовічы|Бутрымамі]]<ref name="Piatrauskas-2014-260"/>. Упамінаецца як «дзедзіч Жырмунаў» (''heres de Szyrmuni'') у сваім наданьні віленскім францішканам ад 1 ліпеня 1436 году, да якога прыклаў пячаць з гербам «[[Тапор]]». Меў сыноў Юрыя і Яна. == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} У сваёй [[Лацінская мова|лацінскай]] грамаце 1436 году ўпамінаў меру мёду, якая «''па-народнаму''» называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. Гэта адпавядае многім іншым тагачасным лацінскім граматам [[ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]], дзе з азначэньнем «народны» («гутарковы») падаваліся менавіта [[беларуская мова|беларускія словы]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * {{Літаратура/Літоўская знаць (2014)}} [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] r0czne2ttpcgh6khkgk3hocuft4duxg 0 263569 2694526 2490184 2026-10-03T10:13:46Z ~2026-53249-89 100467 /* Імя */ 2694526 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Станіслаў Сак | Лацінка = Stanisłaŭ Sak | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = Herb Pomian.svg | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = Герб «[[Памян]]» | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = па 1434 | Месца сьмерці = | Род = [[Саковічы (род)|Саковічы]] | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй]], [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Васіль (Васька)]], Ян (Івашка), Станіслаў (Станька), Алехна, Пётар, Фёдар (Федзька) | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Сак''' (у каталіцтве '''Станіслаў'''; ? — па 1433) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], староста дубініцкі (1433). На [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] атрымаў герб «[[Памян]]». Пачынальнік роду [[Саковічы (род)|Саковічаў]]. == Імя == {{Асноўны артыкул|Сак}} Сака, пазьней Зак (Sacco, Sack) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Sacco+Sago%2C+Sack#v=snippet&q=Sacco%20Sago%2C%20Sack&f=false S. 1287].</ref><ref name="Dajlida-2019-25">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 25.</ref>. Іменная аснова [[Сак|сак- (саг-, зак-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Сакель]], [[Сакень]], [[Жагель]]; германскія імёны Sackel, Sacken, Sagel) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] sakjo 'спрэчка'<ref name="Dajlida-2019-25"/><ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 193.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''cum Saka''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 54.</ref>, ''Saka''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 57, 70.</ref> ([[Гарадзельская унія|2 кастрычніка 1413 году]]); ''Sack'' ([[Другая Хрыстмэмэльская ўмова|15 траўня 1432 году]])<ref>Русско-ливонские акты. — СПб, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=JmhcAAAAcAAJ&q=Sack+1432#v=snippet&q=Sack%201432&f=false С. 191].</ref>; ''Sak'' ([[Гарадзенская унія|15 кастрычніка 1432 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 81.</ref>; ''Sak Dubingensis [tenutariorum] [sigilla]'' ([[Троцкая унія|20 студзеня 1433 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 94.</ref>; ''Stanislaus Sak''<ref name="Piatrauskas-2014-292">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 292.</ref>. == Біяграфія == Зь літоўскага баярскага роду. Відаць, быў у сваяцтве з [[Даўгерды|Даўгердамі]]. Упершыню ўпамінаецца ў акце [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] (1413 год). У 1433 годзе быў старостам дубініцкім. Меў сыноў [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэя]], [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Васіля (Ваську)]], Яна (Івашку), Станіслава (Станьку), Алехну, Пятра, Фёдара (Федзьку). == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} Да акту [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] (1413 год) і [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]] (1422 год) прывесіў пячаці з [[Лацінская мова|лацінамоўнымі]] [[Гатычнае пісьмо|гатычнымі]] надпісамі<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 52.</ref><ref>Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 roku. — Poznań, 2004. S. 89.</ref>: {{пачатак цытаты}}''' + stanisslaus ∵ dcs ∵ sak ∵ '''{{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}}''' + s(igillum) sak · her(edis) de nyem[e…] '''{{канец цытаты}} Да акту [[Гарадзенская унія|Гарадзенскай уніі]] (1432 год) прывесіў пячаць з [[Лацінка|лацінкавым]] гатычным надпісам<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 78.</ref>: {{пачатак цытаты}}''' ∗ peczeth ∗ sakowycz'''{{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * {{Літаратура/Літоўская знаць (2014)}} [[Катэгорыя:Баяры літоўскія|Сак Станіслаў]] 1fp1bsnmmg8357rkg5szh160a6tkfyy 10 264120 2694364 2694133 2026-10-02T15:08:12Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2694364 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=EDM |каманда2=SEA |каманда3=VGK |каманда4=SJS |каманда5=VAN |каманда6=ANA |каманда7=LAK |каманда8=CGY <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=1 кастрычніка 2026 |перамогі_EDM=1 |АТперамогі_EDM=0 |АТпаразы_EDM=1 |паразы_EDM=0 |мз_EDM=14 |мп_EDM=13 |перамогі_SEA=1 |АТперамогі_SEA=0 |АТпаразы_SEA=0 |паразы_SEA=0 |мз_SEA=6 |мп_SEA=1 |перамогі_VGK=1 |АТперамогі_VGK=0 |АТпаразы_VGK=0 |паразы_VGK=0 |мз_VGK=5 |мп_VGK=2 |перамогі_SJS=0 |АТперамогі_SJS=1 |АТпаразы_SJS=0 |паразы_SJS=0 |мз_SJS=4 |мп_SJS=3 |перамогі_VAN=0 |АТперамогі_VAN=1 |АТпаразы_VAN=0 |паразы_VAN=1 |мз_VAN=13 |мп_VAN=14 |перамогі_ANA=0 |АТперамогі_ANA=0 |АТпаразы_ANA=0 |паразы_ANA=0 |мз_ANA=0 |мп_ANA=0 |перамогі_LAK=0 |АТперамогі_LAK=0 |АТпаразы_LAK=0 |паразы_LAK=1 |мз_LAK=4 |мп_LAK=8 |перамогі_CGY=0 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=1 |мз_CGY=1 |мп_CGY=6 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=UTA |каманда2=COL |каманда3=MIN |каманда4=DAL |каманда5=STL |каманда6=WPG |каманда7=NSH |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=1 кастрычніка 2026 |перамогі_UTA=1 |АТперамогі_UTA=0 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=0 |мз_UTA=6 |мп_UTA=0 |перамогі_COL=1 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=8 |мп_COL=4 |перамогі_MIN=1 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=0 |паразы_MIN=0 |мз_MIN=3 |мп_MIN=1 |перамогі_DAL=0 |АТперамогі_DAL=0 |АТпаразы_DAL=0 |паразы_DAL=0 |мз_DAL=0 |мп_DAL=0 |перамогі_STL=0 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=0 |паразы_STL=0 |мз_STL=0 |мп_STL=0 |перамогі_WPG=0 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=0 |паразы_WPG=0 |мз_WPG=0 |мп_WPG=0 |перамогі_NSH=0 |АТперамогі_NSH=0 |АТпаразы_NSH=0 |паразы_NSH=1 |мз_NSH=1 |мп_NSH=3 |перамогі_CHI=0 |АТперамогі_CHI=0 |АТпаразы_CHI=0 |паразы_CHI=2 |мз_CHI=2 |мп_CHI=11 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FLA |каманда2=BOS |каманда3=MTL |каманда4=TOR |каманда5=DET |каманда6=OTT |каманда7=BUF |каманда8=TBL <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=1 кастрычніка 2026 |перамогі_FLA=0 |АТперамогі_FLA=1 |АТпаразы_FLA=1 |паразы_FLA=0 |мз_FLA=4 |мп_FLA=4 |перамогі_BOS=1 |АТперамогі_BOS=0 |АТпаразы_BOS=0 |паразы_BOS=0 |мз_BOS=3 |мп_BOS=0 |перамогі_MTL=1 |АТперамогі_MTL=0 |АТпаразы_MTL=0 |паразы_MTL=0 |мз_MTL=3 |мп_MTL=2 |перамогі_TOR=1 |АТперамогі_TOR=0 |АТпаразы_TOR=0 |паразы_TOR=1 |мз_TOR=4 |мп_TOR=4 |перамогі_DET=0 |АТперамогі_DET=0 |АТпаразы_DET=0 |паразы_DET=0 |мз_DET=0 |мп_DET=0 |перамогі_OTT=0 |АТперамогі_OTT=0 |АТпаразы_OTT=0 |паразы_OTT=0 |мз_OTT=0 |мп_OTT=0 |перамогі_BUF=0 |АТперамогі_BUF=0 |АТпаразы_BUF=0 |паразы_BUF=1 |мз_BUF=3 |мп_BUF=6 |перамогі_TBL=0 |АТперамогі_TBL=0 |АТпаразы_TBL=0 |паразы_TBL=1 |мз_TBL=1 |мп_TBL=5 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=PIT |каманда2=CBJ |каманда3=NJD |каманда4=NYR |каманда5=CAR |каманда6=PHI |каманда7=WSH |каманда8=NYI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=1 кастрычніка 2026 |перамогі_PIT=1 |АТперамогі_PIT=0 |АТпаразы_PIT=0 |паразы_PIT=0 |мз_PIT=7 |мп_PIT=0 |перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=0 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=0 |мз_CBJ=6 |мп_CBJ=3 |перамогі_NJD=0 |АТперамогі_NJD=1 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=0 |мз_NJD=3 |мп_NJD=2 |перамогі_NYR=1 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=0 |паразы_NYR=1 |мз_NYR=5 |мп_NYR=4 |перамогі_CAR=0 |АТперамогі_CAR=0 |АТпаразы_CAR=1 |паразы_CAR=0 |мз_CAR=0 |мп_CAR=1 |перамогі_PHI=0 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=1 |паразы_PHI=1 |мз_PHI=2 |мп_PHI=10 |перамогі_WSH=0 |АТперамогі_WSH=0 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=0 |мз_WSH=0 |мп_WSH=0 |перамогі_NYI=0 |АТперамогі_NYI=0 |АТпаразы_NYI=0 |паразы_NYI=1 |мз_NYI=1 |мп_NYI=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> 92zee6s3da2tiy4f6xj2jbj953l4wtt 2694490 2694364 2026-10-03T06:35:33Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2694490 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=EDM |каманда2=SEA |каманда3=ANA |каманда4=SJS |каманда5=VGK |каманда6=VAN |каманда7=LAK |каманда8=CGY <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=2 кастрычніка 2026 |перамогі_EDM=1 |АТперамогі_EDM=0 |АТпаразы_EDM=1 |паразы_EDM=0 |мз_EDM=14 |мп_EDM=13 |перамогі_SEA=1 |АТперамогі_SEA=0 |АТпаразы_SEA=0 |паразы_SEA=0 |мз_SEA=6 |мп_SEA=1 |перамогі_ANA=1 |АТперамогі_ANA=0 |АТпаразы_ANA=0 |паразы_ANA=0 |мз_ANA=4 |мп_ANA=3 |перамогі_SJS=0 |АТперамогі_SJS=1 |АТпаразы_SJS=0 |паразы_SJS=0 |мз_SJS=4 |мп_SJS=3 |перамогі_VGK=1 |АТперамогі_VGK=0 |АТпаразы_VGK=0 |паразы_VGK=1 |мз_VGK=8 |мп_VGK=6 |перамогі_VAN=0 |АТперамогі_VAN=1 |АТпаразы_VAN=0 |паразы_VAN=1 |мз_VAN=13 |мп_VAN=14 |перамогі_LAK=0 |АТперамогі_LAK=0 |АТпаразы_LAK=0 |паразы_LAK=1 |мз_LAK=4 |мп_LAK=8 |перамогі_CGY=0 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=1 |мз_CGY=1 |мп_CGY=6 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=UTA |каманда2=COL |каманда3=STL |каманда4=MIN |каманда5=WPG |каманда6=NSH |каманда7=DAL |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=2 кастрычніка 2026 |перамогі_UTA=1 |АТперамогі_UTA=0 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=0 |мз_UTA=6 |мп_UTA=0 |перамогі_COL=1 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=8 |мп_COL=4 |перамогі_STL=1 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=0 |паразы_STL=0 |мз_STL=4 |мп_STL=0 |перамогі_MIN=1 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=0 |паразы_MIN=0 |мз_MIN=3 |мп_MIN=1 |перамогі_WPG=0 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=1 |паразы_WPG=0 |мз_WPG=3 |мп_WPG=4 |перамогі_NSH=0 |АТперамогі_NSH=0 |АТпаразы_NSH=0 |паразы_NSH=1 |мз_NSH=1 |мп_NSH=3 |перамогі_DAL=0 |АТперамогі_DAL=0 |АТпаразы_DAL=0 |паразы_DAL=1 |мз_DAL=0 |мп_DAL=4 |перамогі_CHI=0 |АТперамогі_CHI=0 |АТпаразы_CHI=0 |паразы_CHI=2 |мз_CHI=2 |мп_CHI=11 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BOS |каманда2=FLA |каманда3=MTL |каманда4=TOR |каманда5=OTT |каманда6=DET |каманда7=BUF |каманда8=TBL <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=2 кастрычніка 2026 |перамогі_BOS=1 |АТперамогі_BOS=1 |АТпаразы_BOS=0 |паразы_BOS=0 |мз_BOS=7 |мп_BOS=3 |перамогі_FLA=0 |АТперамогі_FLA=1 |АТпаразы_FLA=1 |паразы_FLA=0 |мз_FLA=4 |мп_FLA=4 |перамогі_MTL=1 |АТперамогі_MTL=0 |АТпаразы_MTL=0 |паразы_MTL=0 |мз_MTL=3 |мп_MTL=2 |перамогі_TOR=1 |АТперамогі_TOR=0 |АТпаразы_TOR=0 |паразы_TOR=1 |мз_TOR=4 |мп_TOR=4 |перамогі_OTT=0 |АТперамогі_OTT=0 |АТпаразы_OTT=0 |паразы_OTT=0 |мз_OTT=0 |мп_OTT=0 |перамогі_DET=0 |АТперамогі_DET=0 |АТпаразы_DET=0 |паразы_DET=1 |мз_DET=0 |мп_DET=2 |перамогі_BUF=0 |АТперамогі_BUF=0 |АТпаразы_BUF=0 |паразы_BUF=1 |мз_BUF=3 |мп_BUF=6 |перамогі_TBL=0 |АТперамогі_TBL=0 |АТпаразы_TBL=0 |паразы_TBL=1 |мз_TBL=1 |мп_TBL=5 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NYR |каманда2=PIT |каманда3=CBJ |каманда4=WSH |каманда5=NJD |каманда6=CAR |каманда7=PHI |каманда8=NYI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=2 кастрычніка 2026 |перамогі_NYR=2 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=0 |паразы_NYR=1 |мз_NYR=7 |мп_NYR=4 |перамогі_PIT=1 |АТперамогі_PIT=0 |АТпаразы_PIT=0 |паразы_PIT=0 |мз_PIT=7 |мп_PIT=0 |перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=0 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=0 |мз_CBJ=6 |мп_CBJ=3 |перамогі_WSH=1 |АТперамогі_WSH=0 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=0 |мз_WSH=5 |мп_WSH=2 |перамогі_NJD=0 |АТперамогі_NJD=1 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=0 |мз_NJD=3 |мп_NJD=2 |перамогі_CAR=0 |АТперамогі_CAR=0 |АТпаразы_CAR=1 |паразы_CAR=1 |мз_CAR=2 |мп_CAR=6 |перамогі_PHI=0 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=1 |паразы_PHI=1 |мз_PHI=2 |мп_PHI=10 |перамогі_NYI=0 |АТперамогі_NYI=0 |АТпаразы_NYI=0 |паразы_NYI=1 |мз_NYI=1 |мп_NYI=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> 017gcgfn0qbs7qh2rh11rw3zzm8mk70 0 264595 2694462 2688907 2026-10-02T21:46:38Z ~2026-53097-09 100461 /* Паходжаньне */ 2694462 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Мантыґерд |лацінка = Mantygierd / Mantyhierd |арыгінал = Mundgerd |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Мунд|Mund]] + [[Герда|Gerd]] |варыянт = Мунтыгерд, Мундыгерд, Мантыгард, Монтгард |вытворныя = |зьвязаныя = [[Гірдзімонт]] }} '''Мантыгерд''' (''Мунтыгерд'', ''Мундыгерд'', ''Мантыгард'', ''Монтгард'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Мундгерд (Mundgerd<ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundgerd Mundgerd], Nordic Names</ref><ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=Mundgerd+Gerd&dq=Mundgerd+Gerd&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiH7qmJweWFAxUehf0HHejLDcsQ6AF6BAgHEAI S. 246].</ref>, Mundgærðr<ref name="Peterson-2007-165">Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala, 2007. S. 165.</ref><ref>[https://www.nordicnames.de/wiki/Mundg%C3%A6r%C3%B0r Mundgærðr], Nordic Names</ref>, Mundgerdr) і Гардмунд, Гермунд або Гертмунд (Gardmund<ref>History of Christian Names. Vol. 2. — London, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=EbsAUkDSqAcC&q=gardmund#v=snippet&q=gardmund&f=false P. 241].</ref><ref>A dictionary of English and Welsh surnames. — London, 1901. [https://books.google.by/books?id=GkAHAwAAQBAJ&pg=PA309&dq=gardmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwils6W5mqr_AhWgwAIHHQQ5CAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=gardmund&f=false P. 309].</ref>, Gerdmund<ref name="MyHeritage">[https://lastnames.myheritage.de/last-name/gerdmundson Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Gerdmundson], MyHeritage</ref>, Gertmund<ref>Wichert L. Personale Mythen des Nationalsozialismus: Die Gestaltung des Einzelnen in literarischen Entwürfen. — Wilhelm Fink, 2018. [https://books.google.by/books?id=VY53DwAAQBAJ&pg=PA117&dq=gertmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwie3In3mqr_AhXP5KQKHRqTDn0Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=gertmund&f=false S. 117].</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Mundgerdr#v=snippet&q=Mundgerdr&f=false S. 54].</ref><ref name="Peterson-2007-165"/><ref name="MyHeritage"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Валімонт]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Walmont, Sigimunt, Sciremunt) паходзіць ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або [[Гоцкая мова|гоцкага]] munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Algardus, Wisgeard, Teutgerdis) — ад гоцкага gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Мантыгерд азначае «гарлівасьць аховы» (тое ж, што і імя [[Гірдзімонт|Гердымонт]])<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. Германскі характар [[Ліцьвіны|літоўскіх]] імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзілі францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]]<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref> і амэрыканскі лінгвіст [[Альфрэд Зэн]]<ref>Senn A. Zur Bildung litauischer Gewässernamen // Annali. Sezione Slava. Istituto Universitario Orientale di Napoli. 2 (1959). P. 46.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Mantegirdendorfe… Mantegirden dorffe… Mantegirdin dorffe'' ([[Паведамленьні аб літоўскіх дарогах]])<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&dq=dirsuno&q=Mantegirdendorfe#v=snippet&q=Mantegirdendorfe&f=false S. 699—700].</ref>; ''от намесника от полочького от Монтигирда'' (1394—1396 гады)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 101—102.</ref>; ''Muntighert''<ref>Русско-ливонские акты. — СПб, 1868. [https://books.google.by/books?id=9iFOAAAAcAAJ&pg=PA160&dq=Muntighert&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAyrja6IH9AhXPhf0HHU5NCfcQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Muntighert&f=false С. 160].</ref> (1396 або 1397 год<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} [https://books.google.by/books?id=mb00DwAAQBAJ&pg=PA104&dq=Muntighert&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAyrja6IH9AhXPhf0HHU5NCfcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Muntighert&f=false С. 104].</ref>); ''unser hawptman Muntigirde'' (23 студзеня 1397 году)<ref>Hansisches Urkundenbuch. Bd. 5. — Liepzig, 1899. [https://books.google.by/books?id=ffAOAAAAYAAJ&pg=PA132&dq=Muntigirde&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivlvid54H9AhVyIMUKHXrnAcEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Muntigirde&f=false S. 132].</ref>; ''mit unserm namezdnyken Muntigirden'' (30 студзеня 1397 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 107.</ref>; ''Montegherden of ghesad unde is nene namestnek mer'' (1399 год)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|2к}} [https://books.google.by/books?id=m700DwAAQBAJ&pg=PA413&dq=Montegherden&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwigoZ7B7oH9AhWjg_0HHSd7Cx0Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=Montegherden&f=false С. 413].</ref>; ''Hannus Montigerdonis'' ([[Віленска-Радамская унія|18 студзеня 1401 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 38.</ref>; ''Olechno filius olim Montigerdi'' (16 лютага 1410 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 78.</ref>; ''cum Petro Mondigerd''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 54.</ref>, ''Petrus Mondiger''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 57.</ref>, ''Petrum Mondygerd''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 69.</ref> ([[Гарадзельская унія|2 кастрычніка 1413 году]]); ''Petrasio Montigerdowicz'' (26 студзеня 1416 году)<ref>Semkowicz W. Nieznane nadania Witolda dla osób prywatnych // Ateneum Wileńskie. Z. 3—4, 1931. S. 852.</ref>; ''панъ Петрашъ Монътикгирдовичъ'' (''Петраш Монтикгирдович''<ref name="Piatrauskas-2014-267">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 267.</ref>; 15 чэрвеня 1424 году<ref>[https://web.archive.org/web/20210514173325/http://starbel.by/dok/d083.htm Вырок по делу между Лавришевским монастырем и людьми в.к.л. Витовта (1424)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>, 1440—1492 гады<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 32.</ref>); ''Petraschius Montegardowicz'' ([[Хрыстмэмэльская ўмова|22 чэрвеня 1431 году]])<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 8. — Riga; Moskau, 1884. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OUYOAAAAQAAJ&q=Astig#v=snippet&q=Astig&f=false S. 273].</ref>; ''Petrasy Montigerdowicz''<ref>Бучинський Б. Кілька причинків до часів вел. князя Свитригайла (1430—1433) // ЗНТШ. Т. 76. — Львів, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ieU7h4YBiV0C&q=Petrasy+Montigerdowicz#v=snippet&q=Petrasy%20Montigerdowicz&f=false С. 136].</ref>, ''Petrassy Montigerdowicz''<ref>Бучинський Б. Кілька причинків до часів вел. князя Свитригайла (1430—1433) // ЗНТШ. Т. 76. — Львів, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ieU7h4YBiV0C&q=Petrassy+Montigerdowicz#v=snippet&q=Petrassy%20Montigerdowicz&f=false С. 135].</ref> ([[Чартарыйскае замірэньне|1 верасьня 1431 году]]); ''пе[ча]т[ь] Петьрашова Мондкірдовича''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 100.</ref> ([[Гарадзенская ўмова|27 лютага 1434 году]]); ''Монътикгирду в [[Беліца|Белици]] два чоловеки'' (1440—1492 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 55.</ref>; ''Petraschio Montigerdowitcz terre Lithwanie suppremo marschalco'' (28 чэрвеня 1436 году)<ref>Jaworski R. Z najdawniejszych dokumentów do dziejów domeny Radziwiłłowskiej // Studia Źródłoznawcze = Commentationes. T. 39, 2001. S. 111.</ref>; ''Montigerd, patri praefati Petri'' (14 студзеня 1447 году)<ref>Jablonskis K. Nauji Vytauto laikotarpio aktai // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 407.</ref>; ''пану Петру Монтикгардовичу'' ([[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага]])<ref>Gudmantas K. Tichonravovo nuorašas. Transkripcija // Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Kn. 48, 2019. P. 236.</ref>; ''od ziem panow Mongierdowiczow'' (27 ліпеня 1553 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 120—122.</ref>; ''Mundigierdowi Wadwica'' (Хроніка польская [[Марцін Бельскі|Марціна Бельскага]])<ref>Kronika Marcina Bielskiego. — Sanok, 1856. [https://www.google.by/books/edition/Kronika_polska_Polnische_Kronik_pol/I9ZbAAAAcAAJ?hl=ru&gbpv=1 S. 558].</ref>; ''ręką mą podpisał Rafał Mundygierd Łoyba'' (28 сакавіка 1669 году)<ref>Lietuvos inventoriai XVII a. — Vilnius, 1962. P. 278.</ref>; ''Andrzey Mondygierd Loyba'' (10 ліпеня і 9 жніўня 1670 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 31. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=qnwZAAAAYAAJ&q=%22Andrzey+Mondygierd%22#v=snippet&q=%22Andrzey%20Mondygierd%22&f=false С. 411, 413].</ref>; ''Andrzey Michał Mondygierd Łoyba'' (30 жніўня 1680 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 31. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=qnwZAAAAYAAJ&q=%22Micha%C5%82+Mondygierd%22#v=snippet&q=%22Micha%C5%82%20Mondygierd%22&f=false С. 459].</ref>; ''Kazimierz Michał Montygierd Łoyba'' (8 чэрвеня 1698 году)<ref>Lietuvos inventoriai XVII a. — Vilnius, 1962. P. 431.</ref>; ''Marianna Montgard'' (1827 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=2795&search_lastname=&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&searchtable=&rpp1=1350&rpp2=50 Kielmy], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * [[Мантыгерд]] ({{†}} да 1410) — [[намесьнік полацкі]], меў сыноў [[Ганус Мантыгердавіч|Гануса]], [[Алехна Мантыгердавіч|Алехну]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятра]]; пачынальнік роду [[Мантыгердавічы|Мантыгердавічаў]] * Мантыгерд — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], які ўпамінаецца ў перапісу харугваў 1421 году<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 7, т. 1. — Киев, 1886. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=txIWAAAAYAAJ&q=+%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8A+#v=snippet&q=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8A&f=false С. 48].</ref> * Ёсіф Мантыгерд-Лойба{{Заўвага|Значыцца як «''Монтыгеръ-Лойбо''»}} — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Дзісна|Дзісны]] на 1907 і 1912 гады<ref>Прибавление к № 57 Виленских Губернских Ведомостей, 1907. С. 7.</ref><ref>Прибавление к № 61 Виленских Губернских Ведомостей, 1912. С. 11.</ref> Мантыгерды (Montygierd) гербу [[Вадвіч (герб)|Вадвіч]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Троцкі павет|Троцкага павету]]<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 358.</ref>. Мантыгерды-Лойбы — літоўскі шляхецкі род<ref>[http://www.nobility.by/families/l/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Л], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Мунд]] * [[Герда|Герд]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} {{Імёны з асновай мунд}} {{Імёны з асновай ґард}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] h0jx4gaxq7fje6oesc7fmlf2q1yym6b 0 264660 2694343 2609819 2026-10-02T12:56:18Z ~2026-52916-37 100439 /* Імя */ 2694343 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Іван Альгімонтавіч Гальшанскі | Лацінка = Ivan Algimontavič / Alhimontavič Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = па 1401 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = [[Альгімонт Гальшанскі]] | Маці = | Жонка = Агрыпіна | Дзеці = [[Аляксандр Іванавіч Гальшанскі|Аляксандар Нялюб]], [[Барыс Іванавіч Гальшанскі|Барыс]], [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямён Люты]], [[Міхайла Іванавіч Гальшанскі|Міхайла]], [[Андрэй Вязынскі|Андрэй]], [[Ульляна Іванаўна Гальшанская|Ульляна]], [[Ганна Іванаўна Гальшанская|Ганна]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Іван Альгімонтавіч Гальшанскі''' (? — па 1401) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намесьнік кіеўскі. Вотчынныя ўладаньні знаходзіліся ў [[Гальшаны|Гальшанах]]. Атрымаў ад [[Вітаўт]]а вялікія воласьці [[Глуск]] і Парэчча на [[Пціч]]ы, [[Дубровіцкае княства]] на [[Гарынь|Гарыні]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшаснкія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Algmundus<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref><ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>, Alchemundo<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Iwan Augmenten son'' (29 верасьня 1379 году<ref>[http://starbel.by/dok/d049.htm Договор о перемирии на 10 лет между ВКЛ и Тевтонским орденом (1379)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=%40Augmenten#v=snippet&q=%40Augmenten&f=false P. 55].</ref>; ''herczog Iwan von Galschan Ougemundes son'' (19 студзеня 1390 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0jchAQAAMAAJ&q=Ougemundes#v=snippet&q=Ougemundes&f=false S. 20—21].</ref>; ''Jwan Augemunden son'' ([[Мэмарыял Вітаўта]], 1390 год)<ref>[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]] «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 266.</ref>; ''Iwanen Awmunten son'' (23 красавіка 1398 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA54&dq=Iwanen+Awmunten+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwih66r5_Lf9AhUsiP0HHavkBMAQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Iwanen%20Awmunten%20son&f=false P. 54].</ref>; ''Iwan von Goltscha''<ref>Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert. Bd. 1. — Marburg, 1970. [https://books.google.by/books?id=ansTAQAAMAAJ&q=Iwan+von+Goltscha&dq=Iwan+von+Goltscha&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0guKB9rf9AhUlh_0HHVMSCbQQ6AF6BAgHEAI S. 12].</ref>, ''Iwan de Golscha''<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 4. — Reval, 1859. [https://books.google.by/books?id=5D0PAAAAYAAJ&pg=PA225&dq=%22Iwan+de+Golscha%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNsMyX97f9AhXj_7sIHXmECjEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22Iwan%20de%20Golscha%22&f=false S. 226].</ref> ([[Салінскі мір|12 кастрычніка 1398 году]]); ''Yvanus Olgimunti cum filiis suis videlicet Andrea et Semeone et caeteris'' ([[Віленска-Радамская унія|18 студзеня 1401 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 37.</ref>; ''Мы, княз Иванъ Олкимонтович'' (5 лютага 1401 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d122.htm Присяжная грамота князя Ивана Ольгимонтовича (1401)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''князь Иванъ Овгимонтовъ'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 97].</ref>; ''князя Олгимонтовича Иоанна'' (канец XV — пачатак XVI ст.)<ref>Голубев С. Т. Древний помянник Киево-Печерской лавры (конца XV — начала XVI столетия) // Чтения в историческом обществе Нестора летописца. Кн. 6, 1892. С. 7.</ref>. == Біяграфія == Зь літоўскага княскага роду, сын [[Альгімонт Гальшанскі|Альгімонта Гальшанскага]]. Актыўна падтрымліваў [[Вітаўт]]а ў час яго змаганьня за ўладу, двойчы выяжджаў зь ім у [[Прусія|Прусію]]. У 1390 годзе ачольваў пасольства, што адвозіла ў Маскву дачку Вітаўта [[Соф’я Вітаўтаўна|Соф’ю]], нявесту вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. 3 1392 году быў адным з набліжаных Вітаўта, уваходзіў у раду вялікага князя. 3 1396 году быў намесьнікам у Кіеве. Засьведчыў [[Салінскі дагавор|Салінскую ўмову]] (1398 год) і [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскую унію]] (1401 году). Ажаніўся з Агрыпінай (1350 або 1352 — ?), дачкой смаленскага князя [[Сьвятаслаў Іванавіч|Сьвятаслава Іванавіча]] і сястрой Ганны, жонкі вялікага князя Вітаўта. У шлюбе нарадзіліся дзеці: * [[Аляксандр Іванавіч Гальшанскі|Аляксандар Нялюб]] (каля 1364 або 1346 — па 1406) * [[Барыс Іванавіч Гальшанскі|Барыс]] (каля 1368—1399) * [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямён Люты]] (каля 1370—1433) * [[Міхайла Іванавіч Гальшанскі|Міхайла]] (каля 1372—1433) — намеснік [[Кіеў|кіеўскі]] * [[Андрэй Вязынскі|Андрэй]] (каля 1374 — ?) * [[Ульляна Іванаўна Гальшанская|Ульляна]] (1378—1448), выйшла замуж за [[Iван Мсьціславіч Хоцет|Iвана Мсьціславіча Хоцета]], князя карачаўскага; з 1418 году — за вялікага князя літоўскага Вітаўта == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} Змацаваў дакумэнты ад 19 студзеня 1390 году і 12 лютага 1401 году пячацьцю з рускім надпісам<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Z. 3—4, 1930. S. 697.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>: {{пачатак цытаты}}ПЕЧАТЬ ИВАНА ОЛГИМОНТОВИЧА{{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Іван}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] aqyr6vtey7p6eq08sqn0gxf7uhef6ne 2694353 2694343 2026-10-02T13:13:17Z ~2026-52916-37 100439 /* Імя */ 2694353 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Іван Альгімонтавіч Гальшанскі | Лацінка = Ivan Algimontavič / Alhimontavič Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = па 1401 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = [[Альгімонт Гальшанскі]] | Маці = | Жонка = Агрыпіна | Дзеці = [[Аляксандр Іванавіч Гальшанскі|Аляксандар Нялюб]], [[Барыс Іванавіч Гальшанскі|Барыс]], [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямён Люты]], [[Міхайла Іванавіч Гальшанскі|Міхайла]], [[Андрэй Вязынскі|Андрэй]], [[Ульляна Іванаўна Гальшанская|Ульляна]], [[Ганна Іванаўна Гальшанская|Ганна]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Іван Альгімонтавіч Гальшанскі''' (? — па 1401) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намесьнік кіеўскі. Вотчынныя ўладаньні знаходзіліся ў [[Гальшаны|Гальшанах]]. Атрымаў ад [[Вітаўт]]а вялікія воласьці [[Глуск]] і Парэчча на [[Пціч]]ы, [[Дубровіцкае княства]] на [[Гарынь|Гарыні]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшаснкія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Algmundus<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref><ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Iwan Augmenten son'' (29 верасьня 1379 году<ref>[http://starbel.by/dok/d049.htm Договор о перемирии на 10 лет между ВКЛ и Тевтонским орденом (1379)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=%40Augmenten#v=snippet&q=%40Augmenten&f=false P. 55].</ref>; ''herczog Iwan von Galschan Ougemundes son'' (19 студзеня 1390 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0jchAQAAMAAJ&q=Ougemundes#v=snippet&q=Ougemundes&f=false S. 20—21].</ref>; ''Jwan Augemunden son'' ([[Мэмарыял Вітаўта]], 1390 год)<ref>[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]] «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 266.</ref>; ''Iwanen Awmunten son'' (23 красавіка 1398 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA54&dq=Iwanen+Awmunten+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwih66r5_Lf9AhUsiP0HHavkBMAQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Iwanen%20Awmunten%20son&f=false P. 54].</ref>; ''Iwan von Goltscha''<ref>Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert. Bd. 1. — Marburg, 1970. [https://books.google.by/books?id=ansTAQAAMAAJ&q=Iwan+von+Goltscha&dq=Iwan+von+Goltscha&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0guKB9rf9AhUlh_0HHVMSCbQQ6AF6BAgHEAI S. 12].</ref>, ''Iwan de Golscha''<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 4. — Reval, 1859. [https://books.google.by/books?id=5D0PAAAAYAAJ&pg=PA225&dq=%22Iwan+de+Golscha%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNsMyX97f9AhXj_7sIHXmECjEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22Iwan%20de%20Golscha%22&f=false S. 226].</ref> ([[Салінскі мір|12 кастрычніка 1398 году]]); ''Yvanus Olgimunti cum filiis suis videlicet Andrea et Semeone et caeteris'' ([[Віленска-Радамская унія|18 студзеня 1401 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 37.</ref>; ''Мы, княз Иванъ Олкимонтович'' (5 лютага 1401 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d122.htm Присяжная грамота князя Ивана Ольгимонтовича (1401)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''князь Иванъ Овгимонтовъ'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 97].</ref>; ''князя Олгимонтовича Иоанна'' (канец XV — пачатак XVI ст.)<ref>Голубев С. Т. Древний помянник Киево-Печерской лавры (конца XV — начала XVI столетия) // Чтения в историческом обществе Нестора летописца. Кн. 6, 1892. С. 7.</ref>. == Біяграфія == Зь літоўскага княскага роду, сын [[Альгімонт Гальшанскі|Альгімонта Гальшанскага]]. Актыўна падтрымліваў [[Вітаўт]]а ў час яго змаганьня за ўладу, двойчы выяжджаў зь ім у [[Прусія|Прусію]]. У 1390 годзе ачольваў пасольства, што адвозіла ў Маскву дачку Вітаўта [[Соф’я Вітаўтаўна|Соф’ю]], нявесту вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. 3 1392 году быў адным з набліжаных Вітаўта, уваходзіў у раду вялікага князя. 3 1396 году быў намесьнікам у Кіеве. Засьведчыў [[Салінскі дагавор|Салінскую ўмову]] (1398 год) і [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскую унію]] (1401 году). Ажаніўся з Агрыпінай (1350 або 1352 — ?), дачкой смаленскага князя [[Сьвятаслаў Іванавіч|Сьвятаслава Іванавіча]] і сястрой Ганны, жонкі вялікага князя Вітаўта. У шлюбе нарадзіліся дзеці: * [[Аляксандр Іванавіч Гальшанскі|Аляксандар Нялюб]] (каля 1364 або 1346 — па 1406) * [[Барыс Іванавіч Гальшанскі|Барыс]] (каля 1368—1399) * [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямён Люты]] (каля 1370—1433) * [[Міхайла Іванавіч Гальшанскі|Міхайла]] (каля 1372—1433) — намеснік [[Кіеў|кіеўскі]] * [[Андрэй Вязынскі|Андрэй]] (каля 1374 — ?) * [[Ульляна Іванаўна Гальшанская|Ульляна]] (1378—1448), выйшла замуж за [[Iван Мсьціславіч Хоцет|Iвана Мсьціславіча Хоцета]], князя карачаўскага; з 1418 году — за вялікага князя літоўскага Вітаўта == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} Змацаваў дакумэнты ад 19 студзеня 1390 году і 12 лютага 1401 году пячацьцю з рускім надпісам<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Z. 3—4, 1930. S. 697.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>: {{пачатак цытаты}}ПЕЧАТЬ ИВАНА ОЛГИМОНТОВИЧА{{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Іван}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] f3pdiis6rzfw6cmdvdaykg1rq8t8g6q 2694372 2694353 2026-10-02T17:53:01Z ~2026-52994-60 100457 /* Імя */ 2694372 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Іван Альгімонтавіч Гальшанскі | Лацінка = Ivan Algimontavič / Alhimontavič Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = па 1401 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = [[Альгімонт Гальшанскі]] | Маці = | Жонка = Агрыпіна | Дзеці = [[Аляксандр Іванавіч Гальшанскі|Аляксандар Нялюб]], [[Барыс Іванавіч Гальшанскі|Барыс]], [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямён Люты]], [[Міхайла Іванавіч Гальшанскі|Міхайла]], [[Андрэй Вязынскі|Андрэй]], [[Ульляна Іванаўна Гальшанская|Ульляна]], [[Ганна Іванаўна Гальшанская|Ганна]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Іван Альгімонтавіч Гальшанскі''' (? — па 1401) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намесьнік кіеўскі. Вотчынныя ўладаньні знаходзіліся ў [[Гальшаны|Гальшанах]]. Атрымаў ад [[Вітаўт]]а вялікія воласьці [[Глуск]] і Парэчча на [[Пціч]]ы, [[Дубровіцкае княства]] на [[Гарынь|Гарыні]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшаснкія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus{{Заўвага|name="Alg"|Імя Algemundus (Algmundus) ужываецца ў складзенай каля 1334 году хроніцы «Imaginis mundi»<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref>; менавіта такую форму імя караля [[Лянгабарды|лянгабардаў]] — Algimundus — ужыў [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў [[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]<ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>}}, Algmundus{{Заўвага|name="Alg"}}, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Halgasch, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Iwan Augmenten son'' (29 верасьня 1379 году<ref>[http://starbel.by/dok/d049.htm Договор о перемирии на 10 лет между ВКЛ и Тевтонским орденом (1379)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=%40Augmenten#v=snippet&q=%40Augmenten&f=false P. 55].</ref>; ''herczog Iwan von Galschan Ougemundes son'' (19 студзеня 1390 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0jchAQAAMAAJ&q=Ougemundes#v=snippet&q=Ougemundes&f=false S. 20—21].</ref>; ''Jwan Augemunden son'' ([[Мэмарыял Вітаўта]], 1390 год)<ref>[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]] «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 266.</ref>; ''Iwanen Awmunten son'' (23 красавіка 1398 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA54&dq=Iwanen+Awmunten+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwih66r5_Lf9AhUsiP0HHavkBMAQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Iwanen%20Awmunten%20son&f=false P. 54].</ref>; ''Iwan von Goltscha''<ref>Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert. Bd. 1. — Marburg, 1970. [https://books.google.by/books?id=ansTAQAAMAAJ&q=Iwan+von+Goltscha&dq=Iwan+von+Goltscha&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0guKB9rf9AhUlh_0HHVMSCbQQ6AF6BAgHEAI S. 12].</ref>, ''Iwan de Golscha''<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 4. — Reval, 1859. [https://books.google.by/books?id=5D0PAAAAYAAJ&pg=PA225&dq=%22Iwan+de+Golscha%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNsMyX97f9AhXj_7sIHXmECjEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22Iwan%20de%20Golscha%22&f=false S. 226].</ref> ([[Салінскі мір|12 кастрычніка 1398 году]]); ''Yvanus Olgimunti cum filiis suis videlicet Andrea et Semeone et caeteris'' ([[Віленска-Радамская унія|18 студзеня 1401 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 37.</ref>; ''Мы, княз Иванъ Олкимонтович'' (5 лютага 1401 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d122.htm Присяжная грамота князя Ивана Ольгимонтовича (1401)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''князь Иванъ Овгимонтовъ'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 97].</ref>; ''князя Олгимонтовича Иоанна'' (канец XV — пачатак XVI ст.)<ref>Голубев С. Т. Древний помянник Киево-Печерской лавры (конца XV — начала XVI столетия) // Чтения в историческом обществе Нестора летописца. Кн. 6, 1892. С. 7.</ref>. == Біяграфія == Зь літоўскага княскага роду, сын [[Альгімонт Гальшанскі|Альгімонта Гальшанскага]]. Актыўна падтрымліваў [[Вітаўт]]а ў час яго змаганьня за ўладу, двойчы выяжджаў зь ім у [[Прусія|Прусію]]. У 1390 годзе ачольваў пасольства, што адвозіла ў Маскву дачку Вітаўта [[Соф’я Вітаўтаўна|Соф’ю]], нявесту вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. 3 1392 году быў адным з набліжаных Вітаўта, уваходзіў у раду вялікага князя. 3 1396 году быў намесьнікам у Кіеве. Засьведчыў [[Салінскі дагавор|Салінскую ўмову]] (1398 год) і [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскую унію]] (1401 году). Ажаніўся з Агрыпінай (1350 або 1352 — ?), дачкой смаленскага князя [[Сьвятаслаў Іванавіч|Сьвятаслава Іванавіча]] і сястрой Ганны, жонкі вялікага князя Вітаўта. У шлюбе нарадзіліся дзеці: * [[Аляксандр Іванавіч Гальшанскі|Аляксандар Нялюб]] (каля 1364 або 1346 — па 1406) * [[Барыс Іванавіч Гальшанскі|Барыс]] (каля 1368—1399) * [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямён Люты]] (каля 1370—1433) * [[Міхайла Іванавіч Гальшанскі|Міхайла]] (каля 1372—1433) — намеснік [[Кіеў|кіеўскі]] * [[Андрэй Вязынскі|Андрэй]] (каля 1374 — ?) * [[Ульляна Іванаўна Гальшанская|Ульляна]] (1378—1448), выйшла замуж за [[Iван Мсьціславіч Хоцет|Iвана Мсьціславіча Хоцета]], князя карачаўскага; з 1418 году — за вялікага князя літоўскага Вітаўта == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} Змацаваў дакумэнты ад 19 студзеня 1390 году і 12 лютага 1401 году пячацьцю з рускім надпісам<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Z. 3—4, 1930. S. 697.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>: {{пачатак цытаты}}ПЕЧАТЬ ИВАНА ОЛГИМОНТОВИЧА{{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Іван}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] h34bmlc7s4aqq7nvb9ylqfy6uvddxud 2694374 2694372 2026-10-02T17:53:30Z ~2026-52994-60 100457 2694374 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Іван Альгімонтавіч Гальшанскі | Лацінка = Ivan Algimontavič / Alhimontavič Halšanski | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = | Месца нараджэньня = | Памёр = па 1401 | Месца сьмерці = | Род = [[Гальшанскія]] | Бацька = [[Альгімонт Гальшанскі]] | Маці = | Жонка = Агрыпіна | Дзеці = [[Аляксандр Іванавіч Гальшанскі|Аляксандар Нялюб]], [[Барыс Іванавіч Гальшанскі|Барыс]], [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямён Люты]], [[Міхайла Іванавіч Гальшанскі|Міхайла]], [[Андрэй Вязынскі|Андрэй]], [[Ульляна Іванаўна Гальшанская|Ульляна]], [[Ганна Іванаўна Гальшанская|Ганна]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Іван Альгімонтавіч Гальшанскі''' (? — па 1401) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намесьнік кіеўскі. Вотчынныя ўладаньні знаходзіліся ў [[Гальшаны|Гальшанах]]. Атрымаў ад [[Вітаўт]]а вялікія воласьці [[Глуск]] і Парэчча на [[Пціч]]ы, [[Дубровіцкае княства]] на [[Гарынь|Гарыні]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гальшаснкія // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 491.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus{{Заўвага|name="Alg"|Імя Algemundus (Algmundus) ужываецца ў складзенай каля 1334 году хроніцы «Imaginis mundi»<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref>; менавіта такую форму імя караля [[Лянгабарды|лянгабардаў]] — Algimundus — ужыў [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў [[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]<ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>}}, Algmundus{{Заўвага|name="Alg"}}, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Halgasch, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Iwan Augmenten son'' (29 верасьня 1379 году<ref>[http://starbel.by/dok/d049.htm Договор о перемирии на 10 лет между ВКЛ и Тевтонским орденом (1379)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=%40Augmenten#v=snippet&q=%40Augmenten&f=false P. 55].</ref>; ''herczog Iwan von Galschan Ougemundes son'' (19 студзеня 1390 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0jchAQAAMAAJ&q=Ougemundes#v=snippet&q=Ougemundes&f=false S. 20—21].</ref>; ''Jwan Augemunden son'' ([[Мэмарыял Вітаўта]], 1390 год)<ref>[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]] «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 266.</ref>; ''Iwanen Awmunten son'' (23 красавіка 1398 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA54&dq=Iwanen+Awmunten+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwih66r5_Lf9AhUsiP0HHavkBMAQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Iwanen%20Awmunten%20son&f=false P. 54].</ref>; ''Iwan von Goltscha''<ref>Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert. Bd. 1. — Marburg, 1970. [https://books.google.by/books?id=ansTAQAAMAAJ&q=Iwan+von+Goltscha&dq=Iwan+von+Goltscha&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0guKB9rf9AhUlh_0HHVMSCbQQ6AF6BAgHEAI S. 12].</ref>, ''Iwan de Golscha''<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 4. — Reval, 1859. [https://books.google.by/books?id=5D0PAAAAYAAJ&pg=PA225&dq=%22Iwan+de+Golscha%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNsMyX97f9AhXj_7sIHXmECjEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22Iwan%20de%20Golscha%22&f=false S. 226].</ref> ([[Салінскі мір|12 кастрычніка 1398 году]]); ''Yvanus Olgimunti cum filiis suis videlicet Andrea et Semeone et caeteris'' ([[Віленска-Радамская унія|18 студзеня 1401 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 37.</ref>; ''Мы, княз Иванъ Олкимонтович'' (5 лютага 1401 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d122.htm Присяжная грамота князя Ивана Ольгимонтовича (1401)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''князь Иванъ Овгимонтовъ'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 97].</ref>; ''князя Олгимонтовича Иоанна'' (канец XV — пачатак XVI ст.)<ref>Голубев С. Т. Древний помянник Киево-Печерской лавры (конца XV — начала XVI столетия) // Чтения в историческом обществе Нестора летописца. Кн. 6, 1892. С. 7.</ref>. == Біяграфія == Зь літоўскага княскага роду, сын [[Альгімонт Гальшанскі|Альгімонта Гальшанскага]]. Актыўна падтрымліваў [[Вітаўт]]а ў час яго змаганьня за ўладу, двойчы выяжджаў зь ім у [[Прусія|Прусію]]. У 1390 годзе ачольваў пасольства, што адвозіла ў Маскву дачку Вітаўта [[Соф’я Вітаўтаўна|Соф’ю]], нявесту вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. 3 1392 году быў адным з набліжаных Вітаўта, уваходзіў у раду вялікага князя. 3 1396 году быў намесьнікам у Кіеве. Засьведчыў [[Салінскі дагавор|Салінскую ўмову]] (1398 год) і [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскую унію]] (1401 году). Ажаніўся з Агрыпінай (1350 або 1352 — ?), дачкой смаленскага князя [[Сьвятаслаў Іванавіч|Сьвятаслава Іванавіча]] і сястрой Ганны, жонкі вялікага князя Вітаўта. У шлюбе нарадзіліся дзеці: * [[Аляксандр Іванавіч Гальшанскі|Аляксандар Нялюб]] (каля 1364 або 1346 — па 1406) * [[Барыс Іванавіч Гальшанскі|Барыс]] (каля 1368—1399) * [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямён Люты]] (каля 1370—1433) * [[Міхайла Іванавіч Гальшанскі|Міхайла]] (каля 1372—1433) — намеснік [[Кіеў|кіеўскі]] * [[Андрэй Вязынскі|Андрэй]] (каля 1374 — ?) * [[Ульляна Іванаўна Гальшанская|Ульляна]] (1378—1448), выйшла замуж за [[Iван Мсьціславіч Хоцет|Iвана Мсьціславіча Хоцета]], князя карачаўскага; з 1418 году — за вялікага князя літоўскага Вітаўта == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} Змацаваў дакумэнты ад 19 студзеня 1390 году і 12 лютага 1401 году пячацьцю з рускім надпісам<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Z. 3—4, 1930. S. 697.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>: {{пачатак цытаты}}ПЕЧАТЬ ИВАНА ОЛГИМОНТОВИЧА{{канец цытаты}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальшанскі, Іван}} [[Катэгорыя:Гальшанскія]] [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] pnreoije5etkgigw906pr69c9ge4ln5 0 264705 2694354 2688999 2026-10-02T13:14:46Z ~2026-52916-37 100439 /* Імя */ 2694354 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Альгімонт (неадназначнасьць)}} '''Альгімонт''' — імя некалькіх легендарных князёў паводле [[Беларуска-літоўскія летапісы|літоўскіх (беларускіх) летапісаў]]<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 24.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Algmundus<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref><ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. == Біяграфія == * Альгімонт (XIII ст.) — легендарны вялікі князь наваградзкі, сын легендарнага наваградзкага князя Траняты (Скіргайлы або Скрыгайлы), бацька легендарнага князя [[Рынгольд]]а * Альгімонт (XIII ст.) — легендарны князь, сын легендарнага князя Гольшы * Альгімонт (XIV ст.) — легендарны вялікі князь гальшанскі, сын легендарнага князя [[Міндоўг]]а == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} [[Катэгорыя:Легендарныя князі Літвы]] lfxe0m624x0a8hqs4x98mwrcyqym2pz 2694355 2694354 2026-10-02T13:15:14Z ~2026-52916-37 100439 /* Імя */ 2694355 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Альгімонт (неадназначнасьць)}} '''Альгімонт''' — імя некалькіх легендарных князёў паводле [[Беларуска-літоўскія летапісы|літоўскіх (беларускіх) летапісаў]]<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 24.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Algmundus<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref><ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. == Біяграфія == * Альгімонт (XIII ст.) — легендарны вялікі князь наваградзкі, сын легендарнага наваградзкага князя Траняты (Скіргайлы або Скрыгайлы), бацька легендарнага князя [[Рынгольд]]а * Альгімонт (XIII ст.) — легендарны князь, сын легендарнага князя Гольшы * Альгімонт (XIV ст.) — легендарны вялікі князь гальшанскі, сын легендарнага князя [[Міндоўг]]а == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} [[Катэгорыя:Легендарныя князі Літвы]] qbsb98aro9usm6q43as30i77talmkby 2694371 2694355 2026-10-02T17:52:28Z ~2026-52994-60 100457 2694371 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Альгімонт (неадназначнасьць)}} '''Альгімонт''' — імя некалькіх легендарных князёў паводле [[Беларуска-літоўскія летапісы|літоўскіх (беларускіх) летапісаў]]<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 24.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгімонт}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus{{Заўвага|name="Alg"|Імя Algemundus (Algmundus) ужываецца ў складзенай каля 1334 году хроніцы «Imaginis mundi»<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref>; менавіта такую форму імя караля [[Лянгабарды|лянгабардаў]] — Algimundus — ужыў [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў [[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]<ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>}}, Algmundus{{Заўвага|name="Alg"}}, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Halgasch, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. == Біяграфія == * Альгімонт (XIII ст.) — легендарны вялікі князь наваградзкі, сын легендарнага наваградзкага князя Траняты (Скіргайлы або Скрыгайлы), бацька легендарнага князя [[Рынгольд]]а * Альгімонт (XIII ст.) — легендарны князь, сын легендарнага князя Гольшы * Альгімонт (XIV ст.) — легендарны вялікі князь гальшанскі, сын легендарнага князя [[Міндоўг]]а == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} [[Катэгорыя:Легендарныя князі Літвы]] ctvii9zwsbffm08lgi3fc4s6f8z3tkv 0 264707 2694347 2688997 2026-10-02T12:59:55Z ~2026-52916-37 100439 /* Паходжаньне */ 2694347 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Альґімонт |лацінка = Algimont / Alhimont |арыгінал = Alhmunt |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Алег|Elgo]] + [[Мунд|Munt]] |варыянт = Альгімунт, Алгімунт, Альгімунд, Алгімунд, Альгемунд, Алгімонт, Алкімонт, Аўгімонт, Аўгімунд, Аўгімунт |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Альгімонт''' (''Алгімонт'', ''Алкімонт''), '''Альгімунт''' (''Алгімунт''), '''Альгімунд''' (''Алгімунд'', ''Альгемунд''), '''Аўгімонт''' (''Аўгімунд'', ''Аўгімунт''), '''Алькмунд''' — мужчынскае імя. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Algmundus{{Заўвага|Імя Algemundus (Algmundus) ужываецца ў складзенай каля 1334 году хроніцы «Imaginis mundi»<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref>; менавіта такую форму імя караля [[Лянгабарды|лянгабардаў]] — Algimundus — ужыў [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў [[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]<ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>}}, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Германскі характар літоўскіх імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзіў амэрыканскі лінгвіст [[Альфрэд Зэн]]<ref>Senn A. Zur Bildung litauischer Gewässernamen // Annali. Sezione Slava. Istituto Universitario Orientale di Napoli. 2 (1959). P. 46.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Iwan Augmenten son'' (29 верасьня 1379 году<ref>[http://starbel.by/dok/d049.htm Договор о перемирии на 10 лет между ВКЛ и Тевтонским орденом (1379)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=%40Augmenten#v=snippet&q=%40Augmenten&f=false P. 55].</ref>; ''Angemunt'' (1383 год)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=Angemunt#v=snippet&q=Angemunt&f=false P. 66].</ref>; ''in Ongemundes hoff [[Гальшаны|Galschan]]'' ([[Паведамленьні аб літоўскіх дарогах]])<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Ongemundes#v=snippet&q=Ongemundes&f=false S. 707].</ref>; ''Olgemont et Borizszo duces Lithwanie''<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Olgemont#v=snippet&q=Olgemont&f=false S. 658].</ref> / ''Elgemont et Borisso duces Litwanie''<ref>Monumenta Poloniae historica. Pomniki dziejowe polski. T. 3. — Lwów, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LkghAQAAMAAJ&q=Elgemont#v=snippet&q=Elgemont&f=false S. 230].</ref> («Kalendarz Krakowski» пад 1385 годам); ''ducis Olgimundi'' (1387—1394 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d051.htm Поручная грамота за Братошу Койлутовича (1387—1394)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''княз Олгимонтъ'' (1389—1402 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d050.htm Поручная грамота за Ивана Жедивида (между 1389 и 1402)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Кузьмин А. В. Титулованная знать Великого княжества Литовского в «Великой войне» 1409—1411 гг. против Тевтонского ордена // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — {{Менск (Мн.)}}, 2011. С. 46.</ref>; ''herczog Iwan von Galschan Ougemundes son'' (19 студзеня 1390 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0jchAQAAMAAJ&q=Ougemundes#v=snippet&q=Ougemundes&f=false S. 20—21].</ref>; ''Jwan Augemunden son'' ([[Мэмарыял Вітаўта]], 1390 год)<ref>[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]] «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 266.</ref>; ''Olgymontiszky'' (9 траўня 1397 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 47.</ref>; ''Iwanen Awmunten son'' (23 красавіка 1398 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA54&dq=Iwanen+Awmunten+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwih66r5_Lf9AhUsiP0HHavkBMAQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Iwanen%20Awmunten%20son&f=false P. 54].</ref>; ''Yvanus Olgimunti cum filiis suis videlicet Andrea et Semeone et caeteris'' ([[Віленска-Радамская унія|18 студзеня 1401 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 37.</ref>; ''Мы, княз Иванъ Олкимонтович'' (5 лютага 1401 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d122.htm Присяжная грамота князя Ивана Ольгимонтовича (1401)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Овгимонта и [[Братоша|Братошу]]'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 96].</ref> і [[Сафійскі першы летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 243].</ref>); ''князь Иванъ Овгимонтовъ''<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 97].</ref> (Наўгародзкі чацьверты летапіс); ''князя Олгимонта, нареченного в святом крещении Михаила, а в иноцех Евфимия, князя Олгимонтовича Иоанна'' (канец XV — пачатак XVI ст.)<ref>Голубев С. Т. Древний помянник Киево-Печерской лавры (конца XV — начала XVI столетия) // Чтения в историческом обществе Нестора летописца. Кн. 6, 1892. С. 7.</ref>; ''xiędza Mindolhova sina Olkimonta vielkiego xiędza Olszanskiego'' ([[Альшэўскі летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 17. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=NpMnAQAAIAAJ&q=Olkimonta#v=snippet&q=Olkimonta&f=false С. 439].</ref>; ''чоловекъ господарьский Лабенский Ондрей Овкгимонтовичъ… Ондрея Овагимонтовича'' (1 красавіка 1539 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 85].</ref>; ''Algimunt… Jana, Olgiemundowego syna'' (Хроніка польская [[Марцін Бельскі|Марціна Бельскага]])<ref>Kronika Marcina Bielskiego. — Sanok, 1856. [https://www.google.by/books/edition/Kronika_polska_Polnische_Kronik_pol/I9ZbAAAAcAAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=Mundigierdowi&pg=PA558&printsec=frontcover S. 256, 488].</ref>; ''Olgimund… Algimund… Algimundami… Iwan Olgimuntowicz… Paweł Algimunt'' (сярэдзіна XVII ст., 1897 год)<ref>Ks. Wojciecha Wijuka Kojałowicza Herbarz rycerstwa W.X. Litewskiego tak zwany Compendium. — Kraków, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RMUNldfQ2-MC&q=Olgimund#v=snippet&q=Olgimund&f=false S. 5].</ref>; ''Bohdan z Olgimunda Juszkiewicz, sędzic ziem. pow. kow.'' (30 чэрвеня 1734 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 42.</ref>, 3 лютага 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 70.</ref>, 24 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 85.</ref>, 19 жніўня 1748 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 96.</ref>); ''Bohdan z Olgimunta Juszkiewicz, sędzic ziem. pow. kow.'' (14 траўня 1736 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 51.</ref>, 25 жніўня 1738 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 58.</ref>); ''Bogusław z Olgimunta Juszkiewicz, starosta manajewski'' (22 жніўня 1740 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 67.</ref>, 18 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 75.</ref>); ''Bogusław z Olgimunda Juszkiewicz, starosta manajewski'' (18 жніўня 1744 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 73—74.</ref>. == Носьбіты == * [[Алькмунд з Хэксэму]] ({{†}} 781) — біскуп [[Хэксэм]]у, [[Сьвяты]] * [[Алькмунд з Дэрбі]] ({{†}} каля 800) — прынц [[Нартумбрыя|Нартумбрыі]], Сьвяты * [[Альгімонт (легендарныя князі)|Альгімонт]] — імя некалькіх легендарных князёў XIII—XIV стагодзьдзяў паводле [[Беларуска-літоўскія летапісы|літоўскіх (беларускіх) летапісаў]] * [[Альгімонт Гальшанскі]] ({{†}} 1393) — літоўскі князь; меў сына [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Івана]], пачынальнік роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] З XV ст. прыдомкамі Альгімунт і Альгімунтавіч карысталіся князі Гальшанскія<ref>Stekert A. Przydomki polskie, litewskie i rusińskie. — Kraków, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=chg-AAAAIAAJ&q=Algimunt+Algimuntowicz#v=snippet&q=Algimunt%20Algimuntowicz&f=false S. 11].</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Алег|Ольг]] * [[Мунд]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} {{Імёны з асновай алг}} {{Імёны з асновай мунд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] m08hbsk8fmrr1gzgtw605groh45x9is 2694370 2694347 2026-10-02T17:51:27Z ~2026-52994-60 100457 /* Паходжаньне */ 2694370 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Альґімонт |лацінка = Algimont / Alhimont |арыгінал = Alhmunt |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Алег|Elgo]] + [[Мунд|Munt]] |варыянт = Альгімунт, Алгімунт, Альгімунд, Алгімунд, Альгемунд, Алгімонт, Алкімонт, Аўгімонт, Аўгімунд, Аўгімунт |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Альгімонт''' (''Алгімонт'', ''Алкімонт''), '''Альгімунт''' (''Алгімунт''), '''Альгімунд''' (''Алгімунд'', ''Альгемунд''), '''Аўгімонт''' (''Аўгімунд'', ''Аўгімунт''), '''Алькмунд''' — мужчынскае імя. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Алгемунд, Алгмунд, Алкемунд, Алгмунт, Алкмунт або Алкемонт (Algemundus{{Заўвага|name="Alg"|Імя Algemundus (Algmundus) ужываецца ў складзенай каля 1334 году хроніцы «Imaginis mundi»<ref>Scriptorum. T. 3. — Augustae Taurinorum, 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=a1lVAAAAcAAJ&q=Algemundus+Algmundus#v=snippet&q=Algemundus%20Algmundus&f=false P. 1441—1442].</ref>; менавіта такую форму імя караля [[Лянгабарды|лянгабардаў]] — Algimundus — ужыў [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў [[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]<ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i6dDAAAAYAAJ&q=Algimundus#v=snippet&q=Algimundus&f=false S. 99].</ref>}}, Algmundus{{Заўвага|name="Alg"}}, Ealgmund<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Ealgmund#v=snippet&q=Ealgmund&f=false P. 206].</ref>, Alkemund<ref name="Jurasinski-2006-553">Jurasinski S. Andrew Horn, Alfredian Apocrypha, and the Anglo-Saxon Names of the Mirror of Justices // The Journal of English and Germanic Philology. Vol. 105, Nr. 4, 2006. P. 553.</ref>, Alchemundo<ref name="Felder-2003-57">Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 57.</ref>, Alchemundus<ref>Barthélémy A. Liste des noms d’hommes gravés sur les monnaies de l'époque mérovingienne. — Paris, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XgA-AAAAYAAJ&q=%40Alchemvndvs#v=snippet&q=%40Alchemvndvs&f=false P. 6].</ref>, Algmunt<ref>Dehlinger G. T. Deutsche scherflein zum sprachschatze. — Stuttgart, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlwQAAAAYAAJ&q=Algmunt#v=snippet&q=Algmunt&f=false S. 95, 176]</ref>, Alhmunt, Alcmunt, Alchemont<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 38].</ref><ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Alchemont#v=snippet&q=Alchemont&f=false P. 205].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Nordhausen, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Alhmunt#v=snippet&q=%40Alhmunt&f=false S. 75].</ref><ref name="Felder-2003-57"/><ref name="Jurasinski-2006-553"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]]; германскія імёны Heligin, Halgasch, Algardus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты', а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16, 18.</ref>. Такім парадкам, імя Альгімонт азначае «сьвятая гарлівасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augemund (Augemundus<ref>Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. S. 73.</ref><ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Augemundus#v=snippet&q=Augemundus&f=false S. 229].</ref>, Augemundr) зь першай асновай аўг-<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Augemundus%2C+Augemundr#v=snippet&q=Augemundus%2C%20Augemundr&f=false S. 22].</ref>, якая паходзіць ад гоцкага augjan 'паказваць, зьяўляцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгімонт германскаму імю Alhmund сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Германскі характар літоўскіх імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзіў амэрыканскі лінгвіст [[Альфрэд Зэн]]<ref>Senn A. Zur Bildung litauischer Gewässernamen // Annali. Sezione Slava. Istituto Universitario Orientale di Napoli. 2 (1959). P. 46.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Iwan Augmenten son'' (29 верасьня 1379 году<ref>[http://starbel.by/dok/d049.htm Договор о перемирии на 10 лет между ВКЛ и Тевтонским орденом (1379)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=%40Augmenten#v=snippet&q=%40Augmenten&f=false P. 55].</ref>; ''Angemunt'' (1383 год)<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=G-ItQP7DyhkC&q=Angemunt#v=snippet&q=Angemunt&f=false P. 66].</ref>; ''in Ongemundes hoff [[Гальшаны|Galschan]]'' ([[Паведамленьні аб літоўскіх дарогах]])<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Ongemundes#v=snippet&q=Ongemundes&f=false S. 707].</ref>; ''Olgemont et Borizszo duces Lithwanie''<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Olgemont#v=snippet&q=Olgemont&f=false S. 658].</ref> / ''Elgemont et Borisso duces Litwanie''<ref>Monumenta Poloniae historica. Pomniki dziejowe polski. T. 3. — Lwów, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LkghAQAAMAAJ&q=Elgemont#v=snippet&q=Elgemont&f=false S. 230].</ref> («Kalendarz Krakowski» пад 1385 годам); ''ducis Olgimundi'' (1387—1394 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d051.htm Поручная грамота за Братошу Койлутовича (1387—1394)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''княз Олгимонтъ'' (1389—1402 гады)<ref>[http://starbel.by/dok/d050.htm Поручная грамота за Ивана Жедивида (между 1389 и 1402)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Кузьмин А. В. Титулованная знать Великого княжества Литовского в «Великой войне» 1409—1411 гг. против Тевтонского ордена // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — {{Менск (Мн.)}}, 2011. С. 46.</ref>; ''herczog Iwan von Galschan Ougemundes son'' (19 студзеня 1390 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0jchAQAAMAAJ&q=Ougemundes#v=snippet&q=Ougemundes&f=false S. 20—21].</ref>; ''Jwan Augemunden son'' ([[Мэмарыял Вітаўта]], 1390 год)<ref>[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]] «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 266.</ref>; ''Olgymontiszky'' (9 траўня 1397 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 47.</ref>; ''Iwanen Awmunten son'' (23 красавіка 1398 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA54&dq=Iwanen+Awmunten+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwih66r5_Lf9AhUsiP0HHavkBMAQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Iwanen%20Awmunten%20son&f=false P. 54].</ref>; ''Yvanus Olgimunti cum filiis suis videlicet Andrea et Semeone et caeteris'' ([[Віленска-Радамская унія|18 студзеня 1401 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 37.</ref>; ''Мы, княз Иванъ Олкимонтович'' (5 лютага 1401 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d122.htm Присяжная грамота князя Ивана Ольгимонтовича (1401)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Овгимонта и [[Братоша|Братошу]]'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 96].</ref> і [[Сафійскі першы летапіс]]<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0&f=false С. 243].</ref>); ''князь Иванъ Овгимонтовъ''<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D0%9E%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 97].</ref> (Наўгародзкі чацьверты летапіс); ''князя Олгимонта, нареченного в святом крещении Михаила, а в иноцех Евфимия, князя Олгимонтовича Иоанна'' (канец XV — пачатак XVI ст.)<ref>Голубев С. Т. Древний помянник Киево-Печерской лавры (конца XV — начала XVI столетия) // Чтения в историческом обществе Нестора летописца. Кн. 6, 1892. С. 7.</ref>; ''xiędza Mindolhova sina Olkimonta vielkiego xiędza Olszanskiego'' ([[Альшэўскі летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 17. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=NpMnAQAAIAAJ&q=Olkimonta#v=snippet&q=Olkimonta&f=false С. 439].</ref>; ''чоловекъ господарьский Лабенский Ондрей Овкгимонтовичъ… Ондрея Овагимонтовича'' (1 красавіка 1539 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 85].</ref>; ''Algimunt… Jana, Olgiemundowego syna'' (Хроніка польская [[Марцін Бельскі|Марціна Бельскага]])<ref>Kronika Marcina Bielskiego. — Sanok, 1856. [https://www.google.by/books/edition/Kronika_polska_Polnische_Kronik_pol/I9ZbAAAAcAAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=Mundigierdowi&pg=PA558&printsec=frontcover S. 256, 488].</ref>; ''Olgimund… Algimund… Algimundami… Iwan Olgimuntowicz… Paweł Algimunt'' (сярэдзіна XVII ст., 1897 год)<ref>Ks. Wojciecha Wijuka Kojałowicza Herbarz rycerstwa W.X. Litewskiego tak zwany Compendium. — Kraków, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RMUNldfQ2-MC&q=Olgimund#v=snippet&q=Olgimund&f=false S. 5].</ref>; ''Bohdan z Olgimunda Juszkiewicz, sędzic ziem. pow. kow.'' (30 чэрвеня 1734 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 42.</ref>, 3 лютага 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 70.</ref>, 24 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 85.</ref>, 19 жніўня 1748 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 96.</ref>); ''Bohdan z Olgimunta Juszkiewicz, sędzic ziem. pow. kow.'' (14 траўня 1736 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 51.</ref>, 25 жніўня 1738 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 58.</ref>); ''Bogusław z Olgimunta Juszkiewicz, starosta manajewski'' (22 жніўня 1740 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 67.</ref>, 18 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 75.</ref>); ''Bogusław z Olgimunda Juszkiewicz, starosta manajewski'' (18 жніўня 1744 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 73—74.</ref>. == Носьбіты == * [[Алькмунд з Хэксэму]] ({{†}} 781) — біскуп [[Хэксэм]]у, [[Сьвяты]] * [[Алькмунд з Дэрбі]] ({{†}} каля 800) — прынц [[Нартумбрыя|Нартумбрыі]], Сьвяты * [[Альгімонт (легендарныя князі)|Альгімонт]] — імя некалькіх легендарных князёў XIII—XIV стагодзьдзяў паводле [[Беларуска-літоўскія летапісы|літоўскіх (беларускіх) летапісаў]] * [[Альгімонт Гальшанскі]] ({{†}} 1393) — літоўскі князь; меў сына [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Івана]], пачынальнік роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] З XV ст. прыдомкамі Альгімунт і Альгімунтавіч карысталіся князі Гальшанскія<ref>Stekert A. Przydomki polskie, litewskie i rusińskie. — Kraków, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=chg-AAAAIAAJ&q=Algimunt+Algimuntowicz#v=snippet&q=Algimunt%20Algimuntowicz&f=false S. 11].</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Алег|Ольг]] * [[Мунд]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} {{Імёны з асновай алг}} {{Імёны з асновай мунд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] lmqdzsjjpi1wixg8j4akim2khcpctce 0 265050 2694388 2609981 2026-10-02T18:53:35Z ~2026-53097-09 100461 /* Паходжаньне */ 2694388 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Вісівальд |лацінка = Visivald |арыгінал = Wiswald |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Віс|Wis]] + [[Вальда (імя)|Wald]] |варыянт = |вытворныя = |зьвязаныя = Walvis }} '''Вісівальд''' — мужчынскае імя. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Вісвалд або Вісалд, пазьней Вайсволд або Вайсвальд (Wiswald<ref name="Kintzel-2005-86">Kintzel R. Vivaldi’s Lombardic Nominal Legacy // Studi Vivaldiani. 5, 2005. [https://www.google.by/books/edition/Studi_vivaldiani/h0YIAQAAMAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=Wiswald+,+Wiswold+wiso&dq=Wiswald+,+Wiswold+wiso&printsec=frontcover P. 86].</ref>, Wisaldus<ref>Repertori D’Antropònims Catalans (RAC). Vol. 1. — Barcelona, 1994. [https://books.google.by/books?id=SUwv8x15BE8C&pg=PA590&dq=Wisaldus+Guisaldus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiCrNDps8SEAxVNnf0HHT7bCj8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false P. 590].</ref>, Guisaldus, Visaldi<ref>[https://www.celtiberia.net/es/biblioteca/?id=2133&cadena=galicia El Nombre de los Antepasados: Toponimia Gallega de Origen Antroponímico (I v2.0)], Celtiberia.net — Prehistoria, Protohistoria e Historia antigua</ref>, Wisewould<ref name="Ferguson-1864-351">Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Wisewould+Weiswald#v=snippet&q=Wisewould%20Weiswald&f=false P. 351].</ref>, Weiswald<ref name="Ferguson-1864-351"/>) і Валвіс (Walvis<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Walvis#v=snippet&q=Walvis&f=false S. 1512].</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 232.</ref><ref name="Kintzel-2005-86"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Віс|-віс- (-віз-, -веш-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Вісімонт|Вісімунт]], [[Вішымут]]; германскія імёны Wisigard, Wisemund, Vismuot) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] wis 'мудры, абазнаны', а аснова [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Імя Вісівальд таксама разглядаюць як германскую форму [[Русіны|рускага]] імя [[Усевалад|Ўсевалад]]<ref>Древняя Русь в свете зарубежных источников: Хрестоматия. Т. 5. — М., 2009. С. 100.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Vissavaldr austan ór Garðaríki'' (XIII ст.)<ref>Древняя Русь в свете зарубежных источников. Том V. Древнескандинавские источники. Т. 5. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=nngyDwAAQBAJ&pg=PA100&dq=%22Vissavaldr+austan+%C3%B3r+Gar%C3%B0ar%C3%ADki%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjps_rYrs_9AhWkgv0HHYeCBmkQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22Vissavaldr%20austan%20%C3%B3r%20Gar%C3%B0ar%C3%ADki%22&f=false С. 100].</ref>; ''Wiscewolodo regem de Gerzika''<ref>[https://web.archive.org/web/20210514171835/http://starbel.by/dok/d145.htm Договор рижского епископа Альберта и князя Герцике Всеволода (1209)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> або ''rex Vissewalde de Gercike''<ref>Heinrici Chronicon Livoniae. Ed. altera / Recogn. L. Arbusow et A. Bauer // Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum ex Monumentis Germaniae Historicis separatim editi. T. 31. — Hannoverae, 1955. [https://books.google.by/books?id=OfqgAAAAMAAJ&q=%22rex+Vissewalde+de+Gercike%22+1955&dq=%22rex+Vissewalde+de+Gercike%22+1955&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj_8Yb-r8_9AhUDRuUKHZ9kDTwQ6AF6BAgIEAI S. 69].</ref> (1209 год); ''[[Даўгерд|Daugeruthe]], pater uxoris regis Vissewalde''<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?id=_7WxF4HYgXcC&pg=PA285&dq=Daugeruthe+,+pater+uxoris+regis+Vissewalde&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiuj5D1sc_9AhUY_6QKHaQDCaEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Daugeruthe%20%2C%20pater%20uxoris%20regis%20Vissewalde&f=false P. 285].</ref>, ''Wissewaldus''<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=wissewaldus#v=snippet&q=wissewaldus&f=false P. 288, 327].</ref> ([[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага]]); ''Vísivaldr'' (XIV ст.). == Носьбіты == * Вісівальд — жаніх [[Сігрыд Гордая|Сігрыд Гордай]] (968—1014), якога часам атаясамліваюць з [[Усевалад Уладзімеравіч|Усеваладам Уладзімеравічам]]<ref>Braun F. Das historische Russland im nordischen Schrifttum des X—XIV. Jahrhunderts // Festschrift Eugen Mogk zum 70. Geburtstag. — Halle an der Saale: Max Niemeyer, 1924. S. 157—167.</ref> * [[Вісівальд (Усевалад)]] ({{†}} па 1230) — князь [[Герцыке|герцыцкі]], васал [[Уладзімер Полацкі|Уладзімера Полацкага]] (''Woldemaro de Ploceke''); ажаніўся з дачкой князя [[Даўгерд]]а * Вісівальд — легендарны князь зь [[Ісьляндыя|ісьляндзкай]] сагі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сага пра Вільмунда Дзіклівы|пра Вільмунда Дзіклівага|de|Vilmundar saga viðutan}} == Глядзіце таксама == * [[Віс]] * [[Вальда (імя)|Валд]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай віс}} {{Імёны з асновай валд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 5st1298q3qcmxdz7gmajanr151t5ibz 0 268109 2694509 2513489 2026-10-03T08:02:28Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694509 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Робэрт Сабаліч |Клюб = [[Младзі Есэніцэ|Есэніцэ]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Младзі Есэніцэ|Младзі]] * [[Акроні Есэніцэ|Акроні]] * [[Сёдэртэлье (хакейны клюб)|Сёдэртэлье]] * [[Попрад (хакейны клюб)|Попрад]] * [[Інгальштат (хакейны клюб)|Інгальштат]] * [[Спарта Прага (хакейны клюб)|Спарта]] * [[Адмірал Уладзівасток|Адмірал]] * [[Тарпэда Ніжні Ноўгарад|Тарпэда]] * [[Амбры-Піёта (хакейны клюб)|Амбры-Піёта]] * [[Оскарсгамн (хакейны клюб)|Оскарсгамн]] * [[Крэфэльд Пінгвін]] * [[Філях (хакейны клюб)|Філях]] * [[Алімпія Любляна (хакейны клюб)|Алімпія]] }} |Пачатак кар’еры = 2006 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Ро́бэрт Са́баліч''' ({{мова-sl|Robert Sabolič}}; {{н}} 18 верасьня 1988 году) — славенскі хакеіст, нападнік клюбу «[[Младзі Есэніцэ|Есэніцэ]]» і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Славеніі па хакеі|зборнай Славеніі]]. == Кар’ера == Пачынаў кар’еру на радзіме ў клюбе «[[Младзі Есэніцэ|Есэніцэ]]», а потым «[[Акроні Есэніцэ|Акроні]]». Пазьней гуляў за швэдзкі клюб «[[Сёдэртэлье (хакейны клюб)|Сёдэртэлье]]»<ref>[http://www.rtvslo.si/sport/hokej/sabolic-zapusca-zagreb-in-odhaja-na-svedsko/259877 «Sabolič zapušča Zagreb in odhaja na Švedsko: Prvi interaktivni multimedijski portal»]. RTV Slovenija.</ref>. У [[Чэмпіянат Нямеччыны па хакеі 2013—2014 году|сэзоне 2013—2014 году]] ў складзе «[[Інгальштат (хакейны клюб)|Інгальштату]]» стаўся чэмпіёнам Нямеччыны<ref>[https://web.archive.org/web/20140219073204/http://www.erc-ingolstadt.de/html/index.php?nav=news&id=1957 «Robert Sabolic remains in Ingolstadt»]. ERC Ingolstadt.</ref><ref>Toni Gruden (29.04.2014). [http://www.rtvslo.si/sport/hokej/jeglic-in-sabolic-nemska-prvaka/335712 «Jeglič in Sabolič nemška prvaka»]. RTV Slovenija.</ref>. Сабаліч згуляў важную ролю ў посьпеху клюбу, зарабіўшы 14 пунктаў (9 галоў, 4 перадачы) у 21 гульні розыгрышу плэй-оф<ref>[https://web.archive.org/web/20140720113000/http://www.del.org/de/statistiken/top-scorer/playoffs-13/14/page/2400-87---.html «Playoffs 13—14»]. Deutsche Eishockey Liga</ref>. Пасьля двух сэзонаў, праведзеных у ніжагародзкім «[[Тарпэда Ніжні Ноўгарад|Тарпэда]]», Сабаліч сышоў з [[Кантынэнтальная хакейная ліга|Кантынэнтальнай хакейнай лігі]], склаўшы 26 ліпеня 2019 году гадавы кантракт з швайцарскім клюбам «[[Амбры-Піёта (хакейны клюб)|Амбры-Піёта]]»<ref>[https://twitter.com/HCAP1937/status/1154767484207190017 «New addition to the family!»]. HC Ambrì-Piotta</ref>. Пасьля гуляў за швэдзкі «[[Оскарсгамн (хакейны клюб)|Оскарсгамн]]», нямецкі «[[Крэфэльд Пінгвін]]» і аўстрыйскі «[[Філях (хакейны клюб)|Філях]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сабаліч, Робэрт}} [[Катэгорыя:Славенскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Славеніі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Младзі» Есэніцэ]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Акроні» Есэніцэ]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сёдэртэлье»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Попрад»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Інгальштат»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спарта» Прага]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Адмірал» Уладзівасток]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тарпэда» Ніжні Ноўгарад]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Амбры-Піёта»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Оскарсгамн»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Крэфэльд Пінгвін»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Філях»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Алімпія» Любляна]] hn4t55wdhan1d6hx8a7xodxvu1bknp7 0 268164 2694395 2692370 2026-10-02T19:18:08Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694395 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Радрыга Абалс |Клюб = [[Бэрн (хакейны клюб)|Бэрн]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Рыга (хакейны клюб)|Рыга]] * [[Дынама Рыга]] * [[Портлэнд Ўінтэргокс]] * [[БІК Карльскуга]] * [[Спрынгфілд Тандэрбэрдс]] * [[Грынвіл Соўмп Рэбітс]] * [[Эрэбру (хакейны клюб)|Эрэбру]] * [[Рэгле Энгельгольм|Рэгле]] * [[Легай Волі Фэнтамз Алентаўн|Легай Волі Фэнтамз]] * [[Філадэлфія Флаерз]] }} |Пачатак кар’еры = 2014 |Драфт НХЛ = 184 |Год драфту = 2016 |Клюб драфту = [[Ванкувэр Кэнакс]] }} '''Радры́га А́балс''' ({{мова-lv|Rodrigo Ābols}}; {{Н}} 5 студзеня 1996 году) — латвійскі хакеіст, нападнік швайцарскага клюбу «[[Бэрн (хакейны клюб)|Бэрн]]» і нацыянальнай [[мужчынская зборная Латвіі па хакеі|зборнай Латвіі]]. Гулец пачаў выступаць на радзіме за «[[Рыга (хакейны клюб)|Рыгу]]» і рыскае «[[Дынама Рыга|Дынама]]». У [[Кантынэнтальная хакейная ліга|КХЛ]] дэбютаваў 27 сьнежня 2014 году. У 2016 годзе на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны клюбам «[[Ванкувэр Кэнакс]]» у 7-м раўндзе пад агульным 184 нумарам. У [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]] замацавацца ня здолеў, і па вяртаньні гуляў за швэдзкі «[[Эрэбру (хакейны клюб)|Эрэбру]]». 28 траўня 2019 году склаў двухгадовы кантракт з «[[Флорыда Пантэрз|Флорыдай Пантэрз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230513204103/https://www.nhl.com/panthers/news/florida-panthers-agree-to-terms-with-forward-rodrigo-abols-on-a-2-year-entry-level-contract/c-307574816 «Panthers Agree to Terms with Forward Rodrigo Abols on a 2-Year Contract»]. Florida Panthers.</ref>. Пасьля некаторага часу ў фарм-клюбах у [[Амэрыканская хакейная ліга|АХЛ]] Абалс зноўку вярнуўся ў Эўропу, чарговым разам далучыўшыся да «Эрэбру». 21 студзеня 2025 году Абалс дэбютаваў у НХЛ у матчы «Філадэлфіі Флаерз» супраць «[[Дэтройт Рэд Ўінгс]]», які завяршыўся перамогай зь лікам 2:1 у авэртайме<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/flyers/news/postgame-5-flyers-clip-red-wings-in-ot-2-1|загаловак=Postgame 5: Flyers Clip Red Wings in OT, 2-1|выдавецтва=Philadelphia Flyers|дата публікацыі=21.01.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Абалс, Радрыга}} [[Катэгорыя:Латвійскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Латвіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рыга»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Рыга]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Портлэнд Ўінтэргокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Эрэбру»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу БІК Карльскуга]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спрынгфілд Тандэрбэрдс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Грынвіл Соўмп Рэбітс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рэгле» Энгельгольм]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Легай Волі Фэнтамз» Алентаўн]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Філадэлфія Флаерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бэрн»]] rkjnaxqxqe7kf6mmsiiqvr4vkeipt2k 0 268199 2694387 2692616 2026-10-02T18:52:07Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694387 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Алекс Так |Клюб = [[Вашынгтон Кэпіталз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Аёва Ўайлд Дэ-Мойн|Аёва Ўайлд]] * [[Мінэсота Ўайлд]] * [[Чыкага Ўулвз]] * [[Вэгас Голдэн Найтс]] * [[Бафала Сэйбрз]] }} |Пачатак кар’еры = 2012 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Алекс Так''' ({{мова-en|Alex Tuch}}; {{Н}} 10 траўня 1996 году) — амэрыканскі хакеіст, нападнік клюбу «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2014 годзе на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны клюбам «[[Мінэсота Ўайлд]]» у першым раўндзе пад агульным 18 нумарам. == Кар’ера == Так яшчэ зь дзяцінства выступаў за розныя дзіцячыя каманды. У веку 18 гадоў быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны клюбам «[[Мінэсота Ўайлд]]» у першым раўндзе пад агульным 18 нумарам. Адразу пасьля гэтага, два гады правёў у складзе каманды [[Бостанскі каледж|Бостанскага каледжу]]. 13 красавіка 2016 году склаў свой першы прафэсійны кантракт з клюбам зь [[Мінэсота|Мінэсоты]]. Правёўшы з клюбам НХЛ перадсэзонны збор, далучыўся да фарм-клюбу з [[Амэрыканскі хакейны клюб|АХЛ]] «[[Аёва Ўайлд Дэ-Мойн|Аёва Ўайлд]]». Дзякуючы ўдалым выступам у канцы сэзону быў выкліканы ў галоўную каманду, зь якой дэбютаваў 4 лютага 2017 году ў матчы супраць «[[Ванкувэр Кэнакс]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20180505033907/https://www.nhl.com/news/minnesota-wild-alex-tuch-expected-to-make-nhl-debut-saturday/c-286373104 «Alex Tuch to make NHL debut for Wild on Saturday»]. NHL.</ref>. У чэрвені 2017 году праз пашырэньне лігі клюбам «[[Вэгас Голдэн Найтс]]» Так далучыўся да каманды, зь якой дайшоў да фіналу [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]]. 19 кастрычніка 2018 году працягнуў супрацу з клюбам, склаўшы сямігадовы кантракт на 33,25 мільёны даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20190301004256/https://www.nhl.com/goldenknights/news/vegas-golden-knights-sign-forward-alex-tuch-to-seven-year-extension/c-301106542 «Vegas Golden Knights Sign Forward Alex Tuch To Seven-Year Extension»]. Vegas Golden Knights.</ref>. У [[НХЛ 2021—2022 гадоў|сэзоне 2021—2022 гадоў]] прапусьціў вялікую частку сэзону праз пашкоджаньне з плячом. 4 лістапада 2021 году поруч з [[Пэйтан Крэбс|Пэйтанам Крэбсам]] быў абменены ў «[[Бафала Сэйбрз]]» на [[Джэк Айкел|Джэка Айкела]]. Сам гулец, як прызнаваўся, зь дзяцінства быў заўзятарам бафалаўскага клюбу, таму зацята ўзяўся за працу<ref>Lysowski, Lance (16.12.2021). [https://web.archive.org/web/20230419204532/https://buffalonews.com/sports/sabres/alex-tuch-bubbling-with-excitement-ahead-of-long-awaited-sabres-debut/article_1e856aae-5e83-11ec-9da5-2b3c59767cbb.html «Alex Tuch bubbling with excitement ahead of long-awaited Sabres debut»]. The Buffalo News.</ref>. У дэбютным матчы супраць «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]» адзначыўся асыстэнцкім пунктам, але ягоная каманда атрымала паразу<ref>Hoppe, Bill (30.12.2021). [https://www.buffalohockeybeat.com/alex-tuchs-debut-sign-of-brighter-times-ahead-for-sabres/ «Alex Tuch’s debut sign of brighter times ahead for Sabres»]. Buffalo Hockey Beat.</ref>. 1 студзеня 2022 году адначыўся голам у браму «[[Бостан Бруінз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230414025429/https://www.nhl.com/sabres/news/final-horn-game-recap-buffalo-sabres-boston-bruins-january-1-2022-alex-tuch-first-goal-overtime-loss/c-329379230 «At The Final Horn | Tuch scores 1st with Sabres in OT loss to Boston»]. NHL.</ref>. У кастрычніку 2022 году зарабіў хет-трык у матчы супраць «[[Калгары Флэймз]]»<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401458649 «Alex Tuch has 1st NHL hat trick, Sabres beat Flames 6-3»]. ESPN.</ref>. [[НХЛ 2022—2023 гадоў|Сэзон 2022—2023 гадоў]] выдарыўся ўдалым, бо поруч з [[Тэйдж Томпсан|Тэйджам Томпсанам]] і [[Джэф Скінэр|Джэфам Скінэрам]] гулец за 74 матчы здолеў пакласьці на свой рахунак 79 пунктаў, закінуўшы 36 шайбай і аддаўшы 43 галявыя перадачы<ref>[https://www.nhl.com/player/alex-tuch-8477949 «Alex Tuch Stats and News»]. NHL.</ref>. Клюб ня здолеў прабіцца ў плэй-оф. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Так, Алекс}} [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Аёва Ўайлд» Дэ-Мойн]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мінэсота Ўайлд»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Чыкага Ўулвз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вэгас Голдэн Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бафала Сэйбрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вашынгтон Кэпіталз»]] no1gukm1dicu203m870o3nbzeelwlkc 0 268202 2694508 2655400 2026-10-03T07:58:16Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694508 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Ян Дрозг |Клюб = [[Клягенфурт (хакейны клюб)|Клягенфурт]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Марыбор (хакейны клюб)|Марыбор]] * [[Ўілкс-Барэ-Скрэнтан Пінгвінз]] * [[Ўілінг Нэйлерз]] * [[Гранд Рэпідс Грыфінз]] * [[Амур Хабараўск|Амур]] * [[Куньлунь Рэд Стар Пэкін|Куньлунь Рэд Стар]] * [[Алімпія Любляна (хакейны клюб)|Алімпія]] }} |Пачатак кар’еры = 2014 |Драфт НХЛ = 152 |Год драфту = 2017 |Клюб драфту = [[Пітсбург Пінгвінз]] }} '''Ян Дрозг''' ({{мова-sl|Jan Drozg}}; {{Н}} 1 красавіка 1999 году) — славенскі хакеіст, нападнік аўстрыйскага клюбу «[[Клягенфурт (хакейны клюб)|Клягенфурт]]». Кар’еру запачаткаваў на радзіме ў «[[Марыбор (хакейны клюб)|Марыборы]]», але апасьля далучыўся да моладзевай дружыны швэдзкага «[[Лександ (хакейны клюб)|Лександу]]». У 2017 годзе на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны клюбам «[[Пітсбург Пінгвінз]]» у пятым раўндзе пад агульным нумарам 152. Дрозг рушыў за акіян, але выступаў там за фарм-клюбу з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. У кастрычніку 2022 году далучыўся да расейскага «Амура». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дрозг, Ян}} [[Катэгорыя:Славенскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Славеніі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Марыбор»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ўілкс-Барэ-Скрэнтан Пінгвінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ўілінг Нэйлерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гранд Рэпідс Грыфінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Амур» Хабараўск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Куньлунь Рэд Стар» Пэкін]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Алімпія» Любляна]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Клягенфурт»]] 215wj8i7ly1la637tl8n2xo58ba8z5z 0 268344 2694391 2692514 2026-10-02T18:59:38Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694391 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Шон Фарэл |Клюб = [[Сан-Дыега Галз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Манрэаль Канадыенз]] * [[Ляваль Рокет]] }} |Пачатак кар’еры = 2022 |Драфт НХЛ = 124 |Год драфту = 2020 |Клюб драфту = [[Манрэаль Канадыенз]] }} '''Шон Фа́рэл''' ({{мова-en|Sean Farrell}}; {{Н}} 2 лістапада 2001 году) — амэрыканскі хакеіст, левы нападнік клюбу «[[Сан-Дыега Галз]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскае хакейнае лігі]]. У 2020 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «Манрэаль Канадыенз» у чацьвертым раўндзе пад агульным 124 нумарам<ref>Cudzinowski, Matt (29.06.2022). [https://web.archive.org/web/20230401235033/https://www.nhl.com/canadiens/news/being-drafted-was-pretty-crazy-moment-for-farrell/c-334431064 «Being drafted was 'pretty crazy moment' for Farrell»]. NHL.</ref>. Прафэсійны кантракт з клюбам, аднак, склаў толькі 26 сакавіка 2023 году<ref>[https://web.archive.org/web/20230409190822/https://www.nhl.com/canadiens/news/three-year-entry-level-contract-for-sean-farrell/c-342729518 «Three-year, entry-level contract for Sean Farrell»]. NHL.</ref>. Ужо праз два дні Фарэл запачаткаваў кар’еру ў лізе, зьявіўшыся ў паядынку супраць «[[Філадэлфія Флаерз|Філадэлфіі Флаерз]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фарэл, Шон}} [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манрэаль Канадыенз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ляваль Рокет»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Дыега Галз»]] hqn9r245xjjclqoiwht9nbz53veozoh 0 268357 2694495 2620850 2026-10-03T07:00:25Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694495 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Домінік Цвэргер |Клюб = [[Біль (хакейны клюб)|Біль]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| [[Амбры-Піёта (хакейны клюб)|Амбры-Піёта]] }} |Пачатак кар’еры = 2017 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''До́мінік Цвэ́ргер''' ({{мова-de|Dominic Zwerger}}; {{Н}} 16 ліпеня 1996 году) — аўстрыйскі хакеіст, левы скрайні нападнік швайцарскага клюбу «[[Біль (хакейны клюб)|Біль]]». == Кар’ера == Гулец выступаў у моладзевых клюбах Аўстрыі і Швайцарыі да таго, калі зьехаў у Паўночную Амэрыку. За акіянам выступаў за розныя клюбы моладзевай [[Заходняя хакейная ліга|Заходняй хакейнай лігі]]. Вярнуўся ў Эўропу ў 2017 годзе, калі склаў дамову з швайцарскім клюбам «[[Амбры-Піёта (хакейны клюб)|Амбры-Піёта]]». У першыя ж два сэзоны займеў добрую статыстыку, але пазьней крыху пагоршыў свае выступы. У 2018 годзе аўстрыец быў названы найлепшым маладых гульцом швайцарскае [[Нацыянальная ліга чэмпіянату Швайцарыі па хакеі|Нацыянальнае лігі]], а таксама быў абраны найлепшым хакеістам Аўстрыі паводле апытанкі сярод журналістаў і трэнэраў<ref>[https://swisshockeynews.ch/index.php/de/shn/31-international/europe/icehl/14451-dominic-zwerger-ist-oesterreichs-spieler-des-jahres «Dominic Zwerger ist Österreichs Spieler des Jahres»]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Swiss Hockey News.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Цвэргер, Домінік}} [[Катэгорыя:Аўстрыйскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Амбры-Піёта»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Біль»]] rvzy4gs5rd8lfxzyag2a9ikf9qgrjtu 0 268431 2694451 2655399 2026-10-02T21:34:56Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694451 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Павал Рагенда |Клюб = [[ГВ71 Ёнчэпінг|ГВ71]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Дукла Міхалаўцы]] * [[Сан-Дыега Галз]] * [[Сан-Хасэ Баракуда]] * [[Сан-Хасэ Шаркс]] }} |Пачатак кар’еры = 2019 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Па́вал Раге́нда'''<ref>{{Фэйсбук|https://www.facebook.com/NemocniceSvetzdravia/videos/hokejista-pavol-regenda-poz%C3%BDva-na-darovanie-krvnej-plazmy/1766249977101639/|name=Hokejista Pavol Regenda pozýva na darovanie krvnej plazmy}}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PH8Ly3vMvp8 Відэа] на [[YouTube]].</ref> (Рэ́генда)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=klMcyBCUIHU&t=30s Відэа] на [[YouTube]].</ref> ({{мова-sk|Pavol Regenda}}; {{Н}} 7 сьнежня 1999 году) — славацкі хакеіст, скрайні нападнік швэдзкага клюбу [[ГВ71 Ёнчэпінг|ГВ71]]. == Кар’ера == У [[Чэмпіянат Славаччыны па хакеі 2021—2022 гадоў|сэзоне 2021—2022 гадоў]] запісаў на свой рахунак 15 галоў і 24 перадачы ў 43 гульнях за «[[Дукла Міхалаўцы|Дуклу]]». Такім чынам ён стаўся найлепшым бамбардзірам у славацкай [[Экстраліга чэмпіянату Славаччыны па хакеі|Экстралізе]] сярод гульцоў веку 22 галоў і маладзей<ref>[https://www.sandiegogulls.com/news/detail/anaheim-ducks-sign-pavol-regenda-to-entry-level-contract «Anaheim Ducks Sign Left Wing Pavol Regenda To Entry-Level Contract»]. San Diego Gulls.</ref>. Пасьля двух удалых сэзонаў з «Дуклай», Рагенда першапачаткова склаў дамову з чэскім клюбам «[[Млада Болеслаў (хакейны клюб)|Млада Болеслаў]]» 1 траўня 2022 году<ref>[https://www.bkboleslav.cz/article/7852 «Bruslaři mají šestici nových hráčů, asistentem trenéra bude Petr Haken»]. BK Mladá Boleslav.</ref>. Аднак, пасьля выдатнаму выступу на [[чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2022 году|чэмпіянаце сьвету 2022 году]] Рагенда здолеў скасаваць дамову з чэхамі і 1 чэрвеня скласьці дзьвюхгадовую дамову з «[[Анагайм Дакс]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнае хакейнае лігі]]. Большую частку сэзону нападнік правёў у фарм-клюбе «[[Сан-Дыега Галз]]», але ўсё ж такі правёў некалькі матчаў у складзе асноўнага клюбу. 6 сакавіка 2024 году дэбютаваў у НХЛ у матчы супраць «[[Атава Сэнатарз|Атавы Сэнатарз]]»<ref>[https://www.nhl.com/ducks/news/ducks-recall-gawdin-regenda-from-san-diego «Ducks Recall Gawdin, Regenda from San Diego»]. NHL.</ref><ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401560219 «Alex Killorn scores the tiebreaking goal in the Anaheim Ducks’ 2-1 victory over the Ottawa Senators»]. ESPN.</ref>. Цягам сэзону згуляў яшчэ некалькі матчаў у складзе галоўнай каманды. Улетку 2024 году склаў новую працоўную дамову з «Анагайм Дакс»<ref>[https://www.nhl.com/ducks/news/ducks-sign-regenda-to-one-year-contract «Ducks Sign Regenda to One-Year Contract»]. NHL.</ref>. У студзені 2025 году прыяднаўся да «[[Сан-Хасэ Шаркс]]»<ref>[https://www.sportsnet.ca/nhl/article/duck-acquire-justin-bailey-from-sharks-for-pavol-regenda/ «Ducks acquire Justin Bailey from Sharks for Pavol Regenda»]. SportsNet.</ref>. 1 сьнежня 2025 году дэбютаваў у складзе «Сан-Хасэ Шаркс» у гульні НХЛ супраць «[[Юта Мамат]]», адзначыўшыся голам. 3 студзеня 2026 году зрабіў хет-трык у матчы супраць «[[Тампа Бэй Лайтнінг|Тампа-Бэй Лайтнінг]]», але ягоны клюб зазнаў паразу зь лікам 7:3<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbssports.com/fantasy/hockey/news/sharks-pavol-regenda-first-career-hat-trick/|загаловак=Sharks' Pavol Regenda: First career hat trick|выдавецтва=CBS Sports}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рагенда, Павал}} [[Катэгорыя:Славацкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Славаччыны]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дукла» Міхалаўцы]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Дыега Галз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Баракуда»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Шаркс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ГВ71 Ёнчэпінг]] owkdnwhfhvbdszufik6wd6j7yj8cysz 0 268496 2694396 2572012 2026-10-02T19:19:51Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694396 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Уле-Юліян Гольм |Клюб = [[Грац 99эрз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Місысага Стылгэдс Осьлё|Місысага Стылгэдс]] * [[Кліўлэнд Монстэрз]] * [[Каламазу Ўінгс]] * [[Цынцынаці Сайкланз]] * [[Кліўлэнд Монстэрз]] }} |Пачатак кар’еры = 2020 |Драфт НХЛ = 145 |Год драфту = 2020 |Клюб драфту = [[Каламбус Блю Джэкетс]] }} '''У́ле-Ю́ліян Б’ё́ргвік Го́льм''' ({{мова-no|Ole Julian Bjørgvik Holm}}; {{Н}} 23 траўня 2002 году) — нарвэскі хакеіст, абаронца аўстрыйскага клюбу «[[Грац 99эрз]]». Выхаванец клюбу «[[Манглеруд Стар Осьлё|Манглеруд Стар]]», але ўжо юнаком зьехаў у Паўночную Амэрыку, дзе выступаў спачатку у «[[Місысага Стылгэдс]]». У 2020 годзе на драфце НХЛ быў абраны клюбам «[[Каламбус Блю Джэкетс]]» у пятым раўндзе пад агульным 145 нумарам<ref>[https://www.kwings.com/en/news/k-wings-receive-erik-bradford-ole-julian-bjorgvik-holm-from-monsters «K-Wings receive Erik Bradford & Ole Julian Bjørgvik Holm from Monsters»]. Kalamazoo Wings.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гольм, Уле-Юліян}} [[Катэгорыя:Нарвэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Нарвэгіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Місысага Стылгэдс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манглеруд Стар» Осьлё]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кліўлэнд Монстэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каламазу Ўінгс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Цынцынаці Сайкланз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Грац 99эрз»]] gcj2a9q1gu0w2ehnt9gqvwyxvdnzl24 0 268497 2694405 2572079 2026-10-02T19:34:23Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694405 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Даніел Важанілэк |Клюб = [[Ацэларжы Тршынец|Ацэларжы]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Дынама Пардубіцы|Дынама]] * [[Гарацка Славія Тршэбіч|Гарацка Славія]] * [[Шумпэрк (хакейны клюб)|Шумпэрк]] * [[Ястржабі Просьцеёў|Ястржабі]] * [[Рокі Рованіемі|Рокі]] * [[Стадыён Літамержыцы|Стадыён]] * [[Матор Чэске-Будзеёвіцы|Матор]] * [[Спарта Прага (хакейны клюб)|Спарта]] * [[Ацэларжы Тршынец|Ацэларжы]] * [[Цуг (хакейны клюб)|Цуг]] }} |Пачатак кар’еры = 2014 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Даніе́л Важані́лэк''' ({{мова-cs|Daniel Voženílek}}; {{Н}} 10 лютага 1996 году) — чэскі хакеіст, нападнік клюбу «[[Ацэларжы Тршынец|Ацэларжы]]». Дэбютаваў у хакеі ў [[чэмпіянат Чэхіі па хакеі 2013—2014 гадоў|сэзоне 2013—2014 гадоў]] [[Экстраліга чэмпіянату Чэхіі па хакеі|Экстралігі]] ў складзе пардубіцкага «[[Дынама Пардубіцы|Дынама]]». У 2023 годзе стаў чэмпіёнам Чэхіі, пры гэтым менавіта дзякуючы гульні Важанілка ў тым ліку «[[Ацэларжы Тршынец|Ацэларжы]]» здабылі тытул. Гулец быў прызнаны найлепшым хакеістам плэй-оф, здабыўшы 6 галоў і 10 галявых перадачаў<ref>[https://www.hokej.cz/hokej-v-cislech-nejlepsim-hracem-play-off-se-podle-ctenaru-stal-vozenilek/5073717 «Hokej v číslech: Nejlepším hráčem play off se podle čtenářů stal Voženílek»]. Hokej.cz.</ref>. У 2024 году прыяднаўся да швайцарскага клюбу «[[Цуг (хакейны клюб)|Цуг]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Важанілэк, Даніел}} [[Катэгорыя:Чэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Пардубіцы]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гарацка Славія» Тршэбіч]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Шумпэрк»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ястржабі» Просьцеёў]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рокі» Рованіемі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Стадыён» Літамержыцы]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Матор» Чэске-Будзеёвіцы]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спарта» Прага]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ацэларжы» Тршынец]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Цуг»]] acv0bnlisw34kr3g68xj1b4b2ttl82e 0 269750 2694535 2593447 2026-10-03T11:57:36Z ~2026-53249-89 100467 /* Паходжаньне */ 2694535 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Рытаўт |лацінка = Rytaŭt |арыгінал = Ritold |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Рыда|Rito]] + [[Вальда (імя)|Walt]] |варыянт = |вытворныя = |зьвязаныя = Waltrid }} '''Рытаўт''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Рыдвалд, Рыталд або Рытаўд (Ridwald, Ritoldus<ref>Die Urkunden zur Geschichte des deutschen Etschlandes und des Vintschgaus. Bd. 3: 1231—1253. — Innsbruck, 1957. [https://books.google.by/books?id=UNBAAAAAYAAJ&q=ritoldus&dq=ritoldus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiw5JDD-rb_AhXXu6QKHYjTBnk4ChDoAXoECAYQAg S. 381, 448].</ref><ref>Felix et inclitus notarius: Studien zum italienischen Notariat vom 7. bis zum 13. Jahrhundert. — Niemeyer, 2000. [https://books.google.by/books?id=x99tkGOopjgC&q=ritoldus&dq=ritoldus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiw5JDD-rb_AhXXu6QKHYjTBnk4ChDoAXoECAkQAg S. 823].</ref><ref>Collectio chartarum pacis privatae Medii Aevi ad regionem Tusciae pertinentium. — Florence, 1943. [https://books.google.by/books?id=MUguAQAAIAAJ&q=ritoldus&dq=ritoldus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiw5JDD-rb_AhXXu6QKHYjTBnk4ChDoAXoECAcQAg P. 36].</ref>, Ritaldi, Ritaud<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Ritaud#v=snippet&q=Ritaud&f=false P. 254].</ref><ref>[https://www.filae.com/nom-de-famille/RITAUD.html Patronyme RITAUD], Filae.com: Genealogy</ref>) і Валтрыд (Waltrid<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Waltrid#v=snippet&q=Waltrid&f=false S. 1511].</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 2: Die Ostgoten. Die Langobarden. Die altgermanischen Bestandteile des Ostromanischen. Altgermanisches im Alpenromanischen. — Berlin und Leipzig, 1935. S. 102.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Рыда|-рыд- (-рыт-)]] (імёны [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Рыдэль]], [[Зэгрыда]], [[Кантрыт]]; германскія імёны Riedel, Segrida, Guntarith) паходзіць ад [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] rîdan<ref>Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 2: Die Ostgoten. Die Langobarden. Die altgermanischen Bestandteile des Ostromanischen. Altgermanisches im Alpenromanischen. — Berlin und Leipzig, 1935. S. 143.</ref>, [[Стараскандынаўская мова|стараісьляндзкага]] ridha, [[Стараангельская мова|стараангельскага]] rīdan 'езьдзіць конна'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 190.</ref>, а аснова [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Theutrid ([[Тэўда (імя)|Theut]]-rid)<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Theutrid#v=snippet&q=Theutrid&f=false S. 1448].</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя ''Rytawte''<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Rytawte#v=snippet&q=Rytawte&f=false S. 83].</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Andrzej Rytowtt'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo wileńskie 1690 r. — Warszawa, 1989. S. 245.</ref>; ''Рытовта'' (1864 год)<ref>Указатель города Вильны. — Вильна, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WhVbAAAAcAAJ&q=%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0#v=snippet&q=%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0&f=false С. 35].</ref>. == Носьбіты == * Андрэй Рытаўт — шляхціч [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага ваяводзтва]], які ўпамінаецца ў 1690 годзе == Глядзіце таксама == * [[Рыда]] * [[Вальда (імя)|Вальда]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай рыд}} {{Імёны з асновай валд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] gcwaju1uth5vn5voblp87d4f0ob73yj 0 270671 2694530 2691265 2026-10-03T11:10:39Z ~2026-53249-89 100467 /* Носьбіты */ 2694530 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Летаўт |лацінка = Letaŭt |арыгінал = Letald |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = Leto + [[Вальда (імя)|Wald]] |варыянт = |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Летаўт''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Леталд або Летаўд, пазьней Летаўт (Letald, Letold, Letaudus<ref name="Morlet-1971-161">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 161.</ref>, Letaut<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/letaut Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Letaut], MyHeritage</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Letald+Letold#v=snippet&q=Letald%20Letold&f=false S. 1000].</ref><ref name="Morlet-1971-161"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] -лед- (-лет-) паходзіць ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] leid 'агрэсіўны'<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=leid+infestus#v=snippet&q=leid%20infestus&f=false S. 998].</ref> або ад асновы [[Лют|-люд- (-лют-)]]<ref name="Morlet-1971-161"/>, а аснова [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Litołt<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 165.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя Летаўд: ''Letaude'' (1257 год)<ref>Pierson W. Altpreußischer Namenkodex // Zeitschrift für Preußische Geschichte und Landeskunde. — Berlin, 1873. S. 632.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''panu Mateuszowi Letowtowi na skarbnikostwo inflantskie'' (26 студзеня 1773 году)<ref>Szlachta polsko-inflancka wobec przełomu: Materiały z dyneburskich akt grodzkich i ziemskich z lat 1764—1775. — Toruń, 2018. S. 69.</ref>; ''Alojzy Kacper Letowtt'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&w=23lt&rid=A&exac=&search_lastname=Letowtt&search_lastname2=&from_date=&to_date= Dusiaty], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Kazimierz Letowt'' (1828 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Letowt&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Dryświaty], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * [[Кірыл Летаўт]] (1801—1892) — грэцка-каталіцкі манах [[Царква Дабравешчаньня Багародзіцы і манастыр базылянаў (Малыя Ляды)|базылянскага манастыра]] ў [[Малыя Ляды|Малых Лядах]], які атрымаў вядомасьць як апошні [[Базыляны|базылянін]] [[Літва|гістарычнай Літвы]] або апошні [[беларусы|беларускі]] базылянін Летаўты<ref>[http://www.nobility.by/families/l/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Л], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref> (Letowt) гербаў [[Лемеш (герб)|Лемеш]]<ref>Uruski S. Rodzina, herbarz szlachty polskiej. T. 8. — Warszawa, 1911. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=PQEMAQAAMAAJ&dq=lettowt&q=lettowt#v=snippet&q=lettowt&f=false S. 378].</ref>, [[Наленч]] і [[Тры Пёры]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род зь [[Вільня|Вільні]] і [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленскага павету]]<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2016. S. 618.</ref>. Летаўт (Letowt) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Лідэла]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай валд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] tfpqhd3s7lw8wux64vc8ehda3hxsoda 10 275286 2694365 2694139 2026-10-02T15:08:22Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2694365 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 2 || 4 || 4 || '''8''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 2 || 1 || 6 || '''7''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Марка Росі]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 2 || 3 || 1 || '''4''' || -1 |- |style="text-align:left;"| [[Васіль Падколзін]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 2 || 3 || 1 || '''4''' || +1 |- |style="text-align:left;"| [[Пол Котэр]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 2 || 3 || 1 || '''4''' || +3 |- |style="text-align:left;"| [[Эліяс Пэтэрсан]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 2 || 2 || 2 || '''4''' || 0 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 2 || 2 || 2 || '''4''' || +2 |- |style="text-align:left;"| [[Філіп Гронэк]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 2 || 0 || 4 || '''4''' || 0 |- |style="text-align:left;"| [[Ўіл Сьміт]] ||style="text-align:left;"| [[Сан-Хасэ Шаркс]] || 1 || 2 || 1 || '''3''' || +2 |- |style="text-align:left;"| [[Маклін Сэлебрыні]] ||style="text-align:left;"| [[Сан-Хасэ Шаркс]] || 1 || 0 || 3 || '''3''' || +1 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> 0xbphx2ep2o9n2ihuhuukkz5d0a33qr 2694491 2694365 2026-10-03T06:35:41Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2694491 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 2 || 4 || 4 || '''8''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 2 || 1 || 6 || '''7''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Джэк Айкел]] ||style="text-align:left;"| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 2 || 1 || 4 || '''5''' || +1 |- |style="text-align:left;"| [[Марка Росі]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 2 || 3 || 1 || '''4''' || -1 |- |style="text-align:left;"| [[Васіль Падколзін]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 2 || 3 || 1 || '''4''' || +1 |- |style="text-align:left;"| [[Пол Котэр]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 2 || 3 || 1 || '''4''' || +3 |- |style="text-align:left;"| [[Эліяс Пэтэрсан]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 2 || 2 || 2 || '''4''' || 0 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 2 || 2 || 2 || '''4''' || +2 |- |style="text-align:left;"| [[Філіп Гронэк]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 2 || 0 || 4 || '''4''' || 0 |- |style="text-align:left;"| [[Маклін Сэлебрыні]] ||style="text-align:left;"| [[Сан-Хасэ Шаркс]] || 1 || 0 || 3 || '''3''' || +1 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> 3ndr8xv6shnfb7nhkpkyankhz931w4q 10 275287 2694366 2694140 2026-10-02T15:08:28Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2694366 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Артурс Шылаўс]] ||style="text-align:left;"| [[Пітсбург Пінгвінз]] || 1 || 60:00 || 0 || 19 || '''100,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Якаб Маркстрэм]] ||style="text-align:left;"| [[Флорыда Пантэрз]] || 1 || 64:55 || 0 || 15 || '''100,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 1 || 60:00 || 0 || 24 || '''100,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Карэл Вэймэлка]] ||style="text-align:left;"| [[Юта Мамат]] || 1 || 60:00 || 0 || 15 || '''100,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Энтані Столарз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 1 || 58:22 || 1 || 26 || '''96,30''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоўі Дакорд]] ||style="text-align:left;"| [[Сіетл Кракен]] || 1 || 59:30 || 1 || 24 || '''96,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Еспэр Вальстэт]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 1 || 59:14 || 1 || 19 || '''95,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Брэндан Басі]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 1 || 64:55 || 1 || 19 || '''95,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Ігар Шасьцёркін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] || 2 || 119:23 || 3 || 44 || '''93,62''' |- |style="text-align:left;"| [[Джозэф Ўол]] ||style="text-align:left;"| [[Філадэлфія Флаерз]] || 1 || 62:49 || 3 || 41 || '''93,18''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> me33dr4d8oz0vwy74spuxbpb47955wm 2694492 2694366 2026-10-03T06:35:47Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2694492 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 1 || 60:00 || 0 || 25 || '''100,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Артурс Шылаўс]] ||style="text-align:left;"| [[Пітсбург Пінгвінз]] || 1 || 60:00 || 0 || 19 || '''100,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Карэл Вэймэлка]] ||style="text-align:left;"| [[Юта Мамат]] || 1 || 60:00 || 0 || 15 || '''100,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Якаб Маркстрэм]] ||style="text-align:left;"| [[Флорыда Пантэрз]] || 1 || 64:55 || 0 || 15 || '''100,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Энтані Столарз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 1 || 58:22 || 1 || 26 || '''96,30''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоўі Дакорд]] ||style="text-align:left;"| [[Сіетл Кракен]] || 1 || 59:30 || 1 || 24 || '''96,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Еспэр Вальстэт]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 1 || 59:14 || 1 || 19 || '''95,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Джон Гібсан]] ||style="text-align:left;"| [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] || 1 || 59:02 || 1 || 19 || '''95,00''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 2 || 122:25 || 3 || 54 || '''94,74''' |- |style="text-align:left;"| [[Логан Томпсан]] ||style="text-align:left;"| [[Вашынгтон Кэпіталз]] || 1 || 59:53 || 2 || 31 || '''93,94''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> kfjv7za3p2kbtvktfad96mfk13fnkdc 0 275663 2694471 2685836 2026-10-02T22:28:21Z ~2026-53097-09 100461 /* Паходжаньне */ [[ВП:Вікіфікатар|вікіфікацыя]] 2694471 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Разела |лацінка = Razieła |арыгінал = Razala |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = Razo + [[суфікс]] з {{nowrap|элемэнтам -л- (-l-)}} |варыянт = Расель, Разель, Разэль, Ражэла |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Разела''' (''Разель'', ''Разэль'', ''Ражэла''), '''Расель''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Разала, пазьней Расэль (Razala, Rassel) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Rassel#v=snippet&q=Rassel&f=false S. 1208].</ref>. Іменная аснова раз- паходзіць ад асновы [[Рад|-рад- (-рат-)]]<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 182.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Razel'' (1603—1629, 1606—1608 і 1608—1616 гады)<ref name="Ragauskaitė-200-100">Ragauskaitė A. XVII a. pirmosios pusės Kauno miestiečių asmenvardžių kilmė // Acta linguistica Lithuanica. T. 43, 2000. P. 100.</ref>; ''Razelewicz… Razelowi… Razelowicz'' (1603—1629 гады)<ref name="Ragauskaitė-200-100"/>; ''Józef Rasiel'' (1797 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Rasiel&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Oszmiana], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Agata Raziel'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Raziel&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Oszmiana], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Marianna Razel'' (1871 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Razel&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wawiórka], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Tomasz Rożeło'' (1897 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Ro%C5%BCe%C5%82o&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Korkożyszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>{{Заўвага|Таксама: * Разан (адзначалася германскае імя Rossen<ref name="Debrabandere-2003">Debrabandere F. Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. — Amsterdam, 2003.</ref><ref name="DNFB-R">[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/r/ R], Dictionnaire de tous les noms de famille belges</ref>): ''Wojciech Razanowicz'' (1667 год)<ref>Błaszczyk G. Herbarz szlachty żmudzkiej. T. 5. — Warszawa, 2016. S. 96.</ref>; * Разьвіл (адзначалася германскае імя Raswill<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/raswill Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Raswill], MyHeritage</ref): ''светъковъ… Развила Ятовътовича'' (1529 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|225к}} [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>; * Разман (адзначалася старажытнае германскае імя Rossemannus<ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Rossemannus#v=snippet&q=Rossemannus&f=false S. 301].</ref>, германскае імя Rosoman<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Rosoman#v=snippet&q=Rosoman&f=false P. 79].</ref>): ''Agata Rozmanowicz'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Rozmanowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Bolniki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; * Разьмін: Міхал, Адам, Юзэф і Казімер Разьміновічы (''Razminowicz'') — уладальнікі гаспадарак у Відутоўшчыне каля [[Браслаў|Браслава]] на 1927 год<ref>Ryszard Sys, [https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/l19.pdf Wykaz właścicieli nieruchomości rolnych Województwa Wileńskiego w latach 1928—1939. Część IV], publikacje «Pisarza hipotecznego zawarte w Dzienniku Województwa Wileńskiego za lata 1928—1939»</ref>, Юзэф, Казімер, Міхал і Адам Разьміновічы (''Rozminowicz'') — уладальнікі гаспадаркі ў Дзяткаўцах каля Браслава на 1933 год<ref>Ryszard Sys, [https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/spis_gosp_1928_38_wilenskie.pdf Właściciele gospodarstw rolnych w woj. wileńskim w latach 1928—1939], publikacje «Pisarza hipotecznego zawarte w Dzienniku Województwa Wileńskiego za lata 1928—1939»</ref>; * Розмант (адзначалася старажытнае германскае імя Rosmunda<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Rosmunda#v=snippet&q=Rosmunda&f=false S. 1282].</ref>, пазьнейшае Rasmond, Rosimont<ref name="Debrabandere-2003"/><ref name="DNFB-R"/>): ''Marianna Rozmantowna'' (1817 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=23lt&rid=S&search_lastname=Rozmantowna&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Koleśniki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>}}. == Носьбіты == * Пётар і Ян Разялевічы — ваколічныя шляхцічы зь [[Любянцы|Любянцаў]] на 1775 год<ref>Анищенко Е. К. Шляхта Лидского повета: Список XVIII ст. — Минск, 2013. С. 234.</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны з суфіксам л}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 0m8l93ud7nvq61egieef4jj645arm8g 2694472 2694471 2026-10-02T22:29:36Z ~2026-53097-09 100461 2694472 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Разела |лацінка = Razieła |арыгінал = Razala |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = Razo + [[суфікс]] з {{nowrap|элемэнтам -л- (-l-)}} |варыянт = Расель, Разель, Разэль, Ражэла |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Разела''' (''Разель'', ''Разэль'', ''Ражэла''), '''Расель''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Разала, пазьней Расэль (Razala, Rassel) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Rassel#v=snippet&q=Rassel&f=false S. 1208].</ref>. Іменная аснова раз- паходзіць ад асновы [[Рад|-рад- (-рат-)]]<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 182.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Razel'' (1603—1629, 1606—1608 і 1608—1616 гады)<ref name="Ragauskaitė-200-100">Ragauskaitė A. XVII a. pirmosios pusės Kauno miestiečių asmenvardžių kilmė // Acta linguistica Lithuanica. T. 43, 2000. P. 100.</ref>; ''Razelewicz… Razelowi… Razelowicz'' (1603—1629 гады)<ref name="Ragauskaitė-200-100"/>; ''Józef Rasiel'' (1797 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Rasiel&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Oszmiana], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Agata Raziel'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Raziel&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Oszmiana], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Marianna Razel'' (1871 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Razel&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wawiórka], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Tomasz Rożeło'' (1897 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Ro%C5%BCe%C5%82o&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Korkożyszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>{{Заўвага|Таксама: * Разан (адзначалася германскае імя Rossen<ref name="Debrabandere-2003">Debrabandere F. Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. — Amsterdam, 2003.</ref><ref name="DNFB-R">[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/r/ R], Dictionnaire de tous les noms de famille belges</ref>): ''Wojciech Razanowicz'' (1667 год)<ref>Błaszczyk G. Herbarz szlachty żmudzkiej. T. 5. — Warszawa, 2016. S. 96.</ref>; * Разьвіл (адзначалася германскае імя Raswill<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/raswill Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Raswill], MyHeritage</ref>): ''светъковъ… Развила Ятовътовича'' (1529 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|225к}} [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>; * Разман (адзначалася старажытнае германскае імя Rossemannus<ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Rossemannus#v=snippet&q=Rossemannus&f=false S. 301].</ref>, германскае імя Rosoman<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Rosoman#v=snippet&q=Rosoman&f=false P. 79].</ref>): ''Agata Rozmanowicz'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Rozmanowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Bolniki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; * Разьмін (адзначалася германскае імя Rasmenson<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/rasmenson Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Rasmenson], MyHeritage</ref>): Міхал, Адам, Юзэф і Казімер Разьміновічы (''Razminowicz'') — уладальнікі гаспадарак у Відутоўшчыне каля [[Браслаў|Браслава]] на 1927 год<ref>Ryszard Sys, [https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/l19.pdf Wykaz właścicieli nieruchomości rolnych Województwa Wileńskiego w latach 1928—1939. Część IV], publikacje «Pisarza hipotecznego zawarte w Dzienniku Województwa Wileńskiego za lata 1928—1939»</ref>, Юзэф, Казімер, Міхал і Адам Разьміновічы (''Rozminowicz'') — уладальнікі гаспадаркі ў Дзяткаўцах каля Браслава на 1933 год<ref>Ryszard Sys, [https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/spis_gosp_1928_38_wilenskie.pdf Właściciele gospodarstw rolnych w woj. wileńskim w latach 1928—1939], publikacje «Pisarza hipotecznego zawarte w Dzienniku Województwa Wileńskiego za lata 1928—1939»</ref>; * Розмант (адзначалася старажытнае германскае імя Rosmunda<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Rosmunda#v=snippet&q=Rosmunda&f=false S. 1282].</ref>, пазьнейшае Rasmond, Rosimont<ref name="Debrabandere-2003"/><ref name="DNFB-R"/>): ''Marianna Rozmantowna'' (1817 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=23lt&rid=S&search_lastname=Rozmantowna&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Koleśniki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>}}. == Носьбіты == * Пётар і Ян Разялевічы — ваколічныя шляхцічы зь [[Любянцы|Любянцаў]] на 1775 год<ref>Анищенко Е. К. Шляхта Лидского повета: Список XVIII ст. — Минск, 2013. С. 234.</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны з суфіксам л}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] cel19khtmntc8f15iobwakk4fpzxf0g 0 276297 2694536 2595894 2026-10-03T11:58:13Z ~2026-53249-89 100467 /* Паходжаньне */ 2694536 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Сундаўт |лацінка = Sundaŭt |арыгінал = Sundolt |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Сунда|Sundo]] + [[Вальда (імя)|Walt]] |варыянт = Сунтаўт, Сонтаўт |вытворныя = [[Сантаўт]] |зьвязаныя = }} '''Сундаўт''' (''Сунтаўт'', ''Сонтаўт'') — мужчынскае імя. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Сундвалд або Сундалт (Sunduald, Sundolt) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?id=lNIiAQAAIAAJ&q=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%88&dq=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%88&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjnjZmtk9aCAxXCyaQKHSiNB34Q6AF6BAgHEAI S. 435].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Сунда|сунд- (сунт-)]] (імя [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Сундар]]; германскае імя Sunder) паходзіць ад [[стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] sundar 'поўдзень'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 203.</ref>, а аснова [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Сунтаўт германскаму імю Sundolt сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''в Дорсунишском повете шестьдесят чоловеков… а Сунтовта [[Гін|Гиневича]]'' (26 студзеня 1516 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 179.</ref>; ''люди Сонтовтовичы… [[Пералом|Переломского]] повета'' (12 чэрвеня 1516 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 299.</ref>; ''две земли пустых тяглыхъ у Городеиском повете на имя Малеевщина а Сонтовтовщина'' (2 верасьня 1516 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 351.</ref>; ''Сонтовт Якубович… Сунтовт Якубович… Мац Сунтовтович… Ятеико Сунтовтович… Бертош Сундовтович'' (1537—1538 гады)<ref>Mackavičius A. Žemaitijos valsčių surašymas 1537—1538 m. — Vilnius, 2003. P. 24, 191, 369.</ref>; ''село Сунтовтовичи'' (1554 год)<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-западной Руси. Т. 8. — Вильна, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=J2dcAAAAcAAJ&q=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8#v=snippet&q=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8&f=false С. 81].</ref>. == Носьбіты == * Сунтаўт (Сонтаўт) Якубавіч, Маць і [[Юцейка|Яцейка]] Сунтаўтавічы і [[Берташ]] Сундаўтавіч — жыхары [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]], якія ўпамінаюцца ў 1537—1538 гадох == Глядзіце таксама == * [[Сунда]] * [[Вальда (імя)|Валд]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай сунд}} {{Імёны з асновай валд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 5yo2touxo9wjmw7crjye11rsx1h3phc 0 278223 2694377 2471279 2026-10-02T17:58:49Z ~2026-52994-60 100457 /* Назва */ 2694377 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Польшча |Назва = Эльгнова |Лацінка = Elgnova |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Эльгнова |Назва на мове краіны = Elgnowo |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Ваяводзтва = [[Вармінска-Мазурскае ваяводзтва|Вармінска-Мазурскае ваяводзтва]] |Павет = [[Аструдзкі павет|Аструдзкі]] |Гміна = [[Гміна Дамброўна|Дамброўна]] |Прэзыдэнт места = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |Аўтамабільны нумарны знак = |TERYT = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 27 |Шырата сэкундаў = 34 |Даўгата градусаў = 19 |Даўгата хвілінаў = 57 |Даўгата сэкундаў = 02 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Эльгнова''', '''Эльгенаў''' ({{мова-pl|Elgnowo|скарочана}}, {{мова-de|Elgenau|скарочана}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], каля ракі [[Раменіца|Раменіцы]]. Уваходзіць у склад [[Гміна Дамброўна|гміны Дамброўна]] [[Аструдзкі павет|Аструдзкага павету]] [[Вармінска-Мазурскае ваяводзтва|Вармінска-Мазурскага ваяводзтва]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Альгін}} Гэлігін, Алькін, Алькен або Элкін (Heligin, Alkin<ref name="Morlet-1985-220">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 220.</ref>, Alken<ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 132.</ref>, Elkin<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Elkin#v=snippet&q=Elkin&f=false P. 299].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Heligin%2C+Helechin#v=snippet&q=Heligin%2C%20Helechin&f=false S. 730].</ref><ref name="Morlet-1985-220"/>. Іменная аснова [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгіш]], [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Альгімонт]]; германскія імёны Halgasch, Algardus, Alcmunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16.</ref>. == Гісторыя == У XIX ст. Эльгнова ўваходзіла ў склад Аструдзкага павету [[Прусія|Прусіі]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/343 S. 343].</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вармінска-Мазурскага ваяводзтва]] 29x2ci1ko4xlr6yjefq6fbwjkmo4nlr 0 280892 2694533 2693188 2026-10-03T11:12:29Z ~2026-53249-89 100467 /* Паходжаньне */ 2694533 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Мармонт |лацінка = Marmont |арыгінал = Marmund |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Міра (імя)|Maro]] + [[Мунд|Munt]] |варыянт = Мірмант, Марымонт |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Мармонт''' (''Мірмант''), '''Марымонт''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Мармунд, Марымунда, Мірамунда або Мірамунд, пазьней Мармонт (Marmundus<ref>Bergh L. Ph. C. Historische beschouwing der Nederlandsche Eigennamen // Taalkundig magazijn of gemengde bijdragen tot de kennis der Nederduitsche taal. 4o Deel, 1842. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=KWgTAAAAQAAJ&q=Marmundus#v=snippet&q=Marmundus&f=false S. 572].</ref>, Marimundo, Miramunda<ref>[https://books.openedition.org/pufr/16797?lang=en Noms de femmes relevés dans les divers cartulaires étudiés] // Genèse médiévale de l'anthroponymie moderne. Tome II-2 : Persistances du nom unique. — Tours, 1992. P. 231—242.</ref>, *Miramund<ref>Jean Tosti, [https://jeantosti.com/noms/m3.html Noms commençant par M], Dictionnaire des noms de famille de France et d’ailleurs</ref>, Marmont<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Marmont#v=snippet&q=Marmont&f=false P. 369].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Міра (імя)|-мер- (-мар-, -мір-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Маргела]], [[Уладзімер|Валадзімер]], [[Нетымер]]; германскія імёны Mergell, Waldmer, Nitimerus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] meris 'славуты, выбітны'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Merimanda<ref>Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 3: Die Burgunder, Schlußwort. — Berlin und Leipzig, 1936. S. 140.</ref>. Германскі характар [[Ліцьвіны|літоўскіх]] імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзілі францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]]<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref> і амэрыканскі лінгвіст [[Альфрэд Зэн]]<ref>Senn A. Zur Bildung litauischer Gewässernamen // Annali. Sezione Slava. Istituto Universitario Orientale di Napoli. 2 (1959). P. 46.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''głównemu kmiecia swego w dzierżawie poiurskiei ymieniem Pelda z synami iego Marmonthem у Szymonem у z grunthami za dziesięć kop w ziemi kurthenskiei wiecznie y na wieki przedali'' (29 траўня 1521 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|1к}} P. 101.</ref>; ''Jerzy Mirmont… Jerzy [[Мільмонт|Milmont]]'' (9 лютага 1785 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 392, 395.</ref>; ''Michał Antoni Marmantowicz'' (1810 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Marmantowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Grodno św. Franciszka Ksawerego (Fara)], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Anna Marmontowicz'' (1818 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Marmontowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Grodno św. Franciszka Ksawerego (Fara)], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * Іван Мармантовіч — каталік з [[Лазьдзея|Лазьдзеі]], забіты ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]<ref>Именной список №59 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004923154?page=295&rotate=0&theme=white С. 937].</ref> На тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]] фіксавалася прозьвішча Мармантовіч у [[Летувізацыя|летувізаванай форме]]<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. T. 2. — Vilnius, 1989. P. 165.</ref> У XIX ст. каля [[Сьвіраны (Віленскі раён)|Сьвіранаў]] існаваў засьценак Марымант (Marymont)<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 135.</ref>. На 1910 год існаваў [[фальварак]] Марымант (Марымонт) у Клімавіцкім павеце Магілёўскай губэрні<ref>Список населенных мест Могилевской губернии. — Могилев, 1910. С. 73.</ref>. На [[Ашмянскі павет|гістарычнай Ашмяншчыне]] існавала сядзіба [[Марымонты]]. == Глядзіце таксама == * [[Міра (імя)|Міра]] * [[Мунд]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай мер}} {{Імёны з асновай мунд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] qgnfceos0dlipao398wir97cntpbdv0 0 282740 2694399 2691933 2026-10-02T19:28:36Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694399 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Андрэ Буракоўскі |Клюб = [[Атава Сэнатарз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Мальмё Рэдгокс]] * [[Вашынгтон Кэпіталз]] * [[Каларада Эвэланш]] * [[Сіетл Кракен]] * [[Чыкага Блэкгокс]] }} |Пачатак кар’еры = 2011 |Драфт НХЛ = 23 |Год драфту = 2013 |Клюб драфту = [[Вашынгтон Кэпіталз]] }} '''Андрэ Буракоўскі''' ({{мова-sv|André Burakovsky}}; {{Н}} 9 лютага 1995 году) — швэдзкі хакеіст, нападнік клюбу «[[Атава Сэнатарз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2013 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» у першым раўндзе пад агульным 23 нумарам<ref>[http://www.hockeysfuture.com/prospects/andre-burakowsky/ «Andre Burakovsky prospect profile»]. HockeysFuture.com.</ref>. == Кар’ера == Гулец запачаткаваў сваю прафэсійную кар’еру ў веку 16 гадоў у клюбе «[[Мальмё Рэдгокс]]», які на той час спаборнічаў у другім швэдзкім хакейным дывізіёне. У 2012 годзе быў задрафтаваны расейскім [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]] на драфце [[Кантынэнтальная хакейная ліга|КХЛ]], а праз год быў абраны «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» ужо на драфце НХЛ. [[Файл:Andre Burakovsky 2022-12-20.jpeg|значак|зьлева|Буракоўскі ў складзе «[[Сіетл Кракен]]а».]] 4 верасьня 2013 году склаў кантракт з клюбам з ЗША тэрмінам на тры гады<ref>[https://web.archive.org/web/20130909014926/http://capitals.nhl.com/club/news.htm?id=681424 «Capitals sign Andre Burakovsky»]. Washington Capitals.</ref>. Спачатку нядоўгі час правёў у клюбе «[[Эры Отэрз]]». У кастрычніку 2014 году дэбютаваў у [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]], зьявіўшыся ў матчы супраць «[[Манрэаль Канадыенз]]». Гулец у першым сваім матчы адзначыўся закінутай шайбай, стаўшы 13-м гульцом «Вашынгтон Кэпіталз», які здолеў такое зрабіць. З [[НХЛ 2015—2016 гадоў|сэзону 2015—2016 гадоў]] ужо стала замацаваўся ў асноўным складзе. 4 ліпеня 2017 году хакеіст склаў новы 2-гадовы кантракт з «Вашынгтон Кэпіталз» на 6 мільёнаў даляраў<ref>[https://www.tsn.ca/capitals-ink-burakovsky-to-2-year-6m-deal-1.796377 «Capitals ink Burakovsky to 2-year, $6M deal»]. The Sports Network.</ref>. У [[НХЛ 2017—2018 гадоў|сэзоне 2017—2018 гадоў]] Буракоўскаму спатрэбілася апэрацыя на вялікім пальцу пасьля таго, як ён атрымаў траўму ў гульні супраць «[[Флорыда Пантэрз|Флорыды Пантэрз]]». Чакалася, што швэд прапусьціць ад шасьці да васьмі тыдняў<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/capitals-insider/wp/2017/10/24/forward-andre-burakovsky-placed-on-injured-reserve-as-caps-recall-chandler-stephenson/ «Capitals’ Andre Burakovsky has thumb surgery, expected to miss six to eight weeks»]. The Washington Post.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230422212109/https://www.nhl.com/news/andre-burakovsky-placed-on-injured-reserve-by-washington/c-292217758 «Burakovsky of Capitals to miss 6-8 weeks»]. NHL.</ref>. Вярнуўся да клюбных шыхтаў ужо празь некалькі тыдняў, прапусьціўшы 20 гульняў<ref>[https://web.archive.org/web/20230422020710/https://www.nhl.com/capitals/news/capsrangers-skate-shavings-you-again/c-293820832 «#CapsRangers Skate Shavings: You Again»]. NHL.</ref>. Буракоўскі выбыў праз пашкоджаньне за час плэй-оф [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]] 2018 году, прапусьціўшы рэшту першага раўнду супраць «[[Каламбус Блю Джэкетс]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230422185726/https://www.nhl.com/news/andre-burakovsky-to-miss-remainder-of-washingtons-series/c-298149366 «Burakovsky out rest of first round for Capitals against Blue Jackets»]. NHL.</ref>. Вярнуўшыся гулец амаль не здабываў пункты, закінуўшы двойчы толькі клюбу «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]» у сёмай вырашальнай гульні. 7 чэрвеня стаў уладальнікам Кубка Стэнлі. 28 чэрвеня 2019 году Буракоўскі быў абменены ў «[[Каларада Эвэланш]]» у абмен на [[Скот Касмачак|Скота Касмачака]], а таксама другі і трэці выбар на драфце 2020 году<ref>[https://web.archive.org/web/20190825085838/https://www.nhl.com/news/capitals-trade-andre-burakovsky-to-avalanche/c-308095970?tid=278542340 «Burakovsky traded to Avalanche by Capitals»]. NHL.</ref>. 15 ліпеня 2019 году гулец узгадніў гадавы кантракт з каларадаўскім клюбам на суму 3,25 мільёнаў даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20230422044439/https://www.nhl.com/avalanche/news/avalanche-signs-andre-burakovsky/c-308258548 «Avalanche signs Andre Burakovsky»]. Colorado Avalanche.</ref>. Дэбютаваў у складзе новай каманды 3 кастрычніка ў матчы супраць «[[Калгары Флэймз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20191004212529/https://www.nhl.com/avalanche/news/colorado-defeats-calgary-in-season-opener/c-309716504 «Avalanche opens new season with Victory over Flames»]. Colorado Avalanche.</ref>. Гулец замацаваўся ў складзе, гуляючы пераважна ў другім зьвяне. 10 траўня 2021 год закінуў сваю сотую шайбу ў сваёй кар’еры<ref>[https://www.espn.com/nhl/game/_/gameId/401272856 «Avalanche top Golden Knights»]. ESPN.</ref>. 12 сьнежня 2021 году Буракоўскі зрабіў свой першы хет-трык у кар’еры ў гульні супраць «Флорыды Пантэрз» на [[Бол-Арэна|Бол-Арэне]]<ref>[https://www.denverpost.com/2021/12/12/andre-burakovsky-hat-trick-panthers/ «Andre Burakovsky hat trick propels Avalanche to victory over Panthers»]. Denver Post.</ref>. У 2022 годзе зноў прабіўся ў фінал Кубка Стэнлі, закінуўшы пераможную шайбку ў авэртайме першага матчу супраць «Тампа Бэй Лайтнінг»<ref> [https://www.sportsnet.ca/nhl/article/kuemper-avalanche-battle-for-resilient-win-in-cup-final-opener/ «Kuemper, Avalanche battle for 'resilient win' in Cup Final opener»]. Sportsnet.</ref>. Яшчэ адзін гол швэд здабыў у другім матчы, а ягона каманда перамагла зь лікам 7:0. Пасьля гэтага хакеіст зноў зламаў вялікі палец, што выключыла яго з складу, аднак «Каларада Эвэланш» безь яго стаў уладальнікам Кубка Стэнлі<ref>[https://www.denverpost.com/2022/06/26/avalanche-andre-burakovsky-broken-ankle-broken-thumb/ «Avalanche’s Andre Burakovsky played with broken ankle. He couldn’t get back from broken thumb»]. Denver Post.</ref>. 13 ліпеня 2022 году як вольны агент далучыўся да «[[Сіетл Кракен]]а», склаўшы пяцігадовы кантракт на 27,5 мільёнаў даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20220714010144/https://www.nhl.com/kraken/news/kraken-qualify-five-players-big-week-ahead/c-334923612 «Four Cups, Three new Kraken»]. Seattle Kraken.</ref>. Хакеіст згуляў першую палову [[НХЛ 2022—2023 гадоў|сэзона 2022—2023 гадоў]], але 7 лютага атрымаў траўму ў матчы супраць «[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]» і выбыў да канца сэзону. Ён вярнуўся да складу «Кракена» толькі перад [[НХЛ 2023—2024 гадоў|сэзонам 2023—2024 гадоў]]<ref name=Baker>{{навіна|аўтар=Baker, Geoff|спасылка=https://www.seattletimes.com/sports/kraken/krakens-andre-burakovsky-set-to-return-thursday-after-8-months-since-last-full-nhl-game/|загаловак=Kraken’s Andre Burakovsky returns after 8 months since last full NHL game|выдавец=Seattle Times|дата публікацыі=28.09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231003055517/https://www.seattletimes.com/sports/kraken/krakens-andre-burakovsky-set-to-return-thursday-after-8-months-since-last-full-nhl-game/|дата копіі=03.10.2023}}</ref>, але згуляў толькі ў шасьці гульнях, атрымаўшы чарговую траўму<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.sportsnet.ca/nhl/article/report-krakens-burakovsky-out-6-8-weeks-with-upper-body-injury/|загаловак=Kraken's Burakovsky out 6-8 weeks with upper-body injury|выдавецтва=Sportsnet|дата публікацыі=22.10.2023}}</ref>. Па заканчэньні [[НХЛ 2024—2025 гадоў|сэзону 2024—2025 гадоў]], свайго трэцяга ў складзе «Кракена», Буракоўскі быў абменены ў «[[Чыкага Блэкгокс]]» на [[Жазэф Вэлено|Жазэфа Вэлено]] 21 чэрвеня 2025 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/blackhawks/news/release-blackhawks-acquire-andre-burakovsky-from-kraken-for-joe-veleno|загаловак=Blackhawks acquire Andre Burakovsky from Kraken for Joe Veleno|выдавецтва=NHL|дата публікацыі=21.06.2025}}</ref>. 26 чэрвеня 2026 году, пасьля ўсяго аднаго сэзону ў Чыкага, Буракоўскі быў абменены ў «[[Атава Сэнатарз]]» за выбар у шостым раўндзе драфту 2027 году. Бацька Буракоўскага, [[Робэрт Буракоўскі|Робэрт]], гуляў за «Сэнатарз» у [[НХЛ 1993—1994 гадоў|сэзоне 1993—1994 гадоў]], і такім чынам яны сталі другім дуэтам бацькі і сына ў гісторыі франшызы<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/senators/news/burakovsky-can-complete-second-father-son-duo-in-senators-history|загаловак=Burakovsky can complete second father-son duo in Senators history|выдавецтва=Ottawa Senators|дата публікацыі=26.06.2026|дата доступу=26.06.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Буракоўскі, Андрэ}} [[Катэгорыя:Швэдзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Швэцыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мальмё Рэдгокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вашынгтон Кэпіталз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Эвэланш»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сіетл Кракен»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Чыкага Блэкгокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»]] 1vjpaktm744q311oe7kob5t2wsi1oal 0 282858 2694499 2692159 2026-10-03T07:20:59Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694499 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Люк Канін |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Аёва Ўайлд Дэ-Мойн|Аёва Ўайлд]] * [[Мінэсота Ўайлд]] * [[Нэшвіл Прэдатарз]] * [[Сан-Хасэ Шаркс]] * [[Каламбус Блю Джэкетс]] * [[Флорыда Пантэрз]] * [[Шарлот Чэкерз]] }} |Пачатак кар’еры = 2017 |Драфт НХЛ = 15 |Год драфту = 2016 |Клюб драфту = [[Мінэсота Ўайлд]] }} '''Люк Канін''' ({{мова-en|Luke Kunin}}; {{Н}} 4 сьнежня 1997 году) — амэрыканскі хакеіст, цэнтральны нападнік. У 2016 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Мінэсота Ўайлд]]» у першым раўндзе пад агульным 15-м нумарам. == Кар’ера == Праходзіў падтрыхтоўку праз адмысловую праграму разьвіцьця маладых хакеістаў ЗША. Гулец датэрмінова скончыў сярэднюю школу, каб пачаць гуляць у студэнцкі хакей, абараняючы колеры хакейнай каамнды [[Вісконсінскі ўнівэрсытэт у Мэдысане|Вісконсінскага ўнівэрсытэту ў Мэдысане]]. Быў капітанам каманды, а таксама быў капітанам зборнай ЗША на юніёрскім чэмпіянаце сьвету. Пасьля двух гадоў у Вісконсіне Кунін падпісаў кантракт зь «[[Мінэсота Ўайлд|Мінэсотай Ўайлд]]», у складзе якой згуляў [[НХЛ 2017—2018 гадоў|сэзон 2017—2018 гадоў]], таксама гуляючы ў фарм-клюбе «[[Аёва Ўайлд Дэ-Мойн|Аёва Ўайлд]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. Праз траўму пярэдняга крыжападобнага вязу датэрмінова прапусьціў астатнюю частку чэмпіянату. Перад пачаткам [[НХЛ 2018—2019 гадоў|сэзону 2018—2019 гадоў]] акрыяў і большую частку году правёў у НХЛ. Гулец замацаваўся ў складзе, сфармаваўшы тройцу з [[Джордан Грынўэй|Джорданам Грынўэем]] і [[Юэль Эрыксан Эк|Юэлем Эрыксанам Экам]]. Пасьля быў абменены ў «[[Нэшвіл Прэдатарз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20211115031832/https://www.nhl.com/predators/news/nashville-predators-acquire-luke-kunin-2020-no-101-overall-pick-from-minnesota-wild/c-319348828 «Predators Acquire Luke Kunin, 2020 No. 101 Overall Pick from Minnesota»]. NHL.</ref>. Улетку 2022 году таксама праз абмен далучыўся да «[[Сан-Хасэ Шаркс]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230404113744/https://www.nhl.com/news/luke-kunin-traded-to-san-jose-sharks/c-334881494 «Kunin traded to Sharks by Predators for Leonard»]. NHL.</ref>. 7 сакавіка 2025 году быў абменены ў «[[Каламбус Блю Джэкетс]]» на выбар у чацьвертым раўндзе драфту НХЛ 2025 году<ref>[https://www.nhl.com/news/luke-kunin-traded-to-columbus-blue-jackets-by-san-jose-sharks «Kunin traded to Blue Jackets for draft pick»]. NHL.</ref>. Пасьля кароткага часу ў складзе «Блю Джэкетс» Кунін, які стаў вольным агентам, 22 жніўня 2025 году склаў аднагадовую працоўную ўгоду на 775 тысяч даляраў зь дзейным чэмпіёнам НХЛ «[[Флорыда Пантэрз|Флорыдай Пэнтэрз]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/panthers/news/florida-panthers-agree-to-terms-with-forward-luke-kunin-on-a-one-year-contract|загаловак=Panthers agree to terms with Forward Luke Kunin on a one-year contract|выдавецтва=Florida Panthers|дата публікацыі=08.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Канін, Люк}} [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Аёва Ўайлд» Дэ-Мойн]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мінэсота Ўайлд»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нэшвіл Прэдатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Шаркс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каламбус Блю Джэкетс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флорыда Пантэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Шарлот Чэкерз»]] 8y93ei8bkz9498yrkh8an625nx7rigb 0 282866 2694389 2691965 2026-10-02T18:55:12Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694389 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Брэйдзі Ткачак |Клюб = [[Флорыда Пантэрз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Атава Сэнатарз]] }} |Пачатак кар’еры = 2018 |Драфт НХЛ = 4 |Год драфту = 2018 |Клюб драфту = [[Атава Сэнатарз]] }} '''Брэйдзі Ткача́к''' ({{мова-en|Brady Tkachuk}}; {{Н}} 16 верасьня 1996 году) — амэрыканскі хакеіст, левы нападнік клюбу «[[Флорыда Пантэрз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2018 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Атава Сэнатарз]]» у першым раўндзе пад агульным чацьвертым нумарам. Сын былого выбітанага гульца НХЛ [[Кіт Ткачак|Кіта Ткачака]]. == Кар’ера == Праходзіў падтрыхтоўку праз адмысловую праграму разьвіцьця маладых хакеістаў ЗША. Напярэдадні драфту НХЛ 2018 году [[Цэнтральнае скаўцкае бюро]] НХЛ паставіла Ткачака на другое месца ў агульным рэйтынгу паўночнаамэрыканскіх гульцоў<ref>[https://web.archive.org/web/20180428094245/https://www.nhl.com/news/andrei-svechnikov-stays-no-1-in-central-scouting-final-2018-nhl-draft-rankings/c-297962744 «Svechnikov stays No. 1 in Central Scouting final rankings»]. NHL.</ref>. У рэшце быў задрафтаваны клюбам «[[Атава Сэнатарз]]» пад чацьвертым нумарам. 13 жніўня 2018 году гулец склаў з канадзкай камандай трохгадовы кантракт пачаткоўца, адмовіўшыся ад права на ўдзел у астатніх трох сэзонах [[Нацыянальная асацыяцыя студэнцкага спорту|Нацыянальнай асацыяцыі студэнцкага спорту]]<ref>[https://web.archive.org/web/20181201134938/https://www.nhl.com/senators/news/senators-sign-brady-tkachuk-to-entry-level-contract/c-299747628 «Senators sign Brady Tkachuk to entry-level contract»]. NHL.</ref><ref>[https://www.sportsnet.ca/hockey/nhl/senators-sign-brady-tkachuk-entry-level-deal/ «Senators sign Brady Tkachuk to entry-level deal»]. Sportsnet.</ref>. [[Файл:Ottawa Senators at Seattle Kraken - 2024-01-04 - Brady Tkachuk, Brian Dumoulin and Drake Batherson (53452076180).jpg|значак|зьлева|Ткачак (у цэнтры) б’ецца за пазыцыю з [[Браян Д’юмалін|Браянам Д’юмалінам]] зь «[[Сіетл Кракена]]».]] Згуляўшы за клюб у перадсэзонных матчах «Сэнатарз», хакеіст аднак быў вымушаны прапусьціць першыя дзьве сустрэчы рэгулярнага сэзону праз пашкоджаньне пахвіны. Запачаткаваў свае выступы ў НХЛ 8 кастрычніка ў матчы супраць «[[Бостан Бруінз]]», які скончыўся паразаў сэнатараў зь лікам 6:3<ref>[https://web.archive.org/web/20221210040413/https://www.nhl.com/news/matthew-tkachuk-savors-nhl-debut-with-ottawa-senators/c-300768394 «Tkachuk savors debut with Senators against Bruins»]. NHL.</ref>. У наступным матчы, які ладзіўся 10 кастрычніка, Ткачак закінуў сваю першую шайбу ў браму «[[Філадэлфія Флаерз|Філадэлфіі Флаерз]]», але гэта не дапамагло клюбу здабыць перамогу. Нападнік хутка замацаваўся ў складзе каманды. Свой дэбютны [[НХЛ 2018—2019 гадоў|сэзон 2018—2019 гадоў]] скончыў з 22 галамі, што сталася другім паводле велічыні паказьнікам сярод пачаткоўцаў НХЛ пасьля [[Эліяс Пэтэрсан|Эліяса Пэтэрсана]], які закінуў 28 шайбаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221210040412/https://www.nhl.com/rangers/news/game-day-georgie-jumps-in-as-rangers-hit-the-road/c-309776334 «Game Day: Georgie Jumps In as Rangers Hit the Road»]. NHL.</ref>. У [[НХЛ 2020—2021 гадоў|сэзоне 2020—2021 гадоў]] гулец быў прызначаны альтэрнатыўным капітанам<ref>[https://www.tsn.ca/ottawa-senators-four-alternate-captains-1.1706372 «Sens add Tkachuk as fifth alternate captain»]. TSN.</ref>. 22 студзеня 2020 году гулец замяніў траўмаванага [[Остан Мэт’юз|Остана Мэт’юза]] ў складзе зборнай Атлянтычнага дывізіёну на Матчы ўсіх зорак НХЛ 2020 году<ref>[https://globalnews.ca/news/6451221/brady-tkachuk-replaces-auston-matthews-nhl-all-star-game/ «Brady Tkachuk replaces Auston Matthews for NHL All-Star Game due to wrist injury»]. Global News.</ref>. 14 кастрычніка 2021 году Ткачак падпісаў новы сямігадовы кантракт з «Сэнатарз», паводле якога мусіў зарабіць 57,5 млн далараў<ref>[https://web.archive.org/web/20230701234615/https://www.nhl.com/news/brady-tkachuk-signing-update-news-status/c-325807568?tid=281072352 «Tkachuk signs seven-year, $57.5 million contract with Senators»]. NHL.</ref>. Праз 22 дні гулец быў абраны капітанам каманды, дзясятым у гісторыі франшызы «Сэнатарз»<ref>[https://web.archive.org/web/20230207133551/https://www.nhl.com/senators/news/senators-name-brady-tkachuk-10th-team-captain-in-franchise-history/c-327608040 «Senators name Brady Tkachuk 10th team captain in franchise history»]. NHL.</ref>. 11 сьнежня 2021 году нападнік учыніў свой першы хет-трык у НХЛ, засмуціўшы брамнікам [[Браян Эліят|Браяна Эліята]] ў матчы супраць «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]» (4:0)<ref>[https://web.archive.org/web/20230222203543/https://www.nhl.com/senators/news/tkachuk-scores-hat-trick-as-sens-beat-bolts/c-328903638 «Tkachuk scores hat-trick as Sens beat Bolts»]. NHL.</ref>. Чакалася, што [[НХЛ 2022—2023 гадоў|сэзон 2022—2023 гадоў]] Ткачак будзе гуляць на першым зьвяне з [[Джош Норыс|Джошам Норысам]] і [[Дрэйк Батэрсан|Дрэйкам Батэрсанам]]<ref>[https://theathletic.com/3623178/2022/09/24/ottawa-senators-2022-23-season-preview/ «Ottawa Senators 2022-23 season preview: Playoff chances, projected points, roster rankings»]. The Athletic.</ref>. Аднак неўзабаве пасьля пачатку сэзону Норыс выбыў праз траўму<ref>[https://www.sportsnet.ca/nhl/article/senators-norris-suffers-apparent-upper-body-injury-vs-coyotes/ «Senators’ Norris suffers apparent upper-body injury vs. Coyotes, will undergo MRI»]. Sportsnet.</ref>, што вымусіла «Сэнатарз» пераразьмеркаваць свой склад, дадаўшы да Ткачака [[Тым Штуцле|Тыма Штуцле]]<ref>[https://theathletic.com/3097615/2022/01/28/josh-norris-injury-gives-senators-unwanted-but-interesting-look-at-tim-stutzle-and-brady-tkachuk-as-linemates/ «Josh Norris’ injury gives Senators unwanted — but interesting — look at Tim Stützle and Brady Tkachuk as linemates»]. The Athletic.</ref>. 2 сьнежня 2022 года, у сваёй 300-й гульні ў кар’еры Ткачак аформіў [[хет-трык Гордзі Гоў]], забіўшы свой 100-ы і 101-ы галы ў кар’еры. Пры гэтым апошні з гэтых галоў здабыў для каманды перамогу ў авэртайме матчу супраць «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]» (3:2)<ref>[https://ottawasun.com/sports/hockey/nhl/ottawa-senators/aye-captain-brady-tkachuk-carries-spirited-ottawa-senators-team-to-comeback-victory-against-new-york-rangers «Aye, Captain: Brady Tkachuk carries spirited Ottawa Senators team to comeback victory against New York Rangers»]. Ottawa Sun.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ткачак, Брэйдзі}} [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флорыда Пантэрз»]] osnds8via5ujjk1jl2hmikzk8njq734 0 282900 2694500 2661837 2026-10-03T07:22:01Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694500 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Майкл Бантынг |Клюб = |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Спрынгфілд Фэлканз]] * [[Рэпід-Сіці Раш]] * [[Тусан Роўдранэрз]] * [[Арызона Каётыз]] * [[Таронта Мэйпл Ліфс]] * [[Караліна Гарыкейнз]] * [[Пітсбург Пінгвінз]] * [[Нэшвіл Прэдатарз]] * [[Далас Старз]] }} |Пачатак кар’еры = 2015 |Драфт НХЛ = 117 |Год драфту = 2014 |Клюб драфту = [[Арызона Каётыз]] }} '''Майкл Бантынг''' ({{мова-en|Michael Bunting}}; {{Н}} 17 верасьня 1995 году) — канадзкі хакеіст, нападнік. У 2014 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]» у чацьвертым раўндзе пад агульным 117-м нумарам. == Кар’ера == Юнаком гуляў у шэрагу канадзкіх юнацкіх лігаў. У драфце НХЛ у 2014 годзе «[[Арызона Каётыз]]» выбрала Бантынга ў чацьвертым раўндзе пад агульным 117-м нумарам. 23 ліпеня 2015 году гулец склаў трохгадовы кантракт пачаткоўца з «Каётыс». У [[НХЛ 2015—2016 гадоў|сэзоне 2015—2016 гадоў]] быў выпраўлены ў клюб «[[Спрынгфілд Фэлканз]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. Аднак, перш чым згуляць за спрынгфілдзкі клюб далучыўся да каманды «[[Рэпід-Сіці Раш]]» з [[Хакейная ліга Ўсходняга ўзьбярэжжа|Хакейнай лігі Ўсходняга ўзьбярэжжа]]<ref>[https://www.masslive.com/falcons/2015/11/michael_bunting_dakota_mermis_1.html «Michael Bunting, Dakota Mermis recalled to Springfield Falcons»]. MassLive. </ref>. У наступных сэзонах абараняў колеры клюбу «[[Тусан Роўдранэрз]]»<ref>[https://www.espn.com/nhl/story/_/id/15272138/phoenix-coyotes-buy-springfield-falcons-move-ahl-club-tucson «Coyotes to buy Springfield Falcons, move AHL club to Tucson»]. ESPN.</ref>. 13 кастрычніка 2018 году згуляў свой 200-ы матч у АХЛ. Та гульня была супраць «[[Бэйкерсьфілд Кондарз]]»<ref>[https://theahl.com/stats/game-summary/1018381 «Roadrunners 2, Condors 1»]. AHL.</ref>. У канцы году быў выкліканы ў «Арызону Каётыз», дзе запачаткаваў кар’еру ў НХЛ. У першым жа матчы адзначыўся голам у браму «[[Бостан Бруінз]]»<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401044785 «Marchand has 2 goals, 1 assist as Bruins beat Coyotes 4-3»]. ESPN.</ref>. Пасьля вярнуўся ў АХЛ, дзе яшчэ згуляў некалькі сэзонаў. Зьяўляючыся вольным агентам, 28 ліпеня 2021 году Бантынг падпісаў двухгадовы кантракт з «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]» на суму 1,9 мільёнаў даляраў<ref>[https://www.sportsnet.ca/nhl/article/maple-leafs-sign-michael-bunting-two-years-1-9m/ «Maple Leafs sign Michael Bunting for two-years»]. Sportsnet.</ref>. Большую частку сэзону гуляў левым нападнікам у зьвяне з [[Остан Мэт’юз|Останам Мэт’юзам]] і [[Мітч Марнэр|Мітчам Марнэрам]]. 29 студзеня 2022 году адзначыўся хет-трыкам. У другі сэзон гульца ў [[Таронта]], ягоныя зносіны з судзьдзямі пагоршыліся, у выніку сам клюб ініцыяваў сустрэчу з кіраўніцтвам НХЛ, каб абмеркаваць перадузятае судзейства ў бок Бантынга<ref>[https://www.tsn.ca/nhl/sheldon-keefe-says-kyle-dubas-will-talk-to-league-about-michael-bunting-calls-1.1940093 «Keefe says Dubas will talk to league about Bunting calls»]. TSN.</ref>. Улетку 2023 году вольным агентам далучыўся да «[[Караліна Гарыкейнз|Караліны Гарыкейнз]]», а амаль праз год быў абменены у «[[Пітсбург Пінгвінз]]». 5 сакавіка 2025 году Бантынг быў абменены ў «[[Нэшвіл Прэдатарз]]» разам з выбарам у чацьвертым раўндзе драфту на [[Томі Новак]]а і [[Люк Шэн|Люка Шэна]]<ref>[https://www.nhl.com/news/pittsburgh-penguins-trade-michael-bunting-to-nashville-predators-for-luke-schenn-tommy-novak «Penguins trade Bunting to Predators for Schenn, Novak, ship Desharnais to Sharks»]. NHL.</ref>. Роўна праз год, то бок 5 сакавіка 2026 году, Бантынга абмянялі ў «[[Далас Старз]]» на выбар трэцяга раўнду драфту 2026 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/news/topic/trade-coverage/michael-bunting-traded-to-dallas-stars-by-nashville-predators|загаловак=Bunting traded to Stars by Predators for 3rd-round pick|выдавецтва=nhl.com|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бантынг, Майкл}} [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Спрынгфілд Фэлканз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рэпід-Сіці Раш»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тусан Роўдранэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Арызона Каётыз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Мэйпл Ліфс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Караліна Гарыкейнз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Пітсбург Пінгвінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нэшвіл Прэдатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Далас Старз»]] 09ev7u55luke5b0mh2vxt4cdymuxet6 0 282911 2694393 2691962 2026-10-02T19:01:52Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694393 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Боўэн Байрам |Клюб = [[Чыкага Блэкгокс]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Ванкувэр Джаянтс]] * [[Каларада Эвэланш]] * [[Каларада Іглз Лаўлэнд|Каларада Іглз]] * [[Бафала Сэйбрз]] }} |Пачатак кар’еры = 2021 |Драфт НХЛ = 4 |Год драфту = 2019 |Клюб драфту = [[Каларада Эвэланш]] }} '''Боўэн Байрам''' ({{мова-en|Bowen Byram}}; {{Н}} 13 чэрвеня 2001 году) — канадзкі хакеіст, абаронца клюбу «[[Чыкага Блэкгокс]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2019 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Каларада Эвэланш]]» у першым раўндзе пад агульным чацьвертым нумарам. Сын былога гульца НХЛ [[Шон Байрам|Шона Байрама]], які быў першым трэнэрам Боўэна. == Кар’ера == Прафэсійную кар’еру пачаў у складзе каманды «[[Ванкувэр Джаянтс]]» з [[Заходняя хакейная ліга|Заходняй хакейнай лігі]]. Свой першы сэзон цалкам адгуляў за клюб у [[ЗХЛ 2017—2018 гадоў|2017—2018 гадах]]. Да лютага Байрам у сярэднім праводзіў на коўзанцы амаль 23 хвіліны лядовага часу і лічыўся ня толькі адным з пэрспэктыўных хакеістаў да [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]], але і будучым капітанам «Джаянтс»<ref>[https://web.archive.org/web/20180420062854/http://theprovince.com/sports/hockey/junior-hockey/giants-super-rookie-byram-ready-to-be-a-leader-even-without-a-letter «Giants’ super rookie Byram ready to be a leader, even without a letter»]. The Province.</ref>. У тым месяцы ён паклаў на свой рахунак тры галы і шэсьць галявых перадач за 12 гульняў, пасьля чаго быў названы навічком месяца ў лізе<ref>[https://web.archive.org/web/20211123012312/https://www.aldergrovestar.com/sports/whl-rookie-of-the-month-bowen-byram-16-a-giant-on-vancouvers-blue-line/ «WHL Rookie of the Month Bowen Byram, 16, a Giant on Vancouver’s blue-line»]. Aldergrove Star.</ref>. У далейшым быў адным зь лідэраў дружыны. Забіўшы 26 галоў і аддаўшы 45 галявых перадач у 67 гульнях рэгулярнага [[ЗХЛ 2018—2019 гадоў|сэзону 2018—2019 гадоў]], Байрам усталяваў рэкорд «Джаянтс» паводле колькасьці галоў абаронцы за сэзон і дапамог камандзе заняць першы радок у [[Заходняя канфэрэнцыя (ЗХЛ)|Заходняй канфэрэнцыі ЗХЛ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210202055658/https://vancouvergiants.com/article/bowen-byram-receives-2019-sherwin-williams-chl-top-prospect-award «Bowen Byram Receives 2019 Sherwin-Williams CHL Top Prospect Award»]. Vancouver Giants.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211123012315/https://vancouversun.com/sports/hockey/junior-hockey/vancouver-giants-amass-second-best-winning-percentage-in-franchise-history/ «Vancouver Giants amass second-best winning percentage in franchise history»]. Vancouver Sun.</ref>. Ён таксама быў уключаны ў першую каманду ўсіх зорак Заходняй канфэрэнцыі лігі<ref>[https://web.archive.org/web/20211107165255/https://whl.ca/article/whl-announces-2018-19-conference-all-star-teams «WHL announces 2018–19 Conference All-Star Teams»]. WHL.</ref>. А ягоныя выступы ў ванкувэрскім клюбе спрычыніліся да таго, што [[Цэнтральнае скаўцкае бюро]] НХЛ прызнала Байрама другім найлепшым паўночнаамэрыканскім палявым гульцом перад будучым драфце НХЛ 2019 году<ref>[https://web.archive.org/web/20211117205055/https://www.nhl.com/avalanche/news/2019-draft-prospect-profile-bowen-byram/c-307628736 «Bowen Byram a Dominant Defenseman in the WHL»]. NHL.</ref>]. Байрам быў абраны на драфце НХЛ клюбам «[[Каларада Эвэланш]]» пад агульным чацьвертым нумарам, але працягнуў гуляць у Заходняй хакейнай лігі. Толькі на пачатку 2021 году абаронца прыяднаўся да «[[Каларада Эвэланш]]», але мусіў яшчэ прабыць на сямідзённым карантыне праз каранавірус. Дэбютаваў у НХЛ 21 студзеня 2021 году, адгуляўшы 11 хвілінаў у матчы супраць «[[Лос-Анджэлес Кінгс]]», які скончыўся на карысьць каліфарнійцаў зь лікам 4:2<ref>[https://web.archive.org/web/20210304120306/https://www.castlegarnews.com/sports/cranbrook-product-bowen-byram-makes-nhl-debut-with-avalanche/ «Cranbrook product Bowen Byram makes NHL debut with Avalanche»]. Castlegar News.</ref>. Байрам зьдзейсьніў адзін удар у браму, а таксама атрымаў адзін малы штраф. Свой першы пункт у НХЛ здабыў на наступны дзень, калі зрабіў галявы пас на [[Міка Рантанэн|Міку Рантанэна]] ў трэцім пэрыядзе пераможнага матчу супраць «[[Анагайм Дакс]]» зь лікам 2:1<ref>[https://web.archive.org/web/20210301011724/https://www.mapleridgenews.com/sports/video-vancouver-giants-bowen-byram-records-first-nhl-career-point-with-colorado-avalanche/ «Vancouver Giants Bowen Byram records first NHL career point with Colorado Avalanche»]. Maple Ridge-Pitt Meadows News.</ref>. У 2022 годзе Байрам стаў уладальнікам [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]] з «Каларада Эвэланш». Зьяўляючыся абмежавана вольным агентам пасьля складаньня кантракту пачаткоўца, 1 ліпеня 2023 году Байрам падпісаў новы кантракт з «Эвэланш» тэрмінам на два гады на 7,7 мільёнаў даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20230809192251/https://www.nhl.com/avalanche/news/avalanche-re-signs-bowen-byram/c-345169720 «Avalanche re-signs Bowen Byram»]. NHL.</ref>. 6 сакавіка 2024 году абаронцы быў абменены «Эвеланш» у «[[Бафала Сэйбрз]]» у абмен на форварда [[Кейсі Мітэлстат]]а<ref>[https://www.nhl.com/sabres/news/buffalo-sabres-acquire-defenseman-bowen-byram-from-colorado-avalanche-in-exchange-for-forward-casey-mittelstadt «Sabres acquire Byram from Avalanche»]. NHL.</ref><ref>[https://www.tsn.ca/nhl/colorado-avalanche-acquire-forward-casey-mittelstadt-from-buffalo-sabres-for-bowen-byram-1.2085610 «Avs acquire Mittelstadt from Sabres in exchange for Byram»]. The Sports Network.</ref>. Ужо на наступны дзень згуляў першую гульню за новую каманду, адзначыўшыся голам у браму «[[Нэшвіл Прэдатарз]]»<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401560227 «Forsberg’s hat trick leads Predators over Sabres 4-2»]. ESPN.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Байрам, Боўэн}} [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ванкувэр Джаянтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Эвэланш»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Іглз» Лаўлэнд]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бафала Сэйбрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Чыкага Блэкгокс»]] kv480nmr3h096rib82qmxvt5d8lgthw 0 282943 2694398 2692186 2026-10-02T19:24:44Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694398 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Маркус Пэтэрсан |Клюб = [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Шэлефтэо АІК]] * [[Віта Гэстэн Нарчэпінг|Віта Гэстэн]] * [[Сан-Дыега Галз]] * [[Анагайм Дакс]] * [[Пітсбург Пінгвінз]] * [[Ванкувэр Кэнакс]] }} |Пачатак кар’еры = 2013 |Драфт НХЛ = 38 |Год драфту = 2014 |Клюб драфту = [[Анагайм Дакс]] }} '''Ма́ркус Пэ́тэрсан''' ({{мова-sv|Marcus Pettersson}}; {{Н}} 8 траўня 1996 году) — швэдзкі хакеіст, абаронца клюбу «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. Мае мянушку ''Цмок''. == Кар’ера == Прайшоў праз структуру клюбу «[[Шэлефтэо АІК]]», у складзе якога дэбютаваў у [[Чэмпіянат Швэцыі па хакеі 2013—2014 гадоў|сэзоне 2013—2014 гадоў]]. Менавіта пасьля першага свайго чэмпіянату быў абраны на драфце НХЛ клюбам «[[Анагайм Дакс]]» у трэцім раўндзе пад агульным 38 нумарам<ref>[https://web.archive.org/web/20150919003739/http://ducks.nhl.com/club/news.htm?id=724306 «Profile on Ducks Second round pick Marcus Petterson»]. NHL.</ref>. 13 чэрвеня 2015 году склаў кантракт пачаткоўца з амэрыканскім клюбам тэрмінам на тры гады<ref>[https://web.archive.org/web/20150622233404/http://ducks.nhl.com/club/news.htm?id=770751 «Ducks sign Marcus Pettersson to three-year entry-level contract»]. NHL.</ref>. Пасьля гэтага быў аддадзены ў арэнду свайму былому швэдзкаму клюбу. Пэтэрсан быў выкліканы ў НХЛ 21 лютага 2018 году<ref>[https://web.archive.org/web/20190327135058/https://www.nhl.com/ducks/news/marcus-pettersson-gets-the-call/c-296210066 «Pettersson Gets The Call»]. NHL.</ref>, а сваю першую шайбу закінуў 4 сакавіка ў матчы супраць «[[Чыкага Блэкгокс]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20180305202833/https://www.nhl.com/news/chicago-blackhawks-anaheim-ducks-game-recap/c-296621106 «Ducks top Blackhawks, move into third in Pacific»]. NHL.</ref>. [[Файл:Marcus Pettersson 2025-01-25.jpg|значак|зьлева|Пэтэрсан у студзені 2025 году ў матчы за «[[Пітсбург Пінгвінз]]».]] У сэзоне 2018—2019 гадоў 3 сьнежня 2018 году абаронца быў абменены каліфарнійцамі ў «[[Пітсбург Пінгвінз]]» на [[Даніель Спронг|Даніеля Спронга]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210202083628/https://www.nhl.com/penguins/news/penguins-acquire-pettersson/c-302561620 «Penguins Acquire Defenseman Marcus Pettersson from the Anaheim Ducks»]. NHL.</ref>. Свой першы гол за новы клюб забіў 7 лютага 2019 году ў матчы супраць «[[Флорыда Пантэрз|Флорыды Пантэрз]]»<ref>[https://www.usatoday.com/story/sports/nhl/2019/02/07/matheson-scores-in-ot-to-lift-panthers-over-penguins-3-2/39025331/ «Matheson scores in OT to lift Panthers over Penguins 3-2»]. USA Today.</ref>. 12 верасьня 2019 году швэд склаў новую працоўную ўгоду зь «Пінгвінз» на адзін год на суму {{Лік|874125}} даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20230606065653/https://www.nhl.com/news/marcus-pettersson-signs-with-pittsburgh-penguins/c-309093820 «Pettersson signs one-year contract with Penguins»]. NHL.</ref>. Ужо 28 студзеня 2020 году ўзгодніў новую дамову тэрмінам на пяць гадоў на крыху больш за 20 мільёнаў даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20221002130158/https://www.nhl.com/news/marcus-pettersson-pittsburgh-penguins-agree-to-five-year-deal/c-314368848 «Pettersson, Penguins agree to terms on five-year contract»]. NHL.</ref>. 31 студзеня 2025 году Пэтэрсан быў абменены ў «[[Ванкувэр Кэнакс]]» разам з форвардам [[Дру О’Конар]]ам у абмен на нападніка [[Дэнтан Гайнэн|Дэнтана Гайнэна]], абаронцу [[Вэнсан Дэарнэ|Вэнсана Дэарнэ]], а таксама маладога скрайняга гульца [[Мэльвін Фэрнстрэм|Мэльвіна Фэрнстрэма]] і ўмоўны выбар драфту ў першым раўндзе 2025 году<ref>[https://www.nhl.com/canucks/news/canucks-acquire-pettersson-and-o-connor-from-pittsburgh «Canucks Acquire Pettersson and O’Connor From Pittsburgh»]. NHL.</ref>. 5 лютага Пэтэрсан склаў з канадзкай камандай шасьцігадовы кантракт на 33 мільёны даляраў<ref>[https://dailyhive.com/vancouver/canucks-sign-marcus-pettersson-contract «Vancouver Canucks sign Marcus Pettersson to six-year contract and it includes a no-trade clause»]. Daily Hive Vancouver.</ref>. У ліпені 2026 году прыяднаўся да клюбу «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пэтэрсан, Маркус}} [[Катэгорыя:Швэдзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Швэцыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Шэлефтэо АІК»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Віта Гэстэн» Нарчэпінг]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Дыега Галз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Анагайм Дакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Пітсбург Пінгвінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ванкувэр Кэнакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Ёрк Рэйнджарз»]] hlnsh98vesyn326b61kbfqcffuy8i35 0 283142 2694407 2510828 2026-10-02T19:37:59Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694407 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Радка Гудас |Клюб = [[Флорыда Пантэрз]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Кладна (хакейны клюб)|Кладна]] * [[Эвэрэт Сылвэртыпс]] * [[Норфалк Эдміралз]] * [[Сырак’юз Кранч]] * [[Тампа Бэй Лайтнінг]] * [[Філадэлфія Флаерз]] * [[Вашынгтон Кэпіталз]] * [[Флорыда Пантэрз]] * [[Анагайм Дакс]] }} |Пачатак кар’еры = 2008 |Драфт НХЛ = 66 |Год драфту = 2010 |Клюб драфту = [[Тампа Бэй Лайтнінг]] }} '''Ра́дка Гу́дас''' ({{мова-cs|Radko Gudas}}; {{Н}} 5 чэрвеня 1990 году) — чэскі хакеіст, абаронца клюбу «[[Флорыда Пантэрз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2010 годзе быў абраны на драфце НХЛ клюбам «Тампа Бэй Лайтнінг» пад агульным 66-м нумарам. Сын былога хакеіста [[Лео Гудас]]а. == Кар’ера == У прафэсійным хакеі дэбютаваў у складзе клюбу «[[Кладна (хакейны клюб)|Кладна]]». Ужо праз год выправіўся праз акіян, каб далучыцца да каманды [[Заходняя хакейная ліга|Заходняй хакейнай лігі]]. У 2010 годзе на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны клюбам «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]», пасьля чаго далучыўся да табару каманды з мэтай падрыхтоўкі да новага сэзону. Тым ня менш, гулец прыяднаўся да фарм-клюбу «[[Норфалк Эдміралз]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. У выніку абаронца некалькі сэзонаў спаборнічаў у АХЛ, першы чым быў выкліканы ў сакавіку 2013 году «Тампа Бэй Лайтнінг». 5 сакавіка 2014 году Радка атрымаў матч-штраф у сустрэчы з «[[Далас Старз]]». У сакавіку 2015 году быў выменяны ў «[[Філадэлфія Флаерз|Філадэлфію Флаерз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20160304034218/http://www.cbssports.com/nhl/eye-on-hockey/25086892/report-flyers-trade-braydon-coburn-to-lightning-for-radko-gudas-picks «Flyers trade Braydon Coburn to Lightning for Radko Gudas, picks»]. CBS Sports.</ref>. Пасьля яшчэ абараняў колеры «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» і «[[Флорыда Пантэрз|Флорыды Пантэрз]]». 1 ліпеня 2023 году як вольны агент склаў трохгадовую ўгоду з «[[Анагайм Дакс]]» за 12 мільёнаў даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20230701194013/https://www.tsn.ca/nhl/anaheim-ducks-bring-in-radko-gudas-on-three-year-deal-1.1979763 «Anaheim Ducks bring in Radko Gudas on three-year deal»]. TSN.</ref>. Як патэнцыйны вольны агент, Гудас быў абменены зноў у «Флорыду Пантэрз» 29 чэрвеня 2026 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/news/radko-gudas-traded-to-florida-by-anaheim-for-aj-greer|загаловак=Gudas traded to Panthers by Ducks for Greer|выдавецтва=NHL.com|дата публікацыі=29.06.2026|дата доступу=29.06.2026}}</ref>. 1 ліпеня ён падпісаў шасьцігадовы кантракт з «Пантэрз» на 9 мільёнаў даляраў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.sportsnet.ca/nhl/article/panthers-sign-defenceman-radko-gudas-to-six-year-deal/|загаловак=Panthers sign defenceman Radko Gudas to six-year deal|выдавецтва=Sportsnet|дата публікацыі=01.07.2026|дата доступу=01.07.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гудас, Радка}} [[Катэгорыя:Чэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Кладна»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Эвэрэт Сылвэртыпс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Норфалк Эдміралз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сырак’юз Кранч»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тампа Бэй Лайтнінг»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Філадэлфія Флаерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вашынгтон Кэпіталз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флорыда Пантэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Анагайм Дакс»]] 1jkk1s9qs8eeq5odgebtdelw36wjqs7 0 283261 2694409 2572015 2026-10-02T19:40:40Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694409 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Максімілян Шубэр |Клюб = [[Ляваль Рокет]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Рэд Бул Мюнхэн]] * [[Арызона Каётыз]] * [[Тусан Роўдранэрз]] }} |Пачатак кар’еры = 2021 |Драфт НХЛ = 163 |Год драфту = 2022 |Клюб драфту = [[Арызона Каётыз]] }} '''Максімілян Шубэр''' ({{мова-de|Maksymilian Szuber}}; {{Н}} 25 жніўня 2002 году) — нямецкі хакеіст, абаронца клюбу «[[Ляваль Рокет]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. Мае польскія карані. == Кар’ера == Не зважаючы, што гулец нарадзіўся ў польскім [[Аполе]], хакеем пачаў займацца ў Нямеччыне і Аўстрыі. Запачаткаваў кар’еру ў складзе мюнхэнскага «[[Рэд Бул Мюнхэн|Рэд Була]]». У 2022 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам [[Арызона Каётыз]], пасьля чаго далучыўся да фарм-клюбу каманды «[[Тусан Роўдранэрз]]». У складзе «Каётыз» дэбютаваў 9 красавіка 2024 году ў матчы супраць «[[Сіетл Кракен]]а»<ref>[https://www.onet.pl/sport/hokejnet/szuber-zadebiutowal-w-nhl/jqsvhle,30bc1058 «Szuber zadebiutował w NHL!»]. Onet.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шубэр, Максімілян}} [[Катэгорыя:Нямецкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Нямеччыны]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рэд Бул» Мюнхэн]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тусан Роўдранэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Арызона Каётыз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ляваль Рокет»]] pe4772p7day4jq6iay30r8oglo4i6ot 0 283328 2694505 2638521 2026-10-03T07:33:41Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694505 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Эйрык Сальстэн |Клюб = [[Сторгамар Гамар|Сторгамар]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Валерэнга Осьлё (хакейны клюб)|Валерэнга]] * [[Манглеруд Стар]] * [[Ставангер Ойлерз]] * [[Сторгамар Гамар|Сторгамар]] * [[Энэргія Карлавы Вары|Энэргія]] * [[Ізэрлён Рустэрз]] }} |Пачатак кар’еры = 2014 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Эйрык Сальстэн''' ({{мова-no|Eirik Salsten}}; {{Н}} 17 чэрвеня 1994 году) — нарвэскі хакеіст, нападнік клюбу «[[Сторгамар Гамар|Сторгамар]]». Сын колішняга хакеіста [[Пэтэр Сальстэн|Пэтэра Сальстэна]]. == Кар’ера == Пачаў кар’еру ў клюбе «[[Сторгамар Гамар|Сторгамар]]». У 2014 годзе прыяднаўся да «[[Валерэнга Осьлё (хакейны клюб)|Валерэнгі]]», але па сэзоне перайшоў у «[[Манглеруд Стар Осьлё|Манглеруд Стар]]». Пасьля абараняў колеры «[[Ставангер Ойлерз]]». Перад сэзонам 2018—2019 гадоў вярнуўся ў свой родны клюб «Сторгамар». У сэзоне 2023—2024 гадоў стаў ключавых хакеістаў клюбу, назьбіраўшы цягам сэзону больш пунктаў чымсьці згуляных матчаў. Гэтак жа эфэктыўна дзеіў у плэй-оф. Хакеіст фактычна забясьпечыў клюбу чэмпіёнскі тытул, закінуўшы пераможную шайбу ў авэртайме пятага фінальнага матчу супраць «Валерэнгі»<ref>[https://www.tv2.no/sport/ishockey/vill-storhamar-jubel-etter-drama-sa-stort-som-det-kan-bli/16637098/ «Vill Storhamar-jubel etter drama: — Så stort som det kan bli»]. TV2.</ref>. У кастрычніку 2024 году далучыўся да чэскага клюбу «[[Энэргія Карлавы Вары|Энэргія]]»<ref>[https://hokejkv.cz/clanek.asp?id=Dvougolovy-Salsten-Porad-jsem-tvrde-pracoval-a-vyplatilo-se-14562 «Dvougólový Salsten: Pořád jsem tvrdě pracoval a vyplatilo se!»]. HC Energie Karlovy Vary.</ref>. У канцы траўня 2025 году прыяднаўся да нямецкага клюбу «[[Ізэрлён Рустэрз]]»<ref>[https://iserlohn-roosters.de/2025/05/27/roosters-verpflichten-norwegischen-center-eirik-salsten/ «Roosters verpflichten norwegischen Center Eirik Salsten»]. Iserlohn Roosters.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сальстэн, Эйрык}} [[Катэгорыя:Нарвэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Нарвэгіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сторгамар» Гамар]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Валерэнга» Осьлё]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манглеруд Стар» Осьлё]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ставангер Ойлерз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Энэргія» Карлавы Вары]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ізэрлён Рустэрз»]] 1brsl1683cvlsgfan4jcz4moczv7xkt 0 283393 2694460 2638502 2026-10-02T21:43:43Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694460 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Ерэ Інала |Клюб = [[Люгана (хакейны клюб)|Люгана]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[ХПК Хямээнліна|ХПК]] * [[ХІФК Хэльсынкі|ХІФК]] * [[Каларада Іглз]] * [[Каларада Эвэланш]] * [[Фрэлюнда Гётэборг|Фрэлюнда]] }} |Пачатак кар’еры = 2017 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Е́рэ І́нала''' ({{мова-fi|Jere Innala}}; {{Н}} 17 сакавіка 1998 году) — фінскі хакеіст, нападнік швайцарскага клюбу «[[Люгана (хакейны клюб)|Люгана]]». == Кар’ера == У сэзоне 2016—2017 гадоў Інала дэбютавала ў складзе каманды [[ХПК Хямээнліна|ХПК]] у [[Лійга|Лійзе]]. Першая сустрэчы гульца адбылася 30 лістапада 2016 году ў гасьцявым матчы супраць [[ХІФК Хэльсынкі|ХІФК]]. 7 траўня 2022 году далучыўся да швэдзкага клюбу «[[Фрэлюнда Гётэборг|Фрэлюнда]]», склаўшы кантракт тэрмінам на два гады<ref>[https://www.frolundahockey.com/article/g487al2so-24601/femman-fran-finland «Femman från Finland»]. Frölunda HC.</ref>. У свой другі сэзон з «Фрэлюндай» Інала назьбіраў 8 пунктаў у першых 8 гульнях, але пасьля атрымаў пашкоджаньне. У лістападзе вярнуўся ў склад, зарабіўшы 16 галоў і 28 пунктаў агулам у 42 гульнях рэгулярнага сэзону<ref>[https://www.frolundahockey.com/article/zrmas3u-24601/view «Yay, Jere stops!»]. Frölunda HC.</ref>. У 14 гульнях плэй-оф Інала дадаў 15 пунктаў, што зрабіла яго лідэрам сярод хакеістаў лігі паводле колькасьці галоў і пункташ. Поруч з клюбам дакрочыў да паўфіналу чэмпіянату. У чэрвене 2024 году Інала склаў працоўную ўгоду з клюбам НХЛ «[[Каларада Эвэланш]]», але адразу выправіўся у ягоны фар-клюб з АХЛ «[[Каларада Іглз]]»<ref>[https://www.nhl.com/avalanche/news/avalanche-sign-innala «Avalanche sign Innala»]. NHL.</ref>. Пазьней хакеіст быў адкліканы, дэбютаваўшы ў НХЛ 21 сьнежня падчас пераможнага матчу «Каларада» над «[[Анагайм Дакс]]» зь лікам 4:2<ref>{{навіна|аўтар=Curtis, Bailey|спасылка=https://thehockeynews.com/nhl/colorado-avalanche/latest-news/avalanche-prospect-makes-nhl-debut-in-mighty-win-against-the-ducks|загаловак=Avalanche Prospect Makes NHL Debut in Mighty Win Against the Ducks|выдавец=Sports Illustrated|дата публікацыі=12.2024}}</ref>. 5 чэрвеня 2025 году Інала аднавіў сваю эўрапейскую кар’еру, пагадзіўшыся вярнуцца ў свой былы клюб «Фрэлюнда», падпісаўшы аднагадовы кантракт<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.frolundahockey.com/article/5vcasxc-24601/view|загаловак=Jere, oh my!|выдавецтва=Frölunda HC|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Інала, Ерэ}} [[Катэгорыя:Фінскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ХПК Хямээнліна]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ХІФК Хэльсынкі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Фрэлюнда» Гётэборг]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Іглз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Эвэланш»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Люгана»]] 0dpoznkxdfmlj3ro1yqflkwagpfr2jd 0 283470 2694497 2691973 2026-10-03T07:09:02Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694497 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Валтэры Пуўстынэн |Клюб = [[Люлеа (хакейны клюб)|Люлеа]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[ХПК Хямээнліна|ХПК]] * [[Ўілкс-Барэ-Скрэнтан Пінгвінз]] * [[Пітсбург Пінгвінз]] * [[Каларада Іглз Лаўлэнд|Каларада Іглз]] }} |Пачатак кар’еры = 2018 |Драфт НХЛ = 203 |Год драфту = 2019 |Клюб драфту = [[Пітсбург Пінгвінз]] }} '''Ва́лтэры Пу́ўстынэн''' ({{мова-fi|Valtteri Puustinen}}; {{Н}} 4 чэрвеня 1999 году) — фінскі хакеіст, правы нападнік швэдзкага клюбу «[[Люлеа (хакейны клюб)|Люлеа]]». == Кар’ера == Выхаванец клюбу [[ХПК Хямээнліна|ХПК]]<ref>[https://www.jatkoaika.com/Pelaaja/Valtteri-Puustinen/40862 «Valtteri Puustinen player profile»]. Jatkoaika.</ref>. Свой першы сэзон у складзе асноўнай каманды клюбу правёў у [[Чэмпіянат Фінляндыі па хакеі 2018—2019 гадах|2018—2019 гадах]]. У рэгулярным сэзоне згуляў 47 матчы, у якіх закінуў 10 шайбаў<ref>[https://liiga.fi/fi/pelaajat/29859533/puustinen-valtteri «Valtteri Puustinen player profile»]. Liiga.</ref>. У 2019 годзе быў задрафтаваны клюбам НХЛ «[[Пітсбург Пінгвінз]]» пад агульным 203-м нумарам. Не зважаючы на гэта застаўся ў фінскім клюбе, добра згуляўшы [[Чэмпіянат Фінляндыі па хакеі 2020—2021 гадоў|сэзон 2020—2021 гадоў]], калі гулец закінуў 21 шайбу і зьздейсьніў 20 галявых перадачаў. У выніку Пуўстынэн быў толькі адным з чатырох хакеістаў у [[Лійга|Лійзе]], якія зарабілі больш за 20 галоў і перадачаў. 6 траўня 2021 году фін склаў кантракт пачаткоўца на два гады зь «Пітсбург Пінгвінз»<ref>[https://web.archive.org/web/20230422071518/https://www.nhl.com/penguins/news/penguins-sign-valtteri-puustinen-to-a-two-year-entry-level-contract/c-324417372 «Penguin sign Valterri Puustinen to a two-year, entry-level contract»]. NHL.</ref>. Перш чым згуляць у НХЛ быў выпраўлены ў фарм-клюб «[[Ўілкс-Барэ-Скрэнтан Пінгвінз]]», дзе цягам сэзону закінуў 17 шайбаў. Пазьней быў выкліканы да складу пітсбурцаў, запачаткаваўшы выступы ў НХЛ 11 сакавіка 2022 году ў матчы супраць «[[Вэгас Голдэн Найтс]]». У той жа дзень нападнік здабыў свой першы пункт, узяўшы ўдзел у голу [[Джэф Картэр|Джэфа Картэра]]. «Пінгвіны» ў той сустрэчы перамаглі зь лікам 5:2<ref>[https://web.archive.org/web/20230621144429/https://www.nhl.com/news/vegas-golden-knights-pittsburgh-penguins-game-recap/c-331678900 «Crosby streak at eight after Penguins defeat Golden Knights»]. NHL.</ref>. 20 чэрвеня 2023 году склаў новы аднагадовы двухбаковы кантракт з клюбам<ref>[https://www.nhl.com/penguins/news/penguins-re-sign-forward-valtteri-puustinen-to-a-one-year-contract/c-344935068 «Penguins Re-Sign Forward Valtteri Puustinen to a One-Year Contract»]. NHL.</ref>. Сваю першую шайбу закінуў 27 сьнежня 2023 году ў браму «[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]» (7:0)<ref>[https://www.nhl.com/penguins/news/hell-of-a-win-for-penguins-in-night-filled-with-milestones «Hell of a win for penguins in night filled with milestones»]. NHL.</ref>. 20 студзеня 2026 году спартовец быў абменены ў «[[Каларада Эвэланш]]» на беларуса [[Ільля Салаўёў|Ільлю Салаўёва]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/penguins/news/penguins-acquire-defenseman-ilya-solovyov-from-the-colorado-avalanche-in-exchange-for-valtteri-puustinen-and-a-2026-seventh-round-draft-pick|загаловак=Penguins Acquire Defenseman Ilya Solovyov from the Colorado Avalanche in Exchange for Valtteri Puustinen and a 2026 Seventh-Round Draft Pick|выдавецтва=NHL.com|дата публікацыі=20.01.2026}}</ref>, але адразу быў накіраваны ў фарм-клюб «[[Каларада Іглз Лаўлэнд|Каларада Іглз]]». Як абмежаваны вольны агент Пуўстынэн надумаў вярнуцца ў Эўропу пасьля таго, як 10 чэрвеня 2026 году падпісаў двухгадовы кантракт з швэдзкім клюбам «[[Люлеа (хакейны клюб)|Люлеа]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.luleahockey.se/article/zy6atge-30c4d/view|загаловак=Welcome Valtteri Puustinen!|выдавецтва=Luleå HF|дата публікацыі=10.06.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пуўстынэн, Валтэры}} [[Катэгорыя:Фінскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу ХПК Хямээнліна]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ўілкс-Барэ-Скрэнтан Пінгвінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Пітсбург Пінгвінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Каларада Іглз» Лаўлэнд]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Люлеа»]] 9ohxuf3815nat9zwopc2k5c6yomr1vy 0 283617 2694394 2692282 2026-10-02T19:03:37Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694394 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Нік Пол |Клюб = [[Таронта Мэйпл Ліфс]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Бінггэмптан Сэнатарз]] * [[Бэльвіль Сэнатарз]] * [[Атава Сэнатарз]] * [[Тампа Бэй Лайтнінг]] }} |Пачатак кар’еры = 2015 |Драфт НХЛ = 101 |Год драфту = 2013 |Клюб драфту = [[Далас Старз]] }} '''Нік Пол''' ({{мова-en|Nick Paul}}; {{Н}} 20 сакавіка 1995 году) — канадзкі хакеіст, цэнтральны нападнік клюбу «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. У 2013 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Далас Старз]]» пад агульным 101-м нумарам. == Кар’ера == Пачынаў займацца хакеем у Таронтаўскай хакейнай лізе. У 2013 годзе на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны клюбам «[[Далас Старз]]» у чацьвертым раўндзе пад агульным 101-м нумарам. Па драфце застаўся гуляць у невялікай лізе, набіраючыся досьведу. 20 сьнежня 2014 году склаў трохгадовы кантракт пачаткоўца з «[[Атава Сэнатарз|Атавай Сэнатарз]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20180927231308/https://www.nhl.com/senators/news/news-release-senators-sign-forward-nick-paul-to-an-entry-level-contract/c-745017 «News Release: Senators sign forward Nick Paul to an entry-level contract»]. NHL.</ref>, якая набыла правы на гульца ў тэхаскага клюбу<ref>[https://web.archive.org/web/20160224171549/https://www.nhl.com/news/senators-trade-captain-jason-spezza-to-dallas-stars/c-724716 «Senators trade captain Jason Spezza to Dallas Stars»]. NHL.</ref>. Пасьля гэтага гулец выправіўся ў фарм-клюб «[[Бінггэмптан Сэнатарз]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. У лютым 2016 году быў адкліканы да атаўскага клюбу, у складзе якога запачаткаваў кар’еру ў НХЛ 16 лютага ў матчы супраць «[[Бафала Сэйбрз]]»<ref>[https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20160216_BUF@OTT/senators-edge-sabres-in-2-1-shootout-win «Senators edge Sabres in 2-1 shootout win»]. CBS Sports.</ref>. Ужо 24 лютага канадзец закінуў першую шайбу ў швэдры клюбу НХЛ у матчы супраць «[[Эдмантан Ойлерз]]». 16 ліпеня 2018 году Пол падпісаў новы кантракт з «Сэнатарз» тэрмінам на адзін год<ref>[https://www.sportsnet.ca/hockey/nhl/senators-sign-forward-nick-paul-one-year-deal/ «Senators sign forward Nick Paul to a one-year deal»]. Sportsnet.</ref>. 2 ліпеня 2019 году хакеіст зноў працягнуў супрацу з клюбам на яшчэ адзін сэзон<ref>[https://web.archive.org/web/20221126091513/https://www.nhl.com/senators/news/senators-sign-forward-nick-paul-to-a-one-year-two-way-contract/c-308168900 «Senators sign forward Nick Paul to a one-year, two-way contract»]. NHL.</ref>. 20 сакавіка 2022 году, усяго за дзень да канчатковага тэрміну абмену, Пол быў абменены «Атавай» у «[[Тампа Бэй Лайтнінг]]» на [[Мат’ё Жазэф]]а і выбар у чацьвертым раўндзе драфту 2024 году<ref>[https://www.sportsnet.ca/nhl/senators-trade-nick-paul-to-lightning-for-joseph-fourth-round-pick/sn-amp/ «Senators trade Paul to Lightning for Joseph, fourth-round pick»]. Sportsnet.</ref>. Свой першы гол у складзе «Лайтнінг» гулец закінуў 22 сакавіка ў матчы супраць «[[Караліна Гарыкейнз|Караліны Гарыкейнз]]»<ref>[https://www.tampabay.com/sports/lightning/2022/04/02/lightning-forward-nick-pauls-path-of-perseverance-to-his-first-playoff-run/ «Lightning forward Nick Paul’s path of perseverance to his first playoff run»]. Tampa Bay Times.</ref>. 1 ліпеня 2022 году Пол узгадніў умовы новага кантракту з флорыдзкім клюбам тэрмінам на сем гадоў за 22,05 мільёнаў даляраў<ref>[https://web.archive.org/web/20221126091457/https://www.nhl.com/lightning/news/tampa-bay-lightning-sign-f-nick-paul-to-a-seven-year-contract-extension/c-334790320 «Lightning sign Nick Paul to a seven-year contract extension»]. NHL.</ref>. У [[НХЛ 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]] канадзец зноў дапамог «Лайтнінг» прабіцца ў плэй-оф [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пол, Нік}} [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бінггэмптан Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бэльвіль Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тампа Бэй Лайтнінг»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Мэйпл Ліфс»]] fyyhu5c918ul05eus22i2fxo2krohkv 0 283763 2694402 2655386 2026-10-02T19:32:19Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694402 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Давід Кэмпф |Клюб = [[Літвінаў (хакейны клюб)|Літвінаў]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Піраты Хомутаў|Піраты]] * [[Тргачы Кадань|Тргачы]] * [[Чыкага Блэкгокс]] * [[Рокфард Айсгогс]] * [[Таронта Мэйпл Ліфс]] * [[Таронта Марліс]] * [[Ванкувэр Кэнакс]] }} |Пачатак кар’еры = 2012 |Драфт НХЛ = |Год драфту = |Клюб драфту = }} '''Да́від Кэмпф''' ({{мова-cs|David Kämpf}}; {{Н}} 12 студзеня 1995 году) — чэскі хакеіст, нападнік клюбу «[[Літвінаў (хакейны клюб)|Літвінаў]]». == Кар’ера == Выхаванец клюбу «[[Піраты Хомутаў|Піраты]]» з Хомутава. У складзе каманды дэбютаваў у чэскай [[Экстраліга чэмпіянату Чэхіі па хакеі|Экстралізе]] цягам сэзону 2012—2013 гадоў. Паволі стаў гульцом асноўнага складу, а асабліва пасьпяховым для хакеіста быў [[Чэмпіянат Чэхіі па хакеі 2016—2017 гадоў|сэзон 2016—2017 гадоў]]. У гэты год Кэмпф за 52 матчы рэгулярнага сэзону закінуў 15 шайбаў і аддаў 16 галявых перадачаў. Таксама ў плэй-оф хакеіст за 15 гульняў зарабіў 10 (3+7) пунктаў. 19 красавіка 2017 году, не зважаючы на цікасьць да гульня з боку клюбаў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]], Кэмпф склаў новае працоўнае пагадненьнем з хомуцкім клюбам тэрмінам на адзін год<ref>[https://www.piratichomutov.cz/clanek.asp?id=Nove-smlouvy-podepsali-Skokan-Dlapa-i-Kral-klub-uplatnil-opci-na-Kaseho-s-Hlavou-7641 «Nové smlouvy podepsali Skokan, Dlapa i Král, klub uplatnil opci na Kašeho s Hlavou»]. Piráti Chomutov.</ref>. Тым ня менш, 1 траўня 2017 году чэх пагадзіўся скарыстаць дадатковы пункт у сваім кантракце, узгодніўшы двухгадовы кантракт пачаткоўца з «[[Чыкага Блэкгокс]]»<ref>[http://www.csnchicago.com/chicago-blackhawks/report-blackhawks-sign-czech-forward-david-kampf-entry-level-deal «Blackhawks sign Czech forward David Kampf to entry-level deal»]. CSN Chicago.</ref>. Дэбютаваў у НХЛ 28 сьнежня 2017 году, а першым голам адзначыўся 12 студзеня ў матчы супраць «[[Вініпэг Джэтс]]»<ref>[http://www.sportsnet.ca/hockey/nhl/blackhawks-beat-jets-behind-kampfs-first-goal/ «Blackhawks beat Jets behind Kampf’s first goal»]. Sportsnet.</ref>. Як вольны агент 28 ліпеня 2021 году склаў двухгадовую ўгоду на 3 мільёны даляраў з клюбам «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]». 28 чэрвеня 2023 году склаў новы кантракт з клюбам, гэтым разам на чатыры гады<ref>[https://www.sportsnet.ca/nhl/article/maple-leafs-re-sign-centre-david-kampf-to-four-year-contract/ «Maple Leafs re-sign centre David Kampf to four-year contract»]. The Sports Network.</ref>. У 2025 годзе хакеіст страціў месца ў асноўнай камандзе, выступаючы за фарм-клюб «[[Таронта Марліс]]». Пасьля чатырох гульняў у [[Амэрыканская хакейная ліга|АХЛ]] Кэмпф самавольна пакінуў «Марліс» у лістападзе 2025 году, у выніку чаго быў звольнены з клюбу ўжо 7 лістапада<ref>{{спасылка|аўтар=Hobson, Alex|спасылка=https://theleafsnation.com/news/report-toronto-maple-leafs-suspend-david-kampf-refusing-report-marlies|загаловак=Report: Maple Leafs suspend David Kampf without pay for refusing to report to AHL’s Toronto Marlies|выдавецтва=theleafsnation.com|дата публікацыі=07.11.2025}}</ref>. 15 лістапада 2025 году хакеіст склаў аднагадовы кантракт на 1,1 мільёна даляраў з «[[Ванкувэр Кэнакс]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/canucks/news/canucks-agree-to-terms-with-forward-david-kampf-on-a-one-year-contract|загаловак=Canucks Agree to Terms with Forward David Kämpf on a One-Year Contract|выдавецтва=The Athletic|дата публікацыі=15.11.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кэмпф, Давід}} [[Катэгорыя:Чэскія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Піраты» Хомутаў]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тргачы» Кадань]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рокфард Айсгогс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Чыкага Блэкгокс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Мэйпл Ліфс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Марліс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ванкувэр Кэнакс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Літвінаў»]] siwwlbsm86uy371qdtlcuugyrppecxb 0 290626 2694368 2692419 2026-10-02T15:27:32Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2694368 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Уладзіслаў Калячонак |Клюб = [[Ютыка Комэтс]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Лёндан Найтс]] * [[Флінт Файрбэрдс]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама]] * [[Сырак’юз Кранч]] * [[Тусан Роўдранэрз]] * [[Арызона Каётыз]] * [[Юта Солт-Лэйк-Сіці|Юта]] * [[Пітсбург Пінгвінз]] * [[Тэхас Старз Сыдар-Парк|Тэхас Старз]] * [[Далас Старз]] * [[Бостан Бруінз]] }} |Пачатак кар’еры = 2020 |Драфт НХЛ = 52 |Год драфту = 2019 |Клюб драфту = [[Флорыда Пантэрз]] }} '''Уладзісла́ў Калячонак''' ({{Н}} 26 траўня 2001 году) — беларускі хакеіст, абаронца клюбу «[[Ютыка Комэтс]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]]. У 2019 годзе быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Флорыда Пантэрз]]» у другім раўндзе пад агульным 52-м нумарам. == Кар’ера == Пачынаў кар’еру ў Найвышэйшай лізе айчыннага першынства. У 2018 годзе быў задрафтаваны клюбам «[[Лёндан Найтс]]» з [[Хакейная ліга Антарыё|хакейнай лігі Антарыё]]<ref>[https://chl.ca/ohl/meet-the-ohls-2018-chl-import-draft-picks/ «Meet the OHL’s 2018 CHL Import Draft Picks»]. Canadian Hockey League.</ref>. Згуляўшы за гэты клюб толькі адзіны матч, абаронца прыяднаўся да клюбу «[[Флінт Файрбэрдс]]» з той жа лігі<ref>[https://web.archive.org/web/20220630010701/https://flintfirebirds.com/article/vladislav-kolyachonok «Firebirds claim Belarus native Vladislav Kolyachonok off waivers»]. Flint Firebirds.</ref>. Калячонак быў абраны клюбам «[[Флорыда Пантэрз]]» у другім раўндзе драфту НХЛ пад агульным 52-м нумарам. 13 верасьня 2019 году ён склаў з клюбам трохгадовае працоўнае пагадненьне пачаткоўца<ref>[https://web.archive.org/web/20190917211307/https://www.nhl.com/panthers/news/florida-panthers-agree-to-terms-with-defenseman-vladislav-kolyachonok-on-a-three-year-entry-level-contract/c-309113414 «Florida Panthers agree to terms with Vladislav Kolyachonok»]. NHL.</ref>. Пандэмія адклала пачатак [[НХЛ 2020—2021 гадоў|сэзону 2020—2021 гадоў]], у выніку чаго Калячонак пастанавіў сабе вярнуцца на радзіму, дзе пэўны час гуляў у складзе сталічнага «[[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама]]»<ref>[https://hcdinamo.by/news/sobytiya/dostignuta-dogovorennost-o-podpisanii-kontrakta-s-vladislavom-kolyachonkom/ «Достигнута договоренность о подписании контракта с Владиславом Колячонком»]. ХК «Дынама».</ref>. Пасьля далучыўся да клюбу «[[Сырак’юз Кранч]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]] (АХЛ), дзе на заканчэньні сэзону зарабіў дзьве галявыя перадачы ў дзесяці гульнях<ref name="stralman">[https://web.archive.org/web/20220122111452/https://www.nhl.com/coyotes/news/coyotes-acquire-stralman-kolyachonok-2024-second-round-draft-choice/c-325818926 «Coyotes acquire Stralman, Kolyachonok and draft pick»]. NHL.</ref>. [[Файл:Vladislav Kolyachonok - December 2024.jpg|значак|зьлева|Абаронца ў складзе «[[Юта Мамат|Юты]]» ў 2024 годзе.]] 26 ліпеня 2021 году хакеіст быў абменены клюбам у «[[Арызона Каётыз|Арызону Каётыз]]» на [[Антон Строльман|Антона Строльмана]] і выбарам у другім раўндзе драфту 2024 году і ў сёмым раўндзе 2023 году<ref name="stralman"/>. У наступным сэзоне 2021—2022 гадоў Калячонак спачатку спаборнічаў у фарм-клюбе «[[Тусан Роўдранэрз]]» з АХЛ. Стаўшы трэцім у камандзе паводле колькасьці заробленых пунктаў на пачатку розыгрышу, абаронца атрымаў сваё першае запрашэньне ў НХЛ 11 студзеня 2022 году<ref>[https://web.archive.org/web/20220122111457/https://www.nhl.com/coyotes/news/coyotes-recall-soderstrom-kolyachonok-and-prosvetov-from-tucson-roadrunners-to-taxi-squad/c-329670952 «Coyotes recall Soderstrom, Kolyachonok and Prosvetov»]. NHL.</ref>. На наступны дзень ён дэбютаваў у лізе у пераможным матчы супраць «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]»<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401349783 «Dzingel, Vejmelka lift Coyotes past Maple Leafs»]. ESPN.</ref>. Першым голам адзначыўся ў матчы супраць «Калгары Флэймз»<ref>[https://vernonmatters.ca/2022/03/25/gaudreau-notches-three-points-flames-hand-struggling-coyotes-4-2-loss/ «Gaudreau notches three points, Flames hand struggling Coyotes 4-2 loss»]. Vernon Matters.</ref>. У сэзоне 2022—2023 гадоў амаль не гуляў у складзе «Арызону», усё яшчэ баронячы колеры толькі «Тусан Роўдранэрз». [[НХЛ 2023—2024 гадоў|Сэзон 2023—2024 гадоў]] зноў пачаў у тусанскім клюбе, але 6 лістапада «Арызона» адклікала яго пасьля траўмы свайго абаронцы [[Юўса Вялімякі]]<ref>[https://www.cbssports.com/fantasy/hockey/news/coyotes-vladislav-kolyachonok-summoned-by-arizona-511374/ «Coyotes’ Vladislav Kolyachonok: Summoned by Arizona»]. CBS Sports.</ref>. У складзе клюбу зьявіўся толькі адзін раз, 25 лістапада, у матчы супраць «[[Вэгас Голдэн Найтс]]». Аднак падчас гульні ён атрымаў пашкоджаньне<ref>[https://www.espn.com/nhl/recap/_/gameId/401559543 «Connor Ingram makes 34 saves for 2nd NHL shutout, Coyotes beat Golden Knights 2-0»]. ESPN.</ref>. Акрыяўшы, вярнуўся ў Тусан, але ў красавіку 2024 году зноў быў выкліканы да «Арызоны», каб замяніць траўмаванага [[Максімілян Шубэр|Максіміляна Шубэра]]. 10 красавіка адзначыўся голам у браму «[[Ванкувэр Кэнакс]]»<ref>[https://new.cbssports.com/fantasy/hockey/news/coyotes-vladislav-kolyachonok-earns-two-points-after-recall/ «Coyotes’ Vladislav Kolyachonok: Earns two points after recall»]. CBS Sports.</ref>. Неўзабаве па заканчэньні рэгулярнага сэзону 2023—2024 гадоў «Каётыз» прыпыніў сваё існаваньне, а з улікам таго, што франшыза пераехала ў [[Солт-Лэйк-Сіці]], Калячонак далучыўся да навастворанай «[[Юта Солт-Лэйк-Сіці|Юты]]»<ref>[https://www.azcentral.com/story/sports/nhl/coyotes/2024/04/17/coyotes-fans-create-unique-atmosphere-in-last-game-at-mullett-arena/73253893007/ «Coyotes give fans a win in final Arizona game, fans show plenty of love»]. The Arizona Republic.</ref>. У чэрвені ён склаў кантракт з клюбам на два гады ды згуляў у пачатковым матчы каманды ў НХЛ<ref>[https://thehockeynews.com/nhl/utah/game-day/utah-hc-unveils-2024-2025-opening-night-roster «Utah HC Unveils 2024-2025 Opening Night Roster»]. The Hockey News.</ref>. 9 лютага 2025 году прыяднаўся да «[[Пітсбург Пінгвінз]]»<ref>[https://www.post-gazette.com/sports/penguins/2025/02/09/penguins-claim-vladislav-kolyachonok-off-waivers-jesse-puljujarvi/stories/202502090122 «Penguins claim defenseman Vladislav Kolyachonok off waivers; Jesse Puljujarvi goes unclaimed»]. Pittsburgh Post-Gazette.</ref>. Па заканчэньні сэзону 10 ліпеня 2025 году Калячонак быў абменены ў «Далас Старз» на Мэта Дамбу і выбар у другім раўндзе драфту 2028 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/news/matt-dumba-pick-traded-to-pittsburgh-by-dallas-for-vladislav-kolyachonok|загаловак=Dumba, 2028 draft pick traded to Penguins by Stars|выдавецтва=NHL.com|дата публікацыі=07.2025}}</ref>. У выніку гулец быў накіраваны ў даччыны клюб «[[Тэхас Старз Сыдар-Парк|Тэхас Старз]]». Празь некалькі месяцаў, 15 сьнежня 2025 году, Калячонак быў адлічаны з «Старз»<ref>{{спасылка|аўтар=Kuehl, Tyler|спасылка=https://www.dailyfaceoff.com/news/chicago-blackhawks-laurent-brossoit-detroit-red-wings-jonatan-berggren-dallas-stars-vladislav-kolyachonok-nhl-waivers-ahl|загаловак=Three NHL players placed on waivers for Dec. 15|выдавецтва=Daily Faceoff|дата публікацыі=15.12.2025|дата доступу=16.12.2025}}</ref>, а ўжо на наступны дзень яго забраў клюб «[[Бостан Бруінз]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/bruins/news/bruins-claim-vladislav-kolyachonok-place-jonathan-aspirot-on-ir|загаловак=Bruins Claim Vladislav Kolyachonok; Place Jonathan Aspirot on IR|выдавецтва=Boston Bruins|дата публікацыі=16.12.2025|дата доступу=16.12.2025}}</ref>. Пасьля ўсяго двух гульняў за новы клюб абаронца зноў быў адклічаны 20 студзеня 2026 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/bruins/news/bruins-place-vladislav-kolyachonok-on-waivers|загаловак=Bruins Place Vladislav Kolyachonok On Waivers|выдавецтва=Boston Bruins|дата публікацыі=20.01.2026|дата доступу=20.01.2026}}</ref>, і на наступны дзень яго паўторна набыў «Далас Старз»<ref>{{спасылка|аўтар=Assimakopoulos, Lia|спасылка=https://www.dallasnews.com/sports/stars/2026/01/21/stars-reclaim-defenseman-vladislav-kolyachonok-off-waivers-one-month-after-move-to-bruins/|загаловак=Stars reclaim defenseman Vladislav Kolyachonok off waivers one month after move to Bruins|выдавецтва=Dallas Morning News|дата публікацыі=21.01.2026|дата доступу=21.01.2026}}</ref>. Як абмежаваны свабодны агент, Калячонак не атрымаў кваліфікацыйнай прапановы ад «Старз», таму апынуўся на рынку свабодных агентаў. 1 ліпеня 2026 году хакеіст падпісаў аднагадовы кантракт на зь «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nhl.com/devils/news/kolyachonok-signing-release-7-1-26|загаловак=Devils sign Vladislav Kolyachonok|выдавецтва=New Jersey Devils|дата публікацыі=01.07.2026|дата доступу=01.07.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Калячонак, Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Беларускія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Беларусі]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лёндан Найтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Флінт Файрбэрдс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сырак’юз Кранч»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тусан Роўдранэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Арызона Каётыз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юта Мамат»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Пітсбург Пінгвінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тэхас Старз» Сыдар-Парк]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Далас Старз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бостан Бруінз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ютыка Комэтс»]] dfgu9nx7qr3uj1vep3rch6jfcq70n1z 0 302660 2694432 2670658 2026-10-02T20:56:49Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]], дапаўненьне 2694432 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Сьцяпан Фалькоўскі |Клюб = [[Лякаматыў Яраслаўль]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Юнацтва-Менск]] * [[Атава Сыксьці Сэвэнз]] * [[Адырондак Тандэр]] * [[Антарыё Рэйн]] * [[Аёва Ўайлд Дэ-Мойн|Аёва Ўайлд]] * [[Манчэстэр Монаркс]] * [[Ален Амэрыканз]] * [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама Менск]] * [[СКА Санкт-Пецярбург|СКА]] * [[Ак Барс Казань|Ак Барс]] }} |Пачатак кар’еры = 2014 |Драфт НХЛ = 186 |Год драфту = 2016 |Клюб драфту = [[Калгары Флэймз]] }} '''Сьцяпа́н Мікала́евіч Фалько́ўскі''' ([[Лацінка|лац.]] ''Ściapan Mikalajevič Falkoŭski'', {{Н}} 18 сьнежня 1996 году, [[Менск]], [[Беларусь]]) — беларускі хакеіст, абаронца расейскага клюбу «[[Лякаматыў Яраслаўль|Лякаматыў]]» з [[Кантынэнтальная хакейная ліга|Кантынэнтальнай хакейнай лігі.]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} * [http://www.khl.ru/players/20724/ Старонка] на КХЛ{{ref-ru}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фалькоўскі, Сьцяпан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юнацтва-Менск»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сыксьці Сэвэнз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Адырондак Тандэр»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Антарыё Рэйн»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Аёва Ўайлд» Дэ-Мойн]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Манчэстэр Монаркс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ален Амэрыканз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу СКА Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ак Барс» Казань]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лякаматыў» Яраслаўль]] qoyosmijgadhtfpp98qm97qph9ht1z2 0 304046 2694532 2693190 2026-10-03T11:12:19Z ~2026-53249-89 100467 /* Назва */ 2694532 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Марымонты |Лацінка = Marymonty |Статус = былая сядзіба |Назва ў родным склоне = Марымонты |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смаргонскі раён|Смаргонскі ]] |Сельсавет = [[Сольскі сельсавет|Сольскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 27 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 08 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Марымонты''' — былая сядзіба ў [[Беларусь|Беларусі]], у міжрэччы [[Ашмянка|Ашмянкі]] і [[Сікуня|Сікуні]]. Уваходзілі ў склад [[Сольскі сельсавет|Сольскага сельсавету]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Мармонт}} Мармунд, Марымунда, Мірамунда або Мірамунд, пазьней Мармонт (Marmundus<ref>Bergh L. Ph. C. Historische beschouwing der Nederlandsche Eigennamen // Taalkundig magazijn of gemengde bijdragen tot de kennis der Nederduitsche taal. 4o Deel, 1842. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=KWgTAAAAQAAJ&q=Marmundus#v=snippet&q=Marmundus&f=false S. 572].</ref>, Marimundo, Miramunda<ref>[https://books.openedition.org/pufr/16797?lang=en Noms de femmes relevés dans les divers cartulaires étudiés] // Genèse médiévale de l’anthroponymie moderne. Tome II-2 : Persistances du nom unique. — Tours, 1992. P. 231—242.</ref>, *Miramund<ref>Jean Tosti, [https://jeantosti.com/noms/m3.html Noms commençant par M], Dictionnaire des noms de famille de France et d’ailleurs</ref>, Marmont<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Marmont#v=snippet&q=Marmont&f=false P. 369].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Міра (імя)|-мер- (-мар-, -мір-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Маргела]], [[Уладзімер|Валадзімер]], [[Нетымер]]; германскія імёны Mergell, Waldmer, Nitimerus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] meris 'славуты, выбітны'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. == Гісторыя == У міжваенны час Марымонты ўваходзілі ў склад [[Ашмянскі павет (1926—1939)|Ашмянскага павету]] [[Віленскае ваяводзтва (1926—1939)|Віленскага ваяводзтва]]<ref>[https://www.radzima.net/be/miejsce/marymonty.html Марымонты], [[Radzima.net]]</ref>. == Насельніцтва == * 1905 год — 29 чал.<ref>Виленская губерния: полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселении. — Вильна, 1905. С. 248.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Сольскі сельсавет}} {{Смаргонскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Смаргонскага раёну]] afx3niij7zmcttqlr8j033nhmeka48w 0 304062 2694531 2693513 2026-10-03T11:11:46Z ~2026-53249-89 100467 2694531 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Нарут |лацінка = Narut |арыгінал = Noruth |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Нор (імя)|Noro]] + [[суфікс]] з {{nowrap|элемэнтам -т- (-t-)}} <br> Noro + [[Грода|Ruodo]] |варыянт = Нарот, Наруць |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Нарут''' (''Нарот'', ''Наруць'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Нэрыта або Народ, пазьней Нарут або Нарот (*Nerito<ref name="Kaufmann-1968-265">Kaufmann H. Altdeutsches Namenbuch: Bd. 1. Altdeutsche Personennamen. Ergänzungsband. — München, 1968. S. 265.</ref>, Norhodus, Norodd<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=norodd&dq=norodd&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiG59Gkw-WFAxXGgP0HHXBuDvgQ6AF6BAgHEAI S. 252].</ref>, Noruth<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/noruth Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Noruth], MyHeritage</ref>, Norot<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/norot Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Norot], MyHeritage</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 172.</ref><ref name="Kaufmann-1968-265"/>. Іменная аснова [[Нор (імя)|-нар- (-нор-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Нарэла]], [[Нарвід]], [[Нарымонт (імя)|Нарымунт]]; германскія імёны Narelo, Norvid, Normunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] nasjan 'захоўваць, ратаваць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] -neri 'уратаваньне, утрыманьне'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 187.</ref>. Антрапанімічны суфікс-пашыральнік -ут- (-ut-) адзначаецца як у германскіх, так і ў [[Славянскія мовы|славянскіх]] мовах<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 204.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''lyudzi… Naruthicz'' (1454—1466 гады)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 281.</ref>; ''князя Ивановы люди Юрьевича болничане… Нарути'' (1469—1477 гады)<ref>Ivoška D., Ryčkov A. Brėžiant Vyžuonų ribą: šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas) kelias // Acta Linguistica Lithuanica. XCI, 2024. P. 37.</ref>. == Носьбіты == * Уладзіслаў Наратовіч — праваслаўны з [[Полацкі павет|Полацкага павету]], зьніклы ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]<ref>Именной список №1024 убитым, раненым и без вести пропавшим солдатам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004358619?page=53 С. 16373].</ref> * Станіслаў Наруць (1901—?) — [[беларусы|беларус]] з [[Крайск]]у, які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref name="Memaryjal">[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index14.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Белорусский «Мемориал»</ref> * Ёсіф Наруць (1908—1938) — беларус з ваколіцаў [[Плешчаніцы|Плешчаніцаў]], забіты ўладамі СССР<ref name="Memaryjal"/> Нарутовічы — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род<ref>[http://www.nobility.by/families/n/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Н], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>. На [[Берасьцейскі павет|гістарычнай Берасьцейшчыне]] існуе вёска [[Нарутавічы]], на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] — вёска [[Наруці (Менская вобласьць)|Наруці]], на [[Браслаўскі павет|гістарычнай Браслаўшчыне]] — хутар [[Наруці (Віцебская вобласьць)|Наруці]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны на -ут}} {{Імёны з асновай нар}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] j1jyrc06d9ddg0lnxt5rv4obhnneo4r 0 304071 2694334 2694333 2026-10-02T11:59:26Z Дамінік 64057 2694334 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа зь блізка суадноснай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-61</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] a4i014xz07l88m3q7h45icngk6dr9mv 2694335 2694334 2026-10-02T12:01:00Z Дамінік 64057 2694335 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа зь блізка суадноснай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] ab77lfq1edr4sy1th54zexpb0bjsiwp 2694336 2694335 2026-10-02T12:04:09Z Дамінік 64057 /* Крыніцы */ 2694336 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа зь блізка суадноснай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] 8j7xgdfinv7d6wxo6gy5j2bdh0dsxiy 2694337 2694336 2026-10-02T12:05:52Z Дамінік 64057 2694337 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа зь блізка суадноснай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] g07c6lh1aga28moaxl4h2mm4bz8o00j 2694339 2694337 2026-10-02T12:15:26Z Дамінік 64057 2694339 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] je6w6u3alsev0sasgx79mhg7sb7mwjb 2694357 2694339 2026-10-02T14:30:23Z Дамінік 64057 2694357 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «shesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] 7w0hg2b9k9cwactpnc69jdy9l25fxq0 2694358 2694357 2026-10-02T14:34:46Z Дамінік 64057 2694358 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «shesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына|Калііўшчына]] 1768 г., што была астатнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ў краі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] 05ttyuur18x0dw0q32sh15gc1u8spet 2694359 2694358 2026-10-02T14:37:40Z Дамінік 64057 2694359 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Разьежджы ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «shesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына|Калііўшчына]] 1768 г., што была астатнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ў краі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] 1lg72ede5cyomzsmf6kbtg8nzf2wi4v 2694360 2694359 2026-10-02T14:40:07Z Дамінік 64057 2694360 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|80пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Разьежджы ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «shesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына|Калііўшчына]] 1768 г., што была астатнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ў краі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] nk1bru8e8rn2z7z3ij3e2nujxgtx8xk 2694361 2694360 2026-10-02T14:40:53Z Дамінік 64057 2694361 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|90пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Разьежджы ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «shesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына|Калііўшчына]] 1768 г., што была астатнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ў краі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] 2h5vvybptnxjel2uwtpft1ua53psagk 2694362 2694361 2026-10-02T14:43:01Z Дамінік 64057 2694362 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|90пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Разьежджы ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «szesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына|Калііўшчына]] 1768 г., што была астатнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ў краі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] b1vj2hzk9f483pz0sy9k87ot1ae2pds 2694363 2694362 2026-10-02T14:52:05Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2694363 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|90пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Разьежджы ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «szesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} – 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына|Калііўшчына]] 1768 г., што была астатнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ў краі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] fj3vd2ucc52zgqsdt2v05oyr2s9avq8 2694502 2694363 2026-10-03T07:25:49Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2694502 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|90пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Разьежджы ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і іншых падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «szesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} – 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына|Калііўшчына]] 1768 г., што была астатнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ў краі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] 5ne0d7e0alymn37ndn6u36wfjglg6ik 2694506 2694502 2026-10-03T07:52:19Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2694506 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|90пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|зьлева|125px|Габрэі Разьежджы ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку. 4 траўня 1618 году пан Хведар Трыпольскі заявіў у судзе пра зьбеглых да слабады Разьежджа названых Сапегаў сялянаў зь ягонай Багданаўшчыны. 23 ліпеня 1624 году сужэнцы Анастазыя Сынгураўна і Стэфан Пэсьляк патрабавалі ад панства Сапегаў выдаць падданых, зьбеглых з Ноздрыша да Разьежджы<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191, 219, 338</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і іншых падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «szesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} – 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына|Калііўшчына]] 1768 г., што была астатнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ў краі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] hyfwaknsegn361f8p8gcogxemi54q4t 2694519 2694506 2026-10-03T09:17:02Z Дамінік 64057 2694519 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Разьежджа |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Разьежджы |Арыгінальная назва = Роз'їждже |Лацінка = Raźježdža |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = Кіеўская |Раён = Чарнобыльскі, Іванкаўскі |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 26 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Lis.svg|90пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]] [[Файл:Карагод у тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.jpg|значак|зьлева|125px|Цяглыя дымы сяла Разьежджа ў інвэнтары 1640 г.]] [[Файл:Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.jpg|значак|125px|Цяглыя і падсуседкі ў Разьежджы. 1640 г.]] [[Файл:Нэндзныя (убогія) Сяміходы Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|125px|Разьежджа ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|значак|125px|Габрэі Разьежджы ў Чарнобыльскім кагале. 1784 г.]] '''Разьежджа''' ({{lang-uk|''Роз'їждже''}}) — былое сяло ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім]], пасьля ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая зьвестка пра паселішча сустрэтая ў судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пан Яраш Лянкевіч заявіў пра зьбеглых ягоных{{заўвага|У апублікаваным варыянце «ze wsi Atlotewicz», якая аніяк не лякалізуецца.}} падданых да сяла Разьежджы, нібыта прылеглага да [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]]{{заўвага| Усё ж — далекавата.}} сужэнцаў Лукаша і Зофіі Кміцянкі Сапегаў. 17 жніўня 1613 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавіцкіх]] добраў, дамагаўся вяртаньня падданых зь вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]], зьбеглых да сёлаў [[Карагод]], [[Чэрэвач]], Разьезд, [[Сяміходы (зьніклае паселішча)|Сяміходы]], прыналежных сужэнцам Лукашу і Зофіі з Кмітаў Сапегам, уласьнікам [[Чарнобыль]]скага маёнтку. 4 траўня 1618 году пан Хведар Трыпольскі заявіў у судзе пра зьбеглых да слабады Разьежджа названых Сапегаў сялянаў зь ягонай Багданаўшчыны. 23 ліпеня 1624 году сужэнцы Анастазыя Сынгураўна і Стэфан Пэсьляк патрабавалі ад панства Сапегаў выдаць падданых, зьбеглых з Ноздрыша да Разьежджы<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 173, 191, 219, 338</ref>. У матэрыялах тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, паводле сьведчаньняў пад прысягай падданых пана [[Казімер Леў Сапега|Казімера Леона Сапегі]], маршалка надворнага літоўскага, запісана, што ў 1630 годзе з 60 дымоў сяла Разьежджы{{заўвага|Назва тут пададзеная досыць вычварна, але распазнаецца зь інвэнтару 1640 г., у якім вядзецца пра Разьежджа з адпаведнай колькасьцю дымоў.}} Чарнобыльскага маёнтку выбіралася 60 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 871; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów (APK. AMCh). Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 180</ref>. Згодна зь інвэнтаром Чарнобыльскіх жа добраў, складзеным у лістападзе 1640 году, жыхары сяла Разьежджы мелі ў карыстаньні 40 [[Валока|валокаў]] зямлі, зь якіх і выконвалі павіннасьці. Зазначана, што ўгодзьдзі тыя прыходзіліся на 60 гаспадарак і на 3 падсуседкаў{{заўвага|Падсуседкі – безьзямельныя сяляне.}}, што 6,3 валокі заставаліся «w puscie», а з 33,6 цяглых валокаў, акрамя ўдзелу ў гвалтах і іншых падобных працах, уся грамада мусіла вылачваць 306 злотых, 22,4 грошаў<ref>APK. AMCh. S. 59-62</ref>. Зь люстрацыі падымнага [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вынікае, што пан Сапега зь 17 дымоў сяла Разьежджа Чарнобыльскага маёнтку мусіў выплачваць 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 735зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 490</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Оўруцкага павету 1754 года, з 31 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «szesnastka (dymu), puł szesnastki i chałupa jedna», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (~186 жыхароў) сяла Разьежджы «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выбіраліся 4 злотых, 25 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Галоўным чынам, дзеля барацьбы супраць гайдамакаў.}} – 19 зл., 12 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Разьежджы адпаведна 6, 3 і 6 людзей (głow), зь якіх зьбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына|Калііўшчына]] 1768 г., што была астатнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ў краі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Разьежджа апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні. У парэформавы пэрыяд Разьежджа адміністрацыйна належала да Шапеліцкай воласьці. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|125px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Разьежджа — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У савецкі час сяло падпарадкоўвалася Стэчанскай сельскай радзе Чарнобыльскага раёну. Напярэдадні аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у сяле лічылася 110 двароў з 237 жыжарамі. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] ti7li8ftf2wbrocdn0luivyyr4ckkxw 0 304072 2694482 2694188 2026-10-03T06:12:07Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Аляксандра Нічыпараўна Захарава]] у [[Аляксандра Захарава]]: [[ВП:ПНА]] 2694188 wikitext text/x-wiki {{Перанесьці|Аляксандра Захарава}} {{Дзяржаўная дзяячка}} '''Аляксандра Нічыпараўна Захарава''', па нараджэнні '''Працэнка''' (25 студзеня (7 лютага) 1903, Керкі, Бухарскі эмірат — 1990-я) — адна з кіраўнікоў партызанскага руху ў [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], дзяржаўная дзяячка [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Раньня біяграфія == Нарадзілася 25 студзеня (паводле старога стылю) і была ахрышчаная 9 лютага 1903 у расейскай гарнізоннай царкве ў горадзе [[Керкі]] (Бухарскі эмірат, цяпер — [[Туркмэністан]]) у сям’і выхадцаў з сяла Палііўка [[Глухаўскі павет|Глухаўскага павету]] [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]] (цяпер — [[Шосткінскі раён]] [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]) Нічыпара Архіпавіча (1877—1918) і Наталлі Гаўрылаўны Працэнкаў (1877—1910). Бацька на той момант служыў фельчарам Керкінскага мясцовага лазарэта, у 1905 быў узнагароджаны бухарскім залатым мэдалём. Паводле нацыянальнасьці — украінка, далёкая сваячніца праваслаўнага мітрапаліта Харкаўскага [[Стэфан (Працэнка)|Стэфана (Працэнкі]]; 1889—1960). У 1906—1907 сям’я згадваецца як жыхару хутару Аляксандраўскі ў [[Арэнбургскі павет|Арэнбургскім павеце]] Арэнбургскай губэрні (цяпер — [[Кугарчынскі раён]] [[Башкартастан|Рэспублікі Башкартастан]]) як селяне вёскі Арлоўка [[Стэрлітамацкі павет|Стэрлітамацкага павету]] [[Уфімская губерня|Уфімскай губэрні]] (цяпер — [[Аўргазінскі раён|Аургазінскі раён]] Башкартастану). У 1909—1913 — у сяле [[Верхатор]] Стэрлітамацкага павету, дзе Нічыпар Працэнка служыў фельчарам Пашкоўскага прыёмнага пакою на медзеплавільным заводзе. У 1917 годзе сям’я жыла ў сяле [[Васкрасенскае]]. У 1915 годзе скончыла пачатковую школу ў сяле Верхатор, у 1918 — дзьве клясы вышэйшай навучальнай вучэльні ў сяле [[Мелеуз]]. У 1919—1921 працавала справаводцам-машыністкай аддзелу народнай адукацыі Юрматынскага кантону з цэнтрам у Васкрасенскім. Прыкладна ў 1918—1919 годзе засталася сіратой. Выйшла замуж за Яфіма Захарава зь Мелеузу, актыўнага ўдзельніка ўсталяваньня савецкай улады ў сяле, чальца прэзыдыюма Мелеузаўскага валасного выканкаму, пазьней — сакратара прэзыдыюму кантоннага выканкаму ў Стэрлітамаку. Зь ім мела двух дзяцей: Кірыла 1922 года нараджэньня, які памёр у маленстве, і Яўгена 1923-га. Канчаткова разышлася з мужам у 1928—1929. З 1923 года жыла і выкладала ў дзіцячым прытулку ў Верхаторы. Прайшла трохмесячныя педагагічныя курсы і пачала настаўнічаць у вёсцы Патапаўка. У 1924—1926 настаўнічала ў Мелеузе, затым — у сяле Талалаеўка. Скончыла рабфак (рабочы факультэт) на доме. У 1929 працавала сакратаркай-машыністкай акруговай больніцы ў Хаджэнце Узбекскай ССР (цяпер — [[Таджыкістан]]). Да грамадзкай дзейнасьці Захарава далучылася праз жаночыя дэлегацкія сходы. У 1926 прынятая кандыдаткай ва [[Камуністычная партыя Савецкага Саюзу|Усесаюзную камуністычную партыю (бальшавікоў)]] (ВКП(б)), у 1928 — чальцом. У 1929—1932 навучалася на настаўніцу гісторыі сярэдніх школаў у Пермскім педагагічным інстытуце. На трэцім курсе пачала выкладаць у савецкай партыйнай школе. Па сканчэньні ВНУ, была ўзятая на працу ў Пермскі апэрсэктар АДПУ ў якасьці памочніцы ўпаўнаважанага. У лістападзе 1934 года на сваё асабістае жаданьне і паводле стану здароўя была звольненая і зьехала ў Башкартастан, дзе працавала ў сельскагаспадарчым тэхнікуме ў сяле Ермалаеўка Куюргазінскага раёну, была чальцом пленуму мясцовага райкаму ВКП(б). Праз сухоты сына зьехала на Каўказ — у Кіславодзк. У кастрычніку 1935 года стала настаўніцай у мясцовай СШ № 12, а ў жніўні 1937-га — дырэктаркай СШ № 14. Уваходзіла ў пленум мясцовага гаркама ВКП(б). У жніўні 1938 года пераехала ў Варашылаўск (цяпер [[Стаўрапаль]]), дзе працавала ў Арджанікідзаўскім краёвым камітэце ВКП(б) інструктаркай аддзелу школ. Пасьля ліквідацыі аддзела працавала лектаркай аддзелу партарганізацыі, узначальвала рэўкамісію краёвай партканферэнцыі ВКП(б). == У гады Другой сусьветнай вайны == У сакавіку 1940 камандзіраваная ў [[Беласток]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. 6 верасня 1940 прызначаная лектаркай аддзелу прапаганды і агітацыі [[Беластоцкі абкам КП(б)Б|Беластоцкага абкаму КП(б)Б]]. У чэрвені 1941 скіраваная чытаць лекцыі ў сяло [[Крынкі]] (цяпер горад [[Сакольскі павет]] [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]]), дзе яе засьпеў напад Нямеччыны на СССР 22 чэрвеня 1941 года. Разам з савецкім партаактывам скіравалася на ўсход. У сьнежні 1941 пасялілася ў вёсцы Варатынь [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]. Там, паводле ўспамінаў, арганізавала невялікую падпольную групу і ўсталявала сувязь з 539 партызанскім атрадам. У сьнежні 1942 сышла ў партызанскую зону, дзе зьвязалася з партызанамі Рагачоўскага раёну. У лютым 1943 года прыйшла ў 255-ы партызанскі атрад, прызначаная лектарам [[Рагачоўскі падпольны райкам КП(б)Б|Рагачоўскага падпольнага РК КП(б)Б]]. Зь 1 лістапада 1943 камісар 255-га партызанскага палка — адзіная жанчына-камісар палка сярод партызанаў БССР. Займалася выхаваньнем камуністаў і камсамольцаў, надзяляла асаблівую ўвагу жаночым пытаньням. 8 красавіка 1944 года была цяжка параненая: падчас бамбаванбня лагеру атрымала раненьне ў правае плячо з пераломам, быў раздроблены локаць. 15 траўня 1944 эвакуяваная ў Доўск, адкуль скіравалася ў Гомель для сустрэчы з старшынёй Савету народных камісараў БССР [[Панцеляймон Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]], якому апавяла пра цяжкае становішча партызанскай брыгады. Пасьля скіраваная на лекаваньне ў [[Масква|Маскву]], дзе перанесла дзьве аперацыі, але раздробленая рука так і не аднавілася. Сама яна стала інвалідам трэцяй групы. Указам Прэзыдыума Вярхоўнага Савета СССР 15 жніўня 1944 узнагароджаная Ордэнам Леніна «за ўзорнае выканнаньне заданьняў ураду па разьвіцьці партызанскага руху ў Беларусі і дасягнутыя поспехі ў змаганні зь нямецкімі захопнікамі». 4 лістапада 1944 года камісар «за доблесць і мужнасць, праяўленыя ў партызанскім змаганьні з нямецка-фашысцкімі захопнікамі», была ўзнагароджаная Беларускім штабам партызанскага руху мэдалём «Партызана Айчыннай вайны» 1-й ступені. Таксама атрымала мэдалі «За перамогу над Нямеччынай» і «За доблесную працу». Двойчы была прыстаўленая да Ордэна Чырвонай зоркі, але ў першы раз узнагароджаная не была, бо «дзейнасьць і роля перабольшаныя». У другі ж было вырашана абмежавацца ордэнам Леніна. == Па Другой сусьветнай вайне == 16 ліпеня 1945 прызначаная намесьніцай загадчыка аддзела прапаганды і агітацыі [[ЦК КПБ|ЦК КП(б)Б]]. 17 чэрвеня 1945 скіраваная дэлегаткай ад БССР у Міжнародны антыфашысцкі жаночы камітэт у Маскве. Пасля чаго яна ад яго імя ў складзе савецкай дэлегацыі наведала Антыфашысцкі кангрэс жанчын у [[Югаславія|Югаславіі]]. 6 жніўня 1945 узнагароджаная югаслаўскім ордэнам «Братэрства і адзінства». У студзені 1948 стала загадчыцай сектара ўпраўленьня па праверцы партыйных органаў. 15 чэрвеня звольненая «ў мэтах больш правільнага выкарыстаньня» і ўзначаліла [[Дом-музэй I зьезду РСДРП|Дом-музей І з’езда РСДРП]] у [[Менск]]у. У 1947 годзе абраная дэпутаткай Вярхоўнага Савету Беларускай ССР (пераабраная ў 1951 і 1955 гадах) ад Воранаўскага раёну. У 1947—1959 намесьніца старшыні Прэзыдыюма [[Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|ВС БССР]]. 8 сакавіка 1960 года была ўзнагароджаная ганаровай граматай ВС БССР з нагоды 50-годдзя Міжнароднага жаночага дня. 6 красавіка 1985 — Ордэнам Айчыннай вайны І ступені. У 1960-я выйшла замуж за сакратара Рагачоўскага падпольнага райкаму [[Іван Зуевіч|Івана Зуевіча]]. Памерла ў 1990-я гады. == Літаратура == * Захарава, Аляксандра Нічыпараўна // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 218. — 680 с. — 20 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-012-2</nowiki>. * ''Максім Гацак'' [https://www.academia.edu/176198518/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%96_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96 Аляксандра Захарава. Штрыхі да параднага партрэту. Башкірская ўкраінка ў Савецкай Беларусі (на правах рукапісу)] Academia.edu, 2026. {{Бібліяінфармацыя}} {{Парады артыкулу|артаграфія|няма націскаў}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Захарава, Аляксандра Нічыпараўна}} [[Катэгорыя:Партызаны нямецка-савецкай вайны]] tobn8d1d6xkukm4wmwvy31esnyotyck 2694487 2694482 2026-10-03T06:14:52Z Dymitr 10914 артаграфія 2694487 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная дзяячка}} '''Аляксандра Нічыпараўна Захарава''', па нараджэньні '''Працэнка''' (25 студзеня (7 лютага) 1903, Керкі, Бухарскі эмірат — 1990-я) — адна з кіраўнікоў партызанскага руху ў [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], дзяржаўная дзяячка [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Раньня біяграфія == Нарадзілася 25 студзеня (паводле старога стылю) і была ахрышчаная 9 лютага 1903 у расейскай гарнізоннай царкве ў горадзе [[Керкі]] (Бухарскі эмірат, цяпер — [[Туркмэністан]]) у сям’і выхадцаў зь сяла Палііўка [[Глухаўскі павет|Глухаўскага павету]] [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]] (цяпер — [[Шосткінскі раён]] [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Украіны]]) Нічыпара Архіпавіча (1877—1918) і Наталлі Гаўрылаўны Працэнкаў (1877—1910). Бацька на той момант служыў фельчарам Керкінскага мясцовага лазарэта, у 1905 быў узнагароджаны бухарскім залатым мэдалём. Паводле нацыянальнасьці — украінка, далёкая сваячніца праваслаўнага мітрапаліта Харкаўскага [[Стэфан (Працэнка)|Стэфана (Працэнкі]]; 1889—1960). У 1906—1907 сям’я згадваецца як жыхару хутару Аляксандраўскі ў [[Арэнбургскі павет|Арэнбургскім павеце]] Арэнбургскай губэрні (цяпер — [[Кугарчынскі раён]] [[Башкартастан|Рэспублікі Башкартастан]]) як селяне вёскі Арлоўка [[Стэрлітамацкі павет|Стэрлітамацкага павету]] [[Уфімская губерня|Уфімскай губэрні]] (цяпер — [[Аўргазінскі раён|Аўргазінскі раён]] Башкартастану). У 1909—1913 — у сяле [[Верхатор]] Стэрлітамацкага павету, дзе Нічыпар Працэнка служыў фельчарам Пашкоўскага прыёмнага пакою на медзеплавільным заводзе. У 1917 годзе сям’я жыла ў сяле [[Васкрасенскае]]. У 1915 годзе скончыла пачатковую школу ў сяле Верхатор, у 1918 — дзьве клясы вышэйшай навучальнай вучэльні ў сяле [[Мелеуз]]. У 1919—1921 працавала справаводцам-машыністкай аддзелу народнай адукацыі Юрматынскага кантону з цэнтрам у Васкрасенскім. Прыкладна ў 1918—1919 годзе засталася сіратой. Выйшла замуж за Яфіма Захарава зь Мелеузу, актыўнага ўдзельніка ўсталяваньня савецкай улады ў сяле, чальца прэзыдыюма Мелеузаўскага валасного выканкаму, пазьней — сакратара прэзыдыюму кантоннага выканкаму ў Стэрлітамаку. Зь ім мела двух дзяцей: Кірыла 1922 года нараджэньня, які памёр у маленстве, і Яўгена 1923-га. Канчаткова разышлася з мужам у 1928—1929. З 1923 года жыла і выкладала ў дзіцячым прытулку ў Верхаторы. Прайшла трохмесячныя педагагічныя курсы і пачала настаўнічаць у вёсцы Патапаўка. У 1924—1926 настаўнічала ў Мелеузе, затым — у сяле Талалаеўка. Скончыла рабфак (рабочы факультэт) на доме. У 1929 працавала сакратаркай-машыністкай акруговай больніцы ў Хаджэнце Ўзбэцкай ССР (цяпер — [[Таджыкістан]]). Да грамадзкай дзейнасьці Захарава далучылася праз жаночыя дэлегацкія сходы. У 1926 прынятая кандыдаткай ва [[Камуністычная партыя Савецкага Саюзу|Усесаюзную камуністычную партыю (бальшавікоў)]] (ВКП(б)), у 1928 — чальцом. У 1929—1932 навучалася на настаўніцу гісторыі сярэдніх школаў у Пермскім педагагічным інстытуце. На трэцім курсе пачала выкладаць у савецкай партыйнай школе. Па сканчэньні ВНУ, была ўзятая на працу ў Пермскі апэрсэктар АДПУ ў якасьці памочніцы ўпаўнаважанага. У лістападзе 1934 года на сваё асабістае жаданьне і паводле стану здароўя была звольненая і зьехала ў Башкартастан, дзе працавала ў сельскагаспадарчым тэхнікуме ў сяле Ермалаеўка Куюргазінскага раёну, была чальцом пленуму мясцовага райкаму ВКП(б). Праз сухоты сына зьехала на Каўказ — у Кіславодзк. У кастрычніку 1935 года стала настаўніцай у мясцовай СШ № 12, а ў жніўні 1937-га — дырэктаркай СШ № 14. Уваходзіла ў пленум мясцовага гаркама ВКП(б). У жніўні 1938 года пераехала ў Варашылаўск (цяпер [[Стаўрапаль]]), дзе працавала ў Арджанікідзаўскім краёвым камітэце ВКП(б) інструктаркай аддзелу школ. Пасьля ліквідацыі аддзела працавала лектаркай аддзелу партарганізацыі, узначальвала рэўкамісію краёвай партканферэнцыі ВКП(б). == У гады Другой сусьветнай вайны == У сакавіку 1940 камандзіраваная ў [[Беласток]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. 6 верасьня 1940 прызначаная лектаркай аддзелу прапаганды і агітацыі [[Беластоцкі абкам КП(б)Б|Беластоцкага абкаму КП(б)Б]]. У чэрвені 1941 скіраваная чытаць лекцыі ў сяло [[Крынкі]] (цяпер горад [[Сакольскі павет]] [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]]), дзе яе засьпеў напад Нямеччыны на СССР 22 чэрвеня 1941 года. Разам з савецкім партаактывам скіравалася на ўсход. У сьнежні 1941 пасялілася ў вёсцы Варатынь [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]. Там, паводле ўспамінаў, арганізавала невялікую падпольную групу і ўсталявала сувязь з 539 партызанскім атрадам. У сьнежні 1942 сышла ў партызанскую зону, дзе зьвязалася з партызанамі Рагачоўскага раёну. У лютым 1943 года прыйшла ў 255-ы партызанскі атрад, прызначаная лектарам [[Рагачоўскі падпольны райкам КП(б)Б|Рагачоўскага падпольнага РК КП(б)Б]]. Зь 1 лістапада 1943 камісар 255-га партызанскага палка — адзіная жанчына-камісар палка сярод партызанаў БССР. Займалася выхаваньнем камуністаў і камсамольцаў, надзяляла асаблівую ўвагу жаночым пытаньням. 8 красавіка 1944 года была цяжка параненая: падчас бамбаванбня лагеру атрымала раненьне ў правае плячо зь пераломам, быў раздроблены локаць. 15 траўня 1944 эвакуяваная ў Доўск, адкуль скіравалася ў Гомель для сустрэчы з старшынёй Савету народных камісараў БССР [[Панцеляймон Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]], якому апавяла пра цяжкае становішча партызанскай брыгады. Пасьля скіраваная на лекаваньне ў [[Масква|Маскву]], дзе перанесла дзьве аперацыі, але раздробленая рука так і не аднавілася. Сама яна стала інвалідам трэцяй групы. Указам Прэзыдыўма Вярхоўнага Савета СССР 15 жніўня 1944 узнагароджаная Ордэнам Леніна «за ўзорнае выканнаньне заданьняў ураду па разьвіцьці партызанскага руху ў Беларусі і дасягнутыя посьпехі ў змаганьні зь нямецкімі захопнікамі». 4 лістапада 1944 года камісар «за доблесьць і мужнасьць, праяўленыя ў партызанскім змаганьні зь нямецка-фашысцкімі захопнікамі», была ўзнагароджаная Беларускім штабам партызанскага руху мэдалём «Партызана Айчыннай вайны» 1-й ступені. Таксама атрымала мэдалі «За перамогу над Нямеччынай» і «За доблесную працу». Двойчы была прыстаўленая да Ордэна Чырвонай зоркі, але ў першы раз узнагароджаная не была, бо «дзейнасьць і роля перабольшаныя». У другі ж было вырашана абмежавацца ордэнам Леніна. == Па Другой сусьветнай вайне == 16 ліпеня 1945 прызначаная намесьніцай загадчыка аддзела прапаганды і агітацыі [[ЦК КПБ|ЦК КП(б)Б]]. 17 чэрвеня 1945 скіраваная дэлегаткай ад БССР у Міжнародны антыфашысцкі жаночы камітэт у Маскве. Пасьля чаго яна ад яго імя ў складзе савецкай дэлегацыі наведала Антыфашысцкі кангрэс жанчын у [[Югаславія|Югаславіі]]. 6 жніўня 1945 узнагароджаная югаслаўскім ордэнам «Братэрства і адзінства». У студзені 1948 стала загадчыцай сектара ўпраўленьня па праверцы партыйных органаў. 15 чэрвеня звольненая «ў мэтах больш правільнага выкарыстаньня» і ўзначаліла [[Дом-музэй I зьезду РСДРП|Дом-музей І з’езда РСДРП]] у [[Менск]]у. У 1947 годзе абраная дэпутаткай Вярхоўнага Савету Беларускай ССР (пераабраная ў 1951 і 1955 гадах) ад Воранаўскага раёну. У 1947—1959 намесьніца старшыні Прэзыдыюма [[Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|ВС БССР]]. 8 сакавіка 1960 года была ўзнагароджаная ганаровай граматай ВС БССР з нагоды 50-годдзя Міжнароднага жаночага дня. 6 красавіка 1985 — Ордэнам Айчыннай вайны І ступені. У 1960-я выйшла замуж за сакратара Рагачоўскага падпольнага райкаму [[Іван Зуевіч|Івана Зуевіча]]. Памерла ў 1990-я гады. == Літаратура == * Захарава, Аляксандра Нічыпараўна // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 218. — 680 с. — 20 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-012-2</nowiki>. * ''Максім Гацак'' [https://www.academia.edu/176198518/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%96_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96 Аляксандра Захарава. Штрыхі да параднага партрэту. Башкірская ўкраінка ў Савецкай Беларусі (на правах рукапісу)] Academia.edu, 2026. {{Бібліяінфармацыя}} {{Парады артыкулу|артаграфія|няма націскаў}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Захарава, Аляксандра Нічыпараўна}} [[Катэгорыя:Партызаны нямецка-савецкай вайны]] femp0omoohyoi5n36qfb82fs4dwb7uo 1 304074 2694484 2693962 2026-10-03T06:12:07Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Абмеркаваньне:Аляксандра Нічыпараўна Захарава]] у [[Абмеркаваньне:Аляксандра Захарава]]: [[ВП:ПНА]] 2693962 wikitext text/x-wiki == Перанос == Прапаную перанос у [[Аляксандра Захарава]], бо ў гэтым разьдзеле няма практыкі ўжываць у назвах артыкулаў пра людзей імя па-бацьку. Пагатоў, тут і няма неадназначнасьці. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 22:57, 28 верасьня 2026 (+03) :Падтрымлівааю. [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-52701-68|~2026-52701-68]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-52701-68|размова]]) 12:47, 30 верасьня 2026 (+03) :Падтрымліваю (дубль два). [[Удзельнік:Brunon1009|Brunon1009]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Brunon1009|гутаркі]]) 12:48, 30 верасьня 2026 (+03) h028cnrsecx3u6ksaclx2hnqa3j3x14 0 304105 2694346 2693978 2026-10-02T12:57:31Z Jim 415 2694346 wikitext text/x-wiki {{Палітык | імя = Валдас Бянкунскас | жанчына = - | выява = Valdas Benkunskas by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg | подпіс_пад_выявай = | пасада = Мэр Вільні | пачатак_тэрміну = [[26 красавіка]] [[2023]] году | канец_тэрміну = | віцэ-прэзыдэнт = | прэзыдэнт = | прэм'ер-міністар = | папярэднік = [[Рэмігіюс Шымашус]] | наступнік = | пасада2 = | пачатак_тэрміну2 = | канец_тэрміну2 = | папярэднік2 = | наступнік2 = | прэзыдэнт2 = | пасада3 = | пачатак_тэрміну3 = | канец_тэрміну3 = | папярэднік3 = | наступнік3 = | прэзыдэнт3 = | дата_нараджэньня = [[1 лістапада]] [[1984]] | месца_нараджэньня = {{Сьцяг Летувіскай ССР}} [[Клайпеда]] | дата_сьмерці = | месца_сьмерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасьць = {{сьцяг Летувы}} [[Летувісы|летувіска]] | партыя = Саюз Айчыны — Летувіскія хрысьціянскія дэмакраты | муж = |сужэнец = Вісмантэ Васайцітэ-Бэнкунскене | прафэсія = | рэлігія = | подпіс = | камэнтар = }} '''Валдас Бэнкунскас''' ({{lang-lt|Valdas Benkunskas}}; нарадзіўся [[1 лістапада]] [[1984]] году ў [[Клайпеда|Клайпедзе]]) — [[Летува|летувіскі]] палітык, мэр [[Вільня|Вільні]] з [[26 красавіка]] [[2023]] году. Сябра партыі «''Саюз Айчыны — Летувіскія хрысьціянскія дэмакраты''». Раней займаў пасаду віцэ-мэра Вільні ў [[2015]]—[[2017]] і [[2019]]—[[2023]] гадох. == Біяграфія == Валдас Бэнкунскас нарадзіўся 1 лістапада 1984 году ў Клайпедзе. Скончыў гімназію імя ''Відунаса'' ў [[Шылакарчма|Шылакарчме]]. У [[2007]] годзе атрымаў ступень бакаляўра права ва ''Ўнівэрсытэце Міколаса Ромэрыса'', а ў [[2008]] годзе — ступень магістра права. Палітычную дзейнасьць пачаў як памочнік дэпутата [[Летувіскі Сойм|Сойму Летувы]] [[Паўлюс Саўдаргас|Паўлюса Саўдаргаса]] ў 2008—2009 гадох. Пазьней працаваў дарадцам дэпутата [[Эўрапейскі парлямэнт|Эўрапейскага парлямэнту]] [[Альгірдас Саўдаргас|Альгірдаса Саўдаргаса]] ў 2009—2015 і 2017—2019 гадох. Таксама на працягу двух гадоў быў сябрам Галоўнай выбарчай камісіі Летувы. З [[2020]] году зьяўляецца сябрам ''Эўрапейскага камітэту рэгіёнаў'', а з [[2025]] году ўзначальвае летувіскую дэлегацыю ў гэтым камітэце. == Дзейнасьць у Віленскім самакіраваньні == У [[2011]]—[[2023]] гадох Валдас Бэнкунскас абіраўся сябрам рады [[Віленскае гарадзкое самакіраваньне|Віленскага гарадзкога самакіраваньня]]. У розныя гады працаваў у камітэтах, зьвязаных з гарадзкой гаспадаркай, аховай здароўя, самакіраваньнем, разьвіцьцём гораду, спортам і адукацыяй. Пасьля перамогі ''Рамігіюса Шымашуса'' на выбарах мэра Вільні ў 2015 годзе Бэнкунскас быў прызначаны віцэ-мэрам гораду ад партыі «''Саюз Айчыны — Летувіскія хрысьціянскія дэмакраты''». У 2015—2017 гадох ён курыраваў пытаньні адукацыі, энэргетыкі і цеплавой гаспадаркі. У гэты пэрыяд Віленскае самакіраваньне займалася пашырэньнем інфраструктуры дашкольнай адукацыі, пытаньнямі цеплавой гаспадаркі, а таксама зьмяненьнем парадку адміністраваньня шматкватэрных дамоў. У [[кастрычнік]]у [[2017]] году, пасьля распаду кааліцыі паміж Лібэральным рухам і кансэрватарамі, Бэнкунскас страціў пасаду віцэ-мэра. Пасьля перавыбраньня ''Рамігіюса Шымашуса'' мэрам Вільні ў [[2019]] годзе была сфармаваная новая кіроўная кааліцыя, у якой «''Саюз Айчыны — Летувіскія хрысьціянскія дэмакраты''» атрымаў пасаду аднаго з віцэ-мэраў. У 2019—2023 гадох Бэнкунскас зноў займаў пасаду віцэ-мэра і адказваў за сфэры спорту, здаровага ладу жыцьця, энэргетыкі, цеплавой гаспадаркі, адміністраваньня сыстэмы абыходжаньня з адкідамі, водазабесьпячэньня і каналізацыі. У гэты час самакіраваньне працягвала праекты Лазьдзінскага басэйну і Нацыянальнага стадыёну, а таксама праводзіла абнаўленьне школьнай спартовай інфраструктуры. == Мэр Вільні == У [[Верасень|верасьні]] [[2022]] году Валдас Бэнкунскас абвясьціў пра намер балятавацца на пасаду мэра Вільні. На муніцыпальных выбарах [[2023]] году ён выйшаў у другі тур, дзе [[19 сакавіка]] перамог [[Артурас Зуокас|Артураса Зуокаса]], кандыдата ад партыі «''Свабода і справядлівасьць''». Бэнкунскас атрымаў 116 464 галасы, або 52,05 %. [[26 красавіка]] [[2023]] году ён уступіў на пасаду мэра Вільні. == Партыйная дзейнасьць == З [[2008]] году Валдас Бэнкунскас зьяўляецца сябрам партыі «''Саюз Айчыны — Летувіскія хрысьціянскія дэмакраты''». Ён уваходзіць у прэзыдыюм партыі. З [[Травень|траўня]] [[2015]] да [[сакавік]]а [[2025]] году быў сябрам партыйнага Нагляднага камітэту. У красавіку 2017 году быў абраны старшынём Віленскай рады аддзяленьняў партыі. == Асабістае жыцьцё == Жонка Валдаса Бэнкунскаса — [[Опэра|опэрная]] салістка ''Вісмантэ Васайцітэ-Бэнкунскене''. Сям’я выхоўвае дзьвюх дачок. Бэнкунскас цікавіцца [[Спорт|спорт]]ам, асабліва [[баскетбол]]ам і [[Футбол|футбол]]ам. У вольны час займаецца садоўніцтвам і калекцыянаваньнем вінілавых кружэлак. Сярод улюбёных музыкаў называе гурт «[[Depeche Mode]]» і [[Білі Джоэл]]а. == Глядзіце таксама == * [[Вільня]] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бянкунскас, Валдас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клайпедзе]] [[Катэгорыя:Летувіскія палітыкі]] [[Катэгорыя:Мэры Вільні]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу Айчыны — Летувіскіх хрысьціянскіх дэмакратаў]] ijong4qcq254q7j19nqe9p6oo48032o 0 304128 2694403 2694211 2026-10-02T19:32:36Z Ліцьвін 847 выпраўленьне спасылак 2694403 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Расея |Назва = Драгілі |Лацінка = Drahili / Dragili |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Драгіляў |Арыгінальная назва = |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Суб’ект фэдэрацыі = [[Смаленская вобласьць]] |Від раёну = |Раён = [[Руднянскі раён (Смаленская вобласьць)|Руднянскі]] |Від паселішча = |Паселішча = |Мэр = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 48 |Шырата сэкундаў = 27 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Драгілі''' — [[вёска]] ў [[Расея|Расеі]], на рацэ [[Альшанка (прыток Дняпра)|Альшанцы]]. Уваходзяць у склад [[Руднянскі раён (Смаленская вобласьць)|Руднянскага раёну]] [[Смаленская вобласьць|Смаленскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 20 км на паўднёвы захад ад [[Рудня (горад)|Рудні]]. Драгілі — вёска [[Аршанскі павет|гістарычнай Аршаншчыны]], на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Даргіла}} Дрогіла, Дрогул або Другіл (Drogila<ref name="Morlet-1985-292">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 292.</ref>, Drogulus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 74.</ref>, Drogili, Drugil) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Drogili#v=snippet&q=Drogili&f=false S. 420—421].</ref>. Іменная аснова [[Дорг (імя)|дрог- (дорг-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Доргень]], [[Даргвойн]], [[Драгат]]; германскія імёны Drogen, [[Драгабода (імя)|Драгабода]], Drogat) паходзіць ад [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] drogo 'ваяр'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 22.</ref><ref name="Morlet-1985-292"/>. Імя Дрогель (Дрогал) гістарычна бытавала ў Польшчы: ''Creth cum uxore Petrana et filio Drogel'' (XII ст.); ''Homo dictus Ivan Drogolouicz de Czarthouiecz'' (1461 год)<ref>Słownik staropolskich nazw osobowych. T. 1. — Wrocław, 1965—1967. S. 521—522.</ref>. У [[Памор’е|Памор’і]] адзначалася прозьвішча Dargel<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=DARGEL&ofb=arnshagen&modus=&lang=de DARGEL], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Руднянскага раёну]] rwvfh2ki9wz3menlvacitcbpukqch5q 0 304142 2694338 2694322 2026-10-02T12:15:01Z ~2026-52916-37 100439 /* Гісторыя */ 2694338 wikitext text/x-wiki '''Балтыстыка''' — комплекс [[Філялёгія|філялягічных]] дысцыплінаў, якія вывучаюць мовы і культуру [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] народаў. Мае асобныя галіны — [[Летаністыка|летаністыку]] (навука аб [[Латыская мова|латыскай мове]]) і [[летуаністыка|летуаністыку]] (навука аб [[Летувіская мова|летувіскай мове]]). == Назва == Назвы ''[[балты]]'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У [[Беларуская мова|беларускай]] і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. == Гісторыя == [[Файл:LT-2014-10litų-Baltistika-b.png|значак|200пкс|Летувіская памятная манэта, прысьвечаная балтыстыцы, з выявай бурштыновага дыску эпохі [[нэаліт]]у]] У адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскай ССР]], кіраўніцтва [[СССР]] дазволіла [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летуве]], як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны [[Віленскі ўнівэрсытэт]] хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. У 1965 годзе пры падтрымцы [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] на базе Віленскага ўнівэрсытэту пачаў выдавацца часопіс «Baltistica», які стаў галоўнай міжнароднай плятформай. Савецкі Саюз дазваляў замежным навукоўцам (у тым ліку з капіталістычных краінаў — Італіі, Францыі, [[ФРГ]], Швэцыі) публікавацца ў ім і прыязджаць на канфэрэнцыі (Балтыйскія кангрэсы) у Вільню і [[Рыга|Рыгу]]. == Крытыка == === Гэтак званыя «старажытныя балтыйска-жамойцкія імёны» === {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (то бок «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Імёны ліцьвінаў|літоўскіх уласных імёнаў]], падкрэсьліваў, што [[Гіпотэза|гіпатэтычныя]] [[Балтыйскія мовы|балтыйскія]] этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку прыхільнік [[Гітлер]]а, а па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] — [[СССР]] [[Райнгольд Траўтман]] і прафэсар [[Перм]]скага і [[Томск]]ага ўнівэрсытэтаў [[Казімер Буга]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці{{Заўвага|{{мова-fr|«Tout ce qui a été dit depuis cinquante ans à ce sujet par Bezzenberger, Gerullis, Trautmann, Būga et Salys est absolument dénué de valeur»|скарочана}}}}<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра [[Летувіская мова|летувіскі]] генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную, у тым ліку з прычыны нерэпрэзэнтатыўнасьці [[лексыка|лексычнага]] фонду летувіскай мовы для вытлумачэньня падобных імёнаў<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, імя [[Гедзімін (імя)|Гедзімін]] нібы мусіць тлумачыцца ад летувіскіх словаў «журыцца» і «думка», імя [[Даўспрунг (імя)|Даўспрунг]] — ад «шмат» і «душыцца», імя [[Любарт (імя)|Любарт]] — ад «спыняць» і «лаяць», імя [[Гедыгольд|Гедыгоўд]] — ад «журыцца» і «лавіць», імя [[Скіргайла (імя)|Скіргайла]] — ад «вылучаць» і «шкадаваць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 9.</ref>. Дасьледнік Уладзімер Ягораў зьвяртае ўвагу на тое, што дзеля тлумачэньня зь летувіскай мовы імёнаў з [[Двухасноўнае імя|асновамі]] ''-віт-'' і ''-від-'' ([[Вітаўт (імя)|Вітаўт]], [[Віцень (імя)|Віцень]], [[Відзімонт (імя)|Відзімонт]], [[Будзівід (імя)|Будзівід]] і г. д.) летувіскія аўтары ўжываюць форму дзеяслова ў трэцяй асобе мінулага часу (''išvydo''), тым часам у [[інфінітыў|інфінітыве]] (''išvysti'' — убачыць) і аснове цяперашняга часу (''išvyst-'') гэтага ж дзеяслова няма спалучэньня ''vyd-''<ref>Егоров В. Б. [http://inbelhist.org/litva-versus-belarus-vzglyad-so-storony/ Литва versus Беларусь? Взгляд со стороны] // Великий миф маленькой Летувы: сборник статей / [[Анатоль Тарас|А. Е. Тарас]]. — IBIK, 2016.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх мовах]] азначэньне заўсёды мусіць стаяць перад азначаным словам, таму пры тлумачэньні імёнаў з другой асновай ''-таўт-'' (Вітаўт, [[Бутаўт (імя)|Бутаўт]], [[Гаштольд (імя)|Гастаўт]], [[Гетаўт (імя)|Гетаўт]], [[Контаўт (імя)|Контаўт]] і г. д.) зь летувіскай мовы азначанае слова мае быць ''tauta'' — «народ», якое ні пры якіх азначэньнях ня можа быць імем чалавека, таму гэтыя імёны для летувісаў — чужыя<ref name="Laskou-1993">[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15.</ref>}} (прытым абсалютная большасьць словаў, запісаных у сучасным [[Вялікі слоўнік летувіскай мовы|Вялікім слоўніку летувіскай мовы]], нідзе не фіксуецца да XIX стагодзьдзя{{Заўвага|Напрыклад, слова ''mantà'' з асноўным значэньнем 'рухомая маёмасьць', ад якога ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] спрабуюць выводзіць германскую іменную аснову [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]], упершыню зьяўляецца толькі ў слоўніку 1894 году ў форме ''monta''<ref>Skardžius P. Lit. zweistämmige Personennamen mit mant- und mantà „bewegliche Habe“ // Zeitschrift für Slavische Philologie. Bd. 29, Nr. 1, 1960. S. 148.</ref>, тым часам адзіны выдадзены ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскіх словаў ''gailas'' (зь нібы застарэлым значэньнем 'моцны', якое спрабуюць зьвязваць з асновай [[Гайла (імя)|-гайл-]]), ''gedauti'' ([[Геда|-гед-]]), ''girdė́ti'' ([[Герда|-герд-]]), ''mintis'' ([[Мін|-мін-]]), ''tauta'' ([[Тэўда (імя)|-тэўт-]])}}<ref>Виргиниюс Мисюнас, [https://geraldika.ru/article/32700?fbclid=IwAR28m-i_KnAC_5VGdQo4pIQez1zx3I6BcS0mFsqLfZBX7VunHv0VXpquyZM Витис: возникновение литовского названия Погони], geraldika.ru, 2.10.2012 г.</ref>). === Гэтак званыя «славянізаваныя балты» === [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці балтамоўных [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Папулярнаму меркаваньню пра нейкую даўнюю бесьперапынную (ажно да 1918 або 1939 году) масавую моўную славянізацыю (беларусізацыю) гіпатэтычна летувіскамоўнай большасьці жыхароў [[Літва|Літвы ў вузкім сэнсе]] супярэчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў) на Віленшчыне: 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>{{Заўвага|Панаваньне беларусаў («[[русіны|русінаў]]») у бліжнім навакольлі Вільні таксама засьведчыў у 1840 годзе [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі|Юзэф Крашэўскі]] ({{мова-pl|«Porzucamy przeto wywód zbyteczny tutaj pochodzenia Litwinów, rozróżniając tylko ze względu na język, dwa plemiona ludów około Wilna Rusinów i Litwę. Te dwie mowy graniczą z sobą w okolicach Wilna, samo miasto jednakże leży wśród Rusinów»|скарочана}}<ref>[[:wikisource:pl:Wilno (Kraszewski, 1840-1842)/Wstęp/IV|IV. Pochodzenie Litwinów.]] // Kraszewski J. I. Wilno od początków jego do roku 1750. T. 1. — Wilno, 1840.</ref>)}}. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах [[Вільня|Вільні]] і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую мову (а не летувіскую мову або нейкую балтыйска-славянскую мяшанку), што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. === Неадэкватнае пашырэньне балтыйскай гідраніміі === Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. === Агульная тэндэнцыйнасьць і псэўданавуковасьць === Беларускі археоляг [[Васіль Супрун]] адзначаў тэндэнцыйнасьць дасьледаваньняў летувіскага балтыста [[Казімер Буга|Казімера Бугі]], які прыйшоў да высновы, што продкі сучасных [[летувісы|летувісаў]] пачаткова жылі ў басэйнах верхняга [[Дняпро|Дняпра]], [[Бярэзіна|Бярэзіны]], [[Сож|Сажа]] і на левабярэжжы вярхоўяў [[Дзьвіна|Дзьвіны]], адкуль нібы пад націскам [[Славяне|славянаў]] паступова перамясьціліся да Балтыйскага мора. Васіль Супрун зьвяртаў увагу на тое, што Казімер Буга залічваў да балтызмаў усё, што хоць крыху нагадвала балтыйскае гучаньне, было блізкім да тапонімаў зь Летувы і Латвіі. Мэтадалягічным прынцыпам Бугі быў ня ўлік мясцовых моўных, этнаграфічных або геаграфічных асаблівасьцяў, а адно параўнаньне з балтыйскімі лексычнымі адзінкамі. Прытым ён не зьвяртаў увагі на факты адваротнай запазычанасьці. Бугу мала цікавіла мясцовая спэцыфіка, таму ў балтызмы трапіла нямала чыста славянскіх назваў, напрыклад Балачанка, Балоча, Валажоўка, Ваўчыца, Гаць, Дыма, Дыміца, Турʼя ды іншыя<ref name="Супрун-1994">Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. Маскоўскіх савецкіх балтыстаў [[Уладзімер Тапароў|Уладзімера Тапарова]] і яго настаўніка [[Алег Трубачоў|Алега Трубачова]] (пачынаў кар’еру савецкім [[Прапаганда|прапагандыстам]]), крытыкуюць за тое, што яны фактычна рабілі не навуковы аналіз паходжаньня гідронімаў, а адвольнае дапасаваньне іх да балтыйскай лексыкі і тапанімікі. Васіль Супрун зьвяртаў увагу на невытлумачальную з пункту гледжаньня адкрытых зьвестак тэндэнцыйнасьць Тапарова і Трубачова на карысьць летувіскага нацыяналізму<ref name="Супрун-1994"/>. Дасьледнік тапаніміі [[Вадзім Жучкевіч]] з 400 пералічаных Трубачовам і Тапаровым меркаваных балтызмаў, пашыраных на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], пагаджаўся залічыць да балтыйскіх запазычваньняў толькі 18. Ен зазначаў, што, карыстаючыся такой мэтодыкай, можна ўсе славянскія назвы растлумачыць з пазыцыяў балтыйскіх моваў. Тым часам археоляг [[Вольга Мельнікоўская]] ў зьвязку з дасьледаваньнямі Трубачова і Тапарова прывяла наступнае выказваньне лінгвіста [[Мікалай Надзеждзін|Мікалая Надзеждзіна]]: «''Слова — усё ў нашай уладзе. Яно безабароннае, і зь яго этымалягічным катаваньнем можна вымучыць розны сэнс''»<ref name="Suprun-1994">Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. Трубачоў у 1964—1973 гадох пераклаў на [[Расейская мова|расейскую мову]] і выдаў з уласнымі дапаўненьнямі этымалягічны слоўнік расейскай мовы нямецка-расейскага філёляга [[Макс Фасмэр|Макса Фасмэра]], сябры некалькіх навуковых акадэміяў [[Нямеччына|Нямеччыны]] і замежнага сябры-карэспандэнта [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]], дзе дзеля абгрунтаваньня [[Этымалёгія|этымалёгіі]] назвы [[Літва]] зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] падавалася сфальсыфікаваная [[Старажытнаруская мова|старажытнаруская]] форма ''Литъва'' з спасылкай на [[Аповесьць мінулых часоў]]<ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/35560/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0 Литва] // Фасмер М. Р. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973.</ref>. Аднак гісторык [[Валянцін Янін]] і лінгвіст [[Андрэй Залізьняк]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду ў адпаведнай крыніцы — як і ў іншых старажытных рускіх крыніцах — бытуе выняткова форма ''Литва'', што фактычна зьняпраўджвае гіпотэзу пра запазычаньне [[Славянскія мовы|славянамі]] назвы Літва зь летувіскага ''Lietuvа''<ref>Янин В. Л., Зализняк А. А. Новгородские грамоты на бересте. — М., 1993. С. 245.</ref>. Сваім парадкам, Тапарова крытыкуюць за прасоўваньне гіпотэзы пра міграцыю гіпатэтычна балтыйскага племя [[Галінды|галіндаў]] усёй тэрыторыяй Эўропы да [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]], заснаваную адно на выкарыстаньні «''этнанімічнай асновы *Galind-''» у аддалена падобных паводле гучаньня формах пры поўным браку дакладных сьлядоў знаходжаньня галіндаў дзесьці ў Эўропе ў гістарычных і археалягічных крыніцах, з выняткам іх гістарычнай радзімы ў Мазурскім паазерʼі. Адзначаецца, што Тапароў абмінуў папярэднюю гісторыю пытаньня, праігнараваў альтэрнатыўныя меркаваньні і не падаў нейкіх новых для таго часу гістарычных, археалягічных і лінгвістычных абгрунтаваньняў. Высновы Тапарова ўвялі ў зман цэлы шэраг археолягаў (найперш летувіскіх, якія нават перанесьлі гэтую ідэю ў школьныя падручнікі)<ref>Лухтанас А., Поляков О. Галинды на просторах Европы — археологическая, историческая, лингвистическая реальность или вымысел? // Записки Института истории материальной культуры РАН. № 19, 2018. С. 112, 118—120.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Надзея Платонава||ru|Платонова, Надежда Игоревна}}, «''Крыніцазнаўчая слабасьць названых пабудоваў, пры ўважлівым разглядзе, выяўляецца настолькі відавочнай, што выклікае зьдзіўленьне: чаму крытыка пачала гучаць толькі цяпер?''» (2017 год)<ref>Платонова Н. И. Древнерусская культура и древнерусская элита: проблемы и перспективы исследований // Elite ou Egalite… Северная Русь и культурные трансформации в Европе VII—XII вв. — СПб., 2017. С. 14.</ref>. Таксама Тапарова крытыкуюць за тое, што ён без сур’ёзнага этымалягічнага аналізу абвясьціў больш за 300 гідронімаў і тапонімаў у ваколіцах [[Масква|Масквы]] чыста балтыйскімі, адкінуўшы іх магчымае [[Славянскія мовы|славянскае]] або [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскае]] паходжаньне<ref>Лухтанас А., Поляков О. Галинды на просторах Европы — археологическая, историческая, лингвистическая реальность или вымысел? // Записки Института истории материальной культуры РАН. № 19, 2018. С. 118—119, 126.</ref>. Гісторык і мовазнаўца [[Мікалай Нікалаеў]] зьвяртаў увагу на тое, што летувіскі балтыст [[Зігмас Зінкявічус]], які прасоўваў называньне [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] «''канцылярскай славянскай мовай Летувіскай дзяржавы''», сыстэматычна зьмешваў навуковае дасьледаваньне зь летувіскім нацыяналізмам, замоўчваючы і ігнаруючы нязручныя для летувісаў факты<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>. == Выкарыстаньне тэндэнцыйных сьцьверджаньняў балтыстаў у палітыцы і гістарыяграфіі == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі Трубачовым і Тапаровым<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] Гіпатэтычныя жамойцкія (летувіскія) этымалёгіі [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]] выкарыстоўваюцца часта як адзіны аргумэнт на карысьць жамойцкасьці іх носьбітаў: гэтак, гісторык [[Аляксандар Груша]] сьцьвярджае, што такія імёны, як [[Вісад|Высад]], [[Война|Воін]], [[Якш|Якша]], [[Жыбарт]], [[Люмонт]], [[Рымша]], [[Межгел|Мызгайла]], [[Масьцівіл|Маствіл]] ды [[Імёны ліцьвінаў|падобныя]], сьведчаць пра летувіскае паходжаньне наваградзкіх баяраў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://sakavik.net/2026/05/30/%d1%8f%d0%ba-%d0%bd%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%b3%d1%80%d1%83%d0%b4%d0%b0%d0%ba-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%9e-%d0%b1%d1%8b%d1%86%d1%8c-%d1%80%d1%83%d1%81%d1%81%d1%8e-%d1%96-%d0%b7%d1%80/ Як Навагрудак перастаў быць Руссю і зрабіўся Літвой], Часопіс «Культура. Нацыя», 30 траўня 2026 г.</ref>. На падставе прапаганды гіпатэтычных жамойцкіх (летувіскіх) этымалёгіяў гідронімаў і тэорыі «славянізаваных балтаў» часопіс [[Міністэрства абароны Летувы|Міністэрства абароны]] [[Летува|Летувы]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Karys||en|Karys}} у адным з артыкулаў, прысьвечаных «[[Ліцьвінства|ліцьвінізму]]», (аўтар — {{мова-lt|Darius Sutkus|скарочана}}) высунуў тэорыю «балтыйскай (летувіскай) [[рэканкіста|рэканкісты]]», сьцьвярджаючы, што валадары-«летувісы» ўвесь час пашыралі Вялікае Княства Літоўскае на былыя балтыйскія землі{{Заўвага|Падобны погляд яшчэ ў 1845 годзе агучыў адзін зь першых ідэолягаў летувіскага нацыянальнага руху [[Сыманас Даўкантас]] (між іншым, вядомы ўласнымі гістарычнымі фальсыфікацыямі<ref>Roma Bončkutė, [https://www.bernardinai.lt/nedegantys-simono-daukanto-rastai/ Nedegantys Simono Daukanto raštai], bernardinai.lt, 28 лістапада 2020 г.</ref>), які ў сваёй працы «Звычаі старадаўніх летувісаў — [[аўкштайты|горнікаў]] і жамойтаў» называў [[Беларусы|беларусаў]] «белымі [[Гуды|гудамі]]»<ref>Bezzenberger A. Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia. — Königsberg, 1896. [https://books.google.by/books?id=uEQYAAAAYAAJ&pg=PA230&dq=%22weisse+Gudden%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj7nZLclL_6AhVUIMUKHUu4DOQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22weisse%20Gudden%22&f=false S. 230].</ref> і сьцьвярджаў іх «славянізаванымі летувісамі»<ref>Bezzenberger A. Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia. — Königsberg, 1896. [https://books.google.by/books?id=Xg0sAAAAYAAJ&pg=RA1-PA231&dq=Szyrwid+scheint+demnach+die+Weiss+Russen+f%C3%BCr+verrusste+Litauer+zu+halten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwic0frglr_6AhWFjaQKHbp5DLAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Szyrwid%20scheint%20demnach%20die%20Weiss%20Russen%20f%C3%BCr%20verrusste%20Litauer%20zu%20halten&f=false S. 231].</ref>}}. == Глядзіце таксама == * [[Летувізацыя]] * [[Летувізм]] * [[Паганскія гаворкі з Нараву]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Балтыстыка]] jljq9085a9d53wtupdh0e044vljrjo4 2694511 2694338 2026-10-03T09:03:51Z ~2026-53249-89 100467 /* Гісторыя */ 2694511 wikitext text/x-wiki '''Балтыстыка''' — комплекс [[Філялёгія|філялягічных]] дысцыплінаў, якія вывучаюць мовы і культуру [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] народаў. Мае асобныя галіны — [[Летаністыка|летаністыку]] (навука аб [[Латыская мова|латыскай мове]]) і [[летуаністыка|летуаністыку]] (навука аб [[Летувіская мова|летувіскай мове]]). == Назва == Назвы ''[[балты]]'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У [[Беларуская мова|беларускай]] і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. == Гісторыя == [[Файл:LT-2014-10litų-Baltistika-b.png|значак|200пкс|Летувіская памятная манэта, прысьвечаная балтыстыцы, з выявай бурштыновага дыску эпохі [[нэаліт]]у]] У адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскай ССР]], кіраўніцтва [[СССР]] дазволіла [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летуве]], як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны [[Віленскі ўнівэрсытэт]] хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. У 1965 годзе пры падтрымцы [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] на базе Віленскага ўнівэрсытэту пачаў выдавацца часопіс «Baltistica», які стаў галоўнай міжнароднай плятформай. Улады СССР дазвалялі замежным навукоўцам (у тым ліку з капіталістычных краінаў — Італіі, Францыі, [[ФРГ]], Швэцыі) публікавацца ў ім і прыязджаць на канфэрэнцыі (Балтыйскія кангрэсы) у Вільню і [[Рыга|Рыгу]]. == Крытыка == === Гэтак званыя «старажытныя балтыйска-жамойцкія імёны» === {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (то бок «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Імёны ліцьвінаў|літоўскіх уласных імёнаў]], падкрэсьліваў, што [[Гіпотэза|гіпатэтычныя]] [[Балтыйскія мовы|балтыйскія]] этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку прыхільнік [[Гітлер]]а, а па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] — [[СССР]] [[Райнгольд Траўтман]] і прафэсар [[Перм]]скага і [[Томск]]ага ўнівэрсытэтаў [[Казімер Буга]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці{{Заўвага|{{мова-fr|«Tout ce qui a été dit depuis cinquante ans à ce sujet par Bezzenberger, Gerullis, Trautmann, Būga et Salys est absolument dénué de valeur»|скарочана}}}}<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра [[Летувіская мова|летувіскі]] генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную, у тым ліку з прычыны нерэпрэзэнтатыўнасьці [[лексыка|лексычнага]] фонду летувіскай мовы для вытлумачэньня падобных імёнаў<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, імя [[Гедзімін (імя)|Гедзімін]] нібы мусіць тлумачыцца ад летувіскіх словаў «журыцца» і «думка», імя [[Даўспрунг (імя)|Даўспрунг]] — ад «шмат» і «душыцца», імя [[Любарт (імя)|Любарт]] — ад «спыняць» і «лаяць», імя [[Гедыгольд|Гедыгоўд]] — ад «журыцца» і «лавіць», імя [[Скіргайла (імя)|Скіргайла]] — ад «вылучаць» і «шкадаваць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 9.</ref>. Дасьледнік Уладзімер Ягораў зьвяртае ўвагу на тое, што дзеля тлумачэньня зь летувіскай мовы імёнаў з [[Двухасноўнае імя|асновамі]] ''-віт-'' і ''-від-'' ([[Вітаўт (імя)|Вітаўт]], [[Віцень (імя)|Віцень]], [[Відзімонт (імя)|Відзімонт]], [[Будзівід (імя)|Будзівід]] і г. д.) летувіскія аўтары ўжываюць форму дзеяслова ў трэцяй асобе мінулага часу (''išvydo''), тым часам у [[інфінітыў|інфінітыве]] (''išvysti'' — убачыць) і аснове цяперашняга часу (''išvyst-'') гэтага ж дзеяслова няма спалучэньня ''vyd-''<ref>Егоров В. Б. [http://inbelhist.org/litva-versus-belarus-vzglyad-so-storony/ Литва versus Беларусь? Взгляд со стороны] // Великий миф маленькой Летувы: сборник статей / [[Анатоль Тарас|А. Е. Тарас]]. — IBIK, 2016.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх мовах]] азначэньне заўсёды мусіць стаяць перад азначаным словам, таму пры тлумачэньні імёнаў з другой асновай ''-таўт-'' (Вітаўт, [[Бутаўт (імя)|Бутаўт]], [[Гаштольд (імя)|Гастаўт]], [[Гетаўт (імя)|Гетаўт]], [[Контаўт (імя)|Контаўт]] і г. д.) зь летувіскай мовы азначанае слова мае быць ''tauta'' — «народ», якое ні пры якіх азначэньнях ня можа быць імем чалавека, таму гэтыя імёны для летувісаў — чужыя<ref name="Laskou-1993">[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15.</ref>}} (прытым абсалютная большасьць словаў, запісаных у сучасным [[Вялікі слоўнік летувіскай мовы|Вялікім слоўніку летувіскай мовы]], нідзе не фіксуецца да XIX стагодзьдзя{{Заўвага|Напрыклад, слова ''mantà'' з асноўным значэньнем 'рухомая маёмасьць', ад якога ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] спрабуюць выводзіць германскую іменную аснову [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]], упершыню зьяўляецца толькі ў слоўніку 1894 году ў форме ''monta''<ref>Skardžius P. Lit. zweistämmige Personennamen mit mant- und mantà „bewegliche Habe“ // Zeitschrift für Slavische Philologie. Bd. 29, Nr. 1, 1960. S. 148.</ref>, тым часам адзіны выдадзены ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскіх словаў ''gailas'' (зь нібы застарэлым значэньнем 'моцны', якое спрабуюць зьвязваць з асновай [[Гайла (імя)|-гайл-]]), ''gedauti'' ([[Геда|-гед-]]), ''girdė́ti'' ([[Герда|-герд-]]), ''mintis'' ([[Мін|-мін-]]), ''tauta'' ([[Тэўда (імя)|-тэўт-]])}}<ref>Виргиниюс Мисюнас, [https://geraldika.ru/article/32700?fbclid=IwAR28m-i_KnAC_5VGdQo4pIQez1zx3I6BcS0mFsqLfZBX7VunHv0VXpquyZM Витис: возникновение литовского названия Погони], geraldika.ru, 2.10.2012 г.</ref>). === Гэтак званыя «славянізаваныя балты» === [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]])]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці балтамоўных [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Папулярнаму меркаваньню пра нейкую даўнюю бесьперапынную (ажно да 1918 або 1939 году) масавую моўную славянізацыю (беларусізацыю) гіпатэтычна летувіскамоўнай большасьці жыхароў [[Літва|Літвы ў вузкім сэнсе]] супярэчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў) на Віленшчыне: 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>{{Заўвага|Панаваньне беларусаў («[[русіны|русінаў]]») у бліжнім навакольлі Вільні таксама засьведчыў у 1840 годзе [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі|Юзэф Крашэўскі]] ({{мова-pl|«Porzucamy przeto wywód zbyteczny tutaj pochodzenia Litwinów, rozróżniając tylko ze względu na język, dwa plemiona ludów około Wilna Rusinów i Litwę. Te dwie mowy graniczą z sobą w okolicach Wilna, samo miasto jednakże leży wśród Rusinów»|скарочана}}<ref>[[:wikisource:pl:Wilno (Kraszewski, 1840-1842)/Wstęp/IV|IV. Pochodzenie Litwinów.]] // Kraszewski J. I. Wilno od początków jego do roku 1750. T. 1. — Wilno, 1840.</ref>)}}. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах [[Вільня|Вільні]] і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую мову (а не летувіскую мову або нейкую балтыйска-славянскую мяшанку), што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. === Неадэкватнае пашырэньне балтыйскай гідраніміі === Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. === Агульная тэндэнцыйнасьць і псэўданавуковасьць === Беларускі археоляг [[Васіль Супрун]] адзначаў тэндэнцыйнасьць дасьледаваньняў летувіскага балтыста [[Казімер Буга|Казімера Бугі]], які прыйшоў да высновы, што продкі сучасных [[летувісы|летувісаў]] пачаткова жылі ў басэйнах верхняга [[Дняпро|Дняпра]], [[Бярэзіна|Бярэзіны]], [[Сож|Сажа]] і на левабярэжжы вярхоўяў [[Дзьвіна|Дзьвіны]], адкуль нібы пад націскам [[Славяне|славянаў]] паступова перамясьціліся да Балтыйскага мора. Васіль Супрун зьвяртаў увагу на тое, што Казімер Буга залічваў да балтызмаў усё, што хоць крыху нагадвала балтыйскае гучаньне, было блізкім да тапонімаў зь Летувы і Латвіі. Мэтадалягічным прынцыпам Бугі быў ня ўлік мясцовых моўных, этнаграфічных або геаграфічных асаблівасьцяў, а адно параўнаньне з балтыйскімі лексычнымі адзінкамі. Прытым ён не зьвяртаў увагі на факты адваротнай запазычанасьці. Бугу мала цікавіла мясцовая спэцыфіка, таму ў балтызмы трапіла нямала чыста славянскіх назваў, напрыклад Балачанка, Балоча, Валажоўка, Ваўчыца, Гаць, Дыма, Дыміца, Турʼя ды іншыя<ref name="Супрун-1994">Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. Маскоўскіх савецкіх балтыстаў [[Уладзімер Тапароў|Уладзімера Тапарова]] і яго настаўніка [[Алег Трубачоў|Алега Трубачова]] (пачынаў кар’еру савецкім [[Прапаганда|прапагандыстам]]), крытыкуюць за тое, што яны фактычна рабілі не навуковы аналіз паходжаньня гідронімаў, а адвольнае дапасаваньне іх да балтыйскай лексыкі і тапанімікі. Васіль Супрун зьвяртаў увагу на невытлумачальную з пункту гледжаньня адкрытых зьвестак тэндэнцыйнасьць Тапарова і Трубачова на карысьць летувіскага нацыяналізму<ref name="Супрун-1994"/>. Дасьледнік тапаніміі [[Вадзім Жучкевіч]] з 400 пералічаных Трубачовам і Тапаровым меркаваных балтызмаў, пашыраных на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], пагаджаўся залічыць да балтыйскіх запазычваньняў толькі 18. Ен зазначаў, што, карыстаючыся такой мэтодыкай, можна ўсе славянскія назвы растлумачыць з пазыцыяў балтыйскіх моваў. Тым часам археоляг [[Вольга Мельнікоўская]] ў зьвязку з дасьледаваньнямі Трубачова і Тапарова прывяла наступнае выказваньне лінгвіста [[Мікалай Надзеждзін|Мікалая Надзеждзіна]]: «''Слова — усё ў нашай уладзе. Яно безабароннае, і зь яго этымалягічным катаваньнем можна вымучыць розны сэнс''»<ref name="Suprun-1994">Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. Трубачоў у 1964—1973 гадох пераклаў на [[Расейская мова|расейскую мову]] і выдаў з уласнымі дапаўненьнямі этымалягічны слоўнік расейскай мовы нямецка-расейскага філёляга [[Макс Фасмэр|Макса Фасмэра]], сябры некалькіх навуковых акадэміяў [[Нямеччына|Нямеччыны]] і замежнага сябры-карэспандэнта [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]], дзе дзеля абгрунтаваньня [[Этымалёгія|этымалёгіі]] назвы [[Літва]] зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] падавалася сфальсыфікаваная [[Старажытнаруская мова|старажытнаруская]] форма ''Литъва'' з спасылкай на [[Аповесьць мінулых часоў]]<ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/35560/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0 Литва] // Фасмер М. Р. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973.</ref>. Аднак гісторык [[Валянцін Янін]] і лінгвіст [[Андрэй Залізьняк]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду ў адпаведнай крыніцы — як і ў іншых старажытных рускіх крыніцах — бытуе выняткова форма ''Литва'', што фактычна зьняпраўджвае гіпотэзу пра запазычаньне [[Славянскія мовы|славянамі]] назвы Літва зь летувіскага ''Lietuvа''<ref>Янин В. Л., Зализняк А. А. Новгородские грамоты на бересте. — М., 1993. С. 245.</ref>. Сваім парадкам, Тапарова крытыкуюць за прасоўваньне гіпотэзы пра міграцыю гіпатэтычна балтыйскага племя [[Галінды|галіндаў]] усёй тэрыторыяй Эўропы да [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]], заснаваную адно на выкарыстаньні «''этнанімічнай асновы *Galind-''» у аддалена падобных паводле гучаньня формах пры поўным браку дакладных сьлядоў знаходжаньня галіндаў дзесьці ў Эўропе ў гістарычных і археалягічных крыніцах, з выняткам іх гістарычнай радзімы ў Мазурскім паазерʼі. Адзначаецца, што Тапароў абмінуў папярэднюю гісторыю пытаньня, праігнараваў альтэрнатыўныя меркаваньні і не падаў нейкіх новых для таго часу гістарычных, археалягічных і лінгвістычных абгрунтаваньняў. Высновы Тапарова ўвялі ў зман цэлы шэраг археолягаў (найперш летувіскіх, якія нават перанесьлі гэтую ідэю ў школьныя падручнікі)<ref>Лухтанас А., Поляков О. Галинды на просторах Европы — археологическая, историческая, лингвистическая реальность или вымысел? // Записки Института истории материальной культуры РАН. № 19, 2018. С. 112, 118—120.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Надзея Платонава||ru|Платонова, Надежда Игоревна}}, «''Крыніцазнаўчая слабасьць названых пабудоваў, пры ўважлівым разглядзе, выяўляецца настолькі відавочнай, што выклікае зьдзіўленьне: чаму крытыка пачала гучаць толькі цяпер?''» (2017 год)<ref>Платонова Н. И. Древнерусская культура и древнерусская элита: проблемы и перспективы исследований // Elite ou Egalite… Северная Русь и культурные трансформации в Европе VII—XII вв. — СПб., 2017. С. 14.</ref>. Таксама Тапарова крытыкуюць за тое, што ён без сур’ёзнага этымалягічнага аналізу абвясьціў больш за 300 гідронімаў і тапонімаў у ваколіцах [[Масква|Масквы]] чыста балтыйскімі, адкінуўшы іх магчымае [[Славянскія мовы|славянскае]] або [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскае]] паходжаньне<ref>Лухтанас А., Поляков О. Галинды на просторах Европы — археологическая, историческая, лингвистическая реальность или вымысел? // Записки Института истории материальной культуры РАН. № 19, 2018. С. 118—119, 126.</ref>. Гісторык і мовазнаўца [[Мікалай Нікалаеў]] зьвяртаў увагу на тое, што летувіскі балтыст [[Зігмас Зінкявічус]], які прасоўваў называньне [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] «''канцылярскай славянскай мовай Летувіскай дзяржавы''», сыстэматычна зьмешваў навуковае дасьледаваньне зь летувіскім нацыяналізмам, замоўчваючы і ігнаруючы нязручныя для летувісаў факты<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>. == Выкарыстаньне тэндэнцыйных сьцьверджаньняў балтыстаў у палітыцы і гістарыяграфіі == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі Трубачовым і Тапаровым<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] Гіпатэтычныя жамойцкія (летувіскія) этымалёгіі [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]] выкарыстоўваюцца часта як адзіны аргумэнт на карысьць жамойцкасьці іх носьбітаў: гэтак, гісторык [[Аляксандар Груша]] сьцьвярджае, што такія імёны, як [[Вісад|Высад]], [[Война|Воін]], [[Якш|Якша]], [[Жыбарт]], [[Люмонт]], [[Рымша]], [[Межгел|Мызгайла]], [[Масьцівіл|Маствіл]] ды [[Імёны ліцьвінаў|падобныя]], сьведчаць пра летувіскае паходжаньне наваградзкіх баяраў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://sakavik.net/2026/05/30/%d1%8f%d0%ba-%d0%bd%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%b3%d1%80%d1%83%d0%b4%d0%b0%d0%ba-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%9e-%d0%b1%d1%8b%d1%86%d1%8c-%d1%80%d1%83%d1%81%d1%81%d1%8e-%d1%96-%d0%b7%d1%80/ Як Навагрудак перастаў быць Руссю і зрабіўся Літвой], Часопіс «Культура. Нацыя», 30 траўня 2026 г.</ref>. На падставе прапаганды гіпатэтычных жамойцкіх (летувіскіх) этымалёгіяў гідронімаў і тэорыі «славянізаваных балтаў» часопіс [[Міністэрства абароны Летувы|Міністэрства абароны]] [[Летува|Летувы]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Karys||en|Karys}} у адным з артыкулаў, прысьвечаных «[[Ліцьвінства|ліцьвінізму]]», (аўтар — {{мова-lt|Darius Sutkus|скарочана}}) высунуў тэорыю «балтыйскай (летувіскай) [[рэканкіста|рэканкісты]]», сьцьвярджаючы, што валадары-«летувісы» ўвесь час пашыралі Вялікае Княства Літоўскае на былыя балтыйскія землі{{Заўвага|Падобны погляд яшчэ ў 1845 годзе агучыў адзін зь першых ідэолягаў летувіскага нацыянальнага руху [[Сыманас Даўкантас]] (між іншым, вядомы ўласнымі гістарычнымі фальсыфікацыямі<ref>Roma Bončkutė, [https://www.bernardinai.lt/nedegantys-simono-daukanto-rastai/ Nedegantys Simono Daukanto raštai], bernardinai.lt, 28 лістапада 2020 г.</ref>), які ў сваёй працы «Звычаі старадаўніх летувісаў — [[аўкштайты|горнікаў]] і жамойтаў» называў [[Беларусы|беларусаў]] «белымі [[Гуды|гудамі]]»<ref>Bezzenberger A. Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia. — Königsberg, 1896. [https://books.google.by/books?id=uEQYAAAAYAAJ&pg=PA230&dq=%22weisse+Gudden%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj7nZLclL_6AhVUIMUKHUu4DOQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22weisse%20Gudden%22&f=false S. 230].</ref> і сьцьвярджаў іх «славянізаванымі летувісамі»<ref>Bezzenberger A. Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia. — Königsberg, 1896. [https://books.google.by/books?id=Xg0sAAAAYAAJ&pg=RA1-PA231&dq=Szyrwid+scheint+demnach+die+Weiss+Russen+f%C3%BCr+verrusste+Litauer+zu+halten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwic0frglr_6AhWFjaQKHbp5DLAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Szyrwid%20scheint%20demnach%20die%20Weiss%20Russen%20f%C3%BCr%20verrusste%20Litauer%20zu%20halten&f=false S. 231].</ref>}}. == Глядзіце таксама == * [[Летувізацыя]] * [[Летувізм]] * [[Паганскія гаворкі з Нараву]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Балтыстыка]] 8mncgvor2ueit3i96tdgvdpba4yua1q 0 304147 2694404 2694323 2026-10-02T19:33:12Z Ліцьвін 847 артаграфія, стыль 2694404 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Зялёны Лужок |Лацінка = Zialony Łužok |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Зялёнага Лужка |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 9 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%97%D0%B5%D0%BB%D1%91%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%9B%D1%83%D0%B6%D0%BE%D0%BA Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808032 |Выява = Zialiony Lužok (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 58 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = 52 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Зялёны Лужо́к'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб змяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёна] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёна] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] islhel4sqw31qb0155bzkao7sszcfwd 0 304148 2694341 2026-10-02T12:52:08Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Палітык | імя = Вісвальдас Матыёшайтыс | жанчына = - | выява =Visvaldas Matijosaitis by Augustas Didzgalvis.jpg | подпіс_пад_выявай = | пасада = Мэр Коўна | пачатак_тэрміну = [[2015]] год | канец_тэрміну = | віцэ-прэзыдэнт = | прэзыдэнт...“ 2694341 wikitext text/x-wiki {{Палітык | імя = Вісвальдас Матыёшайтыс | жанчына = - | выява =Visvaldas Matijosaitis by Augustas Didzgalvis.jpg | подпіс_пад_выявай = | пасада = Мэр Коўна | пачатак_тэрміну = [[2015]] год | канец_тэрміну = | віцэ-прэзыдэнт = | прэзыдэнт = | прэм'ер-міністар = | папярэднік = [[Андрус Купчынскас]] | наступнік = | пасада2 = | пачатак_тэрміну2 = | канец_тэрміну2 = | папярэднік2 = | наступнік2 = | прэзыдэнт2 = | пасада3 = | пачатак_тэрміну3 = | канец_тэрміну3 = | папярэднік3 = | наступнік3 = | прэзыдэнт3 = | дата_нараджэньня = [[14 красавіка]] [[1957]] году | месца_нараджэньня = {{сьцяг СССР}} [[Коўна]] | дата_сьмерці = | месца_сьмерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасьць = {{сьцяг Летувы}} [[Летувісы|летувіска]] | партыя = «Адзінае Коўна» ({{lang-lt|Vieningas Kaunas}}) | муж = |сужэнец = Ірэна Матыёшайцене (памерла)<br />Ларэта Матыёшайтэ | прафэсія = | рэлігія = | подпіс = | камэнтар = }} '''Вісвалдас Матыёшайціс''' ({{lang-lt|Visvaldas Matijošaitis}}, нар. [[14 красавіка]] [[1957]], [[Коўна]]) — [[Летува|летувіскі]] [[Палітык|палітык]] і [[Прадпрымальніцтва|прадпрымальнік]]. Заснавальнік, уласьнік і былы кіраўнік групы кампаніяў «''Vičiūnai''». Заснавальнік і старшыня грамадзкага руху «Адзінае Коўна» (''Vieningas Kaunas''). Мэр Коўна з [[2015]] году. == Біяграфія == === Ранія гады і праца ў міліцыі === У [[1975]] годзе скончыў Шанчайскую сярэднюю школу ў [[Коўна|Коўне]]. У 1975—[[1980]] гадах вучыўся ў [[Віленскі інжынэрна-будаўнічы інстытут|Віленскім інжынэрна-будаўнічым інстытуце]], які скончыў па спэцыяльнасьці «інжынэр-мэханік». З [[1981]] па [[Верасень|верасень]] [[1991]] году служыў у [[Міністэрства ўнутраных справаў Летувіскай ССР|Міністэрстве ўнутраных справаў Летувіскай ССР]] у міліцыі. Першым ягоным месцам працы быў крымінальны вышук. Потым ён стаў намесьнікам камандзіра патрульна-паставой службы. Найдаўжэй працаваў у кадравым аддзеле Ковенскага ўпраўленьня ўнутраных справаў. Пазьней быў намесьнікам начальніка аддзелу ўнутраных справаў Пажэлаўскага раёну Коўна па палітычнай працы. У [[Жнівень|жніўні]] 1991 году ўсе міліцыянты мусілі выбраць: прысягнуць [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] і стаць паліцыянтамі або пакінуць службу. Матыёшайціс прысягнуў і перайшоў у паліцыю, але неўзабаве з яе сышоў. === Прадпрымальніцтва === Яшчэ ў часе службы ў міліцыі ён разам з жонкай пачаў вырошчваць і прадаваць [[Ружа|ружы]] ды іншыя [[Кветка|кветкі]]. У 1991 годзе заснаваў уласную кампанію. Узначальваў ЗАТ «Vičiūnai», быў камэрцыйным кансультантам ЗАТ «Vičiūnai ir Ko» і ЗАТ «Plungės kooperatinė prekyba». Пазьней стаў старшынём праўленьня і генэральным дырэктарам групы «Vičiūnai». Уваходзіў у праўленьне энэргетычнай кампаніі «Kauno energija». У [[2006]] годзе стаў сябрам праўленьня асацыяцыі «Mentor Lietuva», пазьней узначаліў яе. З [[2008]] году — віцэ-прэзыдэнт Рады эканамічнага і гандлёвага супрацоўніцтва Летувы з [[Расея]]йскай Фэдэрацыяй пры [[Летувіская канфэдэрацыя прамыслоўцаў|Летувіскай канфэдэрацыі прамыслоўцаў]]. З 2009 году — прэзыдэнт асацыяцыі «Žalgirio fondas». === Палітычная кар'ера === У [[2010]] годзе заснаваў грамадзкую арганізацыю «Адзінае Коўна» і стаў старшынём ейнага праўленьня. У [[2011]] годзе быў абраны ў [[Ковенская гарадзкая рада|Ковенскую гарадзкую раду]] ад сфармаванай ім кааліцыі «Адзінае Коўна». Яго кандыдатуру ніякая партыя не вылучала: ён вылучыўся сам. Быў сябрам рады ў 2011—[[2015]] і 2015—2019 гадах</ref>. На выбарах у органы мясцовага самакіраваньня 2015 году быў абраны мэрам Коўна. На гэтай пасадзе ён зьмяніў кансэрватара [[Андрус Купчынскас|Андруса Купчынскаса]], які быў мэрам у [[2007]]—2015 гадах. У верасьні 2017 году ў інтэрвію заявіў, што возьме ўдзел у прэзыдэнцкіх выбарах 2019 году, «калі будуць дрэнныя кандыдаты». Аднак сваю кандыдатуру ён так і не вылучыў. У [[2019]] годзе быў абраны мэрам на другі тэрмін, а ў [[2023]] годзе — на трэці. == Сям'я == Першая жонка — Ірэна Матыёшайцене. Яна памерла, калі ўначы ўпала з лесьвіцы. Цяперашняя жонка — Ларэта Матыёшайтэ. Сыны — Шарунас і Дайнюс. == Маёмасьць == Паводле часопіса «Veidas», у [[2006]] годзе Матыёшайціс займаў 8-е месца сярод найбагацейшых людзей Летувы. Паводле дэклярацыі ў Дзяржаўную падатковую інспэкцыю, ягоная маёмасьць складала 5,64 млн [[Эўра|эўра]] ў 2016 годзе і 10,49 млн эўра ў 2021 годзе. Паводле парталу tv3.lt і часопіса «TOP 500», у 2016 годзе ягоны стан ацэньваўся ў 121 млн эўра. У 2020 годзе яго прызналі найбагацейшым палітыкам краіны. == Крытыка == У 2016 годзе Матыёшайціса крытыкавалі за выказваньні, якія стыгматызуюць людзей з праблемамі псыхічнага здароўя. У 2019 годзе журналісцкае расьсьледаваньне LRT высьветліла, што на зьмены ў плянах гарадзкіх заказьнікаў уплывалі асабістыя інтарэсы Матыёшайціса і ягонага сына. Пасьля пачатку [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|расейскага ўварваньня ва Ўкраіну]] ў [[2022]] годзе Матыёшайціса крытыкавалі за тое, што ён не выводзіць свой бізнэс з [[Расея|Расеі]] і ягоныя кампаніі плацяць падаткі ў расейскі бюджэт. У [[2024]] годзе высьветлілася, што ягоная кампанія экспартуе ў Расею падсанкцыйныя тавары, якія можна выкарыстоўваць у вайне. Такім экспартам ягоныя кампаніі маглі дапамагаць Расеі ў вайне супраць [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Матыёшайціс, Вісвалдас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1957 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Коўна]] [[Катэгорыя:Мэры Коўна]] [[Катэгорыя:Летувіскія палітыкі]] mhwe8vn39z565woqta0id612560yybq 2694345 2694341 2026-10-02T12:57:10Z Jim 415 2694345 wikitext text/x-wiki {{Палітык | імя = Вісвальдас Матыёшайтыс | жанчына = - | выява =Visvaldas Matijosaitis by Augustas Didzgalvis.jpg | подпіс_пад_выявай = | пасада = Мэр Коўна | пачатак_тэрміну = [[2015]] год | канец_тэрміну = | віцэ-прэзыдэнт = | прэзыдэнт = | прэм'ер-міністар = | папярэднік = [[Андрус Купчынскас]] | наступнік = | пасада2 = | пачатак_тэрміну2 = | канец_тэрміну2 = | папярэднік2 = | наступнік2 = | прэзыдэнт2 = | пасада3 = | пачатак_тэрміну3 = | канец_тэрміну3 = | папярэднік3 = | наступнік3 = | прэзыдэнт3 = | дата_нараджэньня = [[14 красавіка]] [[1957]] году | месца_нараджэньня = {{Сьцяг Летувіскай ССР}} [[Коўна]] | дата_сьмерці = | месца_сьмерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасьць = {{сьцяг Летувы}} [[Летувісы|летувіска]] | партыя = «Адзінае Коўна» ({{lang-lt|Vieningas Kaunas}}) | муж = |сужэнец = Ірэна Матыёшайцене (памерла)<br />Ларэта Матыёшайтэ | прафэсія = | рэлігія = | подпіс = | камэнтар = }} '''Вісвалдас Матыёшайціс''' ({{lang-lt|Visvaldas Matijošaitis}}, нар. [[14 красавіка]] [[1957]], [[Коўна]]) — [[Летува|летувіскі]] [[Палітык|палітык]] і [[Прадпрымальніцтва|прадпрымальнік]]. Заснавальнік, уласьнік і былы кіраўнік групы кампаніяў «''Vičiūnai''». Заснавальнік і старшыня грамадзкага руху «Адзінае Коўна» (''Vieningas Kaunas''). Мэр Коўна з [[2015]] году. == Біяграфія == === Ранія гады і праца ў міліцыі === У [[1975]] годзе скончыў Шанчайскую сярэднюю школу ў [[Коўна|Коўне]]. У 1975—[[1980]] гадах вучыўся ў [[Віленскі інжынэрна-будаўнічы інстытут|Віленскім інжынэрна-будаўнічым інстытуце]], які скончыў па спэцыяльнасьці «інжынэр-мэханік». З [[1981]] па [[Верасень|верасень]] [[1991]] году служыў у [[Міністэрства ўнутраных справаў Летувіскай ССР|Міністэрстве ўнутраных справаў Летувіскай ССР]] у міліцыі. Першым ягоным месцам працы быў крымінальны вышук. Потым ён стаў намесьнікам камандзіра патрульна-паставой службы. Найдаўжэй працаваў у кадравым аддзеле Ковенскага ўпраўленьня ўнутраных справаў. Пазьней быў намесьнікам начальніка аддзелу ўнутраных справаў Пажэлаўскага раёну Коўна па палітычнай працы. У [[Жнівень|жніўні]] 1991 году ўсе міліцыянты мусілі выбраць: прысягнуць [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] і стаць паліцыянтамі або пакінуць службу. Матыёшайціс прысягнуў і перайшоў у паліцыю, але неўзабаве з яе сышоў. === Прадпрымальніцтва === Яшчэ ў часе службы ў міліцыі ён разам з жонкай пачаў вырошчваць і прадаваць [[Ружа|ружы]] ды іншыя [[Кветка|кветкі]]. У 1991 годзе заснаваў уласную кампанію. Узначальваў ЗАТ «Vičiūnai», быў камэрцыйным кансультантам ЗАТ «Vičiūnai ir Ko» і ЗАТ «Plungės kooperatinė prekyba». Пазьней стаў старшынём праўленьня і генэральным дырэктарам групы «Vičiūnai». Уваходзіў у праўленьне энэргетычнай кампаніі «Kauno energija». У [[2006]] годзе стаў сябрам праўленьня асацыяцыі «Mentor Lietuva», пазьней узначаліў яе. З [[2008]] году — віцэ-прэзыдэнт Рады эканамічнага і гандлёвага супрацоўніцтва Летувы з [[Расея]]йскай Фэдэрацыяй пры [[Летувіская канфэдэрацыя прамыслоўцаў|Летувіскай канфэдэрацыі прамыслоўцаў]]. З 2009 году — прэзыдэнт асацыяцыі «Žalgirio fondas». === Палітычная кар'ера === У [[2010]] годзе заснаваў грамадзкую арганізацыю «Адзінае Коўна» і стаў старшынём ейнага праўленьня. У [[2011]] годзе быў абраны ў [[Ковенская гарадзкая рада|Ковенскую гарадзкую раду]] ад сфармаванай ім кааліцыі «Адзінае Коўна». Яго кандыдатуру ніякая партыя не вылучала: ён вылучыўся сам. Быў сябрам рады ў 2011—[[2015]] і 2015—2019 гадах</ref>. На выбарах у органы мясцовага самакіраваньня 2015 году быў абраны мэрам Коўна. На гэтай пасадзе ён зьмяніў кансэрватара [[Андрус Купчынскас|Андруса Купчынскаса]], які быў мэрам у [[2007]]—2015 гадах. У верасьні 2017 году ў інтэрвію заявіў, што возьме ўдзел у прэзыдэнцкіх выбарах 2019 году, «калі будуць дрэнныя кандыдаты». Аднак сваю кандыдатуру ён так і не вылучыў. У [[2019]] годзе быў абраны мэрам на другі тэрмін, а ў [[2023]] годзе — на трэці. == Сям'я == Першая жонка — Ірэна Матыёшайцене. Яна памерла, калі ўначы ўпала з лесьвіцы. Цяперашняя жонка — Ларэта Матыёшайтэ. Сыны — Шарунас і Дайнюс. == Маёмасьць == Паводле часопіса «Veidas», у [[2006]] годзе Матыёшайціс займаў 8-е месца сярод найбагацейшых людзей Летувы. Паводле дэклярацыі ў Дзяржаўную падатковую інспэкцыю, ягоная маёмасьць складала 5,64 млн [[Эўра|эўра]] ў 2016 годзе і 10,49 млн эўра ў 2021 годзе. Паводле парталу tv3.lt і часопіса «TOP 500», у 2016 годзе ягоны стан ацэньваўся ў 121 млн эўра. У 2020 годзе яго прызналі найбагацейшым палітыкам краіны. == Крытыка == У 2016 годзе Матыёшайціса крытыкавалі за выказваньні, якія стыгматызуюць людзей з праблемамі псыхічнага здароўя. У 2019 годзе журналісцкае расьсьледаваньне LRT высьветліла, што на зьмены ў плянах гарадзкіх заказьнікаў уплывалі асабістыя інтарэсы Матыёшайціса і ягонага сына. Пасьля пачатку [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|расейскага ўварваньня ва Ўкраіну]] ў [[2022]] годзе Матыёшайціса крытыкавалі за тое, што ён не выводзіць свой бізнэс з [[Расея|Расеі]] і ягоныя кампаніі плацяць падаткі ў расейскі бюджэт. У [[2024]] годзе высьветлілася, што ягоная кампанія экспартуе ў Расею падсанкцыйныя тавары, якія можна выкарыстоўваць у вайне. Такім экспартам ягоныя кампаніі маглі дапамагаць Расеі ў вайне супраць [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Матыёшайціс, Вісвалдас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1957 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Коўна]] [[Катэгорыя:Мэры Коўна]] [[Катэгорыя:Летувіскія палітыкі]] kyoz146deu9yv6p7inxb1pctpa6zuuj 10 304150 2694344 2026-10-02T12:56:50Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „[[Выява:Flag of the Lithuanian Soviet Socialist Republic.svg|{{{1|25px}}}|Сьцяг Азэрбайджанскай ССР]]<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сьцягі рэспублік СССР|Летувіская ССР]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сьцягі дзяржаваў|Летувіская ССР]] </noinclude>“ 2694344 wikitext text/x-wiki [[Выява:Flag of the Lithuanian Soviet Socialist Republic.svg|{{{1|25px}}}|Сьцяг Азэрбайджанскай ССР]]<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сьцягі рэспублік СССР|Летувіская ССР]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сьцягі дзяржаваў|Летувіская ССР]] </noinclude> 19pivijqg4540ll8ew8837nm3ifsshe 0 304152 2694381 2026-10-02T18:26:53Z ~2026-52994-60 100457 Перанакіроўвае на [[Еўраінаўскі летапіс]] 2694381 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Еўраінаўскі летапіс]] bupwpdszy1mn9mboy941rjomvyio1f5 0 304153 2694392 2026-10-02T19:00:07Z Дзьмухавеццц 100459 Я напісаў артыкул пра аднаго чалавека (Міхайла Драпатага), але штосьці ня так зь інструмэнтамі, таму думаю вярнуцца. 2694392 wikitext text/x-wiki Міхаіл Васілевіч Драпаты (нар. [[21 лістапада]] [[1982]] г., [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінскі вайсковы дзеяч, генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны (УСУ)]] з 22 ліпеня 2026 г. == Біяграфія == 6u20ymypeugdvesr8zr0xlzuwxc5i2p 2694406 2694392 2026-10-02T19:36:53Z Дзьмухавеццц 100459 Дададзена больш 2694406 wikitext text/x-wiki '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. [[21 лістапада]] [[1982]] г., [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінскі вайсковы дзеяч, генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] з 22 ліпеня 2026 г. == Біяграфія == Міхаіл Драпаты нарадзіўся ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] ([[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украіна]], тагачасная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) 21 лістапада 1982 г. У 2004 г. скончыў [[Інстытут танкавых войскаў]]. Пасьля гэтага пачаў службу ў [[72-й асобная мэханізаваная брыгада|72-й асобнай мэханізаванай брыгадзе]]. На пачатку [[Расейска-ўкраінская вайна|расейска-ўкраінскай вайны]], у 2014 г., камандаваў яе 2-м батальёнам. Быў зь ім у [[Марыюпаль|Марыюпалі]]. Там ён перамяшчаў барыкады на сваёй [[Баявая машына пяхоты|БМП]]. Пазьней, летам 2014 г., вывеў атрад з паўакружэньня. Затым ён служыў у 30-й асобнай мэханізаванай брыгадзе ([[Наваград-Валынскі]]), а ў 2016-2019 гадах узначальваў 56-ю асобную мотастралковую брыгаду ([[Канатоп (горад)|Канатоп]]). У 2017 годзе атрымаў ступень магістра ў [[Нацыянальны унівэрсытэце абароны Ўкраіны|Нацыянальным унівэрсытэце абароны Ўкраіны імя Івана Чарняхоўскага]] ([[Кіеў]]). У 2019-2021 гадах быў студэнтам там жа. Падчас [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня]], у 2022 годзе, быў намесьнікам камандуючага [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных]] [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|сілаў]] па падрыхтоўцы. Затым быў намесьнікам камандуючага [[Апэратыўнае камандаванне «Поўдзень»|Апэратыўным камандаваньнем «Поўдзень»]]. А таксама камандаваў [[Апэратыўная група «Поўдзень»|Апэратыўнай групай «Поўдзень»]]. У 2022-2024 гадах узначальваў [[Апэратыўную групу «Херсон»]]. Затым у 2024 годзе камандаваў: [[Апэратыўная група «Харкаў»|Апэратыўнымі групамі «Харкаў»]] і [[Апэратыўная група «Луганск»|«Луганск»]], і нават [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|Сухапутнымі войскамі Ўзброеных]] [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|сілаў Украіны]]. На працягу 2025 году ён камандаваў: [[Апэратыўна-стратэгічная група «Хорціца»|Апэратыўна-стратэгічнай групай «Хорціца»]], [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў Украіны|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных сілаў Украіны]] й [[Аб’яднаная група сілаў|Аб’яднанай групай сілаў]]. 22 ліпеня 2026 году ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Узброеных сілаў]] [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўкраіны]]. Гэта адбылося пасьля таго, як яго папярэднік [[Аляксандар Сырскі]] страціў гэтую пасаду ў той час, калі адбываліся пратэсты ў падтрымку [[Міхаіл Фёдарав|Міхайла Фёдарава]], якога таксама падтрымліваў Драпаты. == Крыніцы == 5xycfv3qweyyf4spjp9w2naobbyvo0u 2694415 2694406 2026-10-02T20:01:46Z Дзьмухавеццц 100459 Выдалены разьдзел, які пакуль не патрэбны 2694415 wikitext text/x-wiki '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. [[21 лістапада]] [[1982]] г., [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінскі вайсковы дзеяч, генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] з 22 ліпеня 2026 г. == Біяграфія == Міхаіл Драпаты нарадзіўся ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] ([[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украіна]], тагачасная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) 21 лістапада 1982 г. У 2004 г. скончыў [[Інстытут танкавых войскаў]]. Пасьля гэтага пачаў службу ў [[72-й асобная мэханізаваная брыгада|72-й асобнай мэханізаванай брыгадзе]]. На пачатку [[Расейска-ўкраінская вайна|расейска-ўкраінскай вайны]], у 2014 г., камандаваў яе 2-м батальёнам. Быў зь ім у [[Марыюпаль|Марыюпалі]]. Там ён перамяшчаў барыкады на сваёй [[Баявая машына пяхоты|БМП]]. Пазьней, летам 2014 г., вывеў атрад з паўакружэньня. Затым ён служыў у 30-й асобнай мэханізаванай брыгадзе ([[Наваград-Валынскі]]), а ў 2016-2019 гадах узначальваў 56-ю асобную мотастралковую брыгаду ([[Канатоп (горад)|Канатоп]]). У 2017 годзе атрымаў ступень магістра ў [[Нацыянальны унівэрсытэце абароны Ўкраіны|Нацыянальным унівэрсытэце абароны Ўкраіны імя Івана Чарняхоўскага]] ([[Кіеў]]). У 2019-2021 гадах быў студэнтам там жа. Падчас [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня]], у 2022 годзе, быў намесьнікам камандуючага [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных]] [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|сілаў]] па падрыхтоўцы. Затым быў намесьнікам камандуючага [[Апэратыўнае камандаванне «Поўдзень»|Апэратыўным камандаваньнем «Поўдзень»]]. А таксама камандаваў [[Апэратыўная група «Поўдзень»|Апэратыўнай групай «Поўдзень»]]. У 2022-2024 гадах узначальваў [[Апэратыўную групу «Херсон»]]. Затым у 2024 годзе камандаваў: [[Апэратыўная група «Харкаў»|Апэратыўнымі групамі «Харкаў»]] і [[Апэратыўная група «Луганск»|«Луганск»]], і нават [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|Сухапутнымі войскамі Ўзброеных]] [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|сілаў Украіны]]. На працягу 2025 году ён камандаваў: [[Апэратыўна-стратэгічная група «Хорціца»|Апэратыўна-стратэгічнай групай «Хорціца»]], [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў Украіны|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных сілаў Украіны]] й [[Аб’яднаная група сілаў|Аб’яднанай групай сілаў]]. 22 ліпеня 2026 году ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Узброеных сілаў]] [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўкраіны]]. Гэта адбылося пасьля таго, як яго папярэднік [[Аляксандар Сырскі]] страціў гэтую пасаду ў той час, калі адбываліся пратэсты ў падтрымку [[Міхаіл Фёдарав|Міхайла Фёдарава]], якога таксама падтрымліваў Драпаты. brw3b59aczy6l3scoqwlrlz9291ujae 2694435 2694415 2026-10-02T21:00:54Z Дзьмухавеццц 100459 Я зрабіў спасылкі на 4 сайты, зьмяніў некалькі рэчаў 2694435 wikitext text/x-wiki '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. [[21 лістапада]] [[1982]] г., [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінскі вайсковы дзеяч, генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] з 22 ліпеня 2026 г. <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> == Біяграфія == Міхаіл Драпаты нарадзіўся ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] ([[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украіна]], тагачасная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) 21 лістапада 1982 г. У 2004 г. скончыў [[Інстытут танкавых войскаў]]. Пасьля гэтага пачаў службу ў [[72-й асобная мэханізаваная брыгада|72-й асобнай мэханізаванай брыгадзе]]. <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> <ref>https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/</ref> На пачатку [[Расейска-ўкраінская вайна|расейска-ўкраінскай вайны]], у 2014 г., камандаваў 2-м батальёнам 72-й брыгады. Быў зь ім у [[Марыюпаль|Марыюпалі]]. Там ён перамяшчаў барыкады на сваёй [[Баявая машына пяхоты|БМП]]. Пазьней, летам 2014 г., вывеў атрад з акружэньня. <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> <ref>https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/</ref> <ref>https://m.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A&t=25s&pp=2AEZkAIB</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай мэханізаванай брыгадзе ([[Наваград-Валынскі]]), а ў 2016-2019 гадах узначальваў 56-ю асобную мотастралковую брыгаду ([[Канатоп (горад)|Канатоп]]). <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2017 годзе атрымаў ступень магістра ў [[Нацыянальны унівэрсытэце абароны Ўкраіны|Нацыянальным унівэрсытэце абароны Ўкраіны імя Івана Чарняхоўскага]] ([[Кіеў]]). <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2019-2021 гадах быў студэнтам там жа. <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Падчас [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня]], у 2022 годзе, быў намесьнікам камандуючага [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных]] [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|сілаў]] па падрыхтоўцы. Затым быў намесьнікам камандуючага [[Апэратыўнае камандаванне «Поўдзень»|Апэратыўным камандаваньнем «Поўдзень»]]. А таксама камандаваў [[Апэратыўная група «Поўдзень»|Апэратыўнай групай «Поўдзень»]]. <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2022-2024 гадах узначальваў [[Апэратыўную групу «Херсон»]]. <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Затым у 2024 годзе камандаваў: [[Апэратыўная група «Харкаў»|Апэратыўнымі групамі «Харкаў»]] і [[Апэратыўная група «Луганск»|«Луганск»]], і нават [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|Сухапутнымі войскамі Ўзброеных]] [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|сілаў Украіны]]. <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> На працягу 2025 году ён камандаваў: [[Апэратыўна-стратэгічная група «Хорціца»|Апэратыўна-стратэгічнай групай «Хорціца»]], [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў Украіны|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных сілаў Украіны]] й [[Аб’яднаная група сілаў|Аб’яднанай групай сілаў]]. <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> 22 ліпеня 2026 году ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Узброеных сілаў]] [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўкраіны]]. Гэта адбылося пасьля таго, як яго папярэднік [[Аляксандар Сырскі]] страціў гэтую пасаду ў той час, калі адбываліся пратэсты ў падтрымку [[Міхаіл Фёдарав|Міхайла Фёдарава]], якога таксама падтрымліваў Драпаты. <ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> == Крыніцы == daw1dpjjtmp41khztne7by0r12y2bs5 2694470 2694435 2026-10-02T22:21:06Z Дзьмухавеццц 100459 Выдаліў адну спасылку, зрабіў іншую, дадаў больш, зьмяніў больш за адно слова, зрабіў без прабелаў паміж спасылкамі й кропак 2694470 wikitext text/x-wiki '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. [[21 лістапада]] [[1982]] г., [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінскі вайсковы дзеяч, генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] з 22 ліпеня 2026 г.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> == Біяграфія == Міхаіл Драпаты нарадзіўся ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] ([[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украіна]], тагачасная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) 21 лістапада 1982 г. У 2004 г. скончыў [[Інстытут танкавых войскаў]]. Пасьля гэтага пачаў службу ў [[72-й асобная мэханізаваная брыгада|72-й асобнай мэханізаванай брыгадзе]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/</ref> На пачатку [[Расейска-ўкраінская вайна|расейска-ўкраінскай вайны]], у 2014 г., камандаваў 2-м батальёнам 72-й брыгады. Быў зь ім у [[Марыюпаль|Марыюпалі]]. Там ён перасёк барыкады на сваёй [[Баявая машына пяхоты|БМП]]. Пазьней, летам 2014 г., вывеў атрад з акружэньня.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/</ref><ref>https://m.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A&t=25s&pp=2AEZkAIB</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай мэханізаванай брыгадзе ([[Наваград-Валынскі]]), а ў 2016-2019 гадах узначальваў 56-ю асобную мотастралковую брыгаду ([[Канатоп (горад)|Канатоп]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2017 годзе атрымаў ступень магістра ў [[Нацыянальны унівэрсытэце абароны Ўкраіны|Нацыянальным унівэрсытэце абароны Ўкраіны імя Івана Чарняхоўскага]] ([[Кіеў]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2019-2021 гадах быў студэнтам там жа.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Падчас [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня]], у 2022 годзе, быў намесьнікам камандуючага [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных]] [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|сілаў]] па падрыхтоўцы. Затым быў намесьнікам камандуючага [[Апэратыўнае камандаванне «Поўдзень»|Апэратыўным камандаваньнем «Поўдзень»]]. А таксама камандаваў [[Апэратыўная група «Поўдзень»|Апэратыўнай групай «Поўдзень»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2022-2024 гадах узначальваў [[Апэратыўную групу «Херсон»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Затым у 2024 годзе пачаў камандаваць: [[Апэратыўная група «Харкаў»|Апэратыўнымі групамі «Харкаў»]] і [[Апэратыўная група «Луганск»|«Луганск»]] і потым [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|Сухапутнымі войскамі Ўзброеных]] [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|сілаў Украіны]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> На працягу 2025 году пачаў камандаваць: [[Апэратыўна-стратэгічная група «Хорціца»|Апэратыўна-стратэгічнай групай «Хорціца»]], [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў Украіны|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных сілаў Украіны]] й потым [[Аб’яднаная група сілаў|Аб’яднанай групай сілаў]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> 22 ліпеня 2026 году ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Узброеных сілаў]] [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўкраіны]]. Гэта адбылося пасьля таго, як яго папярэднік [[Аляксандар Сырскі]] страціў гэтую пасаду ў той час, калі прыхільнікі [[Міхаіл Фёдарав|Міхаіла Фёдарава]] [[Пратэсты ва Ўкраіне у падтрымку Фёдарава|пратэставалі]]. Сярод іх былі тыя, хто выступаў за тое, каб [[Аляксандр Сырскі|Сырскі]] пазбавіўся пасады.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1359598-zelenskij-zvilniv-sirskogo-z-posadi-golovkoma-zsu-i-priznaciv-zamist-nogo-drapatogo/</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1358550-u-kievi-ta-insih-mistah-tretij-den-pospil-projsli-protesti-proti-vidstavki-fedorova/</ref> == Крыніцы == ilj6gh1c1r9y4l5rtdk7cd4gyt1xiwc 2694474 2694470 2026-10-02T23:05:11Z Дзьмухавеццц 100459 Дададзены дьзве катэгорыі 2694474 wikitext text/x-wiki '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. [[21 лістапада]] [[1982]] г., [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінскі вайсковы дзеяч, генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] з 22 ліпеня 2026 г.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> == Біяграфія == Міхаіл Драпаты нарадзіўся ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] ([[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украіна]], тагачасная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) 21 лістапада 1982 г. У 2004 г. скончыў [[Інстытут танкавых войскаў]]. Пасьля гэтага пачаў службу ў [[72-й асобная мэханізаваная брыгада|72-й асобнай мэханізаванай брыгадзе]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/</ref> На пачатку [[Расейска-ўкраінская вайна|расейска-ўкраінскай вайны]], у 2014 г., камандаваў 2-м батальёнам 72-й брыгады. Быў зь ім у [[Марыюпаль|Марыюпалі]]. Там ён перасёк барыкады на сваёй [[Баявая машына пяхоты|БМП]]. Пазьней, летам 2014 г., вывеў атрад з акружэньня.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/</ref><ref>https://m.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A&t=25s&pp=2AEZkAIB</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай мэханізаванай брыгадзе ([[Наваград-Валынскі]]), а ў 2016-2019 гадах узначальваў 56-ю асобную мотастралковую брыгаду ([[Канатоп (горад)|Канатоп]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2017 годзе атрымаў ступень магістра ў [[Нацыянальны унівэрсытэце абароны Ўкраіны|Нацыянальным унівэрсытэце абароны Ўкраіны імя Івана Чарняхоўскага]] ([[Кіеў]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2019-2021 гадах быў студэнтам там жа.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Падчас [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня]], у 2022 годзе, быў намесьнікам камандуючага [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных]] [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|сілаў]] па падрыхтоўцы. Затым быў намесьнікам камандуючага [[Апэратыўнае камандаванне «Поўдзень»|Апэратыўным камандаваньнем «Поўдзень»]]. А таксама камандаваў [[Апэратыўная група «Поўдзень»|Апэратыўнай групай «Поўдзень»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2022-2024 гадах узначальваў [[Апэратыўную групу «Херсон»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Затым у 2024 годзе пачаў камандаваць: [[Апэратыўная група «Харкаў»|Апэратыўнымі групамі «Харкаў»]] і [[Апэратыўная група «Луганск»|«Луганск»]] і потым [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|Сухапутнымі войскамі Ўзброеных]] [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|сілаў Украіны]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> На працягу 2025 году пачаў камандаваць: [[Апэратыўна-стратэгічная група «Хорціца»|Апэратыўна-стратэгічнай групай «Хорціца»]], [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў Украіны|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных сілаў Украіны]] й потым [[Аб’яднаная група сілаў|Аб’яднанай групай сілаў]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> 22 ліпеня 2026 году ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Узброеных сілаў]] [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўкраіны]]. Гэта адбылося пасьля таго, як яго папярэднік [[Аляксандар Сырскі]] страціў гэтую пасаду ў той час, калі прыхільнікі [[Міхаіл Фёдарав|Міхаіла Фёдарава]] [[Пратэсты ва Ўкраіне у падтрымку Фёдарава|пратэставалі]]. Сярод іх былі тыя, хто выступаў за тое, каб [[Аляксандр Сырскі|Сырскі]] пазбавіўся пасады.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1359598-zelenskij-zvilniv-sirskogo-z-posadi-golovkoma-zsu-i-priznaciv-zamist-nogo-drapatogo/</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1358550-u-kievi-ta-insih-mistah-tretij-den-pospil-projsli-protesti-proti-vidstavki-fedorova/</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Дзеячы вайсковай службы Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Галоўнакамандуючыя Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] gli7a9q5wu77qdykias9di3cwwj8sqy 2694475 2694474 2026-10-02T23:14:36Z Дзьмухавеццц 100459 Выдалена адна катэгорыя, дададзены тры 2694475 wikitext text/x-wiki '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. [[21 лістапада]] [[1982]] г., [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінскі вайсковы дзеяч, генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] з 22 ліпеня 2026 г.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> == Біяграфія == Міхаіл Драпаты нарадзіўся ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] ([[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украіна]], тагачасная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) 21 лістапада 1982 г. У 2004 г. скончыў [[Інстытут танкавых войскаў]]. Пасьля гэтага пачаў службу ў [[72-й асобная мэханізаваная брыгада|72-й асобнай мэханізаванай брыгадзе]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/</ref> На пачатку [[Расейска-ўкраінская вайна|расейска-ўкраінскай вайны]], у 2014 г., камандаваў 2-м батальёнам 72-й брыгады. Быў зь ім у [[Марыюпаль|Марыюпалі]]. Там ён перасёк барыкады на сваёй [[Баявая машына пяхоты|БМП]]. Пазьней, летам 2014 г., вывеў атрад з акружэньня.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/</ref><ref>https://m.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A&t=25s&pp=2AEZkAIB</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай мэханізаванай брыгадзе ([[Наваград-Валынскі]]), а ў 2016-2019 гадах узначальваў 56-ю асобную мотастралковую брыгаду ([[Канатоп (горад)|Канатоп]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2017 годзе атрымаў ступень магістра ў [[Нацыянальны унівэрсытэце абароны Ўкраіны|Нацыянальным унівэрсытэце абароны Ўкраіны імя Івана Чарняхоўскага]] ([[Кіеў]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2019-2021 гадах быў студэнтам там жа.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Падчас [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня]], у 2022 годзе, быў намесьнікам камандуючага [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных]] [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|сілаў]] па падрыхтоўцы. Затым быў намесьнікам камандуючага [[Апэратыўнае камандаванне «Поўдзень»|Апэратыўным камандаваньнем «Поўдзень»]]. А таксама камандаваў [[Апэратыўная група «Поўдзень»|Апэратыўнай групай «Поўдзень»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2022-2024 гадах узначальваў [[Апэратыўную групу «Херсон»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Затым у 2024 годзе пачаў камандаваць: [[Апэратыўная група «Харкаў»|Апэратыўнымі групамі «Харкаў»]] і [[Апэратыўная група «Луганск»|«Луганск»]] і потым [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|Сухапутнымі войскамі Ўзброеных]] [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|сілаў Украіны]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> На працягу 2025 году пачаў камандаваць: [[Апэратыўна-стратэгічная група «Хорціца»|Апэратыўна-стратэгічнай групай «Хорціца»]], [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў Украіны|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных сілаў Украіны]] й потым [[Аб’яднаная група сілаў|Аб’яднанай групай сілаў]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> 22 ліпеня 2026 году ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Узброеных сілаў]] [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўкраіны]]. Гэта адбылося пасьля таго, як яго папярэднік [[Аляксандар Сырскі]] страціў гэтую пасаду ў той час, калі прыхільнікі [[Міхаіл Фёдарав|Міхаіла Фёдарава]] [[Пратэсты ва Ўкраіне у падтрымку Фёдарава|пратэставалі]]. Сярод іх былі тыя, хто выступаў за тое, каб [[Аляксандр Сырскі|Сырскі]] пазбавіўся пасады.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1359598-zelenskij-zvilniv-sirskogo-z-posadi-golovkoma-zsu-i-priznaciv-zamist-nogo-drapatogo/</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1358550-u-kievi-ta-insih-mistah-tretij-den-pospil-projsli-protesti-proti-vidstavki-fedorova/</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Нарадзіліся 21 лістапада]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскаводы]] [[Катэгорыя:Галоўнакамандуючыя Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] 2fp80b3hkjr2rqboejoke6b6z6ap2si 2694480 2694475 2026-10-03T06:11:27Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Міхаіл Васілевіч Драпаты]] у [[Міхаіл Драпаты]]: Паводле [[ВП:ПНА]] 2694475 wikitext text/x-wiki '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. [[21 лістапада]] [[1982]] г., [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінскі вайсковы дзеяч, генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] з 22 ліпеня 2026 г.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> == Біяграфія == Міхаіл Драпаты нарадзіўся ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] ([[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украіна]], тагачасная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) 21 лістапада 1982 г. У 2004 г. скончыў [[Інстытут танкавых войскаў]]. Пасьля гэтага пачаў службу ў [[72-й асобная мэханізаваная брыгада|72-й асобнай мэханізаванай брыгадзе]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/</ref> На пачатку [[Расейска-ўкраінская вайна|расейска-ўкраінскай вайны]], у 2014 г., камандаваў 2-м батальёнам 72-й брыгады. Быў зь ім у [[Марыюпаль|Марыюпалі]]. Там ён перасёк барыкады на сваёй [[Баявая машына пяхоты|БМП]]. Пазьней, летам 2014 г., вывеў атрад з акружэньня.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/</ref><ref>https://m.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A&t=25s&pp=2AEZkAIB</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай мэханізаванай брыгадзе ([[Наваград-Валынскі]]), а ў 2016-2019 гадах узначальваў 56-ю асобную мотастралковую брыгаду ([[Канатоп (горад)|Канатоп]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2017 годзе атрымаў ступень магістра ў [[Нацыянальны унівэрсытэце абароны Ўкраіны|Нацыянальным унівэрсытэце абароны Ўкраіны імя Івана Чарняхоўскага]] ([[Кіеў]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2019-2021 гадах быў студэнтам там жа.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Падчас [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня]], у 2022 годзе, быў намесьнікам камандуючага [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных]] [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|сілаў]] па падрыхтоўцы. Затым быў намесьнікам камандуючага [[Апэратыўнае камандаванне «Поўдзень»|Апэратыўным камандаваньнем «Поўдзень»]]. А таксама камандаваў [[Апэратыўная група «Поўдзень»|Апэратыўнай групай «Поўдзень»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2022-2024 гадах узначальваў [[Апэратыўную групу «Херсон»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Затым у 2024 годзе пачаў камандаваць: [[Апэратыўная група «Харкаў»|Апэратыўнымі групамі «Харкаў»]] і [[Апэратыўная група «Луганск»|«Луганск»]] і потым [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|Сухапутнымі войскамі Ўзброеных]] [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|сілаў Украіны]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> На працягу 2025 году пачаў камандаваць: [[Апэратыўна-стратэгічная група «Хорціца»|Апэратыўна-стратэгічнай групай «Хорціца»]], [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў Украіны|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных сілаў Украіны]] й потым [[Аб’яднаная група сілаў|Аб’яднанай групай сілаў]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> 22 ліпеня 2026 году ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Узброеных сілаў]] [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўкраіны]]. Гэта адбылося пасьля таго, як яго папярэднік [[Аляксандар Сырскі]] страціў гэтую пасаду ў той час, калі прыхільнікі [[Міхаіл Фёдарав|Міхаіла Фёдарава]] [[Пратэсты ва Ўкраіне у падтрымку Фёдарава|пратэставалі]]. Сярод іх былі тыя, хто выступаў за тое, каб [[Аляксандр Сырскі|Сырскі]] пазбавіўся пасады.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1359598-zelenskij-zvilniv-sirskogo-z-posadi-golovkoma-zsu-i-priznaciv-zamist-nogo-drapatogo/</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1358550-u-kievi-ta-insih-mistah-tretij-den-pospil-projsli-protesti-proti-vidstavki-fedorova/</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Нарадзіліся 21 лістапада]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскаводы]] [[Катэгорыя:Галоўнакамандуючыя Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] 2fp80b3hkjr2rqboejoke6b6z6ap2si 2694486 2694480 2026-10-03T06:13:29Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2694486 wikitext text/x-wiki {{Вайсковец}} '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. [[21 лістапада]] [[1982]] г., [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінскі вайсковы дзеяч, генэрал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] з 22 ліпеня 2026 г.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> == Біяграфія == Міхаіл Драпаты нарадзіўся ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] ([[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украіна]], тагачасная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) 21 лістапада 1982 г. У 2004 г. скончыў [[Інстытут танкавых войскаў]]. Пасьля гэтага пачаў службу ў [[72-й асобная мэханізаваная брыгада|72-й асобнай мэханізаванай брыгадзе]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/</ref> На пачатку [[Расейска-ўкраінская вайна|расейска-ўкраінскай вайны]], у 2014 г., камандаваў 2-м батальёнам 72-й брыгады. Быў зь ім у [[Марыюпаль|Марыюпалі]]. Там ён перасёк барыкады на сваёй [[Баявая машына пяхоты|БМП]]. Пазьней, летам 2014 г., вывеў атрад з акружэньня.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/</ref><ref>https://m.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A&t=25s&pp=2AEZkAIB</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай мэханізаванай брыгадзе ([[Наваград-Валынскі]]), а ў 2016-2019 гадах узначальваў 56-ю асобную мотастралковую брыгаду ([[Канатоп (горад)|Канатоп]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2017 годзе атрымаў ступень магістра ў [[Нацыянальны ўнівэрсытэце абароны Ўкраіны|Нацыянальным унівэрсытэце абароны Ўкраіны імя Івана Чарняхоўскага]] ([[Кіеў]]).<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2019-2021 гадах быў студэнтам там жа.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Падчас [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня]], у 2022 годзе, быў намесьнікам камандуючага [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных]] [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў|сілаў]] па падрыхтоўцы. Затым быў намесьнікам камандуючага [[Апэратыўнае камандаванне «Поўдзень»|Апэратыўным камандаваньнем «Поўдзень»]]. А таксама камандаваў [[Апэратыўная група «Поўдзень»|Апэратыўнай групай «Поўдзень»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> У 2022-2024 гадах узначальваў [[Апэратыўную групу «Херсон»]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> Затым у 2024 годзе пачаў камандаваць: [[Апэратыўная група «Харкаў»|Апэратыўнымі групамі «Харкаў»]] і [[Апэратыўная група «Луганск»|«Луганск»]] і потым [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|Сухапутнымі войскамі Ўзброеных]] [[Сухапутны войска Ўзброеных сілаў Украіны|сілаў Украіны]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> На працягу 2025 году пачаў камандаваць: [[Апэратыўна-стратэгічная група «Хорціца»|Апэратыўна-стратэгічнай групай «Хорціца»]], [[Аб’яднаны сілі Ўзброеных сілаў Украіны|Аб’яднанымі сіламі Ўзброеных сілаў Украіны]] й потым [[Аб’яднаная група сілаў|Аб’яднанай групай сілаў]].<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref> 22 ліпеня 2026 году ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Узброеных сілаў]] [[Узброеныя сілы Ўкраіны|Ўкраіны]]. Гэта адбылося пасьля таго, як яго папярэднік [[Аляксандар Сырскі]] страціў гэтую пасаду ў той час, калі прыхільнікі [[Міхаіл Фёдарав|Міхаіла Фёдарава]] [[Пратэсты ва Ўкраіне у падтрымку Фёдарава|пратэставалі]]. Сярод іх былі тыя, хто выступаў за тое, каб [[Аляксандр Сырскі|Сырскі]] пазбавіўся пасады.<ref>https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1359598-zelenskij-zvilniv-sirskogo-z-posadi-golovkoma-zsu-i-priznaciv-zamist-nogo-drapatogo/</ref><ref>https://suspilne.media/amp/1358550-u-kievi-ta-insih-mistah-tretij-den-pospil-projsli-protesti-proti-vidstavki-fedorova/</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Нарадзіліся 21 лістапада]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы]] [[Катэгорыя:Украінскія вайскаводы]] [[Катэгорыя:Галоўнакамандуючыя Ўзброенымі сіламі Ўкраіны]] 2a8719fq1g30h8n7ghuzqslc9qo1lvp 3 304154 2694400 2026-10-02T19:29:12Z Ліцьвін 847 Вітаем 2694400 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll 0 304155 2694411 2026-10-02T19:46:56Z XHCKidx 11053 Створаная старонка са зьместам „{{Славутасьць |Тып = Мост |Назва = Лаўскі мост |Арыгінальная назва = |Выява = Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1941) (3).jpg |Подпіс выявы = Менск, Лаўскі мост, аэрафотаздымак 1941 года |Шырыня выявы = |Статус...“ 2694411 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = Мост |Назва = Лаўскі мост |Арыгінальная назва = |Выява = Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1941) (3).jpg |Подпіс выявы = Менск, Лаўскі мост, аэрафотаздымак 1941 года |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = горад |Месцазнаходжаньне = Менск |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1825 |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар'е = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар'е = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = Łaŭski most }} '''Лаўскі мост''' — гістарычны мост у [[Менск]]у, цераз раку [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]]. Злучае [[Траецкае прадмесьце]] з [[Лавы|Лаўскім прадмесьцем]]. == Гісторыя == [[Лаўскі мост]] пачынаўся ад Плябанскай вуліцы (цяпер [[Вуліца Куйбышава (Менск)|Куйбышава]]), месьціўся насупраць колішняга выстаўнога павільёну «Белэкспа» на вуліцы [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|Янкі Купалы]], 27<ref>https://minsk1067.livejournal.com/232334.html</ref>. Атрымаў сваю назву ад гістарычнага гандлёвага прадмесця [[Лавы]] (Лаўскага прадмесьця), якое размяшчалася паміж вуліцай [[Вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкай]] і ракой [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслаччу]]. Тут знаходзіліся гандлёвыя рады (''лавы''), дзе пераважна прадавалі малочныя прадукты. Каб гараджанам і жыхарам Траецкага прадмесьця было зручна дабірацца да гэтага рынку, і быў узведзены мост<ref>https://www.facebook.com/MinskPhotoHistoryNews/posts/1967-%D0%B3-%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82-%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7-%D1%81%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%87%D1%8C-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D1%83%D0%BB-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B1%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E-%D0%BA-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85/1621042151387670/</ref>. Афіцыйнай датай з'яўленьня першага драўлянага Лаўскага мосту лічыцца 1825 год. Пазней яго перабудавалі ў бетонны. На мосце і каля яго часта збіралася гарадская галота ў пошуках падзённай працы. Гэты гістарычны мост быў дэмантаваны ў пачатку 1970-х гадоў падчас маштабнай рэканструкцыі вуліцы Нямігі і прылеглых кварталаў. == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Śvisłač-Łavy. Менск, Сьвіслач-Лавы (1901-17).jpg|Лавы, Лаўскі мост, 1901-17гг. Miensk, Śvisłač, Łaŭski most. Менск, Сьвіслач, Лаўскі мост (1920-29).jpg|Лаўскі мост, 1920-29гг. Miensk, Śvisłač-Łavy. Менск, Сьвіслач-Лавы (1920-29).jpg|Лавы, 1920-29гг. Miensk, Śvisłač-Łavy. Менск, Сьвіслач-Лавы (1920-29).jpg|Лавы, мост, 1920-я гг. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Śvisłač-Trajeckaja hara, Łaŭski most. Менск, Сьвіслач-Траецкая гара, Лаўскі мост (1943-44).jpg|Лаўскі мост, 1943-44гг. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1941).jpg|Лавы, мост, 1941 г. Miensk, Śvisłač-Trajeckaja hara, Bazylanski. Менск, Сьвіслач-Траецкая гара, Базылянскі (1943-44).jpg|Лаўскі мост з дачу Базылянскага кляштара, 1943-1944 гг. Miensk, Śvisłač, Łaŭski most. Менск, Сьвіслач, Лаўскі мост (1967).jpg|Менск, Лаўскі мост, фота І. Аўчыннікава 1967 г. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} 7p03z64ciixw3na2gjdozw1ltdj108u 2694412 2694411 2026-10-02T19:49:02Z XHCKidx 11053 2694412 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = Мост |Назва = Лаўскі мост |Арыгінальная назва = |Выява = Miensk, Łavy. Менск, Лавы (1941) (3).jpg |Подпіс выявы = Менск, Лаўскі мост, аэрафотаздымак 1941 года |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = горад |Месцазнаходжаньне = Менск |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1825 |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар'е = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар'е = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = Łaŭski most }} '''Лаўскі мост''' — гістарычны мост у [[Менск]]у, цераз раку [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]]. Злучае [[Траецкае прадмесьце]] з [[Лавы|Лаўскім прадмесьцем]]. == Гісторыя == [[Лаўскі мост]] пачынаўся ад Плябанскай вуліцы (цяпер [[Вуліца Куйбышава (Менск)|Куйбышава]]), месьціўся насупраць колішняга выстаўнога павільёну «Белэкспа» на вуліцы [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|Янкі Купалы]], 27<ref>https://minsk1067.livejournal.com/232334.html</ref>. Атрымаў сваю назву ад гістарычнага гандлёвага прадмесця [[Лавы]] (Лаўскага прадмесьця), якое размяшчалася паміж вуліцай [[Вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкай]] і ракой [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслаччу]]. Тут знаходзіліся гандлёвыя рады (''лавы''), дзе пераважна прадавалі малочныя прадукты. Каб гараджанам і жыхарам [[Траецкае прадмесьце|Траецкага прадмесьця]] было зручна дабірацца да гэтага рынку, і быў узведзены мост<ref>https://www.facebook.com/MinskPhotoHistoryNews/posts/1967-%D0%B3-%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82-%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7-%D1%81%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%87%D1%8C-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D1%83%D0%BB-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B1%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E-%D0%BA-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85/1621042151387670/</ref>. Афіцыйнай датай з'яўленьня першага драўлянага Лаўскага мосту лічыцца 1825 год. Пазней яго перабудавалі ў бетонны. На мосце і каля яго часта збіралася гарадская галота ў пошуках падзённай працы. Гэты гістарычны мост быў дэмантаваны ў пачатку 1970-х гадоў падчас маштабнай рэканструкцыі вуліцы Нямігі і прылеглых кварталаў. == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Śvisłač-Łavy. Менск, Сьвіслач-Лавы (1901-17).jpg|Лавы, Лаўскі мост, 1901-17гг. Miensk, Śvisłač, Łaŭski most. Менск, Сьвіслач, Лаўскі мост (1920-29).jpg|Лаўскі мост, 1920-29гг. Miensk, Śvisłač-Łavy. Менск, Сьвіслач-Лавы (1920-29).jpg|Лавы, 1920-29гг. Miensk, Śvisłač-Łavy. Менск, Сьвіслач-Лавы (1920-29).jpg|Лавы, мост, 1920-я гг. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Śvisłač-Trajeckaja hara, Łaŭski most. Менск, Сьвіслач-Траецкая гара, Лаўскі мост (1943-44).jpg|Лаўскі мост, 1943-44гг. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1941).jpg|Лавы, мост, 1941 г. Miensk, Śvisłač-Trajeckaja hara, Bazylanski. Менск, Сьвіслач-Траецкая гара, Базылянскі (1943-44).jpg|Лаўскі мост з дачу Базылянскага кляштара, 1943-1944 гг. Miensk, Śvisłač, Łaŭski most. Менск, Сьвіслач, Лаўскі мост (1967).jpg|Менск, Лаўскі мост, фота І. Аўчыннікава 1967 г. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} nryci7r73rh4x89k6g3qm4c8ky2kt81 0 304156 2694418 2026-10-02T20:18:57Z ~2026-53097-09 100461 Створаная старонка са зьместам „'''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўска...“ 2694418 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref name="Sviazynski-2005-209"/>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» == У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджаў, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] h0cbwkyxvazj1khvsedygzmlqk1rziq 2694420 2694418 2026-10-02T20:24:39Z ~2026-53097-09 100461 2694420 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref name="Sviazynski-2005-209"/>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» == У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 97fbd7isbbrqnwfglqbe5a3hk3kdr9l 2694421 2694420 2026-10-02T20:31:40Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» */ 2694421 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref name="Sviazynski-2005-209"/>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» == У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] lkb045xot63yvhttodrgpfmx4k9ixjv 2694423 2694421 2026-10-02T20:34:43Z ~2026-53097-09 100461 2694423 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» == У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] luxe07gk0jfvxvfzli9rak998g7e4gi 2694425 2694423 2026-10-02T20:41:18Z ~2026-53097-09 100461 2694425 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] bromgeyvs8qrifpjxuc1cmumznpifjl 2694427 2694425 2026-10-02T20:44:53Z ~2026-53097-09 100461 2694427 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] lm6v8u8w5vuph2yahoulknwpuvl7gxu 2694429 2694427 2026-10-02T20:54:19Z ~2026-53097-09 100461 2694429 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. === Летувіскае кнігадрукаваньне === [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Увогуле, факт масавага і традыцыйнага называньня ў Вялікім Княстве Літоўскім мовы летувісаў (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|Хоць у Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць вынятна «літоўскай», аднак пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову... перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy... iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь Вільні <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені вынятна пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>). Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>, ды іншыя. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] rljse9h16y9zcis93mnu30ln2fjhy35 2694430 2694429 2026-10-02T20:54:52Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694430 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Увогуле, факт масавага і традыцыйнага называньня ў Вялікім Княстве Літоўскім мовы летувісаў (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|Хоць у Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць вынятна «літоўскай», аднак пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову... перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy... iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь Вільні <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені вынятна пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>). Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>, ды іншыя. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] ls9s6f1mxddes4ne8rxkl8ka4t62i54 2694431 2694430 2026-10-02T20:56:08Z ~2026-53097-09 100461 2694431 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Увогуле, факт масавага і традыцыйнага называньня ў Вялікім Княстве Літоўскім мовы летувісаў (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|Хоць у Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць вынятна «літоўскай», аднак пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову... перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy... iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь Вільні <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені вынятна пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>). Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>, ды іншыя. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] gqq9ctfu1ppcibz1r4y5aza34bz7zlm 2694433 2694431 2026-10-02T20:56:54Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694433 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Увогуле, факт масавага і традыцыйнага называньня ў Вялікім Княстве Літоўскім мовы летувісаў (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|Хоць у Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць вынятна «літоўскай», аднак пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову... перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy... iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь Вільні <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені вынятна пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>). Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>, ды іншыя. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 4tu2me1ejplue8fnd7xk7phqo71m0gr 2694434 2694433 2026-10-02T21:00:46Z ~2026-53097-09 100461 2694434 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Увогуле, факт масавага і традыцыйнага называньня ў Вялікім Княстве Літоўскім мовы летувісаў (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|Хоць у Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць вынятна «літоўскай», аднак пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову... перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy... iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь Вільні <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені вынятна пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>). Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>, ды іншыя. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 8qvuxo9yjxcv2azgo269oxh9t0xzxy4 2694436 2694434 2026-10-02T21:03:43Z ~2026-53097-09 100461 /* Летувіскае кнігадрукаваньне */ 2694436 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] db2fau3vd5de8lgc6oyynsftutx7p1z 2694444 2694436 2026-10-02T21:18:43Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ [[ВП:Вікіфікатар|вікіфікацыя]] 2694444 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] pbn4iwsjlpm65jhat9yajx2n472d9jh 2694445 2694444 2026-10-02T21:20:22Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694445 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 4ivqmjb6tipv8ny036k70z7gc3fosgl 2694447 2694445 2026-10-02T21:27:45Z ~2026-53097-09 100461 /* Назва */ 2694447 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] f77fa5g0qoxnkwbnieasgcs34fhbbfq 2694454 2694447 2026-10-02T21:37:23Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694454 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацы Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] t2j5v5tuqstaiz9wkqkaznijdi4eq2u 2694455 2694454 2026-10-02T21:40:35Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694455 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на ўласнай аўтарскай інтэпрэтацыі двух эпізодах: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] qdqk3yxfek1xmtmtnsq6kuujx5o8o1v 2694456 2694455 2026-10-02T21:40:57Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694456 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на ўласнай гіпатэтычнай інтэпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 0qj68spovqq2slnbdxgqkis1ldv3bda 2694457 2694456 2026-10-02T21:41:22Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694457 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на ўласнай [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 5ax6py9zxsb0yx6tfifogwypqpw2yh7 2694458 2694457 2026-10-02T21:42:32Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694458 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на ўласнай [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае наступныя зьвесткі: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] aiuxamj7v9uenlb2gxgruwt55waukp0 2694459 2694458 2026-10-02T21:43:28Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694459 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на ўласнай [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае ўласныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] ciwgzjwiiulhru4hpnc1eeer7eipck2 2694473 2694459 2026-10-02T22:33:28Z ~2026-53097-09 100461 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694473 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам», у якім сьцьвярджае, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне ён грунтуе на [[летувізм|летувісацэнтрычнай]] [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае летувісацэнтрычныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] g81q1klp0cdatkuof4n0rkv6hvnd7if 2694512 2694473 2026-10-03T09:09:02Z ~2026-53249-89 100467 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694512 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам» (які неўзабаве перадрукавала выданьне [[Наша Ніва]]), у якім як нейкі факт прапагандуецца сьцьверджаньне, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне Дзярновіч грунтуе на [[летувізм|летувісацэнтрычнай]] [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}}), калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Аднак сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, прытым захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае летувісацэнтрычныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 25oo3g0yv6d1nai5w7zk6amlmcqxyfh 2694513 2694512 2026-10-03T09:10:06Z ~2026-53249-89 100467 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694513 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам» (які неўзабаве перадрукавала выданьне [[Наша Ніва]]), у якім як нейкі факт прапагандуецца сьцьверджаньне, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне Дзярновіч грунтуе на [[летувізм|летувісацэнтрычнай]] [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}}), калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Аднак сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, прытым захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае летувісацэнтрычныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] bvbkqz5eohijsdye3gwyun36wccuklr 2694515 2694513 2026-10-03T09:12:02Z ~2026-53249-89 100467 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694515 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам» (які неўзабаве перадрукавала выданьне [[Наша Ніва]]), у якім як нейкі факт прапагандуецца сьцьверджаньне, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае катэгарычнае сьцьверджаньне Дзярновіч грунтуе на [[летувізм|летувісацэнтрычнай]] [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}}), калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Аднак сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, прытым захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае летувісацэнтрычныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Зь іншага боку, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] n9c1b1qqikue1ere6mcq9x76budqmhb 2694520 2694515 2026-10-03T09:37:07Z ~2026-53249-89 100467 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694520 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам» (які неўзабаве перадрукавала выданьне [[Наша Ніва]]), у якім як нейкі факт прапагандуецца сьцьверджаньне, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае катэгарычнае сьцьверджаньне Дзярновіч грунтуе на [[летувізм|летувісацэнтрычнай]] [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}}), калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Аднак сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, прытым захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае летувісацэнтрычныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як гутарковую мову [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]] цалкам зьняпраўджваецца тым фактам, што ўласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых [[Беларуская мова|беларускіх словаў і выразаў]], не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>; апроч таго, шырокую вядомасьць мае кірылічны запіс [[Румынская мова|румынскай мовы]] ад 1521 году — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ліст баярына Някшу||ru|Письмо боярина Някшу}}<ref>[http://www.cimec.ro/Istorie/neacsu/rom/ Scrisoarea lui Neacşu din Câmpulung (1521): Primul text în limba română], Institutul Național al Patrimoniului, 3.03.2000 г.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на лацінскай мове. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] jhc0xdd67ojq5euykhj4ghaoxcrz4cr 2694521 2694520 2026-10-03T09:43:33Z ~2026-53249-89 100467 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694521 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам» (які неўзабаве перадрукавала выданьне [[Наша Ніва]]), у якім як нейкі факт прапагандуецца сьцьверджаньне, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае катэгарычнае сьцьверджаньне Дзярновіч грунтуе на [[летувізм|летувісацэнтрычнай]] [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}}), калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Аднак сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, прытым захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае летувісацэнтрычныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|name="ESBM"|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як гутарковую мову [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]] цалкам зьняпраўджваецца тым фактам, што ўласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых [[Беларуская мова|беларускіх словаў і выразаў]], не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>; апроч таго, шырокую вядомасьць мае кірылічны запіс [[Румынская мова|румынскай мовы]] ад 1521 году — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ліст баярына Някшу||ru|Письмо боярина Някшу}}<ref>[http://www.cimec.ro/Istorie/neacsu/rom/ Scrisoarea lui Neacşu din Câmpulung (1521): Primul text în limba română], Institutul Național al Patrimoniului, 3.03.2000 г.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на лацінскай мове. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|name="ESBM"}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] sxdm06kjr7dnhig1xrdx1iiz4vojm6x 2694522 2694521 2026-10-03T09:49:59Z ~2026-53249-89 100467 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694522 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам» (які неўзабаве перадрукавала выданьне [[Наша Ніва]]), у якім як нейкі факт прапагандуецца сьцьверджаньне, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае катэгарычнае сьцьверджаньне Дзярновіч грунтуе адно на [[летувізм|летувісацэнтрычнай]] [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}}), калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Аднак сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, прытым захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае летувісацэнтрычныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|name="ESBM"|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як гутарковую мову [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]] цалкам зьняпраўджваецца тым фактам, што ўласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых [[Беларуская мова|беларускіх словаў і выразаў]], не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>; апроч таго, шырокую вядомасьць мае кірылічны запіс [[Румынская мова|румынскай мовы]] ад 1521 году — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ліст баярына Някшу||ru|Письмо боярина Някшу}}<ref>[http://www.cimec.ro/Istorie/neacsu/rom/ Scrisoarea lui Neacşu din Câmpulung (1521): Primul text în limba română], Institutul Național al Patrimoniului, 3.03.2000 г.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на лацінскай мове. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|name="ESBM"}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] t1x5yolr245u94enzpkaxl6unr1od1l 2694523 2694522 2026-10-03T10:07:37Z ~2026-53249-89 100467 /* Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў */ 2694523 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам» (які неўзабаве перадрукавала выданьне [[Наша Ніва]]), у якім як нейкі факт прапагандуецца сьцьверджаньне, што летувіская мова часта выкарыстоўвалася ў дыпляматыі і палітыцы як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае катэгарычнае сьцьверджаньне Дзярновіч грунтуе адно на [[летувізм|летувісацэнтрычнай]] [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}}), калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Аднак сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, прытым захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''» — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае летувісацэнтрычныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|name="ESBM"|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як гутарковую мову [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]] цалкам зьняпраўджваецца тым фактам, што ўласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых [[Беларуская мова|беларускіх словаў і выразаў]], не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>. Прытым, да прыкладу, хаця [[польская мова]] не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Апроч таго, шырокую вядомасьць мае кірылічны запіс [[Румынская мова|румынскай мовы]] ад 1521 году — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ліст баярына Някшу||ru|Письмо боярина Някшу}}<ref>[http://www.cimec.ro/Istorie/neacsu/rom/ Scrisoarea lui Neacşu din Câmpulung (1521): Primul text în limba română], Institutul Național al Patrimoniului, 3.03.2000 г.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык [[Павал Урбан]], ужываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|name="ESBM"}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 3lpd92fenkyory78540lgcgz58w67d5 0 304157 2694481 2026-10-03T06:11:27Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Міхаіл Васілевіч Драпаты]] у [[Міхаіл Драпаты]]: Паводле [[ВП:ПНА]] 2694481 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Міхаіл Драпаты]] d1w9t7e7df3ik8sp1djehpfj202vs0h 0 304158 2694483 2026-10-03T06:12:07Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Аляксандра Нічыпараўна Захарава]] у [[Аляксандра Захарава]]: [[ВП:ПНА]] 2694483 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Аляксандра Захарава]] f0nfmnq3a0z7xch1aws4dj3sw2bf2si 1 304159 2694485 2026-10-03T06:12:07Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Абмеркаваньне:Аляксандра Нічыпараўна Захарава]] у [[Абмеркаваньне:Аляксандра Захарава]]: [[ВП:ПНА]] 2694485 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Абмеркаваньне:Аляксандра Захарава]] jz04btpsh1rvdyy9w3hdddsgm33r6an 0 304160 2694518 2026-10-03T09:15:32Z ~2026-53249-89 100467 Перанакіроўвае на [[Інстытут гісторыі]] 2694518 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Інстытут гісторыі]] fiv5g8wvh2p9csepp5i7rhswtppahju