Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 1422 2696172 2693147 2026-10-08T17:59:21Z Ґайдечахв74Лпадаоо 82536 /* Статус */ 2696172 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Беларуская мова |Лацінка = Biełaruskaja mova |Краіны ўжываньня = [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]] й 14 іншых краінах |Рэгіён = [[Усходняя Эўропа]] |Колькасьць карыстальнікаў = Беларусь: 5,058 млн (2009)<ref name="svaboda" /> |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская]]<br /> &nbsp;[[Славянскія мовы|Славянскія]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянскія]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Беларуская''' |Афіцыйная мова ў = [[Беларусь|Беларусі]] |Дапаможная мова ў = 5 гмінах [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводзтва]] [[Польшча|Польшчы]],<br/>[[Чэхія|Чэхіі]]<ref name=chechija>{{артыкул|аўтар=Jiřička J.|загаловак=Česko má nové oficiální národnostní menšiny. Vietnamce a Bělorusy|арыгінал=|спасылка=http://zpravy.idnes.cz/vietnamci-oficialni-narodnostni-mensinou-fiq-/domaci.aspx?c=A130703_133019_domaci_jj|аўтар выданьня=|выданьне=iDNES.cz|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref> |Рэгулюецца = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Рэспублікі Беларусь]] |Код па ISO 639-1 = be |Код па ISO 639-2(B) = bel |Код па ISO 639-2(T) = bel |Код па SIL = BEL |Выява = ISO 639 Icon be.svg |Шырыня выявы = 250пкс |Пісьмо =[[беларускі альфабэт]], [[беларуская лацінка]], [[беларускі арабскі альфабэт]] |Статус =[[Загрожаная мова|уразьлівая]] }} '''Белару́ская мо́ва''' (гістарычныя назвы — [[Літоўская мова|літоўская]], [[Руская мова|руская]], крывіцкая) — нацыянальная мова [[беларусы|беларусаў]], якая ў XXI стагодзьдзі стала адною з [[Загрожаная мова|загрожаных]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Іванова І.|загаловак=У Магілёве ініцыююць Год роднай мовы|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=41469|выданьне=[[Звязда|Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=21 жніўня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2009-08-21 156 (26514)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/41463/21gni-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref><ref name="Зьвязда"/><ref name="Салідарнасьць"/><ref>{{Кніга|аўтар=Salminen T.|частка=Europe and Caucasus|загаловак=Атляс загрожаных моваў сьвету|арыгінал=Atlas of the World’s Languages in Danger|спасылка=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap.html|адказны=Moseley C. (ed.)|выданьне=3rd edn|месца=Paris|выдавецтва=UNESCO Publishing|год=2010|том=|старонкі=32-42|старонак=218 (64+154)|сэрыя=Памяць народаў|isbn=978-92-3-104096-2|наклад=}}</ref> сярод моваў [[усходнеславянскія мовы|ўсходняе]]{{Заўвага|Мовазнаўца [[Вінцук Вячорка]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўсё больш дасьледнікаў (чэх [[Олдржых Гуер]], беларусы [[Ян Станкевіч]], [[Віктар Мартынаў]] ды іншыя) падзяляюць перакананьне, што некарэктна славянскія мовы з унутрымоўных прычынаў дзяліць на тры падгрупы (заходнеславянскія, паўднёваславянскія, усходнеславянскія), бо такі падзел напраўду ёсьць толькі геаграфічным і палітычным. Пагатоў, беларуская мова паходзіць наўпрост ад [[Праславянская мова|праславянскае]], а не ад прыдуманае ідэолягамі [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]] «[[Старажытнаруская мова|старажытнарускае]]»<ref>[[Вінцук Вячорка]], [https://soundcloud.com/svaboda/viach0627kliasyfikacyja?in=svaboda/sets/pa-belarusku Да якой мовы падобная беларуская?], [[Радыё Свабода]], 26 чэрвеня 2015 г.</ref>}} групы [[славянскія мовы|славянскае]] галіны [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскае]] сям’і моваў праз [[Русіфікацыя Беларусі|абмаскальваньне Беларусі]] пры [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыме Лукашэнкі]]. Выкарыстоўваецца ў [[Беларусь|Беларусі]], сумежных [[дзяржава]]х і [[Беларуская эміграцыя|беларускай дыяспары]]. [[Дзяржаўная мова]] Беларусі. У 2001 годзе налічвала прынамсі 6,7 млн носьбітаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуская мова|спасылка=http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=en&tl=be&u=http://www.ethnologue.com/language/bel|выдавец=Этналёг|дата публікацыі=|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. На 2011 год уваходзіла ў 100 ''найбольш ужывальных'' з амаль 400 высокаразьвітых [[пісьмо]]вых [[Літаратурная мова|літаратурных моваў]] сьвету<ref>{{Артыкул|аўтар=Чайкоўская В.|загаловак=Скажы мне, ці любіш сваю мову, і я скажу, хто ты|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=74665|выданьне=Жырандоля|тып=|год=19 лютага 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/?id=26&prilid=74654 4 (120)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/74631/19lut-11.indd.pdf 11]|issn=1990-763x}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=Чайкоўская В.|загаловак=5 тэзісаў пра сучасны стан беларускай мовы|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=74668|выданьне=Жырандоля|тып=|год=19 лютага 2011|нумар=4 (120)|старонкі=11|issn=1990-763x}}</ref>. Паводле перапісу [[насельніцтва Беларусі]] 2009 году, большасьць жыхароў краіны (5058,4 тыс. чалавек; 53,2%) вызначыла беларускую мову як [[Родная мова|родную]]. Пры гэтым была моваю зносінаў толькі 23% насельніцтва (2227,2 тыс. чалавек)<ref name="svaboda">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вынікі перапісу насельніцтва: для 53% насельніцтва беларуская мова – родная|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2151688.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=8 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 гадоў праз [[русіфікацыя Беларусі|расеізацыю]] болей чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў, чыя [[родная мова]] была беларускаю, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных<ref>{{Навіна|аўтар=[[Юры Дракахруст|Дракахруст Ю.]]|загаловак=Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2156104.html|выдавец=Радыё «Свабода»|дата публікацыі=13 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. Праз такія перамены ў 2009 годзе [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|Арґанізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі й культуры]] залічыла беларускую мову да ліку [[Загрожаная мова|загрожаных]]<ref name="Зьвязда">{{Артыкул|аўтар=[[Яўген Валошын|Валошын Я.]]|загаловак=Бітва за роднае слова (частка 2)|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=71564|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=29 сьнежня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-12-29 255 (26862)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/71560/29sne-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref><ref name="Салідарнасьць">{{Навіна|аўтар=[[Газэта]] «[[Салідарнасьць (газэта)|Салідарнасьць]]»|загаловак=Экспэрты ЮНЭСКА лічаць, што беларуская мова знаходзіцца ў небясьпецы|спасылка=http://www.belazar.info/belsoft/news.php?y=2009&m=2|выдавец=[[Белазар]]|дата публікацыі=23 лютага 2009|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. Беларуская мова — адна з настаражытнейшых нацыянальных дзяржаўных моваў у [[Эўропа|Эўропе]]. Яна была асноўнаю пісьмоваю моваю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ад самага яго стварэньня ў XIII стагодзьдзі<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 21.</ref> й мела [[Старабеларуская мова|ад пачатку]] толькі [[кірыліца|кірылічную]] азбуку ([[Статут ВКЛ 1588 году]]). У часы [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] з пашырэньнем асьветы ў эўрапейскім стылі пачалі сустракацца беларускія тэксты, выкананыя лацінскаю графікаю<ref>Сямёнава А. Беларуская лацінка: мінулае, сучаснае, будучае // Мир языков: ракурс и перспектива : материалы V Междунар. науч. практ. конф., Минск, 22 апреля 2014 г. / редкол.: Н. Н. Нижнева (отв. редактор) [и др.]. Том I. — Минск : БГУ, 2014. — С. 232.</ref>. Вынікам гістарычнага разьвіцьця беларускае мовы стала наяўнасьць двух альфабэтаў: побач з больш пашыранай і афіцыйна прынятаю кірыліцаю таксама ўжываецца традыцыйны [[лацінка|беларускі лацінскі альфабэт]]<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/slucak-ci-slutsk/30640129.html SŁUCAK. Ці Slutsk? Беларуская лацінка, трансьліт і рэпутацыя слаўнага гораду], [[Радыё Свабода]], 28 траўня 2020 г.</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя беларускай мовы}} [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|значак|Першы аркуш [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] на [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]] [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]. Выданьне [[друкарня Мамонічаў|друкарні Мамонічаў]], 1588 г.]] Да ўтварэньня [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўжо ў ХІІІ стагодзьдзі аб’яднала практычна ўвесь арэал прышлага беларускага этнасу, кожнае ўсходнеславянскае племя адзначалася наяўнасьцю ўласных [[дыялект]]аў. З гэтага ж стагодзьдзя на аснове гаворак, што паходзілі ад дыялектаў [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], паўднёва-ўсходніх [[крывічы|крывічоў]], а таксама часткова [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяранаў]] пачынае складвацца беларуская мова<ref>{{Кніга|аўтар = Филин Ф. П.|частка = |загаловак = Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = Изд. 2-е, стереотипное|месца = {{М.}}|выдавецтва = КомКнига|год = |том = |старонкі = 61|старонак = 656|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Працэс працягваўся цягам XIII—XV стагодзьдзяў у якасьці мовы дзяржаўнага справаводзтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>[[Аркадзь Жураўскі|Жураўскі А.]] Беларуская мова // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} С. 56.</ref>, якою заставалася да 1696 году. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|значак|Статут Вялікага Княства Літоўскага ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на беларускай мове [[лацінка]]й]] Сучасная беларуская мова была перабудаваная на аснове народных гаворак [[Старабеларуская мова|старое беларускае мовы]], якія захоўваліся ў межах этнічнага пражываньня беларусаў XIX стагодзьдзя. У канцы XVIII стагодзьдзя, у часы [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітае]], зьяўляецца вызначаная мяжа паміж старою беларускаю мовай і яе сучасным варыянтам. Да канца XVIII стагодзьдзя старая беларуская мова была па-ранейшаму пашыраная сярод дробнае шляхты ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. [[Ян Чачот]] у 1840-х гадох адзначаў, што ягоныя дзяды аддавалі перавагу выкарыстаньню старое беларускае мовы. Паводле зьвестак [[Аляксандар Пыпін|Аляксандра Пыпіна]], беларуская мова шырока ўжывалася ў некаторых рэгіёнах сярод дробнае шляхты й у XIX стагодзьдзі. Народная форма мовы была пашыраная сярод мяшчанаў і сялянаў. Выкладаньне беларускаю моваю праводзілася ў асноўным у школах [[Базыляны|базылянаў]]. Разьвіцьцё беларускае мовы ў XIX стагодзьдзі праходзіла пад моцным уплывам палітычных канфліктаў на тэрыторыі былога ВКЛ, паміж расейскай імпэрскай уладай, якая спрабавала ўмацаваць сваё панаваньне над далучанымі тэрыторыямі, і палянізаванаю шляхтай, якая спрабавала вярнуць стан папярэдне падзелаў. Адным з важных праяваў гэтага канфлікту было змаганьне за ідэалягічны кантроль над сыстэмай адукацыі. [[Польская мова|Польская]] й [[расейская мова|расейская мовы]] былі ўведзеныя ў якасьці моваў выкладаньняў, але агульны стан адукацыі насельніцтва заставаўся на нізкім роўні да самога развалу [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]. Сумарна, у першыя два дзесяцігодзьдзі XIX стагодзьдзя назіраўся беспрэцэдэнтны росквіт польскае мовы й культуры ў землях былога ВКЛ, у гэтую эпоху жылі й працавалі такія вядомыя «беларусы паводле паходжаньня, але палякі на свой выбар», як [[Адам Міцкевіч]] і [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслаў Сыракомля]]. У гэтую эпоху скончылася палянізацыя дробнае шляхты, далейшае скарачэньне галіны ўжываньня сучаснае беларускае мовы, а таксама фальклярызацыі беларускае культуры. Зь сярэдзіны 1830-х гадоў пачалі зьяўляцца этнаграфічныя працы, якія датычаліся беларускае мовы, збудзіўся такім парадкам інтарэс да вывучэньня мовы. Зьявілася найноўшая беларуская літаратурная традыцыя, якая абапіралася на народную мову. Сярод прадстаўнікоў беларускіх літаратараў таго часу былі [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Ян Чачот]], [[Ян Баршчэўскі]] й іншыя. У 1846 годзе этнограф [[Павал Шпілеўскі|Шпілеўскі]] падрыхтаваў беларускую граматыку, якая выкарыстоўвала кірылічнае пісьмо, на аснове народных дыялектаў Менскае вобласьці. Тым ня менш, расейская [[Акадэмія навук Расейскай імпэрыі|Акадэмія навук]] адмовілася друкаваць ягоны твор, на той падставе, што ён ня быў падрыхтаваны ў дастатковай навуковай форме. На 1863 год у межах Расейскае імпэрыі беларуская была асноўнаю моваю [[Зносіны|зносінаў]] [[насельніцтва]] ўсіх 6 [[губэрня]]ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ([[Віленская губэрня|Віленская]], [[Віцебская губэрня|Віцебская]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенская]], [[Ковенская губэрня|Ковенская]], [[Магілёўская губэрня|Магілёўская]] й [[Менская губэрня|Менская]]) і [[Смаленская губэрня|Смаленскае губэрні]]<ref>{{Навіна|аўтар=[[Максім Гацак|Гацак М.]]|загаловак=Даль аб межах беларускай мовы і яе ўплыве на расейскую|спасылка=http://www.telegraf.by/by/2013/05/vladimir-dal-o-granice-belorusskogo-yazika-i-ego-vliyanii-na-russkii|выдавец=[[Telegraf.by]]|дата публікацыі=22 траўня 2013|дата доступу=22 жніўня 2013}}</ref>. Ва ўжытак моваў, якія мяжуюць з арэалам беларускае мовы, гістарычна траплялі сынтактычныя, лексычныя, марфалягічныя або фразэалягічныя канструкцыі, першапачаткова ўласьцівыя беларускай мове, у апошнія часы з пашырэньнем у Беларусі часьцяком ґвалтоўнае русіфікацыі і, адпаведна, пашырэньнем выкарыстаньня ў краіне расейскае мовы гэтыя элемэнты засвойваюцца таксама варыянтам расейскае мовы Беларусі. Усе гэтыя моўныя элемэнты абагульняюцца пад тэрмінам ''[[беларусізм]]ы''. 28 красавіка 1988 году Камісія беларускай мовы пры Беларускім аддзяленьні [[Савецкі фонд культуры|Савецкага фонду культуры]] ўхваліла праграму «[[Адраджэньне мовы|Адраджэньне]] беларускай мовы». Задачай праграмы была дзяржаўнасьць беларускай мовы ў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]. Праграма прадугледжвала: # наданьне беларускай мове прызначэньня [[Працоўная мова|працоўнай мовы]] ва ўсіх установах і ведамствах Беларускай ССР, а таксама ў [[Грамадзкае аб'яднаньне|грамадзка]]-палітычных арганізацыях; # выданьне на беларускай мове рэспубліканскіх [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў, трансьляцыю на ёй праграмаў [[Першы нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]] і [[Беларусь 1|Беларускага тэлебачаньня]]; # навучаньне на беларускай мове ва ўсіх [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшых]], [[Сярэдняя школа|сярэдніх]] і [[Сярэдняя спэцыяльная адукацыя|сярэдніх спэцыяльных]] установах Беларускай ССР; # забесьпячэньне праўдзівай магчымасьці [[Выхаваньне|выхаваньня]] дзяцей іншых [[Народнасьць|народнасьцяў]] у [[Дашкольная ўстанова|дашкольных установах]] і іх навучаньне ў агульнаадукацыйных школах на [[Родная мова|роднай мове]] за абавязковым вывучэньнем беларускай мовы; # гарантаваньне [[Канстытуцыя Беларускай ССР|Канстытуцыяй Беларускай ССР]] забесьпячэньня праўдзівай магчымасьці разьвіваць сваю мову і [[Культура|культуру]] прадстаўнікам іншых народнасьцяў; # аказаньне патрэбнай дапамогі з боку Беларускай ССР у стварэньні належных умоваў разьвіцьця для [[Беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная меншасьць|нацыянальнай меншасьці]] ў іншых рэспубліках [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюзу]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Адраджэньне беларускай мовы», праграма Камісіі беларускай мовы пры Беларускім аддзяленьні Савецкага фонду культуры|спасылка=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_sall&a001=BY-SEK-ar11728270&strq=l_siz=20|выдавец=[[Зводны электронны каталёг бібліятэк Беларусі]]|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. У 1-й палове 1990-х гадоў усе [[кодэкс]]ы Беларусі выдавалі па-беларуску<ref name="а"/>. Паводле перапісу [[насельніцтва Беларусі]] 1999 году, агулам з 8,159 мільёнаў беларусаў у межах Рэспублікі Беларусь назвалі сваёй роднаю моваю беларускую 85,6% (каля 7 мільёнаў чалавек), і 41,3% — мовай, якой яны карыстаюцца дома. Апрача таго, сваёй роднаю моваю прызналі беларускую 67,1% з 395,7 тысячаў [[палякі|палякаў]], якія пражываюць у Беларусі, 57,6% зь іх размаўляюць дома па-беларуску, паводле зьвестак перапісу. Да 2012 году ўсе [[Закон (права)|законы]] Беларусі й дапаўненьні да іх [[пераклад]]алі й абнародавалі ў ґазэце «[[Зьвязда]]» як афіцыйным друкаваным органе [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу Беларусі]]<ref name="а"/>. === Этапы === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова}} Умоўным часам пачатку гісторыі сучаснае беларускае літаратурнае мовы лічыцца пачатак XIX стагодзьдзя. Гісторыя разьвіцьця беларускае мовы ўмоўна падзяляецца на наступныя пэрыяды: * Праславянскі (да XIII стагодзьдзя). Дадаткова ў расейскім і савецкім мовазнаўствах вылучаюць пэрыяд існаваньня агульнае старажытнае усходнеславянскае ([[старажытнаруская мова|старарускае]]) мовы (узьнікненьне каля VII—VIII стагодзьдзяў). Сучасныя навукоўцы ставяць існаваньне такога пэрыяду, як і агульнае старажытнарускае мовы, пад пытаньне. ''Глядзіце падрабязьней'': [[Узьнікненьне старабеларускай мовы]] * [[старабеларуская мова|Старабеларускі]] (XIII—XVIII стагодзьдзі). Адбылося афармленьне асноўных адметнасьцяў беларускае мовы ([[аканьне]], [[дзеканьне]], [[цеканьне]]<ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 46.</ref>), аднак пасьля XVII стагодзьдзя ў выніку [[палянізацыя|палянізацыі]] захавала шырокі ўжытак ва [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|ўніяцкай царкве]], а таксама сярод сялянаў, мяшчанаў і дробнае [[шляхта|шляхты]]. ''Глядзіце падрабязьней'': [[Гісторыя старабеларускай мовы]] * Сучасны (з XIX стагодзьдзя). ''Глядзіце падрабязьней'': [[Гісторыя сучаснай беларускай мовы]] == Дыялекталёгія == {{Асноўны артыкул|дыялекты беларускай мовы}} [[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|Этнаграфічная мапа беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903)]] [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|міні|250пкс|Дыялекты беларускае мовы<ref>Беларуская мова: энцыклапедыя // Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — C. 55.</ref><br /> {{Легенда|#70BEC5|Паўночна-ўсходні}} {{Легенда|#FFAAAA|Паўднёва-заходні}} {{Легенда|#D29FE6|Сярэднебеларускія гаворкі}} {{Легенда|#FFFF99|Палескія (заходнепалескія гаворкі)}} Рысы<br /> {{Легенда|#FF0000|Мяжа беларускіх гаворак (1903, [[Яўхім Карскі|Карскі]])}} {{Легенда|#3333FF|Усходняя мяжа заходняе групы расейскіх гаворак (1967, Захарава, Арлова)}} {{Легенда|#339900|Мяжа між беларускімі й украінскімі гаворкамі (1980, Бяўзенка)}} |зьлева]] На тэрыторыі Беларусі вызначаюць два дыялекты — [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] й [[паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]], якія разьдзяляюцца паласою пераходных [[сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх]] гаворак, што палеглі ў аснову літаратурнае мовы пачатку ХХ ст. і большасьці твораў [[беларуская літаратура|беларускае літаратуры]] пэрыяду новае гісторыі. Сярод беларускіх дыялектаў як у межах, так і па-за яе межамі адзначаюцца [[Свая мова|падляскія дыялекты]] й тудаўлянскія гаворкі. Адзначаецца існаваньне асаблівага крэалізаванага маўленьня — [[трасянка|трасянкі]]. == Літаратурная мова == У аснове літаратурнае беларускае мовы (ці сучаснае літаратурнае беларускае мовы) ляжаць сярэднебеларускія гаворкі жывое гутарковае беларускае мовы, у якіх сумяшчаюцца асобныя рысы, уласьцівыя для суседніх гаворак паўночна-ўсходняга й паўднёва-заходняга дыялектаў. Беларуская літаратурная мова прайшла ў сваім разьвіцьці два асноўныя этапы: # [[Старабеларуская мова]] (XIV — сярэдзіна XVIII ст.), прадстаўленага перакладною канфэсійнаю літаратураю, помнікамі юрыдычнае й дакумэнтальна-справавое пісьменнасьці, [[Летапіс|летапісамі]], мясцовымі [[Хроніка|хронікамі]] й інш.; # ''Літаратурная беларуская мова'' ці [[Літаратурная беларуская мова|сучасная літаратурная беларуская мова]] (з канца XVIII ст.), якая склалася на аснове [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] жывое гутарковае народнае мовы. == Статус == [[Файл:Jezyk białoruski w gminach.png|значак|Беларуская мова ў Польшчы (станам на 28 траўня 2010 г.). ''Аранжавы'': гміны, у якіх беларуская мова мае афіцыйны статус дапаможнай; ''Жоўты'': гміны, якія адпавядаюць патрабаваньням закону для прызнаньня ў іх дапаможнага статусу беларускай мовы, аднак ня ўводзілі яго.]] Паводле 22-га артыкула [[Канстытуцыя Беларускай ССР 1927 году|Канстытуцыі Беларускай ССР]] 1927 году, вызначалася, што «беларуская мова абіраецца, як мова ''пераважная'' для [[Зносіны|зносін]] між дзяржаўнымі, прафэсійнымі і грамадскімі ўстановамі і арганізацыямі». Згодна з 23-м артыкулам абнародаваньне найважнейшых заканадаўчых актаў адбывалася на беларускай, жыдоўскай, расейскай ''і'' польскай мовах<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1927 году|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1927-goda/|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. Паводле 25-га артыкула [[Канстытуцыя Беларускай ССР 1937 году|Канстытуцыі Беларускай ССР]] 1937 году, прадугледжвалася, што [[Закон (права)|законы]], прынятыя Вярхоўным Саветам БССР, публікуюцца на ''беларускай мове'' за подпісамі старшыні і сакратара Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР. Згодна з 86-м артыкулам, [[судаводзтва]] ў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] мелі весьці на ''беларускай мове''<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1937 году|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1937-goda/|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. Паводле 103-га артыкула [[Канстытуцыя Беларускай ССР|Канстытуцыі Беларускай ССР]] 1978 году, прадугледжвалася, што «[[Закон (права)|Законы]] Беларускай ССР, пастановы і іншыя акты [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савету Беларускай ССР]] публікуюцца на беларускай ''і'' расейскай мовах за подпісамі старшыні і [[сакратар]]а Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1978 году|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1978-goda/index.php|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. З 26 студзеня 1990 году да 14 траўня 1995 году (5 год, 3 месяцы й 19 дзён) беларуская мова была адзінаю [[Афіцыйная мова|дзяржаўнаю моваю]] Беларусі паводле яе Канстытуцыі<ref>{{Навіна|аўтар=[[Мікалай Дземянцей|Дземянцей М]]|загаловак=Закон Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі аб дапаўненьні артыкула 68 Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай ССР|спасылка=http://miram.livejournal.com/433570.html|выдавец=[[LiveJournal]]|дата публікацыі=13 траўня 2006|дата доступу=26 красавіка 2013}}</ref><ref>{{Навіна|аўтар=[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]]|загаловак=Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/24100070.html|выдавец=Радыё «Свабода»|дата публікацыі=13 траўня 2011|дата доступу=26 красавіка 2013}}</ref>. Да 23 ліпеня 1998 году (8 год, 5 месяцаў і 28 дзён) заставалася адзінаю дзяржаўнаю паводле Закону аб мовах<ref>{{Навіна|аўтар=Дземянцей М.|загаловак=Закон ад 26 студзеня 1990 г. «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь»|спасылка=http://www.zakon.by/?guid=3871&p0=v19003094|выдавец=[[Нацыянальны цэнтар прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=10 ліпеня 2012|дата доступу=26 красавіка 2013}}</ref>. Наркамаўка рэгулюецца Законам ад 23 ліпеня 2008 году «Аб [[Правілы беларускай артаграфіі і пунктуацыі (2008)|Правілах беларускае артаграфіі й пунктуацыі]]»<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнка А.]]|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь «Аб Правілах беларускай артаграфіі і пунктуацыі»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=15730|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=26 ліпеня 2008|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2008-07-26 138 (26251)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/15725/3.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. У 5 гмінах [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводзтва]] [[Польшча|Польшчы]] беларуская мова ёсьць [[Дапаможная мова (Польшча)|дапаможнаю]] паводле прынятае ў краіне Эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў: у [[Гайнаўка (гміна)|сельскай гміне Гайнаўка]] й [[Гайнаўка|горадзе]], [[Орля (гміна)|гміне Орля]], [[Чыжы (гміна)|гміне Чыжы]] й [[Нараўка (гміна)|гміне Нараўка]]. Дапаможнаю моваю ў Польшчы ёсьць мова меншасьці, якая часткова афіцыйна дапушчаная да ўжываньня побач з афіцыйнаю моваю. Жыхары гміны маюць права зьвяртацца ў органы гміны на дапаможнай мове й пры яўна выказаным жаданьні атрымліваць на ёй жа адказ. Мова можа выкарыстоўвацца ў якасьці дапаможнае толькі ў гмінах, дзе ня менш як 20% жыхароў вызначаюць яе як мову сваёй нацыянальнае меншасьці, і калі гміна занесеная ў Афіцыйны рэестар гмінаў міністрам справаў веравызнаньня й нацыянальных і этнічных меншасьцяў, які ёсьць адказным за яго вядзеньне, на падставе заявы рады гміны<ref>Bociański G. [https://web.archive.org/web/20090602140059/http://nn.by/index.php?c=ar&i=26665 Беларуская мова — дапаможнай мовай у Польшчы] // [[Наша Ніва]], 1 чэрвеня 2009 г.</ref>. Гмінаў, дзе больш за 20% насельніцтва стасуе сябе да беларусаў, у Польшчы цяпер налічваецца 12<ref>Wykaz gmin, w których nie mniej niż 20% mieszkańców należy do mniejszości narodowych lub etnicznych, albo posługuje się językiem regionalnym. Stan na czerwiec 2002 r. Dane GUS na podstawie wyników narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań. [https://web.archive.org/web/20160305192213/http://www.mswia.gov.pl/ftp/pdf/mn_wykaz_gmin.pdf]</ref>, але на 2012 год толькі 5 зь іх былі занесеныя ў рэестар гмінаў, дзе выкарыстоўваецца дапаможная мова. Ва [[Украіна|Ўкраіне]] беларуская мова ёсьць моваю нацыянальнае меншасьці. Яна згадвалася Законе «Аб захадах дзяржаўнае моўнае палітыкі» (2012 год), згодна зь якім пералічаныя ў законе мовы траплялі пад дзеяньне Эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў, прынятай Украінай<ref name="ua">{{Спасылка | аўтар = Украіна| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2012| url = http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-VI| копія = | дата копіі = | загаловак = Закон України. Про засади державної мовної політики (нумар 5029-VI), артыкул 7| фармат = | назва праекту = Відомості Верховної Ради.| выдавец = | дата = 14 студзеня 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. Аднак 28 лютага 2018 году Канстытуцыйны суд Украіны прызнаў прарасейскі закон Ківалава-Калесьнічэнкі неканстытуцыйным і скасаваў яго<ref name=":02">{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20180302221823/http://www.ccu.gov.ua/sites/default/files/docs/2-p_2018.pdf|title=Ухвалено Рішення Конституційного Суду України № 2-р/2018|publisher=Конституційний Суд України|language=|date=2018-02-28}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://zaxid.net/ksu_viznav_zakon_kolesnichenka_kivalova_nekonstitutsiynim_n1450344|title=КСУ визнав мовний закон «Колесніченка-Ківалова» неконституційним|last=Zaxid.net|website=ZAXID.NET|accessdate=2018-02-28}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://language-policy.info/2018/02/konstytutsijnyj-sud-vyznav-nekonstytutsijnym-movnyj-zakon-kivalova-kolesnichenka/|title=КСУ визнав неконституційним мовний закон Ківалова-Колесніченка|author=|date=2018-02-28|website=http://language-policy.info/|publisher=[[Портал мовної політики]]|accessdate=28 лютого 2018}}</ref>, а 25 красавіка 2019 году [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Закон Украіны «Аб забесьпячэньні функцыянаваньня ўкраінскае мовы як дзяржаўнае», дзе беларуская мова ўжо беспасярэдне не згадваецца. <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> З 2013 году дапаможны статус беларускай мове нададзены таксама ў [[Чэхія|Чэхіі]], што дазваляе выкарыстоўваць мову ў адукацыі й пры кантактах з уладамі<ref name=chechija/>. 2 лютага 2017 году набыў моц [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб культуры]], паводле 69-га артыкула якога беларуская мова стасуецца «да нематэрыяльных культурных каштоўнасьцяў». Згодна з 8-м артыкулам гэтага Кодэксу, 1-м з 30 напрамкаў дзяржаўнае палітыкі ў галіне культуры ёсьць «захаваньне, разьвiцьцё, распаўсюд і папулярызацыя беларускае нацыянальнае культуры й мовы»<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб культуры ад 20 ліпеня 2016 г. № 413-З|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=Hk1600413|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2 жніўня 2016|дата доступу=28 чэрвеня 2020}}</ref>. Кодэкс аб культуры стаў першым з 25 кодэксаў Беларусі, які абнародавалі толькі на беларускай мове<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Удасканаленьне працы аўтаматызаваных сыстэм па тэкстах юрыдычнай тэматыкі (14 кодэксаў па-беларуску)|спасылка=https://ssrlab.by/7804|выдавец=Лябараторыя распазнаваньня і сынтэзу маўленьня [[АІПІ]]|дата публікацыі=11 чэрвеня 2020|дата доступу=28 чэрвеня 2020}}</ref>. Зь 2017—2018 навучальнага году [[Міністэрства адукацыі Беларусі]] павялічыла лік гадзінаў на вывучэньне беларускае мовы ў 2-й клясе школ незалежна ад мовы навучаньня да ліку гадзінаў на вывучэньне расейскае мовай. У наступным годзе аднолькавы лік гадзінаў увялі ў 3-й клясе, а праз год — у 4-й клясе. Таксама зь 2017—2018 навучальнага году Міністэрства адукацыі прыняло рашэньне аб даданьні беларускае мовы ўва ўсе інструкцыйна-мэтадычныя пісьмы навучальных прадметаў без ранейшага абмежаваньня пісьмамі для настаўніцтва пачатковае школы й беларускае мовы й літаратуры<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Юрыдычная сіла мовы|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20170301/1488386124-ci-perakladuc-na-belaruskuyu-kodeks-ab-adukacyi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=2 сакавіка 2017|нумар=[https://zviazda.by/be/number/246-27856 246 (27856)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/2sak-1.indd__0.pdf 1], [https://zviazda.by/sites/default/files/2sak-13.indd_.pdf 13]|issn=1990-763x}}</ref>. 23 кастрычніка 2017 году [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] зацьвердзіў Пастанову № 797 «Аб унясеньні зьмяненьня й дапаўненьняў у Палажэньне аб парадку функцыянаваньня інтэрнэт-сайтаў дзяржаўных органаў і арґанізацыяў», што набыла моц 1 студзеня 2019 году й увяла абавязковасьць разьмяшчэньня зьвестак на беларускай мове<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб унясеньні змяненьня і дапаўненьняў у Палажэньне аб парадку функцыянаваньня інтэрнэт-сайтаў дзяржаўных органаў і арганізацый|спасылка=http://government.by/be/content/7588|выдавец=[[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=24 кастрычніка 2017|дата доступу=8 жніўня 2019}}</ref>. Паводле Пастановы, у Палажэньне ўводзіўся пункт 7-2, дзе згадвалася: «Прымяненьне расейскае ''і'' беларускае мовы ёсьць абавязковым пры разьмяшчэньні на інтэрнэт-сайтах інфармацыі, пазначанай у падпунктах 7.1-7.4, 7.6 пункту 7 гэтага Палажэньня»<ref>{{Навіна|аўтар=[[Андрэй Кабякоў]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 23 кастрычніка 2017 г. № 797 «Аб унясеньні зьмяненьня і дапаўненьняў у Палажэньне аб парадку функцыянаваньня інтэрнэт-сайтаў дзяржаўных органаў і арганізацыяў»|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C21700797|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=26 кастрычніка 2017|дата доступу=8 жніўня 2019}}</ref>. У адпаведных падпунктах згадвалася разьмяшчэньне зьвестак: «7.1. аб дзяржаўным органе й арґанізацыі», «7.2. аб працы са зваротамі грамадзянаў і [[Юрыдычная асоба|юрыдычных асобаў]]», «7.3. аб ажыцьцяўленьні адміністрацыйных працэдураў у дачыненьні юрыдычных асобаў і грамадзянаў, у тым ліку [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальных прадпрымальнікаў]]», «7.4. аб таварах (работах, паслугах), якія вырабляюцца (выконваюцца, аказваюцца) арґанізацыяй», «7.6. аб формах зваротнай сувязі»<ref>{{Навіна|аўтар=[[Уладзімер Сямашка]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 29 красавіка 2010 г. № 645 «Аб некаторых пытаньнях інтэрнэт-сайтаў дзяржаўных органаў і арганізацыяў...»|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=C21000645|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=26 кастрычніка 2017|дата доступу=8 жніўня 2019}}</ref>. На 27 красавіка 2021 году 17 з 25 кодэксаў Беларусі былі даступныя па-беларуску анлайн<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Удасканаленьне працы аўтаматызаваных сыстэм па тэкстах юрыдычнай тэматыкі|спасылка=https://ssrlab.by/7804|выдавец=Лябараторыя распазнаваньня і сынтэзу маўленьня [[АІПІ]]|дата публікацыі=27 красавіка 2021|дата доступу=19 чэрвеня 2021}}</ref>. На 17 чэрвеня 2021 году Экспэртная рада ў пытаньнях [[пераклад]]у заканадаўчых актаў на беларускую мову ўхваліла 9 перакладаў кодэксаў Беларусі: [[Кодэкс Беларусі аб шлюбе і сям’і|Кодэкс аб шлюбе й сям’і]], [[Выбарчы кодэкс Беларусі|Выбарчы]], [[Грамадзянскі кодэкс Беларусі|Грамадзянскі]], [[Жыльлёвы кодэкс Беларусі|Жыльлёвы]], [[Працоўны кодэкс Беларусі|Працоўны]], [[Водны кодэкс Беларусі|Водны]], [[Кодэкс Беларусі аб зямлі|Кодэкс аб зямлі]], [[Кодэкс Беларусі аб нетрах|Кодэкс аб нетрах]] і [[Кодэкс Беларусі аб судовым ладзе і статусе судзьдзяў|Кодэкс аб судовым ладзе й статусе судзьдзяў]]. На той час у Экспэртную раду ўваходзілі прадстаўнікі дзяржаўных і прыватных [[ВНУ]], а таксама 7 дзяржаўных органаў Беларусі: [[Адміністрацыя прэзыдэнта Беларусі|Адміністрацыі прэзыдэнта]], [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнае акадэміі навук]], [[Палата прадстаўнікоў Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]], [[Міністэрства юстыцыі Беларусі|Міністэрства юстыцыі]], [[Міністэрства культуры Беларусі|Міністэрства культуры]], [[Нацыянальны цэнтар заканадаўства і прававых дасьледаваньняў|Нацыянальнага цэнтру заканадаўства й праўных дасьледаваньняў]] і [[Нацыянальны цэнтар прававой інфармацыі|Нацыянальнага цэнтру праўнае інфармацыі]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Ухвалены пераклад Воднага кодэксу на беларускую мову|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20210617/1623914577-uhvaleny-peraklad-vodnaga-kodeksa-na-belaruskuyu-movu|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=17 чэрвеня 2021|дата доступу=19 чэрвеня 2021}}</ref>. На чэрвень 2025 году [[Нацыянальны прававы партал Беларусі]] зьмяшчаў 21 з 26 [[кодэкс]]аў Беларусі на беларускай мове<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кодэксы Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/normativnye-dokumenty/kodeksy-respubliki-belarus/|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. == Альфабэт == {{Асноўны артыкул|Беларускі альфабэт}} З савецкіх часоў афіцыйна ўжываецца толькі [[Кірыліца|кірылічны]] беларускі альфабэт. Таксама гістарычна склаўся традыцыйны [[Лацінка|лацінскі альфабэт]], які выкарыстоўваецца часткаю носьбітаў беларускае мовы. Апроч таго, у мінулым [[татары]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пісалі беларускаю моваю арабскім пісьмом — [[Беларускі арабскі альфабэт|арабіцаю]]. == Правапіс == Сучасная беларуская артаграфія будуецца на двух галоўных прынцыпах: [[Правапіс#Фанэтычны прынцып|фанэтычным]] і [[Правапіс#Марфалягічны прынцып|марфалягічным]]. * [[аканьне]]: ''о'', ''э'' ў словах захоўваецца толькі пад націскам (акрамя выняткаў), у астатніх выпадках — ''а'': б'''о́'''р — б'''а'''ры́, д'''о́'''ждж — д'''а'''жджы́ , с'''э́'''рца — с'''а'''рдэ́чны (але: р'''э'''валю́цыя, д'''э'''пута́т, д'''э'''макра́тыя) * [[яканьне]]: ''е'', ''ё'' ў першым складзе перад націскам, акрамя выняткаў, зьмяняецца на ''я'': л'''ё́'''гкі — л'''я'''гчэ́й, л'''е́'''гчы — л'''я'''жа́ць * [[дзеканьне]] й [[цеканьне]] * спалучэньні галосных у запазычанных словах: ав'''ія'''цыя, б'''ія'''лёгія У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]]. ''Глядзіце таксама'': [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году]], [[беларуская фанэтыка]] == Іншыя назвы == {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Ліцьвіны|Русіны}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Яшчэ [[пісар вялікі літоўскі]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрык Радзівіл]] (1712—1770) выступіў з заклікам да рэформы ''літоўскае'' граматыкі (пад якою разумеў [[Старабеларуская мова|старабеларускую]]) на фанэтычнай аснове, чым засьведчыў называньне беларускае мовы «''[[Літоўская мова|літоўскаю]]''» ў тагачасным [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91, 93.</ref>. Паводле вынікаў этнаграфічных дасьледаваньняў у [[Менская губэрня|Менскай губэрні]], праведзеных у 1886 годзе, сярод беларусаў шырока бытавала азначэньне ўласнае мовы як ''літоўскае''<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. С. 25—26.</ref>. Паводле зьвестак на 1858 год, на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнае тэрыторыі беларусаў]] ([[Гарадзенская губэрня]]) мясцовыя жыхары таксама называлі беларускую мову ''літоўскай''<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref><ref>Квяткоўскі М. Я. Самавызначэнне беларускамоўнага насельніцтва Горадзеншчыны і ваколіц у мінулых стагоддзях і Сакольшчыны ў сучаснасці // Acta Albaruthenica. Вып. 25, 2025. С. 100—101, 104.</ref>. Апроч таго, у XV—XIX стагодзьдзях беларускую мову называлі ''літоўскаю'' [[расейцы]], [[Украінцы|украінцы]], [[Палякі|палякі]] ды іншыя народы<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускае нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнаю моваю]] Вялікага Княства Літоўскага, што гістарычныя [[ліцьвіны]] — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў ґрунтоўную філялягічную падрыхтоўку й выдаваў у [[Чыкага|Чыкаґа]] навуковы часопіс «[[Litva]]», ''літоўская мова'' — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а [[Літва старажытная|Літва]] — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. Гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]], які таксама ўжываў у дачыненьні да беларускае мовы назву ''літоўская''<ref>Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, адначасна выкарыстоўваў назву ''крывіцкая мова''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [https://web.archive.org/web/20110815065241/http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/kryuja-bielarus-at-ancient-time.html?page=8 Крыўя-Беларусь у мінуласьці]. — Менск: Выданьне Беларускае Народнае Самапомачы, 1942.</ref>, а пазьней папулізаваў назву ''вялікалітоўская мова''<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref>. У першай палове XIX ст. [[Адам Міцкевіч]] называў беларускую мову «''рускай або літоўска-рускай''», а [[Ян Чачот]] выкарыстоўваў назву ''«славяна-крывіцкая мова»''<ref>Шыдлоўскі С. Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 30.</ref>. Назва «''крывіцкая мова''» актыўна папулізавалася ў навуковым асяродзьдзі ў першай палове XIX ст., што, відаць, мела на мэце замяніць сярод шырокіх масаў насельніцтва ранейшае «ненавуковае» азначэньне мовы беларусаў як ''літоўскае''<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>{{Заўвага|Адным з галоўных довадаў «ненавуковасьці» называньня беларускай мовы ''літоўскай'' сталі выдадзеныя ў г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]» пры падтрымцы нямецкіх уладаў слоўнікі і граматыкі жамойцкай мовы пад назвай «літоўскай», такое называньне мовы жамойтаў (дакладней — яе літоўскага дыялекту) запачаткавалі ў 1579 годзе народжаныя на [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскай]] [[Жамойць|Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя палітычныя «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>}}. Урэшце, калі [[Іван Насовіч]] склаў першы ў XIX ст. [[Слоўнік Насовіча|слоўнік беларускае мовы]], з усяго відаць, пад назваю «Слоўнік крывіцкае мовы», то ў 1870 годзе [[Расейская акадэмія навук]] бяз згоды аўтара выправіла яго назву на «Слоўнік беларускае гаворкі» ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}})<ref>[https://www.svaboda.org/a/31109668.html/ Легендарны слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча ад сёньня даступны онлайн], [[Радыё Свабода]], 18 лютага 2021 г.</ref>. == Прадстаўленьне ў кампутары == Паводле стандарту [[ISO 639]] беларуская мова мае коды ''be'' і ''bel''. Таксама два найбольш пашыраныя правапісы беларускае мовы маюць асобныя моўныя тэгі [[IETF]]: ''be-tarask'' для [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага правапісу]] й ''be-1959acad'' для [[Наркамаўка|наркамаўкі]] паводле кадыфікацыі 1959 году<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA Language subtag registry]</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Фэмінізацыя беларускай мовы]] * [[Беларуская мова ва Ўкраіне]] * [[Купала (фільм)]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Аняменне: з хронікі знішчэння беларускай мовы|арыгінал = |спасылка =http://www.knihi.com/anon/Aniamiennie_Z_kroniki_zniscennia_bielaruskaj_movy.html|адказны=[[Міхась Скобла]]|выданьне=|месца=Вільня|выдавецтва=[[Gudas]]|год=2000|том = |старонкі = |старонак = 320|сэрыя=|isbn=998-6951-82-7|наклад=}} * {{Літаратура/БелЭн|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Кніга|аўтар = [[Юрась Бушлякоў|Бушлякоў Ю.]], [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Зьміцер Санько|Санько З.]], [[Зьміцер Саўка|Саўка З.]]|частка = |загаловак = Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя|арыгінал = |спасылка = http://www.pravapis.info/books/pravapis2005.html|адказны = Зьміцер Саўка|выданьне = |месца = [[Вільня]]|выдавецтва = |год = 2005|том = |старонкі = |старонак = 160|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Кніга|аўтар = [[Аляксандар Крывіцкі|Крывіцкі А.]]|частка = |загаловак = Наша родная мова|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 3-яе выд|месца = [[Менск]]|выдавецтва = [[Народная асьвета]]|год = 1973|том = |старонкі = |старонак = 192|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Літаратура/Беларуская мова. Лінгвістычны кампэдыюм}} * {{Кніга|аўтар = [[Павал Сьцяцко|Сьцяцко П.]].|частка = |загаловак = Уводзіны ў мовазнаўства|арыгінал = |спасылка = http://www.kamunikat.org/download.php?item=12499-1.pdf|адказны = Н. Красьніцкая|выданьне = |месца = [[Горадня]]|выдавецтва = [[Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы|Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]]|год = 2001|том = |старонкі = |старонак = 231|сэрыя = |isbn = 985-417-212-0|наклад = 300}} * {{Кніга|аўтар = [[Іна Каліта|Калита И. В.]]|частка = |загаловак = Современная Беларусь: языки и национальная идентичность|арыгінал = |спасылка = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=17324|адказны = |выданьне = |месца = Ústí nad Labem|выдавецтва = |год = 2010|том = |старонкі = 112—190|старонак = 300|сэрыя = |isbn = 978-80-7414-324-3|наклад = }} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Моўнік|спасылка=https://www.youtube.com/playlist?list=PLLxQpYG35cp36aWqwt-bWJy9-mRCN8-9R|выдавец=[[YouTube]]|дата публікацыі=|дата доступу=29 студзеня 2014}} * {{Навіна|аўтар=[[Сяржук Аляксандраў]], [[Галіна Мыцык]]|загаловак=Гавары са мной па-беларуску. Базавы курс беларускае мовы|спасылка=http://knihi.com/storage/padrucnik/index_by.htm|выдавец=[[Беларуская Палічка]]|дата публікацыі=31 сакавіка 2003|дата доступу=6 траўня 2013}} * {{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бібліятэка Вадзіма Зелянкова| дата = 29 сьнежня 2011 | мова = | камэнтар = }} * {{Навіна|аўтар=[[Сяргей Запрудзкі]], [[Алена Анісім]], [[Уладзімер Кошчанка]], [[Сяргей Кручкоў]], [[Адам Мальдзіс]], [[Алена Таболіч]], [[Генадзь Цыхун]]|загаловак=Стратэгія разьвіцьця беларускай мовы ў ХХІ стагодзьдзі|спасылка=http://tbm.org.by/strategy|выдавец=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]]|дата публікацыі=|дата доступу=6 траўня 2013}} * {{Спасылка|аўтар =[[Тацяна Сівец]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url =http://radiobelarus.tvr.by/bel/lessons.asp?pr=audio| копія = | загаловак =Урокі беларускай мовы| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Беларусь (радыё)|Радыё «Беларусь»]] | дата = 28 траўня 2012 | мова = | камэнтар = }} {{Беларуская мова}} {{Дыялекты беларускай мовы}} {{Славянскія мовы}} {{Мовы Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская мова| ]] lr6wg82d3rlvjekmiyyuxy63h7ajmuf 2696175 2696172 2026-10-08T18:05:35Z Dymitr 10914 артаграфія 2696175 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Беларуская мова |Лацінка = Biełaruskaja mova |Краіны ўжываньня = [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]] й 14 іншых краінах |Рэгіён = [[Усходняя Эўропа]] |Колькасьць карыстальнікаў = Беларусь: 5,058 млн (2009)<ref name="svaboda" /> |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская]]<br /> &nbsp;[[Славянскія мовы|Славянскія]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянскія]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Беларуская''' |Афіцыйная мова ў = [[Беларусь|Беларусі]] |Дапаможная мова ў = 5 гмінах [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводзтва]] [[Польшча|Польшчы]],<br/>[[Чэхія|Чэхіі]]<ref name=chechija>{{артыкул|аўтар=Jiřička J.|загаловак=Česko má nové oficiální národnostní menšiny. Vietnamce a Bělorusy|арыгінал=|спасылка=http://zpravy.idnes.cz/vietnamci-oficialni-narodnostni-mensinou-fiq-/domaci.aspx?c=A130703_133019_domaci_jj|аўтар выданьня=|выданьне=iDNES.cz|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref> |Рэгулюецца = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Рэспублікі Беларусь]] |Код па ISO 639-1 = be |Код па ISO 639-2(B) = bel |Код па ISO 639-2(T) = bel |Код па SIL = BEL |Выява = ISO 639 Icon be.svg |Шырыня выявы = 250пкс |Пісьмо =[[беларускі альфабэт]], [[беларуская лацінка]], [[беларускі арабскі альфабэт]] |Статус =[[Загрожаная мова|уразьлівая]] }} '''Белару́ская мо́ва''' (гістарычныя назвы — [[Літоўская мова|літоўская]], [[Руская мова|руская]], крывіцкая) — нацыянальная мова [[беларусы|беларусаў]], якая ў XXI стагодзьдзі стала адною з [[Загрожаная мова|загрожаных]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Іванова І.|загаловак=У Магілёве ініцыююць Год роднай мовы|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=41469|выданьне=[[Звязда|Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=21 жніўня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2009-08-21 156 (26514)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/41463/21gni-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref><ref name="Зьвязда"/><ref name="Салідарнасьць"/><ref>{{Кніга|аўтар=Salminen T.|частка=Europe and Caucasus|загаловак=Атляс загрожаных моваў сьвету|арыгінал=Atlas of the World’s Languages in Danger|спасылка=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap.html|адказны=Moseley C. (ed.)|выданьне=3rd edn|месца=Paris|выдавецтва=UNESCO Publishing|год=2010|том=|старонкі=32-42|старонак=218 (64+154)|сэрыя=Памяць народаў|isbn=978-92-3-104096-2|наклад=}}</ref> сярод моваў [[усходнеславянскія мовы|ўсходняе]]{{Заўвага|Мовазнаўца [[Вінцук Вячорка]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўсё больш дасьледнікаў (чэх [[Олдржых Гуер]], беларусы [[Ян Станкевіч]], [[Віктар Мартынаў]] ды іншыя) падзяляюць перакананьне, што некарэктна славянскія мовы з унутрымоўных прычынаў дзяліць на тры падгрупы (заходнеславянскія, паўднёваславянскія, усходнеславянскія), бо такі падзел напраўду ёсьць толькі геаграфічным і палітычным. Пагатоў, беларуская мова паходзіць наўпрост ад [[Праславянская мова|праславянскае]], а не ад прыдуманае ідэолягамі [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]] «[[Старажытнаруская мова|старажытнарускае]]»<ref>[[Вінцук Вячорка]], [https://soundcloud.com/svaboda/viach0627kliasyfikacyja?in=svaboda/sets/pa-belarusku Да якой мовы падобная беларуская?], [[Радыё Свабода]], 26 чэрвеня 2015 г.</ref>}} групы [[славянскія мовы|славянскае]] галіны [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскае]] сям’і моваў праз [[Русіфікацыя Беларусі|абмаскальваньне Беларусі]] пры [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыме Лукашэнкі]]. Выкарыстоўваецца ў [[Беларусь|Беларусі]], сумежных [[дзяржава]]х і [[Беларуская эміграцыя|беларускай дыяспары]]. [[Дзяржаўная мова]] Беларусі. У 2001 годзе налічвала прынамсі 6,7 млн носьбітаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуская мова|спасылка=http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=en&tl=be&u=http://www.ethnologue.com/language/bel|выдавец=Этналёг|дата публікацыі=|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. На 2011 год уваходзіла ў 100 ''найбольш ужывальных'' з амаль 400 высокаразьвітых [[пісьмо]]вых [[Літаратурная мова|літаратурных моваў]] сьвету<ref>{{Артыкул|аўтар=Чайкоўская В.|загаловак=Скажы мне, ці любіш сваю мову, і я скажу, хто ты|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=74665|выданьне=Жырандоля|тып=|год=19 лютага 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/?id=26&prilid=74654 4 (120)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/74631/19lut-11.indd.pdf 11]|issn=1990-763x}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=Чайкоўская В.|загаловак=5 тэзісаў пра сучасны стан беларускай мовы|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=74668|выданьне=Жырандоля|тып=|год=19 лютага 2011|нумар=4 (120)|старонкі=11|issn=1990-763x}}</ref>. Паводле перапісу [[насельніцтва Беларусі]] 2009 году, большасьць жыхароў краіны (5058,4 тыс. чалавек; 53,2%) вызначыла беларускую мову як [[Родная мова|родную]]. Пры гэтым была моваю зносінаў толькі 23% насельніцтва (2227,2 тыс. чалавек)<ref name="svaboda">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вынікі перапісу насельніцтва: для 53% насельніцтва беларуская мова – родная|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2151688.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=8 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 гадоў праз [[русіфікацыя Беларусі|расеізацыю]] болей чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў, чыя [[родная мова]] была беларускаю, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных<ref>{{Навіна|аўтар=[[Юры Дракахруст|Дракахруст Ю.]]|загаловак=Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2156104.html|выдавец=Радыё «Свабода»|дата публікацыі=13 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. Праз такія перамены ў 2009 годзе [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|Арґанізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі й культуры]] залічыла беларускую мову да ліку [[Загрожаная мова|загрожаных]]<ref name="Зьвязда">{{Артыкул|аўтар=[[Яўген Валошын|Валошын Я.]]|загаловак=Бітва за роднае слова (частка 2)|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=71564|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=29 сьнежня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-12-29 255 (26862)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/71560/29sne-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref><ref name="Салідарнасьць">{{Навіна|аўтар=[[Газэта]] «[[Салідарнасьць (газэта)|Салідарнасьць]]»|загаловак=Экспэрты ЮНЭСКА лічаць, што беларуская мова знаходзіцца ў небясьпецы|спасылка=http://www.belazar.info/belsoft/news.php?y=2009&m=2|выдавец=[[Белазар]]|дата публікацыі=23 лютага 2009|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. Беларуская мова — адна з настаражытнейшых нацыянальных дзяржаўных моваў у [[Эўропа|Эўропе]]. Яна была асноўнаю пісьмоваю моваю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ад самага яго стварэньня ў XIII стагодзьдзі<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 21.</ref> й мела [[Старабеларуская мова|ад пачатку]] толькі [[кірыліца|кірылічную]] азбуку ([[Статут ВКЛ 1588 году]]). У часы [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] з пашырэньнем асьветы ў эўрапейскім стылі пачалі сустракацца беларускія тэксты, выкананыя лацінскаю графікаю<ref>Сямёнава А. Беларуская лацінка: мінулае, сучаснае, будучае // Мир языков: ракурс и перспектива : материалы V Междунар. науч. практ. конф., Минск, 22 апреля 2014 г. / редкол.: Н. Н. Нижнева (отв. редактор) [и др.]. Том I. — Минск : БГУ, 2014. — С. 232.</ref>. Вынікам гістарычнага разьвіцьця беларускае мовы стала наяўнасьць двух альфабэтаў: побач з больш пашыранай і афіцыйна прынятаю кірыліцаю таксама ўжываецца традыцыйны [[лацінка|беларускі лацінскі альфабэт]]<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/slucak-ci-slutsk/30640129.html SŁUCAK. Ці Slutsk? Беларуская лацінка, трансьліт і рэпутацыя слаўнага гораду], [[Радыё Свабода]], 28 траўня 2020 г.</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя беларускай мовы}} [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|значак|Першы аркуш [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] на [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]] [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]. Выданьне [[друкарня Мамонічаў|друкарні Мамонічаў]], 1588 г.]] Да ўтварэньня [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўжо ў ХІІІ стагодзьдзі аб’яднала практычна ўвесь арэал прышлага беларускага этнасу, кожнае ўсходнеславянскае племя адзначалася наяўнасьцю ўласных [[дыялект]]аў. З гэтага ж стагодзьдзя на аснове гаворак, што паходзілі ад дыялектаў [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], паўднёва-ўсходніх [[крывічы|крывічоў]], а таксама часткова [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяранаў]] пачынае складвацца беларуская мова<ref>{{Кніга|аўтар = Филин Ф. П.|частка = |загаловак = Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = Изд. 2-е, стереотипное|месца = {{М.}}|выдавецтва = КомКнига|год = |том = |старонкі = 61|старонак = 656|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Працэс працягваўся цягам XIII—XV стагодзьдзяў у якасьці мовы дзяржаўнага справаводзтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>[[Аркадзь Жураўскі|Жураўскі А.]] Беларуская мова // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} С. 56.</ref>, якою заставалася да 1696 году. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|значак|Статут Вялікага Княства Літоўскага ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на беларускай мове [[лацінка]]й]] Сучасная беларуская мова была перабудаваная на аснове народных гаворак [[Старабеларуская мова|старое беларускае мовы]], якія захоўваліся ў межах этнічнага пражываньня беларусаў XIX стагодзьдзя. У канцы XVIII стагодзьдзя, у часы [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітае]], зьяўляецца вызначаная мяжа паміж старою беларускаю мовай і яе сучасным варыянтам. Да канца XVIII стагодзьдзя старая беларуская мова была па-ранейшаму пашыраная сярод дробнае шляхты ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. [[Ян Чачот]] у 1840-х гадох адзначаў, што ягоныя дзяды аддавалі перавагу выкарыстаньню старое беларускае мовы. Паводле зьвестак [[Аляксандар Пыпін|Аляксандра Пыпіна]], беларуская мова шырока ўжывалася ў некаторых рэгіёнах сярод дробнае шляхты й у XIX стагодзьдзі. Народная форма мовы была пашыраная сярод мяшчанаў і сялянаў. Выкладаньне беларускаю моваю праводзілася ў асноўным у школах [[Базыляны|базылянаў]]. Разьвіцьцё беларускае мовы ў XIX стагодзьдзі праходзіла пад моцным уплывам палітычных канфліктаў на тэрыторыі былога ВКЛ, паміж расейскай імпэрскай уладай, якая спрабавала ўмацаваць сваё панаваньне над далучанымі тэрыторыямі, і палянізаванаю шляхтай, якая спрабавала вярнуць стан папярэдне падзелаў. Адным з важных праяваў гэтага канфлікту было змаганьне за ідэалягічны кантроль над сыстэмай адукацыі. [[Польская мова|Польская]] й [[расейская мова|расейская мовы]] былі ўведзеныя ў якасьці моваў выкладаньняў, але агульны стан адукацыі насельніцтва заставаўся на нізкім роўні да самога развалу [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]. Сумарна, у першыя два дзесяцігодзьдзі XIX стагодзьдзя назіраўся беспрэцэдэнтны росквіт польскае мовы й культуры ў землях былога ВКЛ, у гэтую эпоху жылі й працавалі такія вядомыя «беларусы паводле паходжаньня, але палякі на свой выбар», як [[Адам Міцкевіч]] і [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслаў Сыракомля]]. У гэтую эпоху скончылася палянізацыя дробнае шляхты, далейшае скарачэньне галіны ўжываньня сучаснае беларускае мовы, а таксама фальклярызацыі беларускае культуры. Зь сярэдзіны 1830-х гадоў пачалі зьяўляцца этнаграфічныя працы, якія датычаліся беларускае мовы, збудзіўся такім парадкам інтарэс да вывучэньня мовы. Зьявілася найноўшая беларуская літаратурная традыцыя, якая абапіралася на народную мову. Сярод прадстаўнікоў беларускіх літаратараў таго часу былі [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Ян Чачот]], [[Ян Баршчэўскі]] й іншыя. У 1846 годзе этнограф [[Павал Шпілеўскі|Шпілеўскі]] падрыхтаваў беларускую граматыку, якая выкарыстоўвала кірылічнае пісьмо, на аснове народных дыялектаў Менскае вобласьці. Тым ня менш, расейская [[Акадэмія навук Расейскай імпэрыі|Акадэмія навук]] адмовілася друкаваць ягоны твор, на той падставе, што ён ня быў падрыхтаваны ў дастатковай навуковай форме. На 1863 год у межах Расейскае імпэрыі беларуская была асноўнаю моваю [[Зносіны|зносінаў]] [[насельніцтва]] ўсіх 6 [[губэрня]]ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ([[Віленская губэрня|Віленская]], [[Віцебская губэрня|Віцебская]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенская]], [[Ковенская губэрня|Ковенская]], [[Магілёўская губэрня|Магілёўская]] й [[Менская губэрня|Менская]]) і [[Смаленская губэрня|Смаленскае губэрні]]<ref>{{Навіна|аўтар=[[Максім Гацак|Гацак М.]]|загаловак=Даль аб межах беларускай мовы і яе ўплыве на расейскую|спасылка=http://www.telegraf.by/by/2013/05/vladimir-dal-o-granice-belorusskogo-yazika-i-ego-vliyanii-na-russkii|выдавец=[[Telegraf.by]]|дата публікацыі=22 траўня 2013|дата доступу=22 жніўня 2013}}</ref>. Ва ўжытак моваў, якія мяжуюць з арэалам беларускае мовы, гістарычна траплялі сынтактычныя, лексычныя, марфалягічныя або фразэалягічныя канструкцыі, першапачаткова ўласьцівыя беларускай мове, у апошнія часы з пашырэньнем у Беларусі часьцяком ґвалтоўнае русіфікацыі і, адпаведна, пашырэньнем выкарыстаньня ў краіне расейскае мовы гэтыя элемэнты засвойваюцца таксама варыянтам расейскае мовы Беларусі. Усе гэтыя моўныя элемэнты абагульняюцца пад тэрмінам ''[[беларусізм]]ы''. 28 красавіка 1988 году Камісія беларускай мовы пры Беларускім аддзяленьні [[Савецкі фонд культуры|Савецкага фонду культуры]] ўхваліла праграму «[[Адраджэньне мовы|Адраджэньне]] беларускай мовы». Задачай праграмы была дзяржаўнасьць беларускай мовы ў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]. Праграма прадугледжвала: # наданьне беларускай мове прызначэньня [[Працоўная мова|працоўнай мовы]] ва ўсіх установах і ведамствах Беларускай ССР, а таксама ў [[Грамадзкае аб'яднаньне|грамадзка]]-палітычных арганізацыях; # выданьне на беларускай мове рэспубліканскіх [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў, трансьляцыю на ёй праграмаў [[Першы нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]] і [[Беларусь 1|Беларускага тэлебачаньня]]; # навучаньне на беларускай мове ва ўсіх [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшых]], [[Сярэдняя школа|сярэдніх]] і [[Сярэдняя спэцыяльная адукацыя|сярэдніх спэцыяльных]] установах Беларускай ССР; # забесьпячэньне праўдзівай магчымасьці [[Выхаваньне|выхаваньня]] дзяцей іншых [[Народнасьць|народнасьцяў]] у [[Дашкольная ўстанова|дашкольных установах]] і іх навучаньне ў агульнаадукацыйных школах на [[Родная мова|роднай мове]] за абавязковым вывучэньнем беларускай мовы; # гарантаваньне [[Канстытуцыя Беларускай ССР|Канстытуцыяй Беларускай ССР]] забесьпячэньня праўдзівай магчымасьці разьвіваць сваю мову і [[Культура|культуру]] прадстаўнікам іншых народнасьцяў; # аказаньне патрэбнай дапамогі з боку Беларускай ССР у стварэньні належных умоваў разьвіцьця для [[Беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная меншасьць|нацыянальнай меншасьці]] ў іншых рэспубліках [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюзу]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Адраджэньне беларускай мовы», праграма Камісіі беларускай мовы пры Беларускім аддзяленьні Савецкага фонду культуры|спасылка=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_sall&a001=BY-SEK-ar11728270&strq=l_siz=20|выдавец=[[Зводны электронны каталёг бібліятэк Беларусі]]|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. У 1-й палове 1990-х гадоў усе [[кодэкс]]ы Беларусі выдавалі па-беларуску<ref name="а"/>. Паводле перапісу [[насельніцтва Беларусі]] 1999 году, агулам з 8,159 мільёнаў беларусаў у межах Рэспублікі Беларусь назвалі сваёй роднаю моваю беларускую 85,6% (каля 7 мільёнаў чалавек), і 41,3% — мовай, якой яны карыстаюцца дома. Апрача таго, сваёй роднаю моваю прызналі беларускую 67,1% з 395,7 тысячаў [[палякі|палякаў]], якія пражываюць у Беларусі, 57,6% зь іх размаўляюць дома па-беларуску, паводле зьвестак перапісу. Да 2012 году ўсе [[Закон (права)|законы]] Беларусі й дапаўненьні да іх [[пераклад]]алі й абнародавалі ў ґазэце «[[Зьвязда]]» як афіцыйным друкаваным органе [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу Беларусі]]<ref name="а"/>. === Этапы === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова}} Умоўным часам пачатку гісторыі сучаснае беларускае літаратурнае мовы лічыцца пачатак XIX стагодзьдзя. Гісторыя разьвіцьця беларускае мовы ўмоўна падзяляецца на наступныя пэрыяды: * Праславянскі (да XIII стагодзьдзя). Дадаткова ў расейскім і савецкім мовазнаўствах вылучаюць пэрыяд існаваньня агульнае старажытнае усходнеславянскае ([[старажытнаруская мова|старарускае]]) мовы (узьнікненьне каля VII—VIII стагодзьдзяў). Сучасныя навукоўцы ставяць існаваньне такога пэрыяду, як і агульнае старажытнарускае мовы, пад пытаньне. ''Глядзіце падрабязьней'': [[Узьнікненьне старабеларускай мовы]] * [[старабеларуская мова|Старабеларускі]] (XIII—XVIII стагодзьдзі). Адбылося афармленьне асноўных адметнасьцяў беларускае мовы ([[аканьне]], [[дзеканьне]], [[цеканьне]]<ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 46.</ref>), аднак пасьля XVII стагодзьдзя ў выніку [[палянізацыя|палянізацыі]] захавала шырокі ўжытак ва [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|ўніяцкай царкве]], а таксама сярод сялянаў, мяшчанаў і дробнае [[шляхта|шляхты]]. ''Глядзіце падрабязьней'': [[Гісторыя старабеларускай мовы]] * Сучасны (з XIX стагодзьдзя). ''Глядзіце падрабязьней'': [[Гісторыя сучаснай беларускай мовы]] == Дыялекталёгія == {{Асноўны артыкул|дыялекты беларускай мовы}} [[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|Этнаграфічная мапа беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903)]] [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|міні|250пкс|Дыялекты беларускае мовы<ref>Беларуская мова: энцыклапедыя // Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — C. 55.</ref><br /> {{Легенда|#70BEC5|Паўночна-ўсходні}} {{Легенда|#FFAAAA|Паўднёва-заходні}} {{Легенда|#D29FE6|Сярэднебеларускія гаворкі}} {{Легенда|#FFFF99|Палескія (заходнепалескія гаворкі)}} Рысы<br /> {{Легенда|#FF0000|Мяжа беларускіх гаворак (1903, [[Яўхім Карскі|Карскі]])}} {{Легенда|#3333FF|Усходняя мяжа заходняе групы расейскіх гаворак (1967, Захарава, Арлова)}} {{Легенда|#339900|Мяжа між беларускімі й украінскімі гаворкамі (1980, Бяўзенка)}} |зьлева]] На тэрыторыі Беларусі вызначаюць два дыялекты — [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] й [[паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]], якія разьдзяляюцца паласою пераходных [[сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх]] гаворак, што палеглі ў аснову літаратурнае мовы пачатку ХХ ст. і большасьці твораў [[беларуская літаратура|беларускае літаратуры]] пэрыяду новае гісторыі. Сярод беларускіх дыялектаў як у межах, так і па-за яе межамі адзначаюцца [[Свая мова|падляскія дыялекты]] й тудаўлянскія гаворкі. Адзначаецца існаваньне асаблівага крэалізаванага маўленьня — [[трасянка|трасянкі]]. == Літаратурная мова == У аснове літаратурнае беларускае мовы (ці сучаснае літаратурнае беларускае мовы) ляжаць сярэднебеларускія гаворкі жывое гутарковае беларускае мовы, у якіх сумяшчаюцца асобныя рысы, уласьцівыя для суседніх гаворак паўночна-ўсходняга й паўднёва-заходняга дыялектаў. Беларуская літаратурная мова прайшла ў сваім разьвіцьці два асноўныя этапы: # [[Старабеларуская мова]] (XIV — сярэдзіна XVIII ст.), прадстаўленага перакладною канфэсійнаю літаратураю, помнікамі юрыдычнае й дакумэнтальна-справавое пісьменнасьці, [[Летапіс|летапісамі]], мясцовымі [[Хроніка|хронікамі]] й інш.; # ''Літаратурная беларуская мова'' ці [[Літаратурная беларуская мова|сучасная літаратурная беларуская мова]] (з канца XVIII ст.), якая склалася на аснове [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] жывое гутарковае народнае мовы. == Статус == [[Файл:Jezyk białoruski w gminach.png|значак|Беларуская мова ў Польшчы (станам на 28 траўня 2010 г.). ''Аранжавы'': гміны, у якіх беларуская мова мае афіцыйны статус дапаможнай; ''Жоўты'': гміны, якія адпавядаюць патрабаваньням закону для прызнаньня ў іх дапаможнага статусу беларускай мовы, аднак ня ўводзілі яго.]] Паводле 22-га артыкула [[Канстытуцыя Беларускай ССР 1927 году|Канстытуцыі Беларускай ССР]] 1927 году, вызначалася, што «беларуская мова абіраецца, як мова ''пераважная'' для [[Зносіны|зносін]] між дзяржаўнымі, прафэсійнымі і грамадскімі ўстановамі і арганізацыямі». Згодна з 23-м артыкулам абнародаваньне найважнейшых заканадаўчых актаў адбывалася на беларускай, жыдоўскай, расейскай ''і'' польскай мовах<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1927 году|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1927-goda/|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. Паводле 25-га артыкула [[Канстытуцыя Беларускай ССР 1937 году|Канстытуцыі Беларускай ССР]] 1937 году, прадугледжвалася, што [[Закон (права)|законы]], прынятыя Вярхоўным Саветам БССР, публікуюцца на ''беларускай мове'' за подпісамі старшыні і сакратара Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР. Згодна з 86-м артыкулам, [[судаводзтва]] ў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] мелі весьці на ''беларускай мове''<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1937 году|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1937-goda/|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. Паводле 103-га артыкула [[Канстытуцыя Беларускай ССР|Канстытуцыі Беларускай ССР]] 1978 году, прадугледжвалася, што «[[Закон (права)|Законы]] Беларускай ССР, пастановы і іншыя акты [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савету Беларускай ССР]] публікуюцца на беларускай ''і'' расейскай мовах за подпісамі старшыні і [[сакратар]]а Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1978 году|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1978-goda/index.php|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. З 26 студзеня 1990 году да 14 траўня 1995 году (5 год, 3 месяцы й 19 дзён) беларуская мова была адзінаю [[Афіцыйная мова|дзяржаўнаю моваю]] Беларусі паводле яе Канстытуцыі<ref>{{Навіна|аўтар=[[Мікалай Дземянцей|Дземянцей М]]|загаловак=Закон Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі аб дапаўненьні артыкула 68 Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай ССР|спасылка=http://miram.livejournal.com/433570.html|выдавец=[[LiveJournal]]|дата публікацыі=13 траўня 2006|дата доступу=26 красавіка 2013}}</ref><ref>{{Навіна|аўтар=[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]]|загаловак=Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/24100070.html|выдавец=Радыё «Свабода»|дата публікацыі=13 траўня 2011|дата доступу=26 красавіка 2013}}</ref>. Да 23 ліпеня 1998 году (8 год, 5 месяцаў і 28 дзён) заставалася адзінаю дзяржаўнаю паводле Закону аб мовах<ref>{{Навіна|аўтар=Дземянцей М.|загаловак=Закон ад 26 студзеня 1990 г. «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь»|спасылка=http://www.zakon.by/?guid=3871&p0=v19003094|выдавец=[[Нацыянальны цэнтар прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=10 ліпеня 2012|дата доступу=26 красавіка 2013}}</ref>. Наркамаўка рэгулюецца Законам ад 23 ліпеня 2008 году «Аб [[Правілы беларускай артаграфіі і пунктуацыі (2008)|Правілах беларускае артаграфіі й пунктуацыі]]»<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнка А.]]|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь «Аб Правілах беларускай артаграфіі і пунктуацыі»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=15730|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=26 ліпеня 2008|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2008-07-26 138 (26251)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/15725/3.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. У 5 гмінах [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводзтва]] [[Польшча|Польшчы]] беларуская мова ёсьць [[Дапаможная мова (Польшча)|дапаможнаю]] паводле прынятае ў краіне Эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў: у [[Гайнаўка (гміна)|сельскай гміне Гайнаўка]] й [[Гайнаўка|горадзе]], [[Орля (гміна)|гміне Орля]], [[Чыжы (гміна)|гміне Чыжы]] й [[Нараўка (гміна)|гміне Нараўка]]. Дапаможнаю моваю ў Польшчы ёсьць мова меншасьці, якая часткова афіцыйна дапушчаная да ўжываньня побач з афіцыйнаю моваю. Жыхары гміны маюць права зьвяртацца ў органы гміны на дапаможнай мове й пры яўна выказаным жаданьні атрымліваць на ёй жа адказ. Мова можа выкарыстоўвацца ў якасьці дапаможнае толькі ў гмінах, дзе ня менш як 20% жыхароў вызначаюць яе як мову сваёй нацыянальнае меншасьці, і калі гміна занесеная ў Афіцыйны рэестар гмінаў міністрам справаў веравызнаньня й нацыянальных і этнічных меншасьцяў, які ёсьць адказным за яго вядзеньне, на падставе заявы рады гміны<ref>Bociański G. [https://web.archive.org/web/20090602140059/http://nn.by/index.php?c=ar&i=26665 Беларуская мова — дапаможнай мовай у Польшчы] // [[Наша Ніва]], 1 чэрвеня 2009 г.</ref>. Гмінаў, дзе больш за 20% насельніцтва стасуе сябе да беларусаў, у Польшчы цяпер налічваецца 12<ref>Wykaz gmin, w których nie mniej niż 20% mieszkańców należy do mniejszości narodowych lub etnicznych, albo posługuje się językiem regionalnym. Stan na czerwiec 2002 r. Dane GUS na podstawie wyników narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań. [https://web.archive.org/web/20160305192213/http://www.mswia.gov.pl/ftp/pdf/mn_wykaz_gmin.pdf]</ref>, але на 2012 год толькі 5 зь іх былі занесеныя ў рэестар гмінаў, дзе выкарыстоўваецца дапаможная мова. Ва [[Украіна|Ўкраіне]] беларуская мова ёсьць моваю нацыянальнае меншасьці. Яна згадвалася Законе «Аб захадах дзяржаўнае моўнае палітыкі» (2012 год), згодна зь якім пералічаныя ў законе мовы траплялі пад дзеяньне Эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў, прынятай Украінай<ref name="ua">{{Спасылка | аўтар = Украіна| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2012| url = http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-VI| копія = | дата копіі = | загаловак = Закон України. Про засади державної мовної політики (нумар 5029-VI), артыкул 7| фармат = | назва праекту = Відомості Верховної Ради.| выдавец = | дата = 14 студзеня 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. Аднак 28 лютага 2018 году Канстытуцыйны суд Украіны прызнаў прарасейскі закон Ківалава-Калесьнічэнкі неканстытуцыйным і скасаваў яго<ref name=":02">{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20180302221823/http://www.ccu.gov.ua/sites/default/files/docs/2-p_2018.pdf|title=Ухвалено Рішення Конституційного Суду України № 2-р/2018|publisher=Конституційний Суд України|language=|date=2018-02-28}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://zaxid.net/ksu_viznav_zakon_kolesnichenka_kivalova_nekonstitutsiynim_n1450344|title=КСУ визнав мовний закон «Колесніченка-Ківалова» неконституційним|last=Zaxid.net|website=ZAXID.NET|accessdate=2018-02-28}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://language-policy.info/2018/02/konstytutsijnyj-sud-vyznav-nekonstytutsijnym-movnyj-zakon-kivalova-kolesnichenka/|title=КСУ визнав неконституційним мовний закон Ківалова-Колесніченка|author=|date=2018-02-28|website=http://language-policy.info/|publisher=[[Портал мовної політики]]|accessdate=28 лютого 2018}}</ref>, а 25 красавіка 2019 году [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Закон Украіны «Аб забесьпячэньні функцыянаваньня ўкраінскае мовы як дзяржаўнае», дзе беларуская мова ўжо беспасярэдне не згадваецца. <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> З 2013 году дапаможны статус беларускай мове нададзены таксама ў [[Чэхія|Чэхіі]], што дазваляе выкарыстоўваць мову ў адукацыі й пры кантактах з уладамі<ref name=chechija/>. 2 лютага 2017 году набыў моц [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб культуры]], паводле 69-га артыкула якога беларуская мова стасуецца «да нематэрыяльных культурных каштоўнасьцяў». Згодна з 8-м артыкулам гэтага Кодэксу, 1-м з 30 напрамкаў дзяржаўнае палітыкі ў галіне культуры ёсьць «захаваньне, разьвiцьцё, распаўсюд і папулярызацыя беларускае нацыянальнае культуры й мовы»<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб культуры ад 20 ліпеня 2016 г. № 413-З|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=Hk1600413|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2 жніўня 2016|дата доступу=28 чэрвеня 2020}}</ref>. Кодэкс аб культуры стаў першым з 25 кодэксаў Беларусі, які абнародавалі толькі на беларускай мове<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Удасканаленьне працы аўтаматызаваных сыстэм па тэкстах юрыдычнай тэматыкі (14 кодэксаў па-беларуску)|спасылка=https://ssrlab.by/7804|выдавец=Лябараторыя распазнаваньня і сынтэзу маўленьня [[АІПІ]]|дата публікацыі=11 чэрвеня 2020|дата доступу=28 чэрвеня 2020}}</ref>. Зь 2017—2018 навучальнага году [[Міністэрства адукацыі Беларусі]] павялічыла лік гадзінаў на вывучэньне беларускае мовы ў 2-й клясе школ незалежна ад мовы навучаньня да ліку гадзінаў на вывучэньне расейскае мовай. У наступным годзе аднолькавы лік гадзінаў увялі ў 3-й клясе, а праз год — у 4-й клясе. Таксама зь 2017—2018 навучальнага году Міністэрства адукацыі прыняло рашэньне аб даданьні беларускае мовы ўва ўсе інструкцыйна-мэтадычныя пісьмы навучальных прадметаў без ранейшага абмежаваньня пісьмамі для настаўніцтва пачатковае школы й беларускае мовы й літаратуры<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Юрыдычная сіла мовы|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20170301/1488386124-ci-perakladuc-na-belaruskuyu-kodeks-ab-adukacyi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=2 сакавіка 2017|нумар=[https://zviazda.by/be/number/246-27856 246 (27856)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/2sak-1.indd__0.pdf 1], [https://zviazda.by/sites/default/files/2sak-13.indd_.pdf 13]|issn=1990-763x}}</ref>. 23 кастрычніка 2017 году [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] зацьвердзіў Пастанову № 797 «Аб унясеньні зьмяненьня й дапаўненьняў у Палажэньне аб парадку функцыянаваньня інтэрнэт-сайтаў дзяржаўных органаў і арґанізацыяў», што набыла моц 1 студзеня 2019 году й увяла абавязковасьць разьмяшчэньня зьвестак на беларускай мове<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб унясеньні змяненьня і дапаўненьняў у Палажэньне аб парадку функцыянаваньня інтэрнэт-сайтаў дзяржаўных органаў і арганізацый|спасылка=http://government.by/be/content/7588|выдавец=[[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=24 кастрычніка 2017|дата доступу=8 жніўня 2019}}</ref>. Паводле Пастановы, у Палажэньне ўводзіўся пункт 7-2, дзе згадвалася: «Прымяненьне расейскае ''і'' беларускае мовы ёсьць абавязковым пры разьмяшчэньні на інтэрнэт-сайтах інфармацыі, пазначанай у падпунктах 7.1-7.4, 7.6 пункту 7 гэтага Палажэньня»<ref>{{Навіна|аўтар=[[Андрэй Кабякоў]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 23 кастрычніка 2017 г. № 797 «Аб унясеньні зьмяненьня і дапаўненьняў у Палажэньне аб парадку функцыянаваньня інтэрнэт-сайтаў дзяржаўных органаў і арганізацыяў»|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C21700797|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=26 кастрычніка 2017|дата доступу=8 жніўня 2019}}</ref>. У адпаведных падпунктах згадвалася разьмяшчэньне зьвестак: «7.1. аб дзяржаўным органе й арґанізацыі», «7.2. аб працы са зваротамі грамадзянаў і [[Юрыдычная асоба|юрыдычных асобаў]]», «7.3. аб ажыцьцяўленьні адміністрацыйных працэдураў у дачыненьні юрыдычных асобаў і грамадзянаў, у тым ліку [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальных прадпрымальнікаў]]», «7.4. аб таварах (работах, паслугах), якія вырабляюцца (выконваюцца, аказваюцца) арґанізацыяй», «7.6. аб формах зваротнай сувязі»<ref>{{Навіна|аўтар=[[Уладзімер Сямашка]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 29 красавіка 2010 г. № 645 «Аб некаторых пытаньнях інтэрнэт-сайтаў дзяржаўных органаў і арганізацыяў...»|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=C21000645|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=26 кастрычніка 2017|дата доступу=8 жніўня 2019}}</ref>. На 27 красавіка 2021 году 17 з 25 кодэксаў Беларусі былі даступныя па-беларуску анлайн<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Удасканаленьне працы аўтаматызаваных сыстэм па тэкстах юрыдычнай тэматыкі|спасылка=https://ssrlab.by/7804|выдавец=Лябараторыя распазнаваньня і сынтэзу маўленьня [[АІПІ]]|дата публікацыі=27 красавіка 2021|дата доступу=19 чэрвеня 2021}}</ref>. На 17 чэрвеня 2021 году Экспэртная рада ў пытаньнях [[пераклад]]у заканадаўчых актаў на беларускую мову ўхваліла 9 перакладаў кодэксаў Беларусі: [[Кодэкс Беларусі аб шлюбе і сям’і|Кодэкс аб шлюбе й сям’і]], [[Выбарчы кодэкс Беларусі|Выбарчы]], [[Грамадзянскі кодэкс Беларусі|Грамадзянскі]], [[Жыльлёвы кодэкс Беларусі|Жыльлёвы]], [[Працоўны кодэкс Беларусі|Працоўны]], [[Водны кодэкс Беларусі|Водны]], [[Кодэкс Беларусі аб зямлі|Кодэкс аб зямлі]], [[Кодэкс Беларусі аб нетрах|Кодэкс аб нетрах]] і [[Кодэкс Беларусі аб судовым ладзе і статусе судзьдзяў|Кодэкс аб судовым ладзе й статусе судзьдзяў]]. На той час у Экспэртную раду ўваходзілі прадстаўнікі дзяржаўных і прыватных [[ВНУ]], а таксама 7 дзяржаўных органаў Беларусі: [[Адміністрацыя прэзыдэнта Беларусі|Адміністрацыі прэзыдэнта]], [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнае акадэміі навук]], [[Палата прадстаўнікоў Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]], [[Міністэрства юстыцыі Беларусі|Міністэрства юстыцыі]], [[Міністэрства культуры Беларусі|Міністэрства культуры]], [[Нацыянальны цэнтар заканадаўства і прававых дасьледаваньняў|Нацыянальнага цэнтру заканадаўства й праўных дасьледаваньняў]] і [[Нацыянальны цэнтар прававой інфармацыі|Нацыянальнага цэнтру праўнае інфармацыі]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Ухвалены пераклад Воднага кодэксу на беларускую мову|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20210617/1623914577-uhvaleny-peraklad-vodnaga-kodeksa-na-belaruskuyu-movu|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=17 чэрвеня 2021|дата доступу=19 чэрвеня 2021}}</ref>. На чэрвень 2025 году [[Нацыянальны прававы партал Беларусі]] зьмяшчаў 21 з 26 [[кодэкс]]аў Беларусі на беларускай мове<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кодэксы Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/normativnye-dokumenty/kodeksy-respubliki-belarus/|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=24 чэрвеня 2025}}</ref>. == Альфабэт == {{Асноўны артыкул|Беларускі альфабэт}} З савецкіх часоў афіцыйна ўжываецца толькі [[Кірыліца|кірылічны]] беларускі альфабэт. Таксама гістарычна склаўся традыцыйны [[Лацінка|лацінскі альфабэт]], які выкарыстоўваецца часткаю носьбітаў беларускае мовы. Апроч таго, у мінулым [[татары]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пісалі беларускаю моваю арабскім пісьмом — [[Беларускі арабскі альфабэт|арабіцаю]]. == Правапіс == Сучасная беларуская артаграфія будуецца на двух галоўных прынцыпах: [[Правапіс#Фанэтычны прынцып|фанэтычным]] і [[Правапіс#Марфалягічны прынцып|марфалягічным]]. * [[аканьне]]: ''о'', ''э'' ў словах захоўваецца толькі пад націскам (акрамя выняткаў), у астатніх выпадках — ''а'': б'''о́'''р — б'''а'''ры́, д'''о́'''ждж — д'''а'''жджы́ , с'''э́'''рца — с'''а'''рдэ́чны (але: р'''э'''валю́цыя, д'''э'''пута́т, д'''э'''макра́тыя) * [[яканьне]]: ''е'', ''ё'' ў першым складзе перад націскам, акрамя выняткаў, зьмяняецца на ''я'': л'''ё́'''гкі — л'''я'''гчэ́й, л'''е́'''гчы — л'''я'''жа́ць * [[дзеканьне]] й [[цеканьне]] * спалучэньні галосных у запазычанных словах: ав'''ія'''цыя, б'''ія'''лёгія У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]]. ''Глядзіце таксама'': [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году]], [[беларуская фанэтыка]] == Іншыя назвы == {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Ліцьвіны|Русіны}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Яшчэ [[пісар вялікі літоўскі]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрык Радзівіл]] (1712—1770) выступіў з заклікам да рэформы ''літоўскае'' граматыкі (пад якою разумеў [[Старабеларуская мова|старабеларускую]]) на фанэтычнай аснове, чым засьведчыў называньне беларускае мовы «''[[Літоўская мова|літоўскаю]]''» ў тагачасным [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91, 93.</ref>. Паводле вынікаў этнаграфічных дасьледаваньняў у [[Менская губэрня|Менскай губэрні]], праведзеных у 1886 годзе, сярод беларусаў шырока бытавала азначэньне ўласнае мовы як ''літоўскае''<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. С. 25—26.</ref>. Паводле зьвестак на 1858 год, на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнае тэрыторыі беларусаў]] ([[Гарадзенская губэрня]]) мясцовыя жыхары таксама называлі беларускую мову ''літоўскай''<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref><ref>Квяткоўскі М. Я. Самавызначэнне беларускамоўнага насельніцтва Горадзеншчыны і ваколіц у мінулых стагоддзях і Сакольшчыны ў сучаснасці // Acta Albaruthenica. Вып. 25, 2025. С. 100—101, 104.</ref>. Апроч таго, у XV—XIX стагодзьдзях беларускую мову называлі ''літоўскаю'' [[расейцы]], [[Украінцы|украінцы]], [[Палякі|палякі]] ды іншыя народы<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускае нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнаю моваю]] Вялікага Княства Літоўскага, што гістарычныя [[ліцьвіны]] — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў ґрунтоўную філялягічную падрыхтоўку й выдаваў у [[Чыкага|Чыкаґа]] навуковы часопіс «[[Litva]]», ''літоўская мова'' — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а [[Літва старажытная|Літва]] — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. Гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]], які таксама ўжываў у дачыненьні да беларускае мовы назву ''літоўская''<ref>Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, адначасна выкарыстоўваў назву ''крывіцкая мова''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [https://web.archive.org/web/20110815065241/http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/kryuja-bielarus-at-ancient-time.html?page=8 Крыўя-Беларусь у мінуласьці]. — Менск: Выданьне Беларускае Народнае Самапомачы, 1942.</ref>, а пазьней папулізаваў назву ''вялікалітоўская мова''<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref>. У першай палове XIX ст. [[Адам Міцкевіч]] называў беларускую мову «''рускай або літоўска-рускай''», а [[Ян Чачот]] выкарыстоўваў назву ''«славяна-крывіцкая мова»''<ref>Шыдлоўскі С. Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 30.</ref>. Назва «''крывіцкая мова''» актыўна папулізавалася ў навуковым асяродзьдзі ў першай палове XIX ст., што, відаць, мела на мэце замяніць сярод шырокіх масаў насельніцтва ранейшае «ненавуковае» азначэньне мовы беларусаў як ''літоўскае''<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>{{Заўвага|Адным з галоўных довадаў «ненавуковасьці» называньня беларускай мовы ''літоўскай'' сталі выдадзеныя ў г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]» пры падтрымцы нямецкіх уладаў слоўнікі і граматыкі жамойцкай мовы пад назвай «літоўскай», такое называньне мовы жамойтаў (дакладней — яе літоўскага дыялекту) запачаткавалі ў 1579 годзе народжаныя на [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскай]] [[Жамойць|Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя палітычныя «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>}}. Урэшце, калі [[Іван Насовіч]] склаў першы ў XIX ст. [[Слоўнік Насовіча|слоўнік беларускае мовы]], з усяго відаць, пад назваю «Слоўнік крывіцкае мовы», то ў 1870 годзе [[Расейская акадэмія навук]] бяз згоды аўтара выправіла яго назву на «Слоўнік беларускае гаворкі» ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}})<ref>[https://www.svaboda.org/a/31109668.html/ Легендарны слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча ад сёньня даступны онлайн], [[Радыё Свабода]], 18 лютага 2021 г.</ref>. == Прадстаўленьне ў кампутары == Паводле стандарту [[ISO 639]] беларуская мова мае коды ''be'' і ''bel''. Таксама два найбольш пашыраныя правапісы беларускае мовы маюць асобныя моўныя тэгі [[IETF]]: ''be-tarask'' для [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага правапісу]] й ''be-1959acad'' для [[Наркамаўка|наркамаўкі]] паводле кадыфікацыі 1959 году<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA Language subtag registry]</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Фэмінізацыя беларускай мовы]] * [[Беларуская мова ва Ўкраіне]] * [[Купала (фільм)]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Аняменне: з хронікі знішчэння беларускай мовы|арыгінал = |спасылка =http://www.knihi.com/anon/Aniamiennie_Z_kroniki_zniscennia_bielaruskaj_movy.html|адказны=[[Міхась Скобла]]|выданьне=|месца=Вільня|выдавецтва=[[Gudas]]|год=2000|том = |старонкі = |старонак = 320|сэрыя=|isbn=998-6951-82-7|наклад=}} * {{Літаратура/БелЭн|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Кніга|аўтар = [[Юрась Бушлякоў|Бушлякоў Ю.]], [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Зьміцер Санько|Санько З.]], [[Зьміцер Саўка|Саўка З.]]|частка = |загаловак = Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя|арыгінал = |спасылка = http://www.pravapis.info/books/pravapis2005.html|адказны = Зьміцер Саўка|выданьне = |месца = [[Вільня]]|выдавецтва = |год = 2005|том = |старонкі = |старонак = 160|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Кніга|аўтар = [[Аляксандар Крывіцкі|Крывіцкі А.]]|частка = |загаловак = Наша родная мова|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 3-яе выд|месца = [[Менск]]|выдавецтва = [[Народная асьвета]]|год = 1973|том = |старонкі = |старонак = 192|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Літаратура/Беларуская мова. Лінгвістычны кампэдыюм}} * {{Кніга|аўтар = [[Павал Сьцяцко|Сьцяцко П.]].|частка = |загаловак = Уводзіны ў мовазнаўства|арыгінал = |спасылка = http://www.kamunikat.org/download.php?item=12499-1.pdf|адказны = Н. Красьніцкая|выданьне = |месца = [[Горадня]]|выдавецтва = [[Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы|Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]]|год = 2001|том = |старонкі = |старонак = 231|сэрыя = |isbn = 985-417-212-0|наклад = 300}} * {{Кніга|аўтар = [[Іна Каліта|Калита И. В.]]|частка = |загаловак = Современная Беларусь: языки и национальная идентичность|арыгінал = |спасылка = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=17324|адказны = |выданьне = |месца = Ústí nad Labem|выдавецтва = |год = 2010|том = |старонкі = 112—190|старонак = 300|сэрыя = |isbn = 978-80-7414-324-3|наклад = }} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Моўнік|спасылка=https://www.youtube.com/playlist?list=PLLxQpYG35cp36aWqwt-bWJy9-mRCN8-9R|выдавец=[[YouTube]]|дата публікацыі=|дата доступу=29 студзеня 2014}} * {{Навіна|аўтар=[[Сяржук Аляксандраў]], [[Галіна Мыцык]]|загаловак=Гавары са мной па-беларуску. Базавы курс беларускае мовы|спасылка=http://knihi.com/storage/padrucnik/index_by.htm|выдавец=[[Беларуская Палічка]]|дата публікацыі=31 сакавіка 2003|дата доступу=6 траўня 2013}} * {{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бібліятэка Вадзіма Зелянкова| дата = 29 сьнежня 2011 | мова = | камэнтар = }} * {{Навіна|аўтар=[[Сяргей Запрудзкі]], [[Алена Анісім]], [[Уладзімер Кошчанка]], [[Сяргей Кручкоў]], [[Адам Мальдзіс]], [[Алена Таболіч]], [[Генадзь Цыхун]]|загаловак=Стратэгія разьвіцьця беларускай мовы ў ХХІ стагодзьдзі|спасылка=http://tbm.org.by/strategy|выдавец=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]]|дата публікацыі=|дата доступу=6 траўня 2013}} * {{Спасылка|аўтар =[[Тацяна Сівец]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url =http://radiobelarus.tvr.by/bel/lessons.asp?pr=audio| копія = | загаловак =Урокі беларускай мовы| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Беларусь (радыё)|Радыё «Беларусь»]] | дата = 28 траўня 2012 | мова = | камэнтар = }} {{Беларуская мова}} {{Дыялекты беларускай мовы}} {{Славянскія мовы}} {{Мовы Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская мова| ]] j4utxtz045hz3dj52iwxeqcobtbfh97 0 4479 2696239 2689008 2026-10-09T08:14:42Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696239 wikitext text/x-wiki {{Манарх | Імя = Альґерд | Лацінка = Algierd<ref>{{Літаратура/Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс, 2001)}}</ref> | Тытул = | Партрэт = Algierd. Альгерд (A. Guagnini, 1578).jpg | Памер = | Апісаньне = Альгерд (уяўны партрэт) | Імя пры нараджэньні = | Пасада = 12-ы [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] | Пачатак тэрміну = [[1345]] | Канец тэрміну = [[1377]] | Каранацыя = | Папярэднік = [[Еўнут]] | Наступнік = [[Ягайла]] | Дата нараджэньня = [[1296]] | Месца нараджэньня = | Дата сьмерці = [[24 траўня]] [[1377]] | Месца сьмерці = | Дата пахаваньня = | Месца пахаваньня = | Нашчадкі = Ад [[Марыя Яраслаўна Віцебская|Марыі]]:<br/> [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]],<br/> [[Дзьмітры Альгердавіч Старэйшы|Дзьмітры Бранскі]],<br/> [[Уладзімер Альгердавіч|Уладзімер Кіеўскі]],<br/> [[Карыгайла|Карыгайла Чартарыйскі]]<br />Ад [[Ульяна Аляксандраўна Цьвярская|Ульяніі]]:<br/> [[Ягайла]],<br/> [[Скіргайла]],<br/> [[Фёдар Альгердавіч]], <br/>[[Дзьмітры Карыбутавіч]],<br/> [[Лугвен|Лугвен Наўгародзкі]], <br/>[[Аляксандар Альгердавіч|Аляксандар]], <br/>[[Сьвідрыгайла Альгердавіч|Сьвідрыгайла]]<br />'''разам:''' 12 сыноў і 5 дачок | Каралеўскі дом = | Дынастыя = [[Гедзімінавічы]] | Каралеўскі гімн = | Каралеўскі дэвіз = | Жонка = [[Марыя Яраслаўна Віцебская|Марыя]], [[Ульяна Аляксандраўна Цьвярская|Ульяна]] | Бацька = [[Гедзімін]] | Маці = [[Еўна Полацкая|Еўна]] ([[Вольга (жонка Гедзіміна)|Вольга]]) | Сайт = }} '''Альге́рд Гедзімі́навіч'''{{Заўвага|Паводле [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіеўска-Пячэрскага]] [[Памяньнік|памяньніку]], у праваслаўі меў імя '''Дзьмітры'''<ref>Голубев С. Т. Древний помянник Киево-Печерской лавры (конца XV — начала XVI столетия) // Чтения в историческом обществе Нестора летописца. Кн. 6, 1892. С. 6.</ref>}} (1296 — травень 1377) — [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] (1345—1377), князь крэўскі і віцебскі; адзін з найбуйнейшых вайскаводаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пражыў больш за 80 гадоў, кіраваў дзяржавай 32 гады; бацька 12 сыноў, у тым ліку [[Ягайла|Ягайлы]], [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Полацкага]], [[Сьвідрыгайла|Сьвідрыгайлы]], [[Скіргайла|Скіргайлы]], [[Уладзімер Альгердавіч|Уладзімера]]. У часы Альгерда тэрыторыя Вялікага Княства Літоўскага павялічылася больш чым у два разы, а [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускія землі]] занялі цэнтральнае месца ў дзяржаве. Гэта забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай мовы]] як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 105.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгерд (імя)|Імёны ліцьвінаў}} Алгерд, Алгерт, Олгард, Алгард, Алгарда, Алгарт, Олгарт, Галгерд, Галгард або Голгерд, пазьней Ольгерд, Алгірт, Алкард або Алегарт (Algerd<ref name="Seibicke-1996-80">Seibicke W. Historisches deutsches Vornamenbuch. Bd. 1. — Berlin, 1996. [https://books.google.by/books?id=eFBmAAAAMAAJ&q=algerd+adalgard&dq=algerd+adalgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjB1eC7g8aJAxWf1QIHHXl-DCAQ6AF6BAgJEAI S. 80].</ref>, Algeard<ref>Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham, 2023. P. 37.</ref><ref>[https://www.behindthename.com/name/algeard/submitted Algeard], Behind the Name</ref><ref> Keith Briggs, [https://keithbriggs.info/Anglo-Saxon_dithematic_names.html#a Anglo-Saxon dithematic names]</ref><ref name="Fleming-1998-74-101">Fleming R. Domesday Book and the Law: Society and Legal Custom in Early Medieval England. — Cambridge, 1998. [https://books.google.by/books?id=gBm2eQvZlN4C&pg=PA101&dq=%22Algeard%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiXwruY4oCGAxXS_7sIHWpBCzoQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Algeard%22&f=false P. 74, 101].</ref>, Algerðr<ref>Falk H. Anmälan av «Norsk isländska dopnamn och fin gerade namn från medeltiden samlade och utgivna av EH Lind». Häftena 1—4 // Arkiv för nordisk filologi. Bd. 23 (27). — Lund, 1911. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gvWmhGW4sFwC&q=Algerdr#v=snippet&q=Algerdr&f=false S. 97].</ref><ref>Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. S. 17.</ref>, Algerde<ref>[https://web.archive.org/web/20260823165124/https://slektogdata.no/nb/navn-anno-1900-pa-bokstaven-0 Navn anno 1900 på bokstaven A], Navnene er hentet fra Folketellingen 1900, som du finner på Digitalarkivet.no, Slekt og Data</ref>, Algert<ref>Stark F. Die Kosenamen der Germanen: eine Studie. — Wien, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0VAJAAAAQAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 180].</ref><ref name="Brons-1877-26">Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 26].</ref>, Algerth<ref name="Brons-1877-26"/>, Olgard<ref>Raveling I. Die ostfriesischen Vornamen: Herkunft, Bedeutung und Verbreitung. — Aurich, 1972. [https://books.google.by/books?id=S2xmAAAAMAAJ&q=Olgard+gard&dq=Olgard+gard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiIqeuEn4KEAxVg_rsIHXSiCJMQ6AF6BAgEEAI S. 89].</ref>, Algardus<ref name="Krause-1856-39">Krause C. E. H. Beiträge zur gefchichte Stade’s 1286 1315 Die 41 ersten Folien des ältesten Stadterbebuchs // Programm des Gymnasium’s zu Stade für Ostern 1856. — Stade, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=bL1bAAAAcAAJ&q=Algardus%2C+Halgardus#v=snippet&q=Algardus%2C%20Halgardus&f=false S. 39].</ref>, Algard<ref>[https://taaldacht.nl/germaanse-namen/ Germaanse namen], Taaldacht</ref>, Algardis<ref name="Morlet-1971-16">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 16.</ref><ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 131, 277.</ref>, Algart<ref>Die deutschen Familiennamen: nach breslauer quellen des 13. und 14. Jahrhunderts. — Breslau, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=CEwImm4TtCgC&q=+Algart+#v=snippet&q=Algart&f=false S. 14, 58].</ref>, Olgart<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 1609.</ref>, Hallgerðr<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Hall+%22gerdr%22#v=snippet&q=Hall%20%22gerdr%22&f=false S. 38, 141].</ref>, Hallgerd<ref>Weitershaus F. W. Das neue Vornamenbuch 8000 Vornamen: Herkunft u. Bedeutung. — München, 1988. S. 107.</ref>, Halgerd<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=halgerd+halgard&dq=halgerd+halgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjgmJekjuWFAxW4gv0HHRHVAHcQ6AF6BAgHEAI S. 164].</ref>, Halgardus<ref name="Krause-1856-39"/>, Holgerd<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 570.</ref>, Olgerd<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/olgerd Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Olgerd], MyHeritage</ref>, Algiert<ref>Debrabandere F. Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. — Amsterdam, 2003.</ref><ref>[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/a/ A], Dictionnaire de tous les noms de famille belges</ref>, Allcard<ref>Ferguson R. English Surnames: And Their Place in the Teutonic Family. — London and New York, 1858. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L70EAAAAIAAJ&q=Allcard+Alcheard+#v=snippet&q=Allcard%20Alcheard&f=false P. 218].</ref>, Allegaert<ref>Germain J., Herbillon J. Dictionnaire des noms de famille en Wallonie et à Bruxelles. — Bruxelles, 2007. [https://www.google.by/books/edition/Dictionnaire_des_noms_de_famille_en_Wall/4bYErd60g3YC?hl=ru&gbpv=1&dq=allegaert+adalgardis&pg=PA127&printsec=frontcover P. 127].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 167].</ref><ref name="Seibicke-1996-80"/><ref name="Fleming-1998-74-101"/><ref name="Morlet-1971-16"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Ала (мужчынскае імя)|ал-]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Алігут]], [[Альмін]], [[Аламунт]]; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alls 'увесь, кожны'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 52.</ref> або ад асновы -адал- (ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] adal 'шляхетны')<ref name="Supieranskaja-2005-168">Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 168.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Wisgeard, Mundgerd, Teutgerdis) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгерд германскаму імю Olgard (Olgardus) сьцьвердзіў мовазнаўца і літаратуразнаўца-мэдыявіст [[Аляксандар Бразгуноў]]<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 211.</ref>. Гоцкае паходжаньне імя Альгерд адзначаў яшчэ прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} з спасылкай на нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леа Маер|Леа Маера|de|Leo Meyer (Sprachforscher)}}<ref> Über heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden, insbesondere Lettlands und Weissrusslands / von C. Grewingk. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HDdQF4Sj-moC&q=Olgerd%20gard#v=snippet&q=Olgerd%20gard&f=false S. 92]</ref>. Формы імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Алкердъ'' (1330—1359 гады)<ref>Смоленские грамоты XIII — XIV вв. — М., 1963. С. 69—71.</ref>; ''Самъ Олкгердъ Божію милостью великий князь Литовьскій, Рускій, Жомоитскій и иныхъ''<ref name="Urban-2001-125">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 125.</ref> (25 жніўня 1342 году)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 24.</ref>; ''Господарю его милости Князю Великому Олигарду'' (30 сьнежня 1347 году)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 25—26.</ref>; ''Olgerdus'' (1347 і 1352 гады)<ref>Лаврецкий Г. А. Граффити храма в Сынковичах. Проблема датировки // Архитектура: сборник научных трудов. Вып. 11, 2018. С. 13.</ref>; ''а за великого князя Олькерта и за Корьята''<ref name="Urban-2001-162">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 162.</ref> (1352 год)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 30.</ref>; ''Helgerdi Suppremi principis lythwanorum'' (''Helgerdus supremus prinreps''<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. [https://books.google.by/books?id=X1cHAwAAQBAJ&pg=PA61&dq=%22helgerdus%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi35p6d7-6BAxWGgv0HHWpkBcgQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22helgerdus%22&f=false P. 61].</ref>; 14 жніўня 1358 году)<ref>Kodeks dyplomatyczny Księstwa Mazowieckiego. — Warszawa, 1863.[https://books.google.by/books?hl=ru&id=2Pc4AQAAMAAJ&q=Helgerdi#v=snippet&q=Helgerdi&f=false S. 73].</ref>; ''Allexandro filio Holgerti'' (запіс пад 1366 годам)<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. S. 717.</ref>; ''Algherde'' (7 лістапада 1367 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d041.htm Договор между Тевтонским орденом в Ливонии и ВКЛ о пограничном режиме на реке Двине (1367)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Kenna uxor Kazimiri ducis Saxonie, filia Olgerti ducis Lithuanie'' («Kalendarz Krakowski» пад 1368 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Kenna+Olgerti#v=snippet&q=Kenna%20Olgerti&f=false S. 653].</ref>; ''ὁ βασιλεὺς, ὁ Ἄλγερδος''{{Заўвага|Тытуляваньне польскага караля [[Казімер III Вялікі|Казімера]]: ''ὁ κράλης τῆς Λαχίας, ὁ Καζίμοιρος''<ref>Svarevičiūtė K. Lietuvos didžiojo kunigaikščio Algirdo graikiškas laiškas Bizantijos epistolografijos kontekste // Literatūra. T. 53 (3), 2011. P. 96.</ref>}} (1371 год)<ref>Patrologiae cursus completus, seu bibliotheca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica omnium s.s patrum, doctorum scriptorumque ecclesiasticorum sive latinorum, sive graecorum qui ab aevo apostolico ad aetatem Innocentii III (ann.1216) pro occidentalibus, et ad Photii tempora (ann. 863) pro orientalibus. T. CLII, 1866.[https://books.google.by/books?hl=ru&id=J0X56dX0k74C&q=%CE%91%CE%BB%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B4%CE%BF%CF%82#v=snippet&q=%CE%91%CE%BB%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B4%CE%BF%CF%82&f=false P. 1451].</ref><ref>Mitteilungen der Litauischen literarischen Gesellschaft. Heft 29. — Heidelberd, 1907. [https://books.google.by/books?newbks=1&hl=ru&id=0dZMAAAAYAAJ&q=%CE%91%CE%BB%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B4%CE%BF%CF%82+Olgerd#v=snippet&q=%CE%91%CE%BB%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B4%CE%BF%CF%82%20Olgerd&f=false S. 358].</ref>; ''Се язъ князь великии Олгердъ''<ref name="Urban-2001-125"/> (1372 год<ref>[https://web.archive.org/web/20250123122754/http://starbel.by/dok/d038.htm Перемирие между Великим княжеством Литовским и Великим княжеством Московским (1372)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 46.</ref>; ''Olgordi'' (29 верасьня 1377 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20241127042646/http://starbel.by/dok/d042.htm Послание короля Польши и Венгрии Людовика о положении в Подольской земле (1377)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Algirde, quondam rex Littovie'' (1377 год, 10 кастрычніка 1385 году, 11 кастрычніка 1385 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 74, 77, 79.</ref>; ''huius pater Helgorth… Helgorth Keistuthy'' (запіс пад 1386 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica. Pomniki dziejowe Polski. T. 2. — Lwów, 1872. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=UBdTAAAAcAAJ&q=Helgorth#v=snippet&q=Helgorth&f=false S. 862].</ref>; ''Olcardus noster olim genitor'' (15 траўня 1390 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d039.htm Пожалование села Понары Виленскому кафедральному костелу (1390)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 31.</ref>; ''vnser feter herczog Algart''<ref>[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]] «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 263—264.</ref> ([[Мэмарыял Вітаўта]], 1390 год); ''Algerde''<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=Algerde#v=snippet&q=Algerde&f=false S. 93, 103].</ref> або ''Algarde''<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=Algarden#v=snippet&q=Algarden&f=false S. 76, 103, 113, 115]</ref> ([[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга]]); ''Algard''<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=8H8OAAAAYAAJ&pg=PA533&dq=Algard&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjU0-GuxZP9AhWCuaQKHQpeD3MQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Algard&f=false S. 508, 519, 520, 522, 527, 533, 578, 587].</ref> або ''Algart''<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 522, 549, 567, 577, 583, 592, 604].</ref> ([[Хроніка Віганда]]); ''Olgerth''{{Заўвага|Паводле [[Паходжаньне караля Ягайлы і Вітаўта, князёў Літвы|Origo regis Jagyelo et Wytholdi ducum Lithuanie]]}} або ''Олкгирд''{{Заўвага|Паводле [[Віленскі летапіс|Віленскага сьпісу]]}} ([[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]); ''Algardus'' (па 1409 годзе)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=0jchAQAAMAAJ&pg=PA997&dq=Algardus&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwit6dvz3a79AhWRtKQKHTCYCRUQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Algardus&f=false S. 997].</ref>; ''ex genitoris nostri olim magni ducis Lythwanie Olgerdi'' (14 ліпеня 1431 году)<ref>Codex epistolaris saeculi decimi quinti. T. 2. — Cracoviae, 1891. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FC6aOCae2PkC&q=Olgerdi#v=snippet&q=Olgerdi&f=false P. 257].</ref>; ''avo videlicet Olgerdo olim magno duce Lithwanie'' (1440 год)<ref>Собрание древних грамот и актов городов: Вильны, Ковна, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам: Ч. 1. — Вильно, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=11JfAAAAcAAJ&q=Olgerdo#v=snippet&q=Olgerdo&f=false С. 6].</ref>; ''Olgerdus filius Gedimini'' ([[Ян Длугаш]])<ref>Joannis Długossii seu longini canonici Cracoviensis Historiae Polonicae libri XII. T. 3. L. 9, 10. — Cracoviae, 1876. [https://books.google.by/books?id=ONvkM5EkcLYC&pg=PA472&dq=%22Olgerdus+filius+Gedimini%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj35cCcg539AhURPOwKHSFkBDY4ChDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%22Olgerdus%20filius%20Gedimini%22&f=false P. 472].</ref>; ''князь Олгердъ Гедиминовичь… къ Олгерду Гедиминовичю… Олигерду Гедиминовичю'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C#v=snippet&q=%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C&f=false С. 53, 56, 187].</ref>; ''къ великому князю Олгерду Гедименовичю Литовскому'' ([[Сафійскі першы летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E#v=snippet&q=%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E&f=false С. 223].</ref>; ''Олгордъ князь Литовьскыи… за Олгорда'' ([[Рагоскі летапісец]])<ref>ПСРЛ. Т. 15. — М., 2000. [https://books.google.by/books?id=YRIaAgAAQBAJ&pg=PA41&dq=%22%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8A+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8C%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjerLbkxM-BAxXXM-wKHZg-KvcQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false С. 59].</ref>; ''Olgierd… Olgierd Gidyminowicz'' ([[Хроніка Быхаўца]])<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 138—141.</ref>; ''князь велики Литовьскій Олгердъ Гедимановичъ''<ref name="Urban-2001-125"/><ref>ПСРЛ. Т. 10. — СПб., 1885. [https://books.google.by/books?id=8mBKAQAAMAAJ&pg=PA221&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8A+%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJzJOx_639AhUEOewKHQlpD7gQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q&f=false С. 221].</ref> ([[Ніканаўскі летапіс]]); ''Олгерд… Олгерд Гидиминовичь'' ([[Хроніка літоўская і жамойцкая]])<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 41—43, 63.</ref>. == Жыцьцяпіс == === Паходжаньне і радавод === Паводле [[Раўданскі рукапіс|Раўданскага рукапісу]], Альгерд нарадзіўся ў 1296 г. і быў першым сынам [[Гедзімін]]а ад другой жонкі Вольгі Смаленскай. Атрымаў ад бацькі Крэўскае княства<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 222.</ref>. У 1318 годзе ажаніўся зь віцебскай князёўнай Марыяй Яраслаўнай і два гады пражыў ва [[Усьвяты|Ўсьвятах]]<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Хто такі Альгерд? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 13.</ref>, а ў 1320 годзе па сьмерці цесьця атрымаў [[Віцебскае княства]] ў спадчыну. У 1320—1330-я гады віцебск князь Альгерд Гедзімінавіч умацаваў [[Горны замак (Віцебск)|Горны]] і [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжні]] замкі Віцебска каменнымі сьценамі з абарончымі [[вежа]]мі. Сярод іншага, у Горным замку ўзьвёў княжацкі палац. Да 1345 году пабудаваў у [[Заручаўе|Заручаўі]] праваслаўную [[Царква Сьвятога Духа (Віцебск)|царкву Сьвятога Духа]], якая стала галоўным храмам аднайменнага жаночага [[манастыр]]а ў Віцебску<ref name="а"/>. [[Файл:Facial Chronicle - b.08, p.421 - Algierd at Moscow.jpg|значак|200пкс|Альгерд адыходзіць ад [[Масква|Масквы]], 1370 г. Мініятура летапіснага зводу XVI ст.]] У 1341 годзе вялікі князь Гедзімін падзяліў свае ўладаньні паміж сынамі. Альгерд, апроч Віцебскага княства, атрымаў славутую цьвержу [[Крэва]] і землі на рацэ [[Бярэзіна|Бярэзіне]]. У 1345 годзе ў хаўрусе з братам [[Кейстут]]ам скінуў віленскага князя — свайго малодшага брата [[Еўнут]]у і стаў вялікім князем. Еўнут атрымаў [[Заслаўе]], адкуль потым уцёк у [[Пскоў]], аднак пазьней зноў вярнуўся ў Заслаўе. === Пашырэньне межаў Вялікага Княства Літоўскага === ==== Войны з Тэўтонскім ордэнам ==== Пасьпяхова змагаўся супраць агрэсіі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] (бітвы 1345, 1347, 1348, 1352, 1365, 1370 гадоў і інш.), у тым ліку выйграў цяжкую бітву з крыжакамі на рацэ Стрэве ў 1348 годзе. У 1341 годзе надаў дапамогу [[Пскоўскае княства|Пскоўскаму княству]] ў змаганьні супраць крыжакоў. ==== Збліжэньне ўсходнеславянскіх зямель ==== Вёў пасьпяховую палітыку, накіраваную на далейшае аб’яднаньне, эканамічнае і культурна-этнічнае збліжэньне ўсходнеславянскіх зямель у адзінай дзяржаве. Калі быў віцебскім князем, авалодаў [[Мажайск]]ам. У 1340-я гады далучыў да Вялікага Княства Літоўскага [[Чарнігава-Северскае княства|Чарнігаўска-Северскае княства]]. У палітычнай залежнасьці ад Альгерда апынулася і [[Смаленскае княства]] (1350-я гады). Каля 1355 году далучыў да ўласнай дзяржавы [[Бранскае княства]], у 1356, 1359 і 1362 гадох — гарады [[Ржэў]], [[Амсьціслаў]], [[Тарапец]]. ==== Войны з татарамі ==== З 1351 году бесьперапынна вёў змаганьне з татарамі; у 1361—1362 гадох адваяваў у [[Залатая Арда|Залатой Арды]] [[Кіеўскае княства]], усю [[Севершчына|Севершчыну]] і іншыя землі. У канцы 1362 году ў вялікай [[Бітва на Сініх Водах|бітве Сініх Водах]] (каля ракі [[Паўднёвы Буг|Бога]]) разграміў войскі трох татарскіх князёў — васалаў Залатой Арды і далучыў да Вялікага Княства Літоўскага [[Чорнае мора|Прычарнаморскія землі]] ва ўтоцы ракі [[Серат]]а, басэйнах [[Днестар|Днястра]] і Бога, паўднёвае Падняпроўе, Падольскую, Пераяслаўскую і [[Валынь|Валынскую]] землі. Удзельным князем [[Кіеў|Кіева]] пасадзіў свайго сына Ўладзімера, [[Падольле]] аддаў у кіраваньне новагародзкім князям Карыятавічам, войскі якіх складалі галоўную сілу ў бітве на рацэ Сініх Водах; з 1342 году ягоны сын [[Андрэй Полацкі]] стаў пскоўскім князем. === Войны з Маскоўскім княствам === [[Файл:Facial Chronicle - b.09, p.119 - Death of Algirdas.jpg|міні|200пкс|Сьмерць Альгерда. Мініятура летапіснага зводу XVI ст.]] У процівагу захопніцкай палітыцы [[Маскоўскае княства|маскоўскага]] князя [[Дзьмітры Данской|Дзьмітрыя Данскога]] падтрымліваў змаганьне [[Цьвярское княства|цьвярскіх князёў]]. Каб замацаваць зьвяз зь Цьвярскім княствам, па сьмерці першай жонкі пабраўся шлюбам з князёўнай Ульлянай Аляксандраўнай Цьвярской. Намер Альгерда скласьці антымаскоўскі хаўрус з ханам Джанібэкам скончыўся няўдачай. Учыніў тры выправы на [[Масква|Маскву]] (1368, 1370, 1372). Аўтар «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]» з захапленьнем адзначыў уменьне Альгерда паставіць свайго супраціўніка ў безвыходнае становішча і такім чынам прадыктаваць яму сваю волю. У патрэбны момант вялікі князь дзеяў сьмела і вынаходліва. Вось як летапісец апісвае завязку выправы Альгерда на Маскву. Маскоўскі князь Дзьмітры Іванавіч «''без каждое прычыны, опустошивши докончания и приязнь и прыслал до великого князя Ольгерда посла своей со отповедию, а прыслал к нему огонь и саблю''» і перадаў, што будзе ў Літве ўлетку. У адказ Альгерд перадаў маскоўскаму князю: «''Я, дасть Бог, в него буду на Велик день, а поцалую его красным яйцом через шчыт сулицою''». І сапраўды, раніцай на Вялікдзень ён нечакана зьявіўся на Паклоннай гары пад Масквой. Захоплены зьнянацку маскоўскі князь мусіў прасіць літасьці і міру. Альгерд пашкадаваў маскоўскага валадара, а сваю перамогу засьведчыў тым, што пастукаў залатой [[дзіда]]й у [[Маскоўскі Крэмль|крамлёўскія муры]]: «''Хоць я з табой і замірыўся, але хачу сабе яшчэ тую славу ўчыніць, што вялікі князь Альгерд дзіду сваю пад Масквой прыхінуў''»<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 48.</ref>. Спрабаваў падпарадкаваць Вялікаму Княства Літоўскаму [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]] (у 1342 годзе пскавічы прынялі на княжаньне ягонага сына Андрэя — вядомага ў гісторыі як [[Андрэй Полацкі]]), вёў змаганьне з [[Польшча]]й за [[Валынь]] і [[Падляшша]] (1349—1351, 1366). Такім чынам, Альгерду давялося ваяваць на поўдні — з татарамі, на захадзе — з Польшчай, на ўсходзе — з Масквой, на паўночным захадзе — з крыжакамі, на паўночным усходзе — з Ноўгарадам, Псковам і Цьвер’ю. Гэта патрабавала тытанічнага напружаньня і ўменьня. Галоўнае было апярэдзіць супраціўніка, перамагчы яго малой сілай. === Вынікі кіраваньня === [[Файл:Algierd. Альгерд (1942) (2).jpg|200px|значак|Вялікі князь Альгерд. Беларуская марка, 1942 г.]] За час княжаньня Альгерда тэрыторыя Вялікага Княства Літоўскага павялічылася ўдвая і яно стала найбольшай і наймагутнейшай дзяржавай сярэднявечнае Эўропы. Альгерд быў ня толькі выдатным вайскаводам, але і мудрым дзяржаўным дзеячом, меў вылучныя дыпляматычныя здольнасьці, набыў славу выдатнага будаўніка дзяржавы, які дбаў ня толькі пра яе моц, але і пра росквіт. У летапісе Паўночна-Ўсходняй [[Русь|Русі]] так характарызавалі высокія маральныя якасьці і здаровы лад жыцьця Альгерда: «''… Ён, ня піў ні віна, ні піва, меў вялікі розум і падпарадкаваў многія землі, у тайне рыхтаваў свае паходы, ваюючы ня столькі колькасьцю, колькі ўменьнем''»<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 46.</ref>{{Заўвага|Апошнія словы гэтага выказваньня і ўзяў сабе на ўзбраеньне расейскі вайскавод [[Аляксандар Сувораў|Сувораў]]}}. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] падлічыў, што за княжаньнем Альгерда Гедзімінавіча плошча Вялікага Княства Літоўскага дасягнула 630 000 кв.км, 1/3 якіх складалі землі сучаснай Беларусі, а 10 % — сучаснай Летувы<ref name="а"/>. == Мова і культура == {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны}} [[Файл:Algierd. Альгерд (1366, 1930).jpg|міні|200пкс|Прарысоўка пячаці Альгерда з рускім надпісам]] За валадараньнем Альгерда [[беларуская мова]] шырока выкарыстоўвалася ў справаваньні і пры велікакняскім двары. Яна пасьпяхова абслугоўвала ўсе сфэры грамадзкага жыцьця і ўсе клясы. Па-беларуску пісаліся шматлікія акты, граматы, статуты ды іншыя. Яна пранікла і ў царкоўна-рэлігійную сфэру. На беларускую мову перакладаліся аповесьці рэлігійнага зьместу, ствараліся жывоты і г. зв. «Хаджэньні» ў [[Палестына|Палестыну]] і [[Канстантынопаль]]. Найбольш значным жанрам беларускай літаратуры заставаліся летапісы і хронікі, якія былі люстэркам грамадзка-палітычнага жыцьця тагачаснага Вялікага Княства Літоўскага. Захавалася прарысоўка вялікакняскай пячаці Альгерда (каля 1366 году), якая мае выявы стралы і рускі надпіс<ref>Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich // Ateneum Wilenskie. R. VII. Z. 3—4, 1930. S. 709—710.</ref>: {{пачатак цытаты}}ПЕЧАТЬ КН(ЯЗ)Я ВЕ(ЛИКОГ)О + ОЛГЕР(ДА){{канец цытаты}} [[Файл:Монета Ольгерда. До 1377.svg|значак|200пкс|Прарысоўка манэты з рускім надпісам «''Князь Олгердъ''» (да 1377 г.)<ref>Саввов Р. [https://www.academia.edu/28638116/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_A_new_classification_of_most_ancient_coins_of_the_Grand_Duchy_of_Lithuania Новая классификация древнейших монет Великого княжества Литовского] // Pieniądz a propaganda : wspólne dziedzictwo Europy : studia i materiały : Białoruś, Bułgaria, Czechy, Litwa, Łotwa, Mołdawia, Polska, Rosja, Rumunia, Słowacja, Ukraina / pod redakcją naukową Krzysztofa Filipowa. — Augustów: Polskie Towarzystwo Numizmatyczne. Zarząd Główny, 2015. S. 133—134.</ref>]] Умову Альгерда і смаленскага князя [[Сьвятаслаў Іванавіч|Сьвятаслава Іванавіча]] з маскоўскім князем [[Дзьмітры Іванавіч|Дзьмітрыем Іванавічам]] (1371 год<ref>[https://web.archive.org/web/20111021022139/http://www.haidamaka.org.ua/hramoty_14/23.jpg Арыгінальны тэкст умовы]</ref>) змацавалі падобнай вялікакняскай пячацьцю з выявай стралы, і імаверна, такой жа легендай (пашкоджана; у легендзе захаваліся літары Л И (імаверна, «ВЕЛИКОГО») І О)<ref>Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich. // Ateneum Wilenskie. R. VII. Z. 3—4, 1930. S. 709.</ref>. Апроч таго, захавалася апісаньне вялікакняскае пячаці, прывешанай да ўмовы Альгерда і [[Кейстут]]а з польскім каралём Казімерам у 1366 годзе. На той пячаці была выява [[Пагоня|Пагоні]] і вакол яе рускі надпіс<ref>Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich // Ateneum Wilenskie. R. VII. Z. 3—4, 1930. S. 709.</ref>. Імаверна, што тая пячаць выглядала падобна да пячаці сына Альгерда — [[Лугвен|Сямёна Лугвена]]. Як і іншыя вялікія князі літоўскія ([[Гедзімін]], [[Ягайла]], [[Вітаўт]]) падаваў тытулятуру з словамі «[[Бог|Божаю]] міласьцю» («''Божью милостью Великий Князь Литовский''», 1347 год)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. У 1338 годзе цалаваў крыж на знак складаньня ўмовы зь ліфлянцкімі крыжакамі. На прапанову псковічаў у 1342 годзе заняць княскі сталец і хрысьціцца ў праваслаўі адказваў: «''уже крещенъ есмь, и христианинъ есмь, второе креститися не хощу я, и на княжении у васъ сести не хощу''». У 1345 годзе заснаваў у віленскім [[Горні замак (Вільня)|Горнім замку]] царкву Сьвятога Міхала, а ў 1346 годзе — [[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленскую саборную царкву Прачыстае]], якая пазьней стала катэдральным саборам [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 69.</ref>. Увогуле, мусіў быць хрысьціянінам, каб ажаніцца ў 1318 годзе зь віцебскай князёўнай (шлюбы хрысьціянаў з паганцамі забараняліся [[Трульскі сабор|Трульскім саборам]] 691 году). Дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]] зьвяртае ўвагу на тое, што паводле Чудаўскага сьпісу «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Сказание о князьях Владимирских|Сказания о князьях Владимирских|ru|Сказание о князьях Владимирских}}» Альгерд спачыў у царкве, заснаванай яго жонкай<ref>Сіцька З. Утроп Літвы. — Смаленск, 2009. С. 237.</ref>{{Заўвага|Сьведчаньні пра нейкае адметнае пахаваньне Альгерда захаваліся ў сучаснай да гэтай падзеі [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніцы Лівоніі Германа Вартбэрга]], дзе гаворыцца адно пра спаленьне каштоўных рэчаў і 18 коней (што адпавядае тэндэнцыям ордэнскіх храністаў выяўляць ліцьвінаў зь нейкімі ўласнымі абрадамі дзеля абгрунтаваньня сваёй вайсковай агрэсіі на Літву), і ў пазьнейшай (1460—1480-я) хроніцы [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], дзе сьцьвярджацца спаленьне самога цела вялікага князя на гэты раз толькі з адным канём, аднак Длугаш падае памылковыя біяграфічныя зьвесткі пра Альгерда, а ў сьцьверджаных ім месцах абрадавага спаленьня нябожчыкаў (на [[Сьвінтарог]]у ў [[Вільня|Вільні]], у Кукавецкім гаі каля [[Вількамір]]у або на месцы Кукавецкага фальварку каля [[Майшагола|Майшаголы]]) археолягі ня выявілі сьлядоў спаленьня. Выяўленыя буйныя могільнікі XIII ст. у [[Кернаў|Кернаве]], а таксама выяўлены ў 2009 годзе буйны могільнік XIV ст. у [[Веркі|Верках]] (у межах Вільні) зьмяшчаюць адно трупапалажэньні, гэта прыводзіць археолягаў да высновы, што ў гэты час ліцьвіны не практыкавалі спаленьне памерлых. Наогул, зьвесткі пра спаленьне ліцьвінамі памерлых сустракаюцца адно ў ордэнскіх храністаў, а ў царкоўных творах і апісаньнях веры ліцьвінаў ([[Геранім Праскі]], [[Піюс II (папа рымскі)|Сыльвіё Пікаляміні]]) спаленьне памерлых не ўпамінаецца.}}. == Ушанаваньне памяці == У 1862 годзе ў [[Ноўгарад]]зе ([[Расейская імпэрыя]]) ўзьвялі помнік «Тысячагодзьдзе Расеі», у якім увекавечылі памяць пра вялікага князя літоўскага Альгерда Гедзімінавіча сярод іншых дзяржаўных дзеячаў [[Усходнія славяне|усходняга славянства]]. 27 чэрвеня 2014 году на [[Рынкавая плошча (Віцебск)|Рынкавай плошчы]] ў [[Віцебск]]у адкрылі [[Помнік князю Альгерду (Віцебск)|помнік князю Альгерду]], аўтарам якога быў скульптар [[Сяргей Бандарэнка]]<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Аляксандар Пукшанскі.|загаловак=Вяртаньне князя|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140625/1403655076-vyartanne-knyazya|гал.рэд. [[Алесь Карлюкевіч]]|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=25 чэрвеня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/117-27727 117 (27727)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/06/ZV_20140625_1.pdf 1], [https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/06/ZV_20140625_2.pdf 2]|issn=1990-763X}}</ref>. == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 caption="Уяўныя партрэты вялікага князя Альгерда" class="center"> Algierd. Альгерд (L. Decius, 1521).jpg|L. Decius, 1521 г. Algierd. Альгерд (A. Guagnini, 1578).jpg|З хронікі {{nowrap|[[Аляксандар Гваньіні|А. Гваньіні]]}} «[[Апісаньне Эўрапейскай Сарматыі]]», 1578 г. Algierd. Альгерд (1578).jpg|З кнігі Б. Папроцкага «Гняздо цноты», 1578 г.{{Заўвага|У кнізе аналягічным партрэтам ілюструюцца яшчэ некалькі гістарычных асобаў}} Algierd. Альгерд (A. Tarasievič, 1675).jpg|З радаводу князёў [[Палубінскія|Палубінскіх]]. [[Аляксандар Тарасевіч|А. Тарасевіч]], 1675 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Algierd. Альгерд (1831).jpg|B. Zaydler, 1831 г. Algierd. Альгерд (J. Aziambłoŭski, 1833-39).jpg|[[Юзэф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]], 1833 г. Algierd. Альгерд (A. Guagnini, 1578, 1885).jpg|Зь перавыданьня хронікі Гваньіні, 1885 г. Algierd. Альгерд (1890).jpg|З кнігі П. Бацюшкава «Беларусь і Літва», 1890 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Algierd. Альгерд (1906).jpg|Невядомы мастак, 1906 г. Algierd. Альгерд (1906) (2).jpg|Невядомы мастак, 1906 г. Algierd. Альгерд (M. Barvicki, 1908).jpg|М. Барвіцкі, 1908 г. Algierd. Альгерд (1911).jpg|Невядомы мастак, 1911 г. </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * {{Літаратура/ЭГБ|1}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://asoby.belinter.net/cont.php?x=a | загаловак = Альгерд | фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://asoby.belinter.net Гісторыя Беларусі. Асобы.] | дата = 9 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = }} * {{YouTube|iqsyjm1pzq4|Гісторыя пад знакам Пагоні. Альгерд}} {{Вялікія князі літоўскія}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Альгердавічы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1377 годзе]] hlleu4zu9j18vsge45aoiqa6b60pnoj 0 6813 2696191 2689991 2026-10-08T18:33:49Z Ґайдечахв74Лпадаоо 82536 /* Мовы */ 2696191 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Беларусь |НазваЎРоднымСклоне = Беларусі |Лацінка = Biełaruś |НазваНаДзяржаўнайМове = Рэспубліка Беларусь |Сьцяг = |Герб = |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = Europe-Belarus (orthographic projection).svg |АфіцыйнаяМова = [[беларуская мова|беларуская]]{{Заўвага|У 1995 годзе [[Аляксандар Лукашэнка]] незаконна ([[De facto|дэ-факта]]) надаў дзяржаўны статус [[Расейская мова|расейскай мове]]}} |Сталіца = [[Выява:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|22px|border|Сьцяг Менску]] [[Менск]] |НайбуйнейшыГорад = [[Выява:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|22px|border|Сьцяг Менску]] Менск |ТыпУраду = [[Прэзыдэнцкая рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = Кіраўнік [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыйнай <br> адміністрацыі]]{{Заўвага|абвешчаны [[Расея]]й «[[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]»}} |ІмёныКіраўнікоў = [[Аляксандар Лукашэнка]]<br>([[інаўгурацыя]] [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году#Рэакцыі|аспрэчвалася]]) |Плошча = 207 596,76<ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (на 1 студзеня 2010 г.)</ref> |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 83-е |АдсотакВады = 2,26% (4702 км²)<ref name="gki" /> |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2019 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 91-е |Насельніцтва = 9 413 446<ref name="nn2019">[https://nn.by/?c=ar&i=246398 Нас засталося 9,41 мільёна чалавек. Па выніках перапісу насельніцтва скарацілася на 41 тысячу] NN.by</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 45,3 |ЭтнічныСклад = [[беларусы]] (84,9%),<br />[[расейцы]] (7,5%),<br />[[палякі]] (3,1%),<br />[[украінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения 2009 г. Выходные регламентрые таблицы. Национальный состав населения, гражданство: население по национальности и родному языку]{{ref-ru}}</ref> |КанфэсійныСклад = [[праваслаўны]]я (60%),<br />[[каталік]]і (15—20%)<ref name="DieWelt">{{Літаратура/DieWelt}}{{ref-de}}</ref> |Пісьменнасьць = 98%<ref name="DieWelt"/> |ГодАцэнкіСУП = 2012 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = $146,745 млрд<ref>{{спасылка|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=913&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=103&pr.y=5 |загаловак=Belarus |выдавец=International Monetary Fund |дата=3 лістапада 2014}}</ref><!--PPP--> |СУПНаДушуНасельніцтва = $15 633 |Валюта = [[Беларускі рубель]] |КодВалюты = BYN |ЧасавыПас = [[UTC+3|FET]] |ЧасРозьніцаUTC = +3 |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— згубленая<br /><br />— абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = ад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<br />25 сакавіка 1918<br />1 студзеня 1919<br />ад [[СССР]]<br />27 ліпеня 1990<br />25 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн =My Belarusy vocal.ogg |АўтамабільныЗнак = BY |ДамэнВерхнягаЎзроўню = [[.бел]], [[.by]] |ТэлефонныКод = 375 |Дадаткі = [[Файл:Рэґіёны_Беларусі.svg|284пкс|цэнтар|Мапа Беларусі]] }} '''Белару́сь''', '''Рэспу́бліка Белару́сь''' — [[нацыянальная дзяржава]] [[Беларусы|беларусаў]] у [[Геаграфічны цэнтар Эўропы|геаграфічным цэнтры]] [[Эўропа|Эўропы]], на захадзе [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-Эўрапейскае раўніны]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе й [[Украіна]]й на поўдні. [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Тэрыторыя краіны]] — 207,6 тыс. км² ([[Сьпіс краінаў паводле плошчы|84-я ў сьвеце]]). Колькасьць насельніцтва на 1 кастрычніка [[2019]] году — 9 413 446 чалавекі. Працягласьць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход 650 км<ref>{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 11.</ref>. Сталіца й найбуйнейшае места — [[Менск]], сярод іншых буйных местаў [[Берасьце]], [[Віцебск]], [[Гомель]], [[Горадня]] й [[Магілёў]]. Больш за 40% тэрыторыі краіны мае [[Лес|лясны покрыў]]. [[Гісторыя]] Беларускае дзяржаўнасьці пачалася ад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], вядомага паводле пісьмовых крыніцаў з ІХ стагодзьдзя. У [[1307]] годзе яно далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)]], якое ўтварылася ў сярэдзіне XIII ст. вакол [[Наваградак|Наваградку]] й неўзабаве аб’яднала ўсе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя беларускія землі]]. У 1569 годзе [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] утварыла [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] з [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўствам Польскім]], на карысьць якога страціла [[Падляшша]] й украінскія землі. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у 1772—1795 гадох землі Беларусі апынуліся пад уладай [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], якая праводзіла [[Русіфікацыя Беларусі|палітыку ґвалтоўнае русіфікацыі]]. У пэрыяд распаду Расейскае імпэрыі [[Дзень Волі|25 сакавіка]] 1918 году [[беларусы]] абвясьцілі пра сваю незалежнасьць утварэньнем [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі (БНР)]]. Аднак БНР [[Слуцкі збройны чын|ня здолела абараніць]] сваю тэрыторыю ад [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія 1 студзеня 1919 году ўтварылі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (БССР)]]. Тым часам [[Заходняя Беларусь|заходняя частка краіны]] ў выніку складзенага бальшавікамі [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскага міру 1921 году]] апынулася пад уладай міжваеннае [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскае Рэспублікі]] й была далучаная да БССР толькі ў [[1939]] годзе ў выніку агрэсіі ў бок Польшчы [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] й [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу (СССР)]]. Беларусь страціла кожнага трэцяга свайго жыхара ў час спусташальнае [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнае вайны]]<ref>Axell A. Russia’s Heroes, 1941-45. — Carroll & Graf Publishers, 2002. P. 247. {{ISBN|0-7867-1011-X}}.</ref>, па сканчэньні якое ў [[1945]] годзе стала адным зь сяброў-заснавальнікаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. У час [[Распад СССР|распаду СССР]] 27 ліпеня 1990 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнт БССР]] [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|абвясьціў пра дзяржаўны сувэрэнітэт рэспублікі]], а 25 жніўня 1991 году — пра незалежнасьць Беларусі. Першы прэзыдэнт [[Аляксандар Лукашэнка]] ў 1995 годзе ўсталяваў у краіне [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]]<ref>[http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm «Essential Background — Belarus»]. Human Rights Watch.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus «Human rights by country — Belarus»]. Amnesty International Report 2007.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12037486 «'Hundreds of protesters arrested' in Belarus»]. BBC News.</ref>, які выявіўся ґвалтам, катаваньнямі й [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] беларусаў у час здушэньньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]]<ref>[https://www.radabnr.org/belarus-sanctions-nov-2020/ Рада БНР заклікае да санкцый супраць рэжыму Лукашэнкі і да ціску на Расею], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]], 16 лістапада 2020 г.</ref>. Больш за 70% грамадзянаў Беларусі пражывае ў местах. Больш за 80% грамадзянаў этнічныя [[беларусы]], этнічную меншасьць складаюць пераважна [[расейцы]], [[палякі]] й [[украінцы]]. Дзяржаўная мова — [[беларуская мова|беларуская]], аднак адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовае палітыкі ґвалтоўнае русіфікацыі]] (у тым ліку [[Рэфэрэндум 1995 году ў Беларусі|рэфэрэндуму 1995 году]]) стаў [[De facto|фактычны]] афіцыйны статус [[расейская мова|расейскае мовы]]. Згодна з [[канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|канстытуцыяй]] краіна ня мае афіцыйнае [[рэлігія|рэлігіі]], тым часам асноўнай [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] канфэсіяй лічыцца [[праваслаўе]]. Другая паводле папулярнасьці хрысьціянская канфэсія — [[каталіцтва]], праваслаўныя й каталіцкія [[Каляды]] й [[Вялікдзень]] традыцыйна адзначаюцца як дзяржаўныя [[Сьвята|сьвяты]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/master/text1400.htm Закон Республики Беларусь от 19 декабря 1991 г. № 1317-XII «О праздничных днях в Республике Беларусь»]</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Беларусі|Белая Русь|Літва}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|300пкс|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва ''[[Белая Русь]]'' пачала ўжывацца датычна часткі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] у XIV—XVI стагодзьдзях, тым часам датычна ўсёй тэрыторыі сучаснае Беларусі выкарыстоўвалася назва ''[[Літва]]''<ref name="CR-1982">Congressional Record; Proceedings and Debates of the Congress. Vol. 128, March 15—24, 1982. [https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny P. 5066].</ref>, бо гэтыя землі складалі тэрытарыяльнае ядро [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref>. Да XVII стагодзьдзя назва ''Белая Русь'' часткова замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускімі землямі]], тым часам дзеля ейных жыхароў існавалі азначэньні ''[[ліцьвіны]]''<ref name="CR-1982"/> й ''[[русіны]]''<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі земляў Вялікага Княства Літоўскага]] ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] спрыялі пашырэньню назвы ''беларусы'' (адначасна з фактычнай забаронай афіцыйнага ўжываньня назваў ''Літва'' і ''ліцьвіны'' датычна ''Беларусі'' і ''беларусаў''<ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 97].</ref><ref>Ethnic groups in Michigan. — Detroit, 1983. [https://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny P. 54].</ref>), бо гэтая назва больш адпавядала [[Імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць гістарычных ''ліцьвінаў'' як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]] дзеля іх [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі]] і [[Летувізацыя|сьціраньня памяці пра шматвекавую ўласную Літоўскую дзяржаўнасьць]]<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. Пазьней, аднак, замест назвы ''Беларусь'' расейскія ўлады пачалі выкарыстоўвацца [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін «''[[Паўночна-Заходні край|Северо-западный край]]''». У канцы XIX стагодзьдзя ідэолягі нацыянальнага руху прынялі ''Беларусь'' як нацыянальную саманазву. У 1918 годзе ўтварылася ''[[Беларуская Народная Рэспубліка]]'', а ў 1919 годзе — ''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]''. 19 верасьня 1991 году назву БССР зьмянілі на ''Рэспубліку Беларусь''<ref>[http://www.svaboda.org/content/backgrounderembedded/25110956.html 19 верасьня 1991 году], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2013 г.</ref>. У 1993 годзе дэпутаты [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту Беларусі]] ад [[Апазыцыя БНФ|Апазыцыі БНФ]] выступілі з прапановай прыняць назву ''Беларусь'' замест ''Рэспублікі Беларусь'' — бо слова «[[рэспубліка]]» ў масавай сьвядомасьці асацыявалася ня з формай дзяржаўнага ладу, а з [[Каляніялізм|каляніяльным]] статусам Беларусі ў складзе СССР і не замацоўвала ўсьведамленьне Беларусі як незалежнае краіны. Аднак актывізацыя прарасейскіх настрояў у значнай часткі дэпутацкага корпусу перашкодзіла прыняцьцю гэтае прапановы<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. З улікам гістарычнае дзяржаўнае пераемнасьці ў 2005 годзе вылучалася прапанова прыняць поўную назву краіны ''[[Вялікае Княства Літоўскае]] Беларусь'' з захаваньнем скарочанай назвы — ''Беларусь''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=100976 Вялікае Княства Літоўскае Беларусь — пражэкцёрства ці візіянэрства?], [[Наша Ніва]], 11 лістапада 2005 г.</ref><ref>[http://pazniak.info/page_belarus-litva Беларусь-Літва], Пэрсанальны сайт [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>. Раней з 1950-х гадоў беларускі мовазнаўца й гісторык [[Ян Станкевіч]] укараняў датычна Беларусі назву ''Вялікалітва''<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref>. == Сымболіка == {{Асноўны артыкул|Сымболіка Беларусі|Герб Беларусі|Сьцяг Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|145|Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|145|Беларускія дзяржаўныя герб [[Пагоня]] (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг]] (направа) на паштоўках часоў змаганьня за незалежнасьць [[Беларуская Народная Рэспубліка|першай нацыянальнай дзяржавы]]}} З 1995 году ў Беларусі паралельна існуюць дзьве сыстэмы сымбаляў<ref name="Lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.</ref> — традыцыйная гістарычная беларуская (законная дзяржаўная сымболіка Беларусі) і незаконна абвешчаная «дзяржаўнай» штучная сымболіка [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]]. [[Беларусы|Беларуская]] [[нацыянальная сымболіка]], якая захоўвае дзяржаўны статус [[de jure]]<ref name="Navumcyk"/><ref>[https://www.svaboda.org/a/24978195.html «Афіцыйны беларускі сьцяг — таксама палітычны сымбаль»], [[Радыё Свабода]], 6 траўня 2013 г.</ref>: * [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]{{Заўвага|У назьве сьцяга ўжываецца адметная скарочаная форма прыметніка (''бел-''), якая ёсьць адзнакай высокага (паэтычнага) стылю. Таксама сустракаецца азначэньне сьцяга з звычайнай поўнай формай прыметніка — ''бела-чырвона-белы сьцяг''. Тым часам скарот ''БЧБ'', на думку мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], у гутарковай мове лепей замяняць на ''наш сьцяг''.}}<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/biel-cyrvona-biely/30172690.html Ці правільна казаць «бел-чырвона-белы»? А слову ўжо сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref> — гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў<ref name="Tkacou-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>, дзяржаўны сьцяг Беларусі (з 1918 году). Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца зь беларускіх нацыянальных колераў<ref>Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.</ref> на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="Tkacou-391"/>. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускае гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнае дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году й [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|ейным аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году<ref name="Navumcyk-10.11.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.</ref>. * [[Пагоня|Герб Пагоня]] — дзяржаўны герб Беларусі, традыцыйны нацыянальны герб беларусаў<ref name="Tkacou-391"/>, з колераў якога ўтвараецца нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Дзяржаўны герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] й [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі]], [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|гістарычна-культурная каштоўнасьць Беларусі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=C20700578 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14 траўня 2007 г. № 578 «Аб статусе гісторыка-культурных каштоўнасцей»]</ref> {{Падвойная выява|справа|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg|145|Flag of Belarus.svg|145|[[Сьцяг БССР]] (налева) і [[Чырвона-зялёны сьцяг|яго мадыфікацыя]] для [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] (направа)}} {{Падвойная выява|справа|Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1981–1991).svg|145|Coat of arms of Belarus (2020–present).svg|145|[[Герб БССР]] (налева) і [[Герб расейскай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі|яго мадыфікацыя]] для рэжыму Лукашэнкі (направа)}} Афіцыйныя сымбалі [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]] ў Беларусі ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=508&a=5 Антыбеларуская дзейнасьць прыхільнікаў Лукашэнкі] // [[Беларус (газэта)|Беларус]]. № 508, травень 2005 г.</ref><ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://pazniak.info/page_dziynyiya_spravyi_y_belaruskim_zamejjyi Дзіўныя справы ў беларускім замежжы], Афіцыйны сайт Зянона Пазьняка, 19 красавіка 2005 г.</ref>), незаконна абвешчаныя «дзяржаўнымі сымбалямі Беларусі» ўказам [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкі]] ад 12 чэрвеня 1995 году на фармальнай падставе сфальсыфікаванага [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году]], які праводзіўся ва ўмовах [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрору супраць беларусаў]]<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>: * [[Чырвона-зялёны сьцяг]]<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> (''ЧЗ-сьцяг'') — [[Расея|расейскі]] [[Каляніялізм|каляніяльны]]<ref name="NN-2020"/> сьцяг рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі (этнацыду) беларусаў]]. Гэта палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную й зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка разьмяшчаецца арнамэнт, чырвоны на белым фоне. Мадыфікацыя [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяга БССР]] часоў кіраваньня [[Ёсіф Сталін|Сталіна]], распрацаванага мастаком [[Мікалай Гусеў|Мікалаем Гусевым]], ураджэнцам [[Уладзімерская губэрня|Уладзімерскае губэрні]] [[Расея|Расеі]], які ў 1940 годзе стварыў плякат «Няхай жыве Сталінская Канстытуцыя перамогшага сацыялізму й сапраўднага дэмакратызму», а ў 1941—1944 гадох маляваў партрэты афіцэраў [[Трэці Райх|Нацысцкае Нямеччыны]] й ейнага кіраўніка [[Гітлер]]а<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210124120522/https://news.tut.by/culture/710425.html Изобразил Гитлера и спасал военнопленного. Кто нарисовал красно-зеленый флаг], [[TUT.BY]], 8.12.2020 г.</ref>. * [[Герб рэжыму Лукашэнкі]] — прыніжальны для [[Беларусы|беларусаў]]<ref>[[Алесь Чайчыц]], [https://www.svaboda.org/a/30435918.html 10 аргумэнтаў за «Пагоню»], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2020 г.</ref> расейскі каляніяльны<ref>Мікулевіч С., Гезгала С. [https://nn.by/?c=ar&i=80310 Сёння — Дзень Пагоні і нацыянальнага сцяга], [[Наша Ніва]], 19 верасьня 2012 г.</ref> герб рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі русіфікацыі ([[этнацыд]]у) беларусаў. Гэта зялёны контур тэрыторыі Беларусі ў залатых промнях сонца над зямною куляй. Над контурам знаходзіцца чырвоная зорка, зьлева й справа контур абкружае вянок з залатых каласоў, пераплеценых кветкамі [[канюшына|канюшыны]] й [[лён|льну]]. Каласы абвіваюць стужкі колераў [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёнага сьцяга]], унізе на стужцы разьмяшчаецца залаты надпіс «Рэспубліка Беларусь». Мадыфікацыя [[герб Беларускай ССР|гербу БССР]], распрацаванага на ўзор [[Герб СССР|савецкага гербу]] [[Расея|Расеі]] й зацьверджанага ў час кульмінацыі [[Ёсіф Сталін|Сталінскага]] [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|тэрору]] ([[генацыд]]у) у 1938 годзе<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}}</ref>. Разам з чырвона-зялёным сьцягам не супадае з [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі сымбалямі]] беларусаў і асацыюецца найперш з асобай Лукашэнкі й той палітычнай і сацыяльна-эканамічнай мадэльлю, якую ён увасабляе<ref name="salanda-2019-10">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 10.</ref>. У 2020 годзе пры здушэньні [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў беларусаў супраць фальсыфікацыі выбараў, ґвалту й беззаконьня]] прыхільнікі сыстэмы сымбаляў рэжыму Лукашэнкі адзначыліся дзеяньнямі, якімі канчаткова дыскрэдытавалі гэтую сымболіку<ref name="Paskievic">[https://nn.by/?c=ar&i=265062 «Будучыня гэтага сцяга ім глыбока да аднаго месца»], [[Наша Ніва]], 10 сьнежня 2020 г.</ref> (вывешваньне чырвона-зялёных сьцягоў над [[аўтазак]]амі й будынкамі [[Турма|турмаў]], дзе паводле сьведчаньняў затрыманых, учыняюцца катаваньні, допыты на фоне ЧЗ-сьцяга затрыманых беларусаў з пазнакамі фарбай на твары, якіх здымаюць на відэа<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=262494 Сілавікі пачалі праводзіць допыты затрыманых на фоне чырвона-зялёнага сцяга і здымаць гэта на відэа], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2020 г.</ref>). Сярод іншага, адзначаліся факты катаваньняў (зьбіцьцё непаўналетніх<ref>[https://www.svaboda.org/a/30781512.html «Прымушалі сьпяваць гімн, хто ня ведаў — зьбівалі». У Берасьці вызвалены зь міліцыі падлетак заявіў пра катаваньні], [[Радыё Свабода]], 13 жніўня 2020 г.</ref>, засоўваньне [[АМАП]]аўскіх дручкоў у горла<ref>[https://www.svaboda.org/a/30785310.html «Пхалі дубінку ў горла, білі ў вочы». Школьнік трапіў у кому пасьля нападу АМАПу. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 15 жніўня 2020 г.</ref> й задні праход<ref>[https://www.svaboda.org/a/30850657.html «Разрэзалі шорты ззаду нажом». Мянчук расказаў аб згвалтаваньні АМАПам падчас затрыманьня. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 21 верасьня 2020 г.</ref>) пад гімн «[[Мы, беларусы]]», які таксама ёсьць мадыфікацыяй [[Ёсіф Сталін|сталінскага]] [[Гімн|гімну]] БССР і складае адно цэлае зь незаконна абвешчанымі «дзяржаўнымі» сьцягам і гербам<ref name="Fralou">[https://web.archive.org/web/20160304135848/http://afn.by/news/i/18676 Старая мелодия Государственного гимна с новыми словами вполне соответствуют переживаемому страной трагическому периоду отечественной истории, считает изветный музыкант А. Фролов], [[БелаПАН]], 11.06.2002 г.</ref>. 24 траўня 2021 году мэр [[Рыга|Рыгі]] [[Мартыньш Стакіс]] разам зь міністрам замежных справаў [[Латвія|Латвіі]] [[Эдгарс Рынкевічс|Эдгарсам Рынкевічсам]] замяніў на адным з пляцаў места чырвона-зялёны сьцяг на [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальны]] [[беларусы|беларускі]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белы сьцяг]] з [[Пагоня]]й з наступным абгрунтаваньнем: ''«Сьцяг, што сымбалізуе [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым]], які займаецца дзяржаўным [[тэрарызм]]ам, недарэчны ў мескім асяродзьдзі Рыгі»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/31271172.html Зь Беларусі высылаюць амбасадара Латвіі, дыпляматаў і тэхнічных супрацоўнікаў], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2021 г.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Беларусі}} === Раньнія часы === Першыя спробы [[чалавек]]а ([[нэандэрталец|нэандэртальца]]) пранікнуць на тэрыторыі Беларусі датуюцца часам 100—35 тысячаў гадоў таму. Пра гэта сьведчаць знаходкі [[Крэмн|крамянёвых]] вырабаў [[Муст’ерская культура|муст’ерскага тыпу]] каля вёскі [[Абідавічы|Абідавічаў]] ([[Быхаўскі раён]]), [[Падлужжа (Чачэрскі раён)|Падлужжа]] ([[Чачэрскі раён]]), [[Сьвяцілавічы (Гомельская вобласьць)|Сьвяцілавічаў]] ([[Веткаўскі раён]]). Найбольш старажытныя паселішчы чалавека, выяўленыя каля вёсак [[Юравічы|Юравічаў]] ([[Каленкавіцкі раён]]) і [[Бердыж]]у ([[Чачэрскі раён]]), адносяцца да эпохі верхняга [[палеаліт]]у, іхны век 26—23 тысячаў гадоў. Яны належалі радавым грамадам [[краманьёнец|краманьёнцаў]]. У сувязі з моцным пахаладаньнем і наступаньнем ледавіка 22—14 тысячаў гадоў таму людзі адышлі з тэрыторыі Беларусі на поўдзень. Па заканчэньні ледавіковай эпохі чалавек зноў вярнуўся на тэрыторыю Беларусі. Цалкам яе тэрыторыю засялілі ў эпоху [[мэзаліт]]у (IX—VI тысячаў да н. э.). Эпоха новага каменнага веку ([[нэаліт]]у) на Беларусі пачалася ў канцы V—IV тысячагодзьдзяў да н. э. і доўжылася каля 2 тыс. гадоў. Значнае павелічэньне насельніцтва ў нэаліце спрыяла ўзьнікненьню новых этнічных супольнасьцяў людзей. На тэрыторыі Беларусі было 5 археалягічных культур: [[дняпроўска-данецкая культура|дняпроўска-данецкая]], [[верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўская]], [[нёманская культура|нёманская]], [[нарвенская культура|нарвенская]] і тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі. На Беларусі вядома каля 600 нэалітычных паселішчаў, бальшыня іх сканцэнтраваная ў далінах рэк, басэйнаў [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Сож]]у, [[Нёман]]у. У канцы III — пачатку II тысячагодзьдзя да н. э. на тэрыторыю Беларусі праніклі плямёны шнуравой керамікі культуры, якія былі часткай [[індаэўрапейцы|індаэўрапейцаў]] — продкаў сучасных народаў Эўропы, у тым ліку [[славяне|славянаў]] і [[балты|балтаў]]. Узаемадачыненьні прышлых плямёнаў і абарыгенаў характарызаваліся рознымі формамі гаспадаркі і культурнага ўзаемаўплыву і этнічнай асыміляцыі. Мова індаэўрапейцаў мела шмат дыялектаў. Разьвіцьцё ўзаемадачыненьняў прывяло да стварэньня розных індаэўрапейскіх групаў і народаў. Тэрыторыя паўднёвага ўсходу Беларусі і суседнія раёны Ўкраіны займалі плямёны [[сярэдненяпроўская культура|сярэдненяпроўскай культуры]]. Пад уплывам прышлых плямёнаў адбыўся пераход мясцовага насельніцтва да [[бронзавы век|бронзавага веку]] (канец III — пачатак I тысячагодзьдзя да н. э.). У гэты пэрыяд паўднёва-заходнюю тэрыторыю Беларусі сьпярша займалі культуры шнуравой керамікі Палесься, заходняй Беларусі — прыбалтыйскай, Паазер’е — [[Паўночна-беларуская культура|паўночна-беларускай культуры]]. Да сярэдзіны II тысячагодзьдзя да н. э. ў Палесьсі й Прыдняпроўі сфармаваліся [[тшцінецкая культура]] й [[сосьніцкая культура]]. У [[жалезны век|жалезным веку]] (працягваўся ад VIII—VI ст. да н. э. да VIII ст. н. э.) на Беларусі было некалькі археалягічных культур штрыхаванай керамікі, дняпроўска-дзьвінская, мілаградзкая, зарубінецкая, паморская. У асобную культурна-гістарычную групу ў паўднёва-ўсходняй Беларусі вылучаюць помнікі [[Кіеўская культура|кіеўскай культуры]] II—IV ст. н. э., якія бальшыня навукоўцаў лічаць славянскімі<ref name="БелЭН-21">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 21.</ref>. === Утварэньне дзяржаўнасьці === {{Асноўны артыкул|Полацкае княства|Тураўскае княства|Смаленскае княства}} [[Файл:Połacak. Полацак (C. Faber du Faur, 25.07.1812).jpg|значак|300пкс|[[Полацак]]]] [[Файл:Jazep Drazdovič. Usiaslaŭ.jpg|150px|значак|зьлева|[[Усяслаў Чарадзей|Усяслаў Брачыславіч]]]] У V—VIII ст. у паўднёвай частцы Беларусі расьсяліліся славянскія плямёны [[Праская культура|праскай культуры]], сярэднюю і паўночную частку займалі плямёны [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]]. Працэс расьсяленьня славянаў у 2-й палове I тысячагодзьдзя суправаджаўся міжэтнічнымі кантактамі зь мясцовымі балцкімі плямёнамі ([[Літва (племя)|літвой]], [[яцьвягі|яцьвягамі]] і інш.). У IX—XI ст. сфармаваліся супольнасьці [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[Радзімічы|радзімічаў]]. Крывічы ўтваралі тры вялікія групы — полацкую, смаленскую і пскоўскую (паводле назваў іх галоўных [[горад|гарадоў]])<ref name="HB-138">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 138.</ref>. Першая згадка пра дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі Беларусі датуецца 862 годам, калі паводле паведамленьня летапісе, князь [[Рурык]], які знаходзіўся ў [[Ноўгарад]]зе, раздаў «''мужам сваім, таму — [[Полацак]], таму — Растоў, таму — Белавозера''»{{зноска|Нарысы|1994|Касцюк|80}}. У замежнай гістарыяграфіі існуе меркаваньне пра тое, што на Русі было дзьве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і Рагвалодавічы</small><ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. — Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. — Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. — Leiden, 2004. Р. 126-127.</ref>. Навуковец з [[Данія|Даніі]] [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсэн]] лічыў, што на Русі ўтварылася дзьве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародзка-Кіеўская і Полацкая. Аўтар падмацоўвае гэта сьведчаньнем з [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]] пра княжаньне ў Полацку Рагвалода, пра скандынаўскае паходжаньне яго імя. Амэрыканскі гісторык [[Амельян Прыцак]] лічыў, што полацкая дынастыя была адзінай з старажытных скандынаўскіх дынастыяў, якая змагла захавацца ў змаганьні з Рурыкавічамі</small><ref name="Мартынюк">''Мартынюк А.В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (Х—ХVI вв.). — Москва, 2015. С. 9.</ref>. Прыкладна ў гэты час на аснове племянного княжаньня крывічоў-палачанаў склалася буйное [[Полацкае княства]] — самастойная моцная сярэднявечная дзяржава на тэрыторыі Беларусі<ref name="HB-138"/>. Яго насельнікі называюцца крывічамі ў летапісах пад 1127, 1129, 1140 і 1162 гадох, таксама ўжывалася назва палачане. Апроч [[Полацак|Полацку]], да яго належалі гарады: [[Віцебск]], [[Менск]], [[Лукомаль]], [[Браслаў]], [[Заслаўе]], [[Лагойск]], [[Ворша]], [[Копысь]], [[Барысаў]]<ref name="HB-139">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 139.</ref>. Полацкае княства мела ўсе атрыбуты дзяржаўнай самастойнасьці — сувэрэнную ўладу князя і [[веча]], адміністрацыю, сталіцу, войска, грашовую сыстэму і іншае<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 3.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 24.</ref>. Адным з такіх атрыбутаў было правядзеньне ўласнай геапалітыкі, якая палягала на супрацьстаяньні агрэсіі [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і ўласнай экспансіі ў бок [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. У 980 годзе кіеўскі князь [[Уладзімер Сьвятаславіч]] захапіў Полацак, забіў яго гаспадара [[Рагвалод]]а і далучыў Полацкае княства да Кіеўскага. Аднак ужо за князем [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяславам]], сынам Уладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], унукам Рагвалода, Полацак аднавіў сваю незалежнасьць. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў XI—XII ст. у час княжаньня [[Усяслаў Брачыславіч|Ўсяслава Брачыславіча]] (1044—1101), які збудаваў [[Сафійскі сабор (Полацак)|Сафійскую саборную царкву]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] У якім часе Полацкае княства дасягнула найбольшае велічы // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 6.</ref>. Пазьней яно падзялілася на ўдзельныя княствы — [[Менскае княства|Менскае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]]. [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (XIX).jpg|150px|значак|зьлева|[[Крыж Эўфрасіньні Полацкай]]]] [[Файл:Smalensk, Dniapro. Смаленск, Дняпро (1787).jpg|значак|300px|[[Смаленск]]]] У сярэдзіне X ст. на землях дрыгавічоў вылучылася [[Тураўскае княства]], якое прыкладна з 988 году трапіла ў залежнасьць ад Кіева. Звычайна вялікія князі кіеўскія надавалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой паловы XII ст. Тураўскае княства здабыла незалежнасьць і неўзабаве падзялілася на [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], [[Капыльскае княства|Капыльскае]] і іншыя ўдзельныя княствы. З канца XI ст. тэрыторыю радзімічаў падзялілі паміж сабой [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]] і [[Смаленскае княства|Смаленскае]] княствы. Палітычнае адасабленьне Смаленску ад Кіева пачалося ў ХІ ст., а ў 1120-я гады тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расьціслаў Мсьціславіч|Расьціславам Мсьціславічам]] (1125—1259). У гэты час Смаленскае княства дасягнула найбольшага пашырэньня, калі ў яго склад увайшлі [[Крычаў]], [[Прапойск]], [[Амсьціслаў]] (пазьней вылучыўся ва ўдзельнае [[Амсьціслаўскае княства]]), а таксама адабраныя ў Менску [[Копысь]] і [[Ворша]]. У XII—XIII стагодзьдзях удзельныя княствы ўзьніклі на землях Верхняга Панямоньня. Найбольш значную ролю адыгрывалі [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Наваградзкае княства|Наваградзкае]] княствы. Грамадзкае разьвіцьцё зямель Беларусі праходзіла аднолькавы шлях зь іншымі [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнімі славянамі]], якія ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Русі]]. Тут у X—XII ст. перапляталіся 3 асноўныя сацыяльна-эканамічныя ўклады: [[Першабытнае грамадзтва|грамадзкі]], [[Рабаўладальніцкі лад|рабаўладальніцкі]] і [[Фэадалізм|фэўдальны]], які паступова станавіўся паноўным<ref name="БелЭН-21"/>. У канцы X ст. пачало пашырацца [[хрысьціянства]] паводле [[Бізантыя|бізантыйскага]] абраду. У 992 годзе зьявілася першая [[Полацкая япархія|япархія ў Полацку]], у 1005 годзе — [[Тураўская япархія]], у 1136 годзе — [[Смаленская япархія]]. Аднак элемэнты [[язычніцтва]] ў некаторых мясцовасьцях захоўваліся многія стагодзьдзі. Хрысьціянская царква спрыяла разьвіцьцю беларускае культуры, у тым ліку манумэнтальнага дойлідзтва, малярства, прыкладнога мастацтва, літаратуры<ref name="БелЭН-22">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 22.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{Асноўны артыкул|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Mindaugas 1831 (117707054).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міндоўг]]]] [[Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|300px|значак|[[Наваградак]]]] Створаная за часамі ўдзельных княстваў матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. [[Файл:Giedzimin. Гедзімін (1709).jpg|150px|значак|зьлева|[[Гедзімін]]]] [[Файл:Vilnius - map by Braun Hogenberg (middle size) (34065617).jpg|300px|значак|[[Вільня]]]] Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341), які перанёс сталіцу дзяржавы з Наваградку ў [[Вільня|Вільню]]. Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Расейская праваслаўная царква|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. Вялікае значэньня дзеля ўмацаваньня ВКЛ мела перамога над [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году. За вялікім князем [[Вітаўт]]ам (1392—1430) ВКЛ значна пашырыла сваю тэрыторыю, якая расьцягнулася ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Вітаўт Вялікі]]]] [[Файл:Battle of Grunwald - Kronika tho iesth Historya swiata 1564 (109729736).jpg|значак|300px|[[Грунвальдзкая бітва]]]] На лёс беларускіх зямель у ВКЛ значна паўплываў пераход літоўскае знаці ў канцы XIV ст. у [[каталіцтва]]. Вялікі князь [[Ягайла]] (1377—1392) у 1385 годзе пагадзіўся хрысьціць насельніцтва Літвы паводле каталіцкага абраду ў якасьці адной з умоваў атрыманьня трону польскага караля ([[Крэўская унія|Крэўская унія 1385 году]]). Адгэтуль у ВКЛ пачало насьпяваць нутранае напружаньне паміж праваслаўным і каталіцкім насельніцтвам. З часоў прыняцьця [[Гарадзельскі прывілей|Гарадзельскага прывілею 1413 году]] палітычнае становішча ў ВКЛ пачало характарызавацца дамінаваньнем каталіцкае знаці, якая атрымала вынятковае права на заняцьце дзяржаўных пасадаў і тытул паноў. Усходне-славянскія баяры й князі захавалі свае ўдзелы ў ВКЛ, яны падтрымлівалі дзяржаву, спрыялі росту яе магутнасьці, але імкнуліся павялічыць свой уплыў на прыняцьце палітычных пастановаў. Выразьнікам іх інтарэсаў стаў вялікі князь [[Сьвідрыгайла]] (1430—1432), які пачаў раздаваць дзяржаўныя пасады, замкі і воласьці праваслаўным [[русіны (гістарычны этнонім)|рускім]] фэўдалам, што прывяло да працяглай фэўдальнай вайны ([[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1432—1438 гадоў]]). У 1432 годзе Сьвідрыгайла ўцёк у Полацак, дзе беларускія князі й баяры пасадзілі яго на пасад [[Вялікае Княства Рускае|Вялікага Княства Рускага]], такім чынам адбыўся кароткачасовы раскол ВКЛ, і [[Полацак]] на пэўны час стаў сталіцай беларускае дзяржавы. Каталіцкія вярхі ВКЛ пайшлі на кампраміс. Ягайла [[Прывілей 1432 году|прывілеем 1432 году]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]] [[Прывілей 1434 году|прывілеем 1434 году]] ўраўнавалі праваслаўных фэўдалаў у некаторых эканамічных і палітычных правох з каталікамі. За вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]] (1440—1492) асобным землям (Наваградзкай, Полацкай, Віцебскай, Смаленскай і інш.) пацьверджаныя правы на аўтаномнае кіраваньне. Казімер зацьвердзіў [[Судзебнік Казімера|судзебнік 1468 году]] — першы ўпарадкаваны збор законаў. Па ягонай сьмерці [[Маскоўская дзяржава]] распачала некалькі войнаў з мэтай супрацьстаяць аб’яднаньню земляў Русі вакол Вялікага Княства Літоўскага. У ходзе гэтых войнаў да Маскоўскай дзяржавы ў XV—XVI ст. адышлі некаторыя ўсходнеславянскія землі ВКЛ. Па няўдачах у войнах палітычныя вярхі ВКЛ пачалі залучаць да больш актыўнага кіраваньня дзяржавай буйных праваслаўных фэўдалаў; праваслаўным ужо фактычна не забаранялася займаць найважнейшыя дзяржаўныя пасады. У 1563 годзе юрыдычна скасавалі палажэньне, паводле якога праваслаўныя фэўдалы не маглі засядаць у гаспадарскай радзе. Вялікі ўплыў на дзяржаўныя справы мелі магнаты [[Астроскія]], [[Хадкевічы]], [[Сапегі]], [[Ільлінічы]] і іншыя<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|150px|значак|зьлева|[[Леў Сапега]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (1613).jpg|значак|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1613 год]] Да сярэдзіны XVI ст. канчаткова аформіўся дзяржаўны лад ВКЛ, асновы якога замацаваныя ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1529 году]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1566 году]]. Дзяржаўнай мовай ВКЛ была [[старабеларуская мова]]. Кіраўніком дзяржавы лічыўся [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] (гаспадар). Сумесна з [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай]] ён ажыцьцяўляў найвышэйшы суд. Рада ВКЛ ([[паны-рада]]) узьнікла ў XV ст. як дарадчы орган пры вялікім князю, а да канца XV — пачатку XVI ст. ператварылася ў найвышэйшы орган дзяржаўнае ўлады. З XV ст. на паседжаньні рады запрашаліся прадстаўнікі мясцовых фэўдалаў, г. зн. зьбіраўся [[сойм]]. У 1413 годзе тэрыторыя ВКЛ падзялілася на [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] й [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] ваяводзтвы. У пачатку XVI ст. утварыліся [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]] й [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]] ваяводзтвы; у выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнае рэформы 1565—1566 гадоў — [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]], [[Менскае ваяводзтва|Менскае]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] ваяводзтвы, большасьць зь іх былі падзяляліся на паветы ([[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага]]). [[Шляхта]] атрымала права браць удзел у [[Павятовы соймік|павятовых сойміках]], дзе выбіраліся паслы (дэпутаты) на [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальны сойм]]. Вялікі ўплыў на лёс ВКЛ зрабіла [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкая вайна 1558—1583 гадоў]]<ref name="БелЭН-22"/>. ==== Рэч Паспалітая ==== {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Horadnia. Горадня (1575).jpg|300px|значак|[[Горадня]]]] [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|150пкс|зьлева|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут ВКЛ]], 1588 г.]] Няўдачы войска Вялікага Княства Літоўскага, у тым ліку заняцьце маскоўскімі войскамі ў 1563 годзе Полацку, падштурхнулі вялікага князя ВКЛ і шляхту да больш цеснага вайсковага і дзяржаўнага зьвязу з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскае уніі 1569 году]] ВКЛ і Каралеўства Польскае аб’ядналіся ў [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Паводле ўмоваў уніі, ВКЛ захоўвала свае адміністрацыйны апарат, заканадаўства, армію, герб [[Пагоня|Пагоню]], дзяржаўную пячатку. Найвышэйшым органам аб’яднанае дзяржавы стаў агульны сойм, які спачатку зьбіраўся на тэрыторыі Каралеўства Польскага, а зь сярэдзіны XVII ст. кожны трэці сойм склікаўся ў [[Горадня|Горадні]] як сымбаль асобнага становішча ВКЛ. Кіраўніком дзяржавы быў кароль Рэчы Паспалітае, якога абірала шляхта. Адначасна ён быў і вялікім князем ВКЛ. У часе работы Люблінскага сойму землі Ўкраіны адышлі да Польшчы, таму ў 1569 году ВКЛ складалася ў асноўным зь літоўскіх і жамойцкіх зямель. Кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторы]] (1576—1586) на чале аб’яднанае арміі вызваліў у 1579 годзе Полацак і перанёс ваенныя дзеяньні на тэрыторыю Масковіі. Пасьпяховае завяршэньне Інфлянцкае вайны паспрыяла ўзмацненьню ролі ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]] падкрэсьліла асобае становішча ВКЛ у фэдэрацыйнай дзяржаве з сваім войскам, заканадаўствам, гербам. Скасоўваліся палажэньні уніі, паводле якіх палякі і іншыя замежныя падданыя маглі атрымліваць у ВКЛ зямельныя ўладаньні і адміністрацыйныя пасады<ref name="БелЭН-23">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 23.</ref>. [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XVII) (4).jpg|150px|значак|зьлева|[[Ян Караль Хадкевіч]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1770 год]] У 1596 годзе прымаецца [[Берасьцейская унія]], да яе складаньня падштурхнула стварэньне ў Маскоўскай дзяржаве ў 1589 годзе [[Расейская праваслаўная царква|патрыярхату]], які намагаўся падначаліць сабе праваслаўных жыхароў ВКЛ. Паводле ўмоваў уніі, праваслаўная царква ВКЛ прызнавала вяршэнства [[Папа|папы рымскага]], прыняла каталіцкую дагматыку, аднак захавала сваю абраднасьць і асобную арганізацыю. Да канца XVIII ст. да грэка-каталіцкай (уніяцкай) царквы належала каля 80% насельніцтва Беларусі, у асноўным сялянаў. Праваслаўныя, што не прынялі унію, у пачатку XVII ст. стварылі ўласную царкоўную арганізацыю, узаконеную дзяржаўнай уладай<ref name="БелЭН-24">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 24.</ref>. У выніку [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] да ВКЛ вярнулася [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]]. Катастрафічны ўплыў на гаспадарку і культурнае жыцьцё зрабіла [[вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Перад ёй была [[Паўстаньне Хмяльніцкага|антыфэўдальная вайна 1647—1651 гадоў]], распачатая ўкраінскімі казакамі. Скарыстаўшы сьмерць караля і вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Ўладзіслава Вазы]] (1633—1648), казакі ўварваліся на [[Палесьсе]] і ўзначалілі мясцовыя выступленьні. У 1654 годзе маскоўскія войскі занялі ўсходнюю Беларусь да Дзьвіны й Дняпра, у 1655 годзе — большую ейную частку. Паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня 1667 году]], якое завяршыла гэтую вайну, беларускія землі засталіся ў Рэчы Паспалітай. Да Маскоўскай дзяржавы адышлі Кіеў, левабярэжная Ўкраіна, Севершчына ды Смаленскае ваяводзтва. Масавае вынішчэньне гарадзкога насельніцтва прывяло да заняпаду гарадоў, умацаваньня ў іх пазыцыяў шляхты і да запаволеньня разьвіцьця капіталістычных дачыненьняў. Па вайне ўзмацнілася [[палянізацыя]], якая ахапіла шырокія колы беларускае шляхты й мяшчанаў. [[Ян Казімер]] (1648—1668) празь няўдачы зрокся стальцу. Наступныя каралі й вялікія князі [[Міхал Вішнявецкі]] (1669—1673) і [[Ян Сабескі]] (1674—1696) ня здолелі прадухіліць рост уплыву шляхты і ўтаймаваць яе свавольствы. Абраны на пасад Рэчы Паспалітай саксонскі [[курфюрст]] [[Аўгуст Моцны]] у час [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікае Паўночнае вайны 1700—1721 гадоў]] выступіў хаўрусьнікам маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]]. Швэды, якія часткова акупавалі Беларусь, падтрымлівалі свайго стаўленіка на стальцы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Ваенныя дзеяньні й нутранае змаганьне шляхецкіх груповак прывялі да заняпаду гаспадаркі, якую здолелі адбудаваць толькі да сярэдзіны XVIII ст. Унутрыпалітычная анархія ў краіне працягвалася, звычайным стаў зрыў працы соймаў праз свавольства шляхты. Рэч Паспалітая пачала трапляць пад палітычны ўплыў суседніх дзяржаваў. Апошні кароль й вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (1764—1795) быў стаўленьнікам маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]], але імкнуўся праводзіць незалежную палітыку. Частка дзяржаўных колаў Рэчы Паспалітае ўзяла курс на мадэрнізацыю палітычнага ладу краіны, найперш на ўмацаваньне цэнтральнае ўлады. У 1764 годзе ўтварыліся Вайсковая й Скарбовая камісіі ВКЛ, у 1773 годзе — [[Адукацыйная камісія]], у 1791 годзе — Камісія паліцыі. [[Файл:Vilenski ŭniversytet, Pahonia. Віленскі ўнівэрсытэт, Пагоня (1781).jpg|300px|значак|[[Віленскі ўнівэрсытэт]]]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] Разьвіцьцю капіталістычных дачыненьняў перашкаджалі панаваньне магнатаў, нацыянальныя й рэлігійныя супярэчнасьці. Складанае ўнутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай імкнуліся выкарыстаць у сваіх інтарэсах Расея, Прусія і Аўстрыя. На іхную карысьць дзеялі розныя групоўкі шляхты. У 1786 годзе ўтварылася [[Барская канфэдэрацыя]] — зьвяз шляхты, накіраваны і супраць ўмяшаньня Расеі ў нутраныя справы дзяржавы, і супраць палітычных рэформаў. Разгром канфэдэрацыі расейскімі войскамі прывёў у 1772 годзе да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітае]] паміж Расеяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Пад уладу Расеі трапілі ўсходнія землі Беларусі з [[Полацак|Полацкам]], [[Віцебск]]ам, [[Магілёў|Магілёвам]], [[Гомель|Гомлем]]. Частка кіроўных колаў бачыла ўратаваньне дзяржавы ў антыфэўдальных рэформах. [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гадоў]] прыняў [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня 1791 году]], паводле якое ўсталяваў апеку дзяржавы над прыгоннымі сялянамі і пашырыў палітычныя правы мяшчанаў, рэарганізаваў і цэнтралізаваў дзяржаўнае кіраваньне. У адказ кансэрватарская шляхта пры дапамозе Расеі стварыла [[Таргавіцкая канфэдэрацыя|Таргавіцкую канфэдэрацыю]], з фармальных запросінаў якой ажыцьцявілася новае ўмяшаньне Расеі. У 1793 годзе адбыўся [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другі падзел Рэчы Паспалітае]], у выніку якога пад уладу Расеі трапілі землі цэнтральнае Беларусі з [[Барысаў|Барысавам]], [[Менск]]ам, [[Слуцак|Слуцкам]], [[Пінск]]ам. Згодніцкая пазыцыя кіроўных колаў Рэчы Паспалітае стала прычынай палітычнага ўздыму, які прывёў да [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]], узначаленага [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушам Касьцюшкам]]. Расея накіравала дадатковыя войскі, якія ў шэрагу бітваў здушылі паўстаньне. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітае]] пад уладу Расеі трапілі землі заходняе Беларусі зь Вільняй, Горадняй, Наваградкам, Берасьцем. [[Падляшша]] адышло да Прусіі. Рэч Паспалітая перастала існаваць<ref name="БелЭН-24"/>. === Пад уладай Расейскае імпэрыі === {{Асноўны артыкул|Паўночна-Заходні край|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Grassi, 1782-92).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міхал Клеафас Агінскі]]]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|300px|значак|[[Менск]]]] На [[анэксія|анэксаваных]]<ref>[[Кастусь Тарасаў|Тарасаў К.]] На чыім баку былі беларусы ў вайне 1812 году? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 51.</ref> Расейскай імпэрыяй землях усталёўваўся тэрытарыяльна-адміністрацыйны падзел на расейскі ўзор — паветы, правінцыі, губэрні і генэрал-губэрнатарствы. У 1772 годзе ўтварылася [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] ў складзе 2 губэрняў — [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай]] (з 1776 году [[Полацкая губэрня|Полацкай]], потым [[Віцебская губэрня|Віцебскай]]) і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]]. У 1793 годзе ўтварыліся [[Менская губэрня|Менская]], у 1795 — [[Слонімская губэрня|Слонімская]] і [[Віленская губэрня|Віленская]] губэрні. У 1796—1801 гадох тэрыторыя Беларусі ўваходзіла ў [[Беларуская губэрня|Беларускую]], Менскую і [[Літоўская губэрня|Літоўскую губэрні]], якіх у 1801 годзе падзялілі на Віцебскую, Магілёўскую, Менскую, [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] і Віленскую губэрні. У губэрнях ствараліся палаты крымінальнага (дзеялі на аснове права Расейскай імпэрыі) і цывільнага (разьвязвалі цывільныя справы паводле нормаў Статуту ВКЛ 1588 году) судоў. Па прыняцьці прысягі на вернасьць маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыне II]] шляхта Беларусі атрымала правы і прывілеі расейскага дваранства. Пры гэтым шляхта страціла права абіраць манарха, разьвязваць мясцовыя справы на ваяводзкіх і павятовых сойміках, ствараць канфэдэрацыі дзеля абароны сваіх вольнасьцяў і прывілеяў. Магнатаў пазбавілі права мець уласныя фартэцыі і войска. Праводзілася чыстка шляхецкага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] ([[Разбор шляхты]]). Кацярына II і [[Павал I]] практыкавалі раздачу дзяржаўных зямель з прыгоннымі сялянамі расейскім [[абшарнік]]ам, вайскоўцам і буйным чыноўнікам. На Беларусь пашыралася агульнарасейская сыстэма дзяржаўных падаткаў і павіннасьцяў. Галоўным падаткам стаў падушны, які быў значна цяжэйшы за ранейшы падымны. Сяляне выконвалі паншчыну, плацілі чынш, натуральныя даніны і інш. На мяшчанаў ускладаліся выдаткі на ўтрыманьні выйсковых гарнізонаў, паліцыі, турмаў, гарадзкога магістрату, паштовае службы, навучальных і мэдычных установаў. Цяжкай павіннасьцю для сялянаў і мяшчанаў Беларусі стаў абавязак пастаўляць рэкрутаў на 25-гадовую (з 1834 году — на 20-гадовую, з 1856 году — на 15-гадовую) службу ў войска. Шэраг законаў абмяжоўваў правы [[жыды|жыдоўскага]] насельніцтва: [[мяжа жыдоўскае аселасьці]], падушны падатак і рэкруцкія павіннасьці ўдвая вышэйшыя, чым для хрысьціянаў, кампаніі па прымусовым высяленьні ў гарады й мястэчкі зь сельскае мясцовасьці. [[Урадавы сынод Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўская царква]]) на Беларусі атрымаў дзяржаўны статус, тым часам каталіцкая царква страціла прывілеяванае становішча і трапіла пад кантроль расейскага ўраду. Рымска-каталіцкаму духавенству давалася свабода ў выкананьні рэлігійных абрадаў, але забаранялася схіляць праваслаўных (у тым ліку [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|тых, што прынялі Берасьцейскую унію]]) да пераходу ў рыма-каталіцтва. Каб заахвоціць далучэньне вернікаў [[уніяцтва|ўніяцкае царквы]] да Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) выкарыстоўваліся агітацыя, прымус, матэрыяльныя ўзнагароды ўніяцкага духавенства<ref name="БелЭН-25">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 25.</ref>. [[Файл:Kastuś Kalinoŭski. Кастусь Каліноўскі (G. Bonoldi, 1862-63).jpg|150px|значак|зьлева|[[Кастусь Каліноўскі]]]] [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|300px|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Беларуская шляхта ў часе [[Вайна 1812 году|вайны 1812 году]] падтрымала імпэратара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], маючы спадзеў пры ягонай дапамозе аднавіць ВКЛ і Рэч Паспалітую. 1 ліпеня 1812 году Напалеон падпісаў указ аб утварэньні ВКЛ у складзе Віленскага, Гарадзенскага, Менскага і Беластоцкага дэпартамэнтаў і прызначыў [[Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага|Часовы ўрад]] з прадстаўнікоў мясцовае шляхты. Галоўнымі ягонымі задачамі былі: мабілізацыя насельніцтва ў францускую армію, яе матэрыяльнае забесьпячэньне, ахова камунікацыў, падтрыманьне парадкаў у тыле і г. д. Напалеон не зрабіў захадаў дзеля ліквідацыі прыгоннага права, таму сярод сялянства ён не атрымаў падтрымкі, якое адказвала на паборы й марадэрства партызанскім рухам<ref name="БелЭН-25"/>. Уплыў [[Француская рэвалюцыя|Францускае рэвалюцыі 1789—1799 гадоў]] і падзеяў 1812 году спрыяў пашырэньню на Беларусі дэмакратычных і нацыянальна-вызвольных ідэяў. У пачатку XIX ст. у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] й шэрагу навучальных установаў, у [[Літоўскі асобны корпус|Літоўскім асобным корпусе]] дзеялі гурткі мясцовае моладзі, якія выступалі за аднаўленьне Рэчы Паспалітае. Дзеялі таварыства [[Таварыства філяматаў|філяматаў]] і [[Таварыства філярэтаў|філярэтаў]], таварыства «[[Вайсковыя сябры]]». У 1830—1831 гадох адбываецца [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае паўстаньне]], мэтай якога было аднаўленьне дзяржаўнасьці ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Па ягоным здушэньні расейскі ўрад узяў курс на паступовае аслабленьне эканамічных і палітычных пазыцыяў шляхты й каталіцкага духавенства. Канфіскоўваліся маёнткі ўдзельнікаў паўстаньня, зачыняліся касьцёлы й кляштары, пробашчы і насельнікі якіх мелі дачыненьне да паўстаньня. Узмацніўся «разбор» шляхты. Больш за 10 тысячаў шляхціцаў вылучылі з дваранскага стану. Справаводзтва ў мясцовых дзяржаўных установах і навучаньне ў школах пераводзілася з польскай на расейскую мову. У 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт за ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у паўстаньні і «прапольскі дух» выхаваньня. У студзені 1831 году яны скасавалі дзеяньне Статуту ВКЛ 1588 году ў Віцебскай і Магілёўская, у чэрвені 1840 — у Менскай, Гарадзенскай і Віленскай губэрнях. Узмацніліся рэпрэсіі супраць уніяцкай царквы. 12 лютага 1839 году Сабор вышэйшага ўніяцкага духавенства ў Полацку прыняў акт аб «узьяднаньні» ўніятаў з Урадавым сынодам Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквой). Узмацнілася залежнасьць праваслаўнай і каталіцкай царквы ад дзяржавы. У 1841—1843 гадох іх перавялі на дзяржаўнае ўтрыманьне<ref name="БелЭН-26">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 26.</ref>. [[Файл:Congress_Poland_and_Lithuanian_governorates_-_by_Alexander_Voschinin_-_1851_AD.jpg|міні|300пкс|[[Беларусы]] ([[Ліцьвіны|«літоўцы і беларусы»]]) на мапе № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.). Аўтар — тапограф і картограф Аляксандр Ваўчынін (капітан корпусу тапографаў Расейскай імпэрыі)]] Асновай эканомікі беларускіх земляў у XIX стагодзьдзі заставалася сельская гаспадарка, у якой панавала буйнамаянтковае дваранскае землеўладаньне. Попыт на збожжа ў Заходняй Эўропе стымуляваў абшарнікаў да пашырэньня фальваркаў. Да сярэдзіны XIX ст. 97% абшарніцкіх сялянаў беларускіх земляў знаходзіліся на паншчыне, гэта значыць былі прымацаваныя да панскіх фальваркаў і пазбаўленыя магчымасьці пошукаў іншых заработкаў, перасяленьня ў месты, выяўленьня прадпрымальніцкае ініцыятывы ў сфэры прамысловасьці й гандлю, якую мелі аброчныя сяляне ў цэнтральных губэрнях Расейскай імппэрыі. У 1840—1850 гадох на Беларусі выявіўся крызіс фэўдальна-прыгоньніцкіх дачыненьняў: скарачаліся пасевы, зьніжалася ўраджайнасьць, усё большая колькасьць сялянаў ня здольная была плаціць падаткі й выконваць павіннасьці на карысьць дзяржавы; у банкаўска-крэдытных установах было закладзена каля 70% прыгонных сялянаў: нарастаў антыпрыгоньніцкі рух сялянаў. У 1856—1860 гадох масавыя выступленьні сялянаў адбыліся ў 66 маёнтках, 11 зь іх здушаныя войскамі й паліцыяй. Параза ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]] і пагроза сялянскае рэвалюцыі вымусілі маскоўскага гаспадара [[Аляксандар II|Аляксандра II]] распачаць буржуазныя рэформы. 19 лютага 1861 году ён падпісаў Маніфэст і «Палажэньне» аб вызваленьні абшарніцкіх сялянаў ад прыгоннае залежнасьці. У выніку аграрны рэформаў на Беларусі абшарнікі захавалі больш за палову зямлі<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1880-89).jpg|150px|значак|зьлева|[[Францішак Багушэвіч]]]] [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|300px|значак|Беларусы на этнаграфічнай мапе Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.)]] Адбываецца [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнае паўстаньне 1863—1864 гадоў]] супраць расейскага панаваньня і за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году, якое пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 студзеня 1863 году. На тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] паўстаньнем кіраваў [[Кастусь Каліноўскі]], які ачоліў [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі]]. Удзельнікі паўстаньня, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «''Каго любіш — Люблю Беларусь — То ўзаемна''», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.</ref>. Расейскія ўлады здолелі здушыць гэтае выступленьне, яго ўдзельнікаў рэпрэсавалі. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў расейскі дзяржаўны скарб і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|300пкс|значак|[[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнаграфічная мапа беларусаў]] (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.]] Па рэформе 1861 году паскорылася фармаваньне рабочае клясы. Ідэолягамі й выразьнікамі інтарэсаў сялянаў і іншых дробных вытворцаў Расейская імпэрыі выступалі арганізацыі рэвалюцыйных народнікаў («[[Зямля і воля]]», «[[Народная воля]]»). У 2-й палове 1870 — пачатку 1880-х гадоў народніцкія гурткі існавалі ў Магілёве, Менску, Віцебску, Горадні, Пінску, Горы-Горках, Слуцку, Воршы. пераважна сярод вучнёўскае моладзі, вайскоўцаў, работнікаў. Пад уплывам выданьняў польскае сацыялістычнае партыя «[[Пралетарыят (партыя)|Пралетарыят]]» і расейскае групы «Вызваленьне працы» частка народнікаў Беларусі ў сярэдзіне 1880-х гадоў перайшло на пазыцыі [[марксізм]]у. У 1895—1900 гадох у 23 населеных пунктах Беларсі адбыліся 292 эканамічныя стачкі, у якіх брала ўдзел каля 11,5 тысячаў работнікаў. У 1896 годзе ўварыўся [[Рабочы саюз Літвы]], у 1897 годзе — [[Бунд]] (Усеагульны жыдоўскі хаўрус у Літве, Польшчы і Расеі). У 1898 годзе зьезд прадстаўнікоў сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Пецярбургу, Масквы, Кіева, [[Екацярынаслаў|Екацярынаслава]] і Бунда, што адбыўся ў Менску, абвясьціў пра ўтварэньне [[Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя|Расейскай сацыял-дэмакратычнай работніцкай партыі]] (РСДРП). У пачатку 1900-х гадоў рабочым рухам у гарадох і мястэчках Беларусі кіравалі арганізацыі Бунду. У Горадні й Берасьці ўплыў на рабочых мелі арганізацыі [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС)]]. У 1902—1904 гадох на Беларусі зьявіліся арганізацыі партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў (ПСР). У 1903 годзе ўтварылася [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ)]]. У 1903—1904 гадох узьніклі арганізацыі РСДРП ([[Паўночна-заходні камітэт РСДРП]], [[Палескі камітэт РСДРП]]). Сярод жыдоўскага насельніцтва Беларусі з 1890-х гадоў шырокую агітацыю вялі сіяністы. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] на Беларусі завяршылася партыйнае афармленьне 3 палітычных лягераў: рэвалюцыйнага (РСДРП, ПСР, ППС, БСГ, Бунд, паалей-сіяністаў, сіяністаў-сацыялістаў і інш.), лібэральнага (КДП, Хаўрус дасягненьня раўнапраўя жыдоў у Расеі, сіяністы, Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы й Беларусі), урадавага (Хаўрус расейскага народу, Саюз 17 кастрычніка). У I Дзяржаўную думу ад 5 заходніх губэрняў абралі 36 дэпутатаў, у тым ліку 29 прыхільнікаў кадэтаў. На выбарах у II Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях перамаглі 2 контрарэвалюцыйныя нацыяналістычныя групоўкі — расейская й польская<ref name="БелЭН-27">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 27.</ref>. [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1921).jpg|150px|значак|зьлева|[[Янка Купала]]]] [[Файл:Vilnia, Zavalnaja. Вільня, Завальная (1907).jpg|значак|300пкс|Рэдакцыя [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] на [[Вуліца Завальная (Вільня)|вуліцы Завальнай]] у Вільні, 1907 г.]] Аграрны й палітычны рух сялянаў прымусіў расейскі ўрад прызнаць неабходнасьць рэформаў, вынікам чаго стала [[Сталыпінская аграрная рэформа]]. На выбарах у III Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях чарнасоценцы й акцябрысты заваявалі 29 і 36 месцаў. Каталіцкае насельніцтва Віленскае й Гарадзенскае губэрняў абралі 6 прадстаўнікоў беларуска-польскіх аўтанамістаў («краёўцаў»). З падобнымі вынікамі прайшлі выбары і ў IV Дзяржаўную думу (1912). Чарнасоценна-акцябрысцкія групоўкі і іхныя органы друку адмаўлялі самастойнасьць беларускага этнасу, зьвінавачвалі беларускі нацыянальны рух і ягоную газэту «[[Наша Ніва]]» ў сэпаратызьме. Супраць [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] выступалі і польскія абшарніцка-клерыкальныя групоўкі. У 1907 годзе амаль усе мясцовыя арганізацыі левых партыяў былі разгромленыя ці вельмі аслабленыя. Сярод меншавікоў і бундаўцаў пашыралася ліквідатарская плынь. Згарнула свае падпольныя структуры БСГ і як партыя часова прыпыніла дзейнасьць. Ейныя кіраўнікі засяродзіліся на легальнай дзейнасьці ў газэце «Наша Ніва» і ўзначалілі беларускі нацыянальна-культурны рух. У 1905—1915 гадох ён прыкметна пашырыўся й набыў міжнародную вядомасьць. Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці беларускае літаратуры ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Цётка]], [[Максім Багдановіч]])<ref name="БелЭН-27"/>. 1 жніўня 1914 году Расейская імпэрыя ўступіла ў вайну зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] ([[Першая сусьветная вайна]]). Беларускія губэрні ў ліку першых перавялі на ваеннае становішча. У выніку наступленьня ([[Сьвянцянскі прарыў]], 1915) нямецкія войскі занялі заходнюю частка Беларусі. Да кастрычніка 1915 году фронт стабілізаваўся на лініі [[Дзьвінск]] — [[Паставы]] — [[Баранавічы]] — [[Пінск]]. Вайна прывяла эканоміку Беларусі да заняпаду. У сельскай мясцовасьці адчуваўся недахоп працоўных рук, скараціліся пасяўныя плошчы, паменшала колькасьць жывёлы. Каля 1/3 прамысловых прадпрыемстваў Беларусі былі эвакуяваныя або дэмантаваныя. Гарады Беларусі перапоўнілі вайскоўцы і ўцекачы<ref name="БелЭН-27"/>. Заняцьце амаль усёй Віленскае, Гарадзенскае і заходняе часткі Менскае губэрняў войскамі Нямецкае імпэрыі, мабілізацыя ў войска, масавае бежанства на ўсход на пэўны час дэзарганізавалі беларускі рух. Беларускі нацыянальна-культурныя арганізацыі распадаліся, спынялася выданьне беларускіх газэтаў і кніг. Частка кіраўнікоў «Нашае Нівы» (браты [[Антон Луцкевіч|Антон]] і [[Іван Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]] і іншыя) засталіся ў Вільні і ўзначалілі камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны. У Вільні дзеялі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група]], [[Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі]]. У якасьці каардынатара беларускага нацыянальнага руху выступаў Цэнтральны саюз беларускіх нацыянальных арганізацыяў на чале зь [[Беларускі народны камітэт|Беларускім народным камітэтам]], пад кіраўніцтвам якога ў 1916—1917 гадох з дазволу уладаў Нямецкае імпэрыі пачалося выданьне школьных падручнікаў, газэты «[[Гоман (1916)|Гоман]]». У 1916 годзе ў Петраградзе зьявіліся штотыднёвыя газэты «[[Дзяньніца]]» й «[[Сьветач (газэта)|Сьветач]]»<ref name="БелЭН-27"/>. === Беларуская Народная Рэспубліка і Беларуская ССР === {{Асноўны артыкул|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|міні|300пкс|Мапа [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], 1918 г.]] [[Файл:Raman Skirmunt. Раман Скірмунт (1906).jpg|150px|значак|зьлева|[[Раман Скірмунт]]]] [[Першая сусьветная вайна]] паскорыла перамогу [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]]. У выніку зрынаньня самадзяржаўя ўлада перайшла да [[Часовы ўрад Расеі|Часовага ўраду]]. Паводле прыкладу Петраграду на Беларусі ствараліся Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, народная міліцыя. У Менскім Савеце адзначаўся ўплыў бальшавікоў. Па [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі]] аднавіла сваю дзейнасьць і [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]]<ref name="БелЭН-28">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 28.</ref>. Адначасна ўзьнікла шмат іншых беларускі нацыянальных арганізацыяў і суполак ня толькі на тэрыторыі Беларусі, але і ў гарадох Расеі, дзе было шмат беларусаў-уцекачоў. 25—27 сакавіка 1917 году ў Менску адбыўся [[Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў]], які выставіў патрабаваньне дзяржаўнае аўтаноміі для Беларусі ў складзе Расейскае фэдэрацыйнае дэмакратычнае рэспублікі, абвясьціў сябе «найвышэйшай краёвай інстытуцыя» да скліканьня Беларускае краёвае рады (БКР), а сваім выканаўчым органам — [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)]], якому даручыў падрыхтаваць выбары БКР. Ягоным старшынём абралі [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Ён жа ўзначаліў дэлегацыю перамоваў з Часовым урадам у пытаньнях аўтаноміі Беларусі. Але ўрад адмовіўся разьвязваць гэтае пытаньне да Ўстаноўчага сходу. Паводле ініцыятывы БСГ у ліпені 1917 году адбыўся [[Зьезд беларускіх арганізацыяў і партыяў]]. На ім БНК замяніла [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў]], рэарганізаваная ў кастрычніку 1917 году ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду (ВБР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. 25 кастрычніка 1917 году ў выніку ўзначаленага бальшавікамі ўзброенага паўстаньня ў Петраградзе Часовы ўрад быў скінуты і ўлада перайшла да Савету Народных Камісараў на чале з [[Уладзімер Ленін|Уладзімерам Ульянавым (Леніным)]]. 26 кастрычніка савецкую ўладу абвясьцілі ў Менску. У пачатку лістапада найвышэйшым бальшавіцкім органам улады ў краі стаў Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту. 18—25 лістапада савецкую ўладу прызналі зьезд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, III зьезд сялянскіх дэпутатаў Менскае й Віленскае губэрняў і II зьезд арміяў Заходняга фронту. 26 лістапада абраныя зьездамі выканаўчыя камітэты аб’ядналіся і ўтварылі [[Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту|Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту (Аблвыкамзах)]]. У сьнежні 1917 — студзені 1918 году адбыліся зьезды Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Віцебскае й Магілёўскае губэрняў, на якіх завяршылася праца з усталяваньня бальшавіцкае ўлады ў гэтых губэрнях. Аблвыкамзах ігнараваў беларускае нацыянальнае пытаньне й не прызнаваў існаваньня самастойнага беларускага народу<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Źmicier Žyłunovič (Ciška Hartny). Зьміцер Жылуновіч (Цішка Гартны) (1910-19) (3).jpg|150px|значак|зьлева|[[Зьміцер Жылуновіч]]]] [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1919).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]), 1919 г.]] У адказ на [[Кастрычніцкі пераварот 1917 году ў Расеі]] ВБР разам з Цэнтральнай беларускай вайсковай радай зьвярнулася з «Граматай да беларускага народу», дзе асудзіла дзейнасьць бальшавікоў. ВБР склікала ў Менску [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]] 1917 году. I зьезд прызнаў неабходным стварэньне Беларускае дзяржаўнасьці, не прызнаў улады Аблвыкамзаху, таму на загад яго кіраўнікоў быў разагнаны з выкарыстаньнем вайсковае сілы. Частка дэлегатаў стварыла выканаўчы камітэт, а потым Раду зьезду, якая [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] 25 сакавіка 1918 году абвясьціла Беларусь незалежнай і свабоднай дзяржавай — [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. Ваенна-палітычныя разьлікі Расеі, міжнароднае становішча, дзейнасьць БНР сталі прычынамі фармальнага прызнаньня бальшавіцкімі ўладамі ў Маскве права беларускага народу на нацыянальную дзяржаўнасьць. Выконваючы пастанову ЦК РКП(б), VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя ў Смаленску пастанавіла аб абвяшчэньні [[БССР|Беларускае Савецкае Сацыялістычнае Рэспублікі (БССР)]] у межах Віцебскае, Гарадзенскае, Магілёўскае, Менскае, беларускіх паветаў Віленскае, Ковенскае і Смаленскае губэрняў. Утварэньне БССР з сталіцай у Менску 1 студзеня 1919 году абвешчанае маніфэстам [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі]]. Паводле патрабаваньня ЦК РКП(б) 27 лютага 1919 году ўтварылася [[ЛітБел|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (ЛітБел) ]] з сталіцай у Вільні. Другое абвяшчэньне БССР адбылося 31 ліпеня 1920 году ў Менску<ref name="БелЭН-28"/>. Утварэньне БССР фактычна стала адказам на абвяшчэньне незалежнасьці Беларускае Народнае Рэспублікі, што ад пачатку прызнавалася на афіцыйным узроўні — як зазначаў першы савецкі камісар фінансаў Беларусі [[Ісак Рэйнгольд]] на паседжаньні Цэнтральнага Бюро [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] 22 студзеня 1919 году<ref>[[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31168020.html «Былі крыкі ў экстазе». (Не)прыдуманае інтэрвію з прэм’ерам БНР Луцкевічам пра 25 сакавіка 1918 году], [[Радыё Свабода]], 25 сакавіка 2021 г.</ref>: {{Цытата| Існаваньне Беларускай Рады змусіла вылучыць Беларускую [Савецкую] Рэспубліку {{арыгінал|ru|Существование Белорусской Рады заставило выдвинуть Белорусскую [Советскую] Республику}} }} У лістападзе — сьнежні 1920 году адбыўся [[Слуцкі збройны чын]], мэтай якога была абарона непадзельнае Беларусі ў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічных межах]], усталяваньне рэспублікі і прызнаньне Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама незалежнасьць ад Польшчы й Расеі. Слуцкі фронт БНР стаў рэальным вайсковым змаганьнем за незалежнасьць, а [[Першы Слуцкі полк|Слуцкая брыгада]] — увасабленьнем волі беларусаў да свае дзяржаўнасьці<ref name="Viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/himn-i-dziejaslovy/29837829.html Чаму дзяржаўным гімнам БНР стаў ваяцкі марш «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»?], [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.</ref>. Аднак Слуцкае выступленьне, урэшце, здушыла [[Чырвоная армія]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Іван Саверчанка]], [[Зьміцер Санько]].|частка=[https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html#chapter117 117. Што такое Слуцкі збройны чын]|загаловак=150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html|адказны=|выданьне=|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=[[Наша Будучыня]]|год=2002|старонкі=|старонак=238|сэрыя=|isbn=9986-9229-6-1|наклад=}}</ref>. === Сярэдняя Літва === [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|300пкс|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і [[Летува]] («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] {{Асноўны артыкул|Сярэдняя Літва}} Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэньне на тэрыторыі Віленшчыны і Гарадзеншчыны ў 1920—1922 гадох. Рэспубліка была апошняй спробай аднавіць [[Літва|Літву]] ў гістарычным і [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйным]] сэнсе (таксама плянавалася ўтварыць Літву Верхнюю і Літву Ніжнюю). Стварэньне дзяржавы стала магчымым у выніку «Бунту Жалігоўскага» дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыны]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Разьмешчаная вакол гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Вільня|Вільні]] — дзяржава 18 месяцаў была [[буфэрная зона|буфэрнай зонай]] паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], ад якой залежала, і [[Летува|Летувой]], якая дэкляравала свае правы на гэтую тэрыторыю<ref name="von Rauch">{{Кніга| first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapterurl= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&pg=PA101 |publisher =C. Hurst & Co| isbn=0-903983-00-1 }}</ref>. Па некаторых затрымках, зьвязаных з пратэстам [[Ліга народаў|Лігі народаў]] ([[Жэнэва]], [[Швайцарыя]]), якая плянавала ўвод міжнародных войскаў, 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была [[Анэксія|анэксаваная]] Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазьней у сваіх мэмуарах, выдадзеных у Лёндане ў 1943 годзе, асудзіў палітыку анэксіі і закрыцьця беларускіх школаў ды адмаўленьня ад канфэдэрацыйных плянаў маршалка [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]] польскім «саюзьнікам»<ref>{{Спасылка|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner & Sons|language = pl}}</ref>. {{Цытата|9 кастрычніка 1920 году заняў Вільню ня польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Таксама генэрал захапляўся ідэямі [[панславізм]]у: «''Але ня толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расеяй, так з Украінай. Уклад псыхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны, каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасьці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай''». Некалькімі ж дзесягодзьдзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянэра 10 сакавіка 1887 году пазначана, што Юзэф Пілсудзкі казаў:<ref>{{Спасылка|language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб'яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}</ref> {{Цытата|Завуць мяне Восіп Восіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжаньне і народнасьць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }} === Беларуская ССР і Заходняя Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі 1924 году з пазначэньнем тагачасных граніцаў БССР і беларускіх тэрыторыяў у межах іншых дзяржаваў]] Тэрыторыя адноўленае БССР складалася толькі з 6 паветаў Менскае губэрні. Паводле [[Рыская мірная дамова|Рыскае мірнае дамовы]] 1921 году да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] адышла [[Заходняя Беларусь]]. 30 сьнежня 1922 году ўтварыўся [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР), у які ўвайшла і БССР. Паводле прапановы партыйна-савецкага кіраўніцтва БССР цэнтральныя ўлады згадзіліся ў 1924 і 1926 гадох на [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьне БССР]] шляхам улучэньне ў яе склад часткі Віцебскае і Гомельскае губэрняў. У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у Беларусі праводзіліся сацыялістычная індустрыялізацыя і масавая калектывізацыя сельскае гаспадаркі, у 1924—1929 гадох праводзілася палітыка [[беларусізацыя|беларусізацыі]]<ref name="БелЭН-28"/>. Цяжкім злачынствам супраць усіх пластоў грамадзтва сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія набылі сыстэмны характар у пачатку 1930-х гадоў, а найбольшы размах мелі ў 1937—1938 гадох. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Ўкраіну 1939 году|паходу Чырвонае Арміі ў верасьні 1939 году ў Заходнюю Беларусь]] ейную тэрыторыю далучылі да БССР, аднак Віленшчыну перадалі Летуве. Летува атрымала каля 6880 квадратных кілямэтраў (2660 квадратных міляў) тэрыторыі Віленскага краю (у тым ліку Вільню, гістарычнаю сталіцу Вялікага Княства Літоўскага). Сярод жыхароў Вільні, прадстаўнікі сучаснае летувіскае нацыянальнасьці складалі тады ўсяго 3%. Далучэньне земляў ажыцьцяўлялася ў адпаведнасьці з сакрэтным пратаколам да [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Дамовы аб ненападзе паміж Нямеччынай і СССР]]<ref name="БелЭН-28"/>. У час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] 1941—1945 гадоў (эпізоду [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]) на тэрыторыі Беларусі разгарнулася партызанскае і падпольнае змаганьне. Паводле афіцыйных савецкіх зьвестак, у Савецкай Арміі, савецкіх партызанскі фармаваньнях і шэрагах савецкіх падпольнікаў супраць арміі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] змагалася больш за 1,5 млн жыхароў Беларусі. Вайна нанесла рэспубліцы велізарныя страты. Паводле сучасных ацэнак, загінуў кожны трэці жыхар Беларусі. Рэспубліка страціла больш за палову нацыянальнага багацьця. У 1945 годзе паводле савецка-польскае дамовы аб дзяржаўнай граніцы ад 18 жніўня 1945 году, 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласьць|Беластоцкае вобласьці]] з горадам [[Беласток]]ам і 3 раёны Берасьцейскае вобласьці ўлады СССР перадалі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1945 годзе Беларусь стала сузаснавальніцай [[ААН]], аднак яе ўдзел ня быў самастойным, а падпарадкоўваўся дэлегацыі [[СССР]]. У 1951 годзе зацьвердзілі [[Сьцяг Беларускай ССР|новы сьцяг БССР]], у 1955 годзе — [[Гімн Беларускай ССР|рэспубліканскі гімн]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1986 годзе Беларусь сталася асноўнай ахвярай [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскае катастрофы]]. === Рэcпубліка Беларусь === Сацыяльна-эканамічны крызіс другое паловы 1980 — пачатку 1990-х гадоў спрыяў нарастаньню дэзінтэграцыйных працэсаў у СССР. 27 ліпеня 1990 году Вярхоўны савет БССР прыняў [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. [[Жнівеньскі путч]] у Маскве (19—21 жніўня 1991) і падтрымка яго кіраўніцтвам КПБ паглыбіла крызіс сыстэму ўлады, якая існавала ў той час у Беларусі. 25 жніўня 1991 году Вярхоўны савет БССР прыпыніў дзейнасьць КПБ на тэрыторыі Беларусі. 19 верасьня 1991 году афіцыйную назву Беларускай дзяржавы зьмянілі на Рэспубліку Беларусь. У якасьці дзяржаўных сымбаляў аднавілі [[Беларусы|беларускія]] [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальныя]] герб [[Пагоня|Пагоню]] і [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. У сьнежні 1991 году ў выніку дэнансацыі дамовы 1922 году СССР спыніў існаваньне. 8 сьнежня 1991 году лідэры Беларусі ([[Станіслаў Шушкевіч]]), Украіны ([[Леанід Краўчук]]) і Расеі ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] падпісалі [[Белавескія пагадненьні|пагадненьне]] аб утварэньні [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. У 1994 годзе прынялі [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Беларусі]], адбыліся першыя прэзыдэнцкія выбары. Паводле вынікаў другога туру, першым прэзыдэнтам краіны абралі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]]. Актывізацыя прарасейскіх настрояў ва ўладных колах Беларусі адзначалася яшчэ з восені 1993 году, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі Вялікага Княства Літоўскага і Беларускай Народнай Рэспублікі, але і Беларускай ССР — выключыць з тэксту [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]. Такую пастанову падтрымала большасьць [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|дэпутацкага корпусу]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. Увогуле, у 1991—1994 гадох Беларусь была адзінай краінай з былых рэспублік СССР, дзе нацыянальныя палітычныя сілы ня мелі прадстаўніцтва ў міністэрствах і структурах мясцовай выканаўчай улады — фактычна ня мелі доступу да рэальнага кіраваньня дзяржавы<ref name="navumcyk_15.04.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30555697.html Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману], [[Радыё Свабода]], 15 красавіка 2020 г.</ref>. Аднак поўнае аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай]] [[Моўная палітыка|моўнай]] і культурнай палітыкі адбылося толькі па ўсталяваньні Лукашэнкам [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]], што стала вынікам супадзеньня інтарэсаў уладаў Расеі, якія рэанімавалі [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]], і Лукашэнкі, які меў спадзяваньні праз далучэньне Беларусі да Расеі замяніць яе нямоглага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. У 1995 годзе па [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|акце тэрору ў парлямэнце Беларусі]] ён правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству<ref name="МП">[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]] [https://knihi.com/none/Aniamiennie_Z_kroniki_zniscennia_bielaruskaj_movy.html#chapter13 Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове?] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20170814200257/http://jivebelarus.net/language/language-defeat-06.html Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr1">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20110722003014/http://arche.bymedia.net/2002-1/zapr102.html Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады] // [[Архэ Пачатак]]. №1 (21), 2002.</ref>, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Па рэфэрэндуме, Лукашэнка пазбавіў беларускія [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальныя сымбалі]] бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоню статусу афіцыйнай дзяржаўнай сымболікі і надаў дзяржаўны статус [[расейская мова|расейскай мове]]. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|значак|296пкс|[[Марш за свабоду (Менск, 2020)|300-тысячны мітынг супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня]]. Менск, {{nowrap|16 жніўня 2020 г.}}]] Улетку 1996 году 70 дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|Вярхоўнага Савету]] паставілі подпісы пад [[імпічмэнт]]ам прэзыдэнту з прычыны парушэньня ім Канстытуцыі Беларусі. У адказ Лукашэнка з парушэньнем Канстытуцыі і закону «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» правёў 24 лістапада 1996 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|чарговы рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога разагнаў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня і ўтварыў цалкам падкантрольны [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які стаў найвышэйшым заканадаўчым органам рэжыму ў Беларусі. Адначасна апазыцыю цалкам выціснулі з тэлевізіі і радыё, а апазыцыйным газэтам не давалі друкавацца. У знак пратэсту ў адстаўку падалі прэм’ер-міністар Беларусі, два іншыя міністры і сем судзьдзяў [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суду]]. У гэтых умовах [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] і [[Эўразьвяз]] адмовіліся прызнаваць легітымнасьць рэфэрэндуму. Тым часам Лукашэнка канцэнтраваў у сваіх руках уладу з дапамогаю ўзмацненьня спэцыяльных службаў, у прыватнасьці [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. У красавіку 1998 году Лукашэнка стварыў г. зв. «[[Саюз Расеі і Беларусі]]», пазьней абвясьціў пра стварэньне г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расеі]]». Улады [[Расея|Расеі]] актыўна падтрымлівалі аўтарытарны рэжым у Беларусі ад часоў палітычнай крызы 1996 году, калі Лукашэнку зь іх дапамогай удалося ўнікнуць імпічмэнту і здабыць абсалютную ўладу ў краіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/27138163.html За што Селязьнёў атрымаў ад Лукашэнкі ордэн Скарыны?], [[Радыё Свабода]], 20 ліпеня 2015 г.</ref>. Незаконныя прэзыдэнцкія выбары з падкантрольнай Лукашэнку працэдурай падліку галасоў праходзілі ў 2001, 2006, 2010 і 2015 гадох. Кожныя зь іх выклікалі пратэсты грамадзянаў Беларусі і крытыку з боку ЗША і краінаў Эўразьвязу — найперш праз працэдуру падліку галасоў, якая дазваляла цалкам фальсыфікаваць вынікі і адкідала ўсякі кантроль за падлікам галасоў для не зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі грамадзянаў Беларусі. 8 жніўня 2020 году прайшлі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|чарговыя незаконныя прэзыдэнцкія выбары]], па якіх адбыліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты супраць іх фальсыфікацыі, гвалту і беззаконьня]]. Пратэсты адзначаліся найбольшай за ўсю гісторыю колькасьцю ўдзельнікаў (у Менску выходзілі сотні тысячаў чалавек, у абласных цэнтрах — дзясяткі, у многіх раённых — тысячы) і праходзілі пад [[беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнай сымболікай]]. У час здушэньня гэтых пратэстаў гвалт рэжыму Лукашэнкі над грамадзянамі Беларусі перайшоў на прынцыпова новы ўзровень, калі ён выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] і масавымі катаваньнямі, а маштаб рэпрэсіяў у краіне наблізіўся да часоў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30935222.html Партыя БНФ: «Беларусь ня ведала такога маштабу зьверстваў з часоў бальшавіцкага тэрору і нацысцкай акупацыі»], [[Радыё Свабода]], 7 лістапада 2020 г.</ref>. [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну]] 24 лютага 2022 году адкрыта прадэманстравала, што Беларусь знаходзіцца пад [[Гібрыдная вайна|гібрыднай]]<ref name="Litwin-2024"/><ref name="Usov-2023"/><ref name="UW-2022"/><ref name="BRN"/> [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыяй Расеі]]<ref name="Lichtarovic-24-02-2022"/><ref name="Hurnievic-26-02-2022"/><ref name="Daskievic-25-02-2022"/><ref name="AC-2022"/><ref name="Korsunau-2022">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=285495 Генадзь Коршунаў: Каб у свой час сусветная супольнасць так стала побач з беларусамі, як сёння з украінцамі, то нішто не ляцела б з акупаванай тэрыторыі], [[Наша Ніва]], 27 лютага 2022 г.</ref><ref name="Dubaviec-2022">[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]] [https://www.svaboda.org/a/31742497.html Як «беларуская» ўлада ператварылася ў акупацыю і ўсім нам стала сорамна, — Дубавец], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 25 сакавіка 2023 году [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] заявіў, што Расея разьмяшчае у Беларусі сваю тактычную ядзерную зброю, што неўзабаве ажыцьцявілі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32336402.html Сахашчык: Ядзерная зброя моцна актывізуе партызанскі рух у Беларусі], [[Радыё Свабода]], 27 сакавіка 2023 г.</ref><ref name="Usau-29-03-2023"/>. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Рэспублікі Беларусь}} Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. Тэрмін для кожнага прэзыдэнту складае пяць гадоў. Паводле [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі 1994 году]], прэзыдэнт [[дэ-юрэ]] можа займаць пасаду ня больш за два тэрміны, аднак у 2004 годзе на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 2004 году|рэфэрэндуму]] [[рэжым Лукашэнкі]] [[дэ-факта]] прыбраў гэтае абмежаваньне<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm Profile: Alexander Lukashenko], [[BBC|BBC News]]</ref>. Першым прэзыдэнтам стаў [[Аляксандар Лукашэнка]], абраны на гэтую пасаду ў другім туры [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|выбараў 1994 году]]. У 1996 годзе з ініцыятывы Лукашэнкі прайшоў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога ў Канстытуцыю ўнесьлі шэраг зьменаў, а Лукашэнка павялічыў свой тэрмін на 2 гады, такім чынам наступныя афіцыйныя прэзыдэнцкія выбары адбыліся ў 2001 годзе. Галоўны орган [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]] — [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]], ліквідаваны Лукашэнкам на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў рэфэрэндуму 1996 году і заменены на падкантрольны рэжыму [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] (ніжняя палата) і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савету Рэспублікі]] (верхняя палата). З улікам таго, што назва «Вярхоўны [[Савет]]» небеларуская і паходзіць ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], выказваюцца прапановы вярнуць парлямэнту краіны традыцыйную ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назву — [[Сойм]]<ref name="Cajcyc">Чайчыц А. [https://www.svaboda.org/a/28449360.html Карыснае практыкаваньне ад Зянона Пазьняка], [[Радыё Свабода]], 24 красавіка 2017 г.</ref><ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 13.</ref>. [[Судовая ўлада]] ажыцьцяўляецца судамі, найвышэйшы судовы орган — [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны суд]]. Гаспадарчыя спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі разглядае [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь|Вышэйшы гаспадарчы суд]]. Кантроль за канстытуцыйнасьцю нарматыўных актаў у дзяржаве ажыцьцяўляе [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд]], легітымны склад якога, аднак, разагнаны па рэфэрэндуме 1996 году<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref>. Нагляд за дакладным і аднастайным выкананьнем законаў ускладаецца на [[Генэральны пракурор Рэспублікі Беларусь|Генэральнага пракурора]]. Кантроль за выкананьнем дзяржаўнага бюджэту і выкарыстаньнем дзяржаўнай уласнасьці ажыцьцяўляе [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref name="BE-12">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 12.</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі}} {| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 style="margin: 0 0 1em 1em; background: transparent; border: 0px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |<div style="position: relative">[[Файл:Belarus provinces blank.svg|300пкс|справа]] <div style="position: absolute;left:32px;top:181px">[[Файл:Coat of Arms of Brest Region.svg|17пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:55px;top:180px">[[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:38px;top:96px">[[Файл:Coat of Arms of Hrodna Voblasts.svg|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:30px;top:120px">[[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:120px;top:102px">[[Файл:Coat of Arms of Minsk province.svg|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:122px;top:125px">[[Менская вобласьць|Менская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:178px;top:185px">[[Файл:Coat of arms of Homyel Voblast.svg|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:200px;top:185px">[[Гомельская вобласьць|Гомельская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:203px;top:105px">[[Файл:Escut Oblast Mohilev.png|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:225px;top:105px">[[Магілёўская вобласьць|Магілёўская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:138px;top:35px">[[Файл:Coat of Arms of Vitsebsk Voblasts.svg|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:162px;top:34px">[[Віцебская вобласьць|Віцебская<br />вобласьць]]</div></div> |} Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь падзяляецца на тэрыторыю [[сталіца|сталіцы]] і тэрыторыі [[вобласьць|вобласьцяў]]. Тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыю [[раён]]аў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня. Тэрыторыя раёну падзяляецца на тэрыторыю [[сельсавет]]аў, [[пасёлак|пасёлкаў]] і гарадоў раённага падпарадкаваньня. Беларусь падзяляецца на шэсьць вобласьцяў, якія маюць назву паводле свайго адміністрацыйнага цэнтру. У сваю чаргу гэтыя вобласьці падзяляюцца на 118 раёнаў. Сталіца краіны Менск мае адмысловы статус. Цяперашні адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі фактычна застаўся з часоў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Адміністрацыйна-тэрытарыльныя адзінкі маюць савецкія небеларускія афіцыйныя назвы, з гэтай прычыны прапануецца вярнуць традыцыйныя ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назвы — [[Ваяводзтва|ваяводзтвы]] (замест вобласьцяў), [[павет]]ы (замест раёнаў) і [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|староствы]] (замест сельсаветаў)<ref name="Cajcyc"/>. З улікам таго, што наяўны падзел забясьпечвае моцную цэнтралізацыю і адміністрацыйна-палітычны кантроль над мясцовай ўладай з боку цэнтральных ворганаў улады, дзеля зьмяншэньня цэнтралізацыі, адміністрацыйнай і бюджэтнай нагрузкі выказваюцца прапановы павялічыць колькасьць адзінак самакіраваньня першага ўзроўню (ваяводзтваў)<ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 17.</ref>. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|міні|300пкс|Беларусь з космасу, чэрвень 2010 г.]] Беларусь знаходзіцца ў цэнтры [[Эўропа|Эўропы]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе і [[Украіна|Ўкраінай]] на поўдні. Агульная працягласьць [[Дзяржаўная граніца Рэспублікі Беларусь|дзяржаўнай граніцы]] складае 2969 км. Адлегласьць ад Менску да сталіц суседніх дзяржаваў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470, [[Варшава|Варшавы]] — 550, [[Кіеў|Кіева]] — 580, [[Масква|Масквы]] — 700 км. Плошча Беларусі — 207,598 тыс. км². Найбольшая працягласьць краіны з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Эўропе Беларусь паводле плошчы нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], больш чым у 2,2 разу пераўзыходзіць [[Партугалія|Партугалію]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і прыкладна ў 5 разоў — [[Нідэрлянды]], [[Швайцарыя|Швайцарыю]]. === Рэльеф і карысныя выкапні === {{Асноўны артыкул|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Dzyarzhynskaya Hara 3.jpg|значак|300пкс|На [[Сьвятая (гара)|Сьвятой гары]] (345 м), найвышэйшым пункце Беларусі]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходнеэўрапейская раўніна|Ўсходнеэўрапейскай раўніне]]. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі ([[Менскае ўзвышша|Менскае]], [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкае]], [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] і іншыя), якія разьмяшчаюцца пераважна ў цэнтральнай частцы краіны і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Найвышэйшы пункт — [[Сьвятая (гара)|Сьвятая гара]], 345 м; найніжэйшы — на рацэ [[Нёман]]е, 90 м над узроўнем мора. Асаблівасьці рэльефу Беларусі вызначаюцца геалягічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых частак крышталічнага падмурка прымяркоўваюцца ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганьнем крышталічнага падмурка звычайна займаюць нізіны. Вызначальным фактарам фармаваньня рэльефу Беларусі сталі [[Ледавік|ледавікі]]. За апошнія 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя краіны спазнала ня менш за 5 зьледзяненьняў. На тэрыторыі Беларусі выявілі больш за 5 тысячаў радовішчаў і пакладаў карыстных выкапняў<ref name="BE-12"/>. Сярод іх можна выдзяліць [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[даляміт]]ы, будаўнічыя матэрыялы — [[жвір]], [[гліна|гліны]], [[пясок]], [[крэйда|крэйду]], [[граніт]], [[торф]], [[сапрапэль]] і іншыя. === Глебы === {{Асноўны артыкул|Глебы Беларусі}} Асаблівасьці геалягічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расьліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды адпавядаюць зоне ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, [[Марэна (геалёгія)|марэнавыя]], водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, [[торф]]. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расьліннасьцю), падзолісты (пад лясной расьліннасьцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэньні. З улікам ступені праяўленьня асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаюцца тыпы глебаў: [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]], [[абалонавыя глебы|абалонавыя]], [[дзярнова-карбанатныя глебы|дзярнова-карбанатныя]], [[Дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы|дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя]]. Паводле мэханічнага складу адрозьніваюць гліністыя, сугліністыя, супясковыя, пясковыя і тарфяныя глебы. === Клімат === {{Асноўны артыкул|Клімат Беларусі}} [[Файл:Паміж ноччу і днём.jpg|значак|300пкс|Краявід Беларусі ўлетку]] [[Файл:Печерский лесопарк — Прекрасная зима.jpg|300px|значак|Краявід Беларусі ўзімку]] Беларусь мае [[Мерны клімат|мерны]] [[кантынэнтальны клімат]], бо месьціцца ў мерным пасе на шляху заходніх паветраных масаў з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]]. У роўнадзеньні 21 сакавіка і 23 верасьня вышыня сонца роўная 90° і 23,5°. Гадавая сумарная [[радыяцыя]] ў Беларусі складала 3500 мэга[[Джоўль|джоўляў]]/м² на поўначы і 4100 мэгаджоўляў/м² на поўначы (85—97 кіля[[калёрыя]]ў/см). У [[Ліпень|ліпені]], які ёсьць найцяплейшым месяцам, сумарная радыяцыя 9-кратна большая, чым у найхаладнейшым месяцы — [[Студзень|студзені]]. Улетку пераважае наўпроставая сонечная радыяцыя, што складае 52% ад сумарнай. Узімку — расьсеяная радыяцыя, што складае 70% ад сумарнай. Гадавая расьсеяная радыяцыя розьнілася ад 2100 мэгаджоўляў/м² на поўдні да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы. Сярэднегадавая працягласьць сонечнага зьзяньня вагалася ад 73 дзён на поўначы да 78 на поўдні. Найбольшая яго працягласьць назіралася ў чэрвені (11—12 дзён), найменшая — у сьнежні (25-30 гадзінаў). На цёплае паўгодзьдзе прыпадала каля 80% гадавой працягласьці сонечнага зьзяньня. Гадавая сума [[Фотасынтэз|фотасынтэтычнаактыўнай]] радыяцыі, 1% якой спажывалі [[зялёныя расьліны]], складала да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы да 2200 мэгаджоўляў/м² на поўдні. Дадатны радыяцыйны балянс краіны складаў 1500—1800 мэгаджоўляў/м² у сярэднім за год і паступова нарастаў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад<ref name="г">{{Кніга|аўтар=[[Павал Каўрыга]].|частка=Клімат|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2004|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.18-2.djvu 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь]|старонкі=40-43|старонак=760|сэрыя=|isbn=985-11-0295-4|наклад=10 000}}</ref>. Цягам году над Беларусьсю пераважаюць заходнія вятры, якія пераносяць марское атлянтычнае паветра, разам зь якім перамяшчаюцца [[цыклён]]ы. Узімку пануюць паўднёва-заходнія і заходнія вятры. Паступленьне цыклёнаў зімой вядзе да павышэньня [[Вільготнасьць паветра|вільготнасьці]] і воблачнасьці, што выклікае [[Адліга|адлігу]] і туманы. Пранікненьне кантынэнтальнага паветра мерных шыротаў прыносіць марознае надвор’е з паніжэньнем сярэднесодневай тэмпэратуры да −10—15 [[°C]]. Звычайна арктычнае паветра ўрываецца пасьля адлігі, што выклікае рэзкае пахаладаньне з парывістым ветрам. Морскае арктычнае паветра стварае воблачнае надвор’е, а кантынэнтальнае з усходняй [[Арктыка|Арктыкі]] — яснае, што паніжае тэмпэратуру паветра да −40&nbsp;°C. Улетку пераважаюць паўночна-заходнія і заходнія вятры. Арктычнае паветра праграецца ў ніжніх слаях і выклікае працяглыя [[Засуха|засухі]]. На паўднёвым усходзе пераважае трапічнае паветра, што пры руху на поўнач абумоўлівае рэзкае пацяпленьне і вылікае засушлівае надвор’е ўлетку да 38&nbsp;°C і адлігу ўзімку. Сярэднегадавая хуткасьць ветру складае 3,5—4 м/с на раўнінах і ўзвышшах, 3—3,5 м/с у [[нізіна]]х і далінах рэк. Увосень і ўзімку праз цыклёны хуткасьць ветру павялічваецца, а ўвесну і ўлетку памяншаецца на 0,5 м/с. Сярэднегадавая тэмпэратура для ўсёй Беларусі складала 5,8&nbsp;°C. Сярэднегадавая ізатэрма вагаецца ад 7&nbsp;°C у Берасьцейскай вобласьці да 4,5&nbsp;°C у Віцебскай. У асобныя гады сярэдняя тэмпэратура сягае ад 4,5—5&nbsp;°C да 7—9,5&nbsp;°C. Працягласьць цёплага пэрыяду году з тэмпэратурай вышэйшай за 0&nbsp;°C складае 250—260 дзён на паўднёвым захадзе і 220—230 на паўночным усходзе. У ліпені сярэднямесячная тэмпэратура вагаецца ад 17,5&nbsp;°C на поўначы да 19&nbsp;°C на поўдні. Адхіленьні ад звычайнай тэмпэратуры можа складаць 3—4&nbsp;°C. Найбольшая тэмпэратура расьце ад 35&nbsp;°C у Віцебску да 38&nbsp;°C у Гомлі. У студзені сярэдняя тэмпэратура складала −6,7&nbsp;°C са зьмяненьнем ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. На захадзе звычайна цяплей амаль на 2&nbsp;°C, чым на ўсходзе празь пераважнае ўзьдзеяньне атлянтычнага паветра. Адхіленьні тэмпэратуры могуць дасягаць 3—6&nbsp;°C. Найменшыя тэмпэратуры зьмяняліся ад −41&nbsp;°C у Віцебску да −35&nbsp;°C у Гомлі<ref name="г"/>. У гадавым ходзе найбольш пругкасьці вадзяной пары прыпадае на ліпень — 14-15 гэкта[[Паскаль (адзінка вымярэньня)|паскаляў]] (ГПа), найменш на студзень — 3-4 ГПа. Узімку пругкасьць складае ад 3,5 ГПа на поўначы да 4 ГПа на поўдні. Улетку — ад 14,5 ГПа да 15 ГПа. На марэнных узвышшах пругкасьць меншая на 0,5—1 ГПа, чым на раўнінах. Сярэднегадавая вільготнасьць складала каля 80%. Найбольшая ў сьнежні-студзені — каля 90%. Найменшая ў траўні-чэрвені — 65%. Павялічаная на 3—5% вільготнасьць адзначалася каля вадаёмаў, на балотах, у лясах і на ўзвышшах. У сухія летнія дні віготнасьць апускалася менш за 30%. У сярэднім налічвалася 5—7 сухіх дзён на поўначы і ўзвышшах і 13—17 на поўдні. Часам іх лік дасягаў 20—40 за год. Больш за ўсё сухіх дзён назіралася ў траўні. На поўначы і ўсходзе налічвалася 136—145 дзён зь вільготнасьцю звыш 80% за год, на поўдні і паўднёвым захадзе — 107—113. На ўзвышшах налічвалася да 152 вільготных дзён за год. Узімку было больш вільготных дзён, чым улетку. У сьнежні налічвалася 23—27 вільготных дзён. У траўні 2-4 такіх дні. Высокая вільготнасьць спрыяла [[туман]]ам, што часьцей узьнікалі ў замкнёных катлавінах, на балотах і азёрах. За год здаралася ад 35 да 100 дзён з туманам. На Менскім і [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкім узвышшах]] 65—100 такіх дзён. Звыш 60% дзён з туманамі адбывалася ў халодную пару году з кастрычніка па [[сакавік]]. Пахмурных дзён налічвалася ад 135 на паўднёвым усходзе да 175 на паўночным захадзе. Узімку верагоднасьць пахмурнага неба складала 80—85%. У сьнежні ў сярэднім 21—23 дні бяз сонечнага надвор’я. У цёплую пару году воблачнасьць складала да 45—55%. У сярэднім за год у Беларусі выпадала звыш 600—700 мм. Марэнныя ўзвышшы сярэдзіннай Беларусі атрымлівалі звыш 650—700 мм. На Наваградзкім узвышшы выпадала 769 мм ападкаў, што было найбольшым паказьнікам у Беларусі. На нізінах выпадала 600—650 мм. Адхіленьні ад сярэднегадавой нормы складалі 100—200 мм ападкаў. Найбольш ападкаў выпадала ў [[Васілевічы|Васілевічах]] — 1115 мм, найменш у [[Брагін]]е — 298 мм. На цёплую пару з [[красавік]]а па кастрычнік прыпадала каля 70% ападкаў за год. У гадавым ходзе найбольш ападкаў выпадала ў ліпені — 75—95 мм, найменш у лютым — 30-40 мм. У цёплую пару пераважалі [[Залева|залевы]], якія перавышалі сярэднемесячныя ападкі ў 2—3 разы. Найбольшы ўлічаны ўзровень быў у жніўні ў [[Пружаны|Пружанах]] — 329 мм. Часам улетку ападкі не выпадаюць да месяца. Лік дзён з ападкамі складаў ад 193—195 на паўночным захадзе да 145 на паўднёвым усходзе. У сярэднім кожны другі-трэці дзень з ападкамі. Зрэдку за дзень выпадае месячная норма ападкаў. Найбольшы содневы лік атмасфэрнай вільгаці адзначылі ў ліпені 1973 году на станцыі [[Слаўнае (Віцебская вобласьць)|Слаўнае]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёну]] (Віцебская вобласьць). У халодную пару зь лістапада па сакавік утвараецца [[Сьнег|сьнегавое]] покрыва, якое ляжыць ад 75 дзён на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Часам выпадзеньне сьнегу адзначаецца ў кастрычніку. Устойлівае сьнегавое покрыва ўсталёўваецца ў сьнежні. Яго разбурэньне назіраецца ў пачатку сакавіка на паўднёвым захадзе (ПдЗ) і пры канцы сакавіка на паўночным усходзе (ПнУ). Найбольшая сярэдняя вышыня сьнегу складае ад 15 см на ПдЗ да звыш 30 см на ПнУ. У цёплыя маласьнегавыя зімы вышыня сьнегу ўдвая меншая. Запас вады ў сьнегавым покрыве складае ад 30-40 мм на ПдЗ да 80-100 мм на ўсходзе ПнУ<ref name="г"/>. === Водныя багацьці === {{Асноўны артыкул|Рэкі Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Narač - 2.jpg|міні|300пкс|[[Нарач]] — найбольшае возера Беларусі]] Тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў басэйне [[Чорнае мора|Чорнага]] (58% тэрыторыі) і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] (42%) мораў<ref name="BE-16">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 16.</ref>. Агульная даўжыня 20,8 тысячаў рэк краіны складае 90,6 тыс. кілямэтраў. 7 рэк маюць даўжыню звыш 500 км: [[Бярэзіна]], [[Вяльля]], [[Дзьвіна]], [[Дняпро]], [[Нёман]], [[Прыпяць]] і [[Сож]]. Шэсьць зь іх, апроч Бярэзіны, ёсьць церазьмежнымі. Агульны аб’ём воднага сьцёку рэк — 57,9 млрд кубічных мэтраў у сярэднім у год. Азёраў каля 11 тыс., 75% зь іх з плошчай люстэрка да 0,1 км². Найбольшае [[возера]] — [[Нарач]] (плошча 79,6 км²), найглыбейшае — [[Доўгае возера (Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,6 м). Агульны аб’ём вады ў азёрах плошчай больш за 1 км² складае 6—7 млрд м³. Найбольшы аб’ём вады ў азёрах [[вадазбор]]аў рэк Дзьвіны (72% усіх запасаў) і Нёмана (20%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэкі і азёры Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1347|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=14 сакавіка 2013|дата доступу=19 сакавіка 2013}}</ref>. Таксама краіна багатая на балоты, найбольшая колькасьць якіх знаходзіцца на [[Палесьсе|Палесьсі]]. === Расьліннасьць і жывёльны сьвет === [[Файл:Zubr BPN 02.jpg|150px|значак|зьлева|[[Зубар]] — жывёла-сымбаль Беларусі]] [[Файл:Восень у Белавескай пушчы.jpg|міні|300пкс|[[Белавеская пушча]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] На 21 сакавіка 2013 году амаль 40% плошчы Беларусі займаў [[лес]], агульная плошча якога складала 9,5 мільёну [[гектар]]аў. Запас [[Драўніна|драўніны]] складаў 1,6 млрд кубічных мэтраў. Паводле мэтавага прызначэньня лясы падзяляліся на: эксплюатацыйныя (49%), аздараўленчыя (17%), вадаахоўныя (16%), прыродаахоўныя (14%) і ахоўныя (4%). Налічвалася 107 відаў дзікарослых [[дрэва]]ў і 1,5 тыс. увезеных зь іншых краёў, сярод іх — 28 мясцовых відаў дрэваў, каля 60 відаў [[хмызьняк]]оў, 15 — паўхмызьнякоў і 8 — хмызьнячкоў<ref>{{Спасылка|аўтар =[[Канстанцін Карнялюк]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =9 лютага 2011| url =http://zil.mogved.by/content/my-tut-dushoj-chysceem/stati| копія = | загаловак =Мы тут душой чысьцеем| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Газэта]] «[[Зямля і людзі]]»| дата = 25 студзеня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Пераважнымі пародамі былі: хвойныя (60%; [[Хвоя звычайная|хвоя]] ды [[елка]]), мяккалістыя (36,5%; [[асіна]], [[бяроза (дрэва)|бяроза]] і [[вольха]]) і цьвёрдалістыя (3,5%; [[дуб]]). Іншыя важныя лесаўтваральныя пароды: [[ясень]], [[ліпа]], [[клён (род)|клён]] і [[граб]]. Найбольш пашыраныя ўвезеныя віды дрэваў: [[Лістоўніца|лістоўніцы]] сыбірская і эўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя і Веймутава, [[паўночны дуб]], [[таполя|таполі]] пірамідальная, ляўралістая і бальзамічная. 70% плошчы займае прыродная расьліннасьць, што налічвае 12 тыс. відаў. Звыш 200 відаў ахоўваецца дзяржавай. У гадавальніках лясных гаспадарак за год вырошчваецца звыш 280 відаў [[расьліна]]ў, больш за 310 млн лясных высадкаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лясы Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1351|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=21 сакавіка 2013|дата доступу=27 сакавіка 2013}}</ref>. [[Файл:Cornflowers Centaurea cyanus.jpg|150px|значак|зьлева|[[Валошка]] — кветка-сымбаль Беларусі]] [[Файл:XN Ciconia ciconia 86.jpg|300пкс|значак|[[Белы бусел]] — птушка-сымбаль Беларусі]] Жывёльны сьвет налічвае 457 відаў [[Хрыбетныя|хрыбетных]] (у тым ліку 73 віды [[сысун]]оў, 290 відаў [[Птушкі|птушак]], каля 60 відаў [[Рыбы|рыб]]) і больш за 20 тысячаў [[Бесхрыбетныя|бесхрыбетных]] [[жывёла]]ў. Гаспадарчае значэньне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёлаў — [[Звычайная лісіца|лісіца]], [[Лясная куніца|куніца]], [[Трусы|трус]], [[выдра]], [[Тхор лясны|тхор]], [[гарнастай]], [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды [[Земнаводныя|земнаводных]], 10 відаў рыб, 72 віды [[Вусякі|вусякоў]] — улучаныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах расьсяленьня існуюць дзяржаўныя запаведнікі і заказьнікі. У студзені 2011 году 1459 сяброў [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкага аб’яднаньня]] «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]» налічылі ў краіне 39 882 птахі 58 відаў, што засталіся зімаваць<ref>{{Артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=Каля 40 тысяч птушак маразоў не баяцца|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=75755|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=12 сакавіка 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-03-12 46 (26910)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/75720/12sak-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. === Экалёгія === Беларусь больш за іншыя краіны пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні па аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[цэз]]у-137, які выпаў ў Эўропе, каля 70% прыпала на тэрыторыю Беларусі. На пачатак 2016 году на забруджаных тэрыторыях знаходзіцца 2371 населены пункт (зь іх 28 местаў і мястэчак), дзе пражывае 1141,8 тысячы чалавек (12% насельніцтва Беларусі)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27691336.html 12% беларусаў жывуць на радыяцыйна забруджаных тэрыторыях], [[Радыё Свабода]], 22 красавіка 2016 г.</ref>. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфія === [[Файл:Насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.pdf|значак|317x317пкс|Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.]] Колькасьць насельніцтва Беларусі на 1 кастрычніка 2019 году склала 9 413 446 чалавек<ref name="nn2019"/>. Пры гэтым у параўнаньні з уліковымі зьвесткамі колькасьць насельніцтва меншая на {{лік|41000}} чалавек. Аднак, паводле спэцыялістаў, да гэтага прычынілася памяншэньне наяўнага насельніцтва за кошт павелічэньня колькасьці мігрантаў. Сапраўдная колькасьць жыхароў зьмяняецца, бо колькасьць мігрантаў зьніжаецца, але яны не паведамляюць пра свой ад’езд у міліцыю. Таксама значны ўнёсак у станоўчы дэмаграфічны балянс зрабіў [[міграцыя|міграцыйны]] прырост, які за 2014 год склаў 15,7 тысячаў чалавек, даволі вялікі адсотак зь іх склалі грамадзяне [[Украіна|Ўкраіны]], якія пакінулі месца свайго жыхарства з прычыны [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|ваенных дзеяньняў]]<ref name="nasielnictwa-naviny">[https://web.archive.org/web/20150629150716/http://naviny.by/rubrics/society/2015/01/26/ic_articles_116_188082/ Население Беларуси прибавляет второй год подряд], [[Naviny.by]], 26 студзеня 2015 г.</ref>. Сумарны каэфіцыент нараджальнасьці ў Беларусі складае 1,7 на адну жанчыну. У апошні час назіраецца павелічэньне сумарнага [[каэфіцыент нараджальнасьці|каэфіцыенту нараджальнасьці]]. Аднак, як і раней, ён не забясьпечвае ў краіне ўзроўню простага ўзнаўленьня насельніцтва. Сталіца Беларусі [[Менск]] — найбуйнейшы горад, насельніцтва якога на ліпень 2015 году складала 1,938 млн чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20150730173731/http://blr.belta.by/all_news/society/Belarus-pa-kolkasts-naselntstva-zajmae-16-e-mestsa--Erope--5-e---u-SND_i_81591.html Беларусь па колькасці насельніцтва займае 16-е месца ў Еўропе і 5-е — у СНД], [[БЕЛТА]]</ref>. Такім чынам у галоўным горадзе краіны пражывае 20,4% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Сярод вобласьцяў лідыруе [[Гомельская вобласьць]], дзе пражывае амаль кожны сёмы жыхар, а [[Гомель]] зьяўляецца другім паводле велічыні горадам у краіне, у ім на 2014 год налічвалася 512 тысячаў чалавек. Іншыя буйныя гарады: [[Магілёў]] (371 тыс.), [[Віцебск]] (363 тыс.), [[Горадня]] (357 тыс.) і [[Берасьце]] (331 тыс.). Да гарадоў, у якіх пражываюць больш за 100 тысячаў чалавек, належаць [[Бабруйск]], [[Баранавічы]], [[Барысаў]], [[Пінск]], [[Ворша]], [[Мазыр]], [[Салігорск]] і [[Наваполацак]]<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Chislennost-naselenija-prevyshaet-100-tys-chelovek-v-14-gorodax-Belarusi_i_674382.html Численность населения превышает 100 тыс. человек в 14 городах Беларуси], [[БЕЛТА]]</ref>. Паводле этнічнага складу пераважаюць [[беларусы]], якія складаюць 83,7% ад агульнай колькасьці насельніцтва Беларусі<ref name="belstat-perapis" />. Наступнымі найбуйнейшымі этнічнымі групамі зьяўляюцца [[расейцы]] (8,3%), [[палякі]] (3,1%) і [[украінцы|ўкраінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis" />. Шчыльнасьць насельніцтва складае каля 50 чалавек на квадратны кілямэтар. 70% ад агульнай колькасьці насельніцтва канцэнтруецца ў гарадзкіх раёнах. === Рэлігія === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Беларусі|Канфэсійная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600).jpg|150px|значак|зьлева|[[Эўфрасіньня Полацкая]] — нябесная заступніца Беларусі]] [[Файл:Сафійскі сабор.jpg|значак|300пкс|[[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]] (XI ст.) — найстарэйшая [[Хрысьціянства|хрысьціянская]] царква Беларусі]] Паводле ацэнак, 60—70% жыхароў Беларусі лічаць сябе праваслаўнымі, 15—20% — рыма-каталікамі, 5—10% — пратэстантамі, грэка-каталікамі (уніятамі). Праз савецкае змаганьне з рэлігіяй у краіне пашырыўся [[атэізм]]. У старажытнасьці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. У Х—ХІ стагодзьдзях пачало пашырацца [[хрысьціянства]]. Адным зь першых місіянэраў быў ісляндзкі вандроўнік [[Торвальд]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] Калі прыйшло на Беларусь хрысціянства // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. Першая [[Полацкая япархія|хрысьціянская япархія]] зьявілася ў 992 годзе. Гэта была адміністрацыйная адзінка [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]] [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]]. У 1387 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] зьявілася першае біскупства [[Рымска-каталіцкая царква|Сьвятога Пасаду (Рымска-каталіцкай царквы)]]. У XVI ст. з пачаткам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] многія адукаваныя жыхары ВКЛ прынялі [[пратэстантызм]]. У 1596 годзе ў выніку [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] праваслаўныя япіскапы перападпарадкавалі [[Літоўская мітраполія|Літоўскую (Кіеўскую) мітраполію]] Сьвятому Пасаду ў выглядзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]]. Тым часам супольнасьці [[Беларускія татары|беларускіх татараў]] і [[Жыды ў Беларусі|жыдоў]] традыцыйна спавядалі адпаведна [[іслам]] і [[юдаізм]]. На канец XVIII ст. каля 70% беларусаў належалі да ўніяцкае (грэцка-каталіцкае) царквы, 15% былі рыма-каталікамі, 7% — юдэямі і толькі 6% — праваслаўнымі [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1839 годзе расейскія ўлады забаранілі ўніяцкую царкву і гвалтоўна далучылі яе паству да Ўрадавага сыноду. З прыходу да ўлады ў 1994 годзе [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і аднаўленьнем [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] [[Беларускі экзархат|Беларускі экзархат]] [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царквы]] карыстаецца ў Беларусі значнымі прывілеямі. Актыўна дзее [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл]], структуры якога аб’ядноўваюцца ў 4 дыяцэзіі. Агулам паводле зьвестак Касьцёлу ў краіне налічваюцца 1 402 605 вернікаў, большасьць зь якіх прыпадаюць на [[Менска-Магілёўская архідыяцэзія|Менска-Магілёўскую архідыяцэзію]]<ref>[http://catholic.by/2/belarus/dioceses.html Дыяцэзіі], [[Catholic.by]]</ref>. Колькасьць пратэстантаў (розных дэнамінацыяў) ацэньваюць у больш за паўмільёна чалавек. Паводле інфармацыі мусульманскага рэлігійнага аб’яднаньня Беларусі на лістапад 2009 году ў краіне жылі амаль 120 тысячаў [[іслам|мусульманаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110825222048/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=31566 У Беларусі жывуць 120 тысяч мусульман], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2009 г.</ref>. Таксама ёсьць прадстаўнікі іншых веравызнаньняў: юдэі, стараверы і іншыя. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> [[Беларуская мова]] — нацыянальная мова асноўнага насельніцтва краіны [[беларусы|беларусаў]]. Афіцыйны дзяржаўны статус яна атрымала ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1918 годзе стала адзінай дзяржаўнай мовай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аднаўленьне статусу беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай адбылося ў 1990 годзе, калі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўны Савет БССР 12-га скліканьня]] прыняў Закон аб мовах. Матывацыяй прыняцьця гэтага закону была абарона беларускай мовы, існаваньне якой апынулася пад пагрозай у выніку шматгадовай [[Русіфікацыя Беларусі|ґвалтоўнай палітыкі русіфікацыі]]<ref name="zapr"/>. Статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай таксама засьведчыла [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя Беларусі 1994 году]], прытым [[расейская мова]] ў ёй вызначаецца як мова міжнацыянальных зносінаў. Гэтыя акты практычна не пагоршылі веданьня [[Расейская мова ў Беларусі|расейскай мовы ў Беларусі]] (згодна з Законам аб мовах «''вывучэньне расейскай мовы ва ўсіх школах Беларусі зьяўляецца абавязковым''»<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 95.</ref>), у той жа час за кошт далучэньня да беларускай мовы ў краіне значна павялічылася колькасьць дзьвюхмоўных людзей<ref name="zapr"/>. У 1995 годзе па ўсталяваньні [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]] [[Аляксандар Лукашэнка]] правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня. На падставе афіцыйны агучаных вынікаў рэфэрэндуму Лукашэнка [[дэ-факта]] надаў дзяржаўны статус расейскай мове. Па рэфэрэндуме, нягледзячы на абвешчаную поўную роўнасьць беларускай і расейскай моваў на дзяржаўным узроўні, афіцыйныя асобы (у тым ліку сам Лукашэнка) выступаюць пераважна па-расейску, расейская мова дамінуе ў дзейнасьці большасьці афіцыйных дзяржаўных інстытуцыяў. Адзначаецца бесьперапыннае скарачэньне выкарыстаньня беларускай мовы ў адукацыі. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 гадоў больш чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў Беларусі, якія вызначылі сваёй [[Родная мова|роднай мовай]] беларускую, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных<ref>{{Навіна|аўтар=[[Юры Дракахруст|Дракахруст Ю.]]|загаловак=Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2156104.html|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі=13 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]], якая ўтварылася ў выніку савецкай русіфікацыйнай палітыкі і ва ўмовах [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскай акупацыі]] дазваляецца да ўжытку ў Беларусі ў [[Кірыліца|кірылічным альфабэце]]. Замест вяртаньня традыцыйнага [[Лацінка|беларускага лацінскага альфабэту]] [[рэжым Лукашэнкі|расейская акупацыйная адміністрацыя]] часткова (дзеля геаграфічных назваў) выкарыстоўвала [[Інструкцыя па трансьлітарацыі|Інструкцыю па трансьлітарацыі]], створаную на яго аснове, аднак у 2023 годзе яе значна наблізілі да [[Расейская мова|расейскага]] [[Трансьлітарацыя|трансьліту]]. == Адукацыя == {{Асноўны артыкул|Адукацыя ў Беларусі}} [[Файл:BSU Physics Faculty.jpg|значак|300пкс|[[Фізычны факультэт БДУ|Фізычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (БДУ)]]]] Паводле 12-га артыкула Кодэксу Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» 2011 году, асноўная адукацыя ўлучала 6 узроўняў: дашкольную, агульную сярэднюю, прафэсійна-тэхнічную, сярэднюю спэцыяльную, вышэйшую і пасьляўнівэрсытэцкую. Дадатковая асьвета падзялялася на 2 віды: для дзяцей і моладзі і для дарослых. Адмысловае навучаньне прызначалася для людзей з душэўнымі і цялеснымі парушэньнямі зь іх улікам і для іх выпраўленьня і ажыцьцяўлялася на дашкольным і агульным сярэднім узроўнях. Паводле 19-га артыкула Кодэксу, установы асьветы падзяляліся на 12 відаў: 1) дашкольнай адукацыі, 2) агульнай сярэдняй, 3) прафэсійна-тэхнічнай, 4) сярэдняй спэцыяльнай, 5) [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай]], 6) спэцыяльнай адукацыі, 7) дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 8) дадатковай адукацыі дарослых, 9) выхаваўча-аздараўленчая ўстанова адукацыі, 10) сацыяльна-пэдадагічная, 11) спэцыяльная навучальна-выхаваўчая, 12) спэцыяльная лекавальна-выхаваўчая. 18 ліпеня 2011 году [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ухваліла Пастанову № 84 «Аб зацьвярджэньні Палажэньня аб савеце ўстановы адукацыі», паводле якога прадстаўнікі навучэнцаў утваралі 25% яго складу. Паводле 30-га артыкула Кодэксу, налічвалася 10 відаў навучэнцаў: выхаванец, вучань, курсант, [[студэнт]], стажор, магістрант, слухач, [[Асьпірантура|асьпірант]], сушукальнік і дактарант. Паводле 42-га артыкула, стыпэндыі падзяляліся на 8 відаў: навучальная, асьпіранцкая, сацыяльная, прэзыдэнцкая, спэцыяльная, імянная, пэрсанальная і кіраўнічая. У 59-м артыкуле прыдугледжвалася 3 спосабы дамовы на адукацыю: «на платнай аснове», «за кошт сродкаў рэспубліканскага (мясцовага) бюджэту» і «мэтава»<ref name="в">{{Навіна|аўтар=А.Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» ад 23 студзеня 2011 году № 243-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk1100243|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 студзеня 2014|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2016 год 99,7% дарослага насельніцтва Беларусі (старэйшае за 18 гадоў) былі [[Пісьменнасьць|пісьменнымі]]. Ахоп базавай (9 клясаў), агульнай сярэдняй і прафэсійнай асьветай складаў 98% занятага насельніцтва краіны. У больш як 8000 установаў асьветы налічвалася звыш 3 млн навучэнцаў (1/3 насельніцтва) і каля 430 000 выкладнікаў, выхавальнікаў і настаўнікаў (7 навучэнцаў на 1). З 2002/2003 навучальнага году ўвялі 10-бальны парадак адзнакі ведаў замест 5-бальнага<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Школьная і дашкольная адукацыя|спасылка=http://president.gov.by/by/school_by/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Агульная сярэдняя асьвета ўлучала 3 прыступкі: 1) пачатковая (1—4 клясы); 2) базавая (5—9 клясы); 3) сярэдняя (10—11 клясы). Абедзьве дзяржаўныя мовы (беларуская і расейская) зьяўляліся абавязкоымі для вывучэньня разам з адной замежнай. З 2015/2016 нав. г. на 3-й ступені агульнай сярэдняй асьветы (10—11 клясы) увялі профільнае навучаньне. У выніку з 1 верасьня 2015 г. у 1118 установах агульнай сярэдняй асьветы (36,8%) адчынілі 10-я профільныя клясы. Каля 29 000 вучняў 10-х клясаў (1/3) сталі вывучаць навучальныя прадметы на павышаным узроўні. У 2015/2016 навучальным годзе 958,8 тыс. вучняў навучаліся ў 3038 школах, у тым ліку ў 212 [[гімназія]]х (7%) і 29 агульнаадукацыйных ліцэях (1%) з асвойваньнем навучальнай праграмы на павышаным узроўні. Залічэньне ў [[ВНУ Беларусі]] ажыцьцяўлялі па конкурсе на аснове вынікаў [[Цэнтралізаванае тэставаньне|цэнтралізаванага тэставаньня]]. Існавала 5 відаў ВНУ: клясычны [[Унівэрсытэт|ўнівэрсытэт]], профільны ўнівэрсытэт, акадэмія, інстытут і вышэйшы каледж. У траўні 2015 году ўрад Беларусі стаў удзельнікам [[Балёнскі працэс|Балёнскага працэсу]] ў выглядзе Эўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі паводле Лісабонскага пагадненьня 1997 году «Аб прызнаньні кваліфікацыяў датычна вышэйшай адукацыі ў Эўрапейскім рэгіёне». На 2020 год у Беларусі налічалася 51 ВНУ<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыя ў Беларусі|спасылка=http://www.belarus.by/by/about-belarus/education?_print=1|выдавец=Belarus.by|дата публікацыі=2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. У 2013/2014 нав.годзе было 430 тыс. студэнтаў. 85% моладзі атрымлівалі вышэйшую асьвету. 1,5% студэнтаў складалі магістранты<ref>{{Артыкул|аўтар=Мікалай Анішчук.|загаловак=Прымусовыя людзі не прыдатныя да рэформаў|спасылка=http://novychas.by/hramadstva/prymusovyja_liudzi_nie_prydatn|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|тып=газэта|год=25 ліпеня 2014|нумар=[http://novychas.by/pdf/nch_2014_29.pdf 29 (398)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}</ref>. У 2014/2015 нав.г. студэнты складалі 4% насельніцтва Беларусі, што было 4-м паказьнікам сярод краінаў сьвету. Палова студэнтаў атрымлівала вышэйшую асьвету завочна. У дзяржаўных ВНУ 53% студэнтаў навучаліся платна, 34% — за кошт бюджэтных сродкаў з наступнай 2-гадовай адпрацоўкай па разьмеркаваньні, 13% — праходзілі мэтавую падрыхтоўку за кошт сродкаў прадпрыемстваў-наймальнікаў, што прадугледжвала ў наступным больш працяглую адпрацоўку. Студэнты пераважна вывучалі [[зносіны]], [[права]], эканоміку і арганізацыю вытворчасьці ([[мэнэджмэнт]]). Да 95% студэнтаў прыватных ВНУ атрымлівалі грамадзка-гаспадарчую асьвету. ВНУ Беларусі рыхтавалі на 1-й ступені навучаньня ([[бакаляўр]]) па 382 спэцыяльнасьцях, па 2-й ступені (магістар) — па 331 спэцыяльнасьці<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Балёнскі працэс: набыць новае і не страціць найлепшае|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20150512/1431378926-balonski-praces-nabyc-novae-i-ne-stracic-naylepshae|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 траўня 2015|нумар=[http://zviazda.by/be/number/87-27945 87 (27945)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/05/ZV_20150512_05.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. Паводле 90-га артыкула Кодэксу «Аб адукацыі», «пры атрыманьні прафэсійна-тэхнічнай, сярэдняй спэцыяльнай і вышэйшай адукацыі вывучэньне беларускай мовы навучэнцамі … зьяўляецца абавязковым»<ref name="в"/>. Аднак прынамсі з 2006 году ўсе 43 дзяржаўныя і 9 прыватных ВНУ Беларусі былі расейскамоўнымі<ref>{{Кніга|аўтар=[[Станіслаў Суднік]], [[Тацяна Вабішчэвіч]].|частка=|загаловак=Летапіс дзейнасьці грамадзкага аб'яднаньня «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны». 1989-2009|арыгінал=|спасылка=http://www.tbm-mova.by/files/blocks/летапіс%20тбм%202009.pdf|адказны=рэд. [[Алег Трусаў]]|выданьне=|месца=[[Ліда]]|выдавецтва=[[Наша слова]]|год=2009|том=|старонкі=110|старонак=164|сэрыя=|isbn=|наклад=299}}</ref>, акрамя беларускамоўнага патоку [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэту БДУ]], дзе навучалася 0,1% студэнтаў краіны. У 2016/2017 нав.годзе па-беларуску навучалася 13,3% (128 600) школьнікаў<ref>{{Навіна|аўтар=Ягор Марціновіч|загаловак=Моўная катастрофа|спасылка=https://m.nn.by/articles/191559/|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=31 траўня 2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Ахова здароўя == {{Асноўны артыкул|Ахова здароўя ў Беларусі}} На канец 2016 году ў Беларусі было 41 517 занятых [[лекар]]аў (0,4% насельніцтва) і 125 849 [[Мэдычная сястра|мэдычных сясьцёр]] (3:1 да лекараў). Налічвалася 636 [[лякарня]]ў на 80 278 месцаў (0,8% насельніцтва), якія падзялялі на 5 відаў ложкаў: 1) тэрапэўтычныя — 28,8% (23 094), 2) [[Хірургія|хірургічныя]] — 20,3% (16 309), 3) дзіцячыя — 9,8% (7887), 4) радзільныя — 6,5% (5225), 5) гінэкалягічныя — 4,7%% (3798). Працавала 2 311 [[Паліклініка|паліклінік]] для дарослых, зь іх 97 дыспансэраў, а таксама 408 дзіцячых паліклінік. Дзеяла 2099 фэльчарска-акушэрскіх і 836 фэльчарскіх пунктаў, 142 жаночых кансультацыяў. За 2016 год лекары правялі 133,613 млн прыёмаў, што склала па 14 прыёмаў на жыхара. У Беларусі прынялі 116 935 [[Роды|родаў]], якія склалі 5,17% ад ліку плодных жанчынаў (у веку ад 15 да 49 гадоў). Таксама ўчынілі 27 467 спаронаў, што склалі 23,5% ад родаў. Сярод 7 911 002 (83,3% ад насельніцтва) улічаных выпадкаў захворваньняў 41,8% (3 306 201) выявілі ў дзяцей да 18 гадоў. У сярэднім на дзіця прыпала 1,8 хваробы за год. На хваробы органаў дыханьня прыпала звыш 52% (4 113 931) захваральнасьці насельніцтва. Пагатоў сярод дзяцей такія хваробы склалі 75,2% (2 487 546) выпадкаў. Таксама на [[Вострая рэсьпіраторная інфэкцыя|інфэкцыі дыхальных шляхоў]] прыпала 3 324 873 выпадкі — 35% ад усяго насельніцтва, і 121% ад ліку дзяцей (2 227 432). За год налічылі 2 286 497 выпадкаў часовай непрацаздольнасьці праз хваробу, што склала 75% ад занятых. Зь іх на хваробы органаў дыханьня прыпала 45,7% выпадкаў. Агульная працягласьць непрацаздольнасьці праз хваробу склала 26 043 593 дзён або 11,4 дня ў сярэднім<ref>{{Навіна|аўтар=Жанна Васілеўская|загаловак=Сетка, кадры арганізацыяў аховы здароўя і захваральнасьць насельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь за 2016 год|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/051/0518bbdb986950b3230dfc21e8e63c3f.zip|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 красавіка 2017|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] ўлучала Аддзяленьне мэдычных навук, што налічвала 3 навукова-дасьледчыя ўстановы: УП «[[Інстытут біяхіміі біялягічна актыўных злучэньняў]]» у Горадні, «[[Інстытут радыябіялёгіі]]» ў Гомелі і «[[Інстытут фізыялёгіі]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзяленьне мэдычных навук|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/medical.php|выдавец=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] мела ў падпарадкаваньні 16 навукова-практычных цэнтраў: 1) [[Анкалёгія|анкалёгіі]] і мэдычнай радыялёгіі ([[Лясны (Менская вобласьць)|Лясны пасёлак]], Менскі раён), 2) [[Гігіена|гігіены]], 3) дзіцячай анкалёгіі (в. [[Бараўляны (Менскі раён)|Бараўляны]], Менскі раён), 4) дзіцячай хірургіі, 5) «[[Кардыялёгія]]», 6) «Маці і дзіця», 7) мэдычнай экспэртызы і рэабілітацыі (пас. [[Гарадзішча (Калодзішчанскі сельсавет)|Гарадзішча]], Менскі раён), 8) мэдычных тэхналёгіяў, 9) нэўралёгіі і [[Нэўрахірургія|нэўрахірургіі]], 10) отарыналярынгалёгіі, 11) псыхічнага здароўя, 12) [[Пульманалёгія|пульманалёгіі]] і фтызіятрыі, 13) радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека, 14) [[Трансфузіялёгія|трансфузіялёгіі]] і мэдычных біятэхналёгіяў, 15) [[Траўматалёгія|траўматалёгіі]] і артапэдыі, 16) [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] і мікрабіялёгіі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Падведамасныя арганізацыі|спасылка=http://minzdrav.gov.by/ministerstvo/struktura/podvedomstvennye-organizatsii.php|выдавец=[[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Беларусі}} Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яе адметнасьць — сынтэз старажытных мясцовых традыцыяў з заходнімі (каталіцкімі) і ўсходнімі (праваслаўнымі) уплывамі, вынікамі чаго стала зьяўленьне ўнікальных архітэктурных, музычных і літаратурных твораў. Вялікія страты беларуская культура спазнала ў выніку [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкіх рэпрэсіяў]], калі большасьць вядомых беларускіх інтэлектуалаў і прыхільнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|нацыянальнага адраджэньня]] маральна або фізычна зьнішчылі<ref>Tereshkovich P., Valliere R. The Belarusian Road to Modernity // International Journal of Sociology. Belarus: Between the East and the West. Vol. 31 (3), 2001. P. 78—89.</ref>. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|значак|150px|зьлева|[[Францішак Скарына]] — беларускі першадрукар]] [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała), Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Ян Луцэвіч (Янка Купала), Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1920-29).jpg|значак|300px|Клясыкі беларускай літаратуры [[Янка Купала|Янка Купала (Ян Луцэвіч)]] і [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]]]] Літаратура стагодзьдзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. [[Беларуская літаратура]] бярэ свой пачатак ад рэлігійных тэкстаў XI стагодзьдзя. У XII стагодзьдзі працаваў вядомы рэлігійны дзяяч [[Кірыла Тураўскі]]<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/literature/Old_Poetry.html Old Belarusian Poetry], Virtual Guide to Belarus</ref>. У XVI стагодзьдзі ўраджэнец Полацку [[Францішак Скарына]] пераклаў [[Біблія|Біблію]] на [[беларуская мова|беларускую рэдакцыю]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] і апублікаваў яе ў [[Прага|Празе]] і [[Вільня|Вільні]] паміж 1517 і 1525 гадамі як першую друкаваную кнігу ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (Беларусі) і ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]]<ref>[http://www.belhistory.com/skaryna.shtml Францішак Скарына], Беларусі гістарычны партал</ref>. Сучасная эпоха беларускай літаратуры пачалася ў канцы XIX стагодзьдзя. Найбольш вядомыя пісьменьнікі і паэты Беларусі — [[Мікола Гусоўскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]], [[Васіль Цяпінскі]] (XVI стагодзьдзе); [[Лаўрэнці Зізані]], [[Сьпірыдон Собаль]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII стагодзьзе); [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Ядвігін Ш.]] (XIX стагодзьдзе); [[Алаіза Пашкевіч]], [[Максім Багдановіч]], [[Янка Купала]], [[Зьмітрок Бядуля]], [[Кузьма Чорны]], [[Якуб Колас]], [[Міхась Лынькоў]], [[Аркадзь Куляшоў]], [[Ларыса Геніюш]], [[Уладзімер Караткевіч]], [[Пятрусь Броўка]], [[Максім Танк]], [[Янка Маўр]], [[Іван Мележ]], [[Андрэй Макаёнак]], [[Кандрат Крапіва]], [[Зоська Верас]], [[Пімен Панчанка]], [[Максім Танк]], [[Васіль Быкаў]], [[Іван Шамякін]], [[Анатоль Сыс]], [[Янка Брыль]], [[Рыгор Барадулін]], [[Ніл Гілевіч]], [[Вольга Іпатава]] (XX—XXI стагодзьдзі). Працэсы [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] прычыніліся да таго, што многія пісьменьнікі і паэты, якія мелі беларускае паходжаньне і жылі ў межах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнаграфічнай Беларусі]], стваралі свае творы па-польску або па-расейску ([[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан]], [[Сьвятлана Алексіевіч]] і інш.). === Архітэктура === {{Асноўны артыкул|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (A. Visłocki, 1930).jpg|значак|150px|зьлева|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Беразьвечча)|Беразьвецкая царква]], узор [[Віленскае барока|віленскага барока]], [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаная за саветамі]]]] [[Файл:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|значак|300пкс|[[Мірскі замак]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] Архітэктура Беларусі вызначаецца разнастайнасьцю — найперш праз гістарычныя зьмены геапалітычнага стану краіны. Тут можна знайсьці ўзоры [[Традыцыйная беларуская драўляная архітэктура|традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры]], будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[Готыка|готыкі]], [[барока]] і [[клясыцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Гісторыя мураванай архітэктуры Беларусі пачалася з часоў прыняцьця хрысьціянства, калі пад [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскім]] уплывам тут збудавалі першыя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)|Калоская царква ў Горадні]] і інш.). У XIV стагодзьдзі пачалося будаваньне замкаў ([[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Крэўскі замак|Крэўскі]], [[Стары замак (Горадня)|Гарадзенскі]] і інш.), у XVI ст. — цэркваў-фартэцыяў ([[Царква Сьвятога Міхала Арханёла (Сынковічы)|Сынковіцкая]], [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Маламажэйкаўская]] і інш.). Тады ж сфармавалася самабытная [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага (беларуская готыка)]], адметнасьцю якой ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя ў Нясьвіжы паўстаў другі ў Эўропе твор архітэктуры стылю барока — [[Фарны касьцёл (Нясьвіж)|Фарны касьцёл]]. Менавіта ў гэтым стылі выявіўся найбольшы ўнёсак беларусаў у агульнаэўрапейскае мастацтва праз самабытную архітэктуру [[Віленскае барока|віленскага]]<ref name="bielarus-vkl-293">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 293.</ref> і [[Магілёўскае барока|магілёўскага]] барока<ref>Якімовіч Ю. Магілёўская школа дойлідства // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 248.</ref>. Значныя страты архітэктурная спадчына Беларусі спазнала праз шматлікія войны, аднак найбольшую шкоду ўчыніла [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|палітыка савецкіх уладаў з руйнаваньня помнікаў архітэктуры]]. === Музыка і тэатар === {{Асноўны артыкул|Музыка Беларусі|Тэатар Беларусі}} [[Файл:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|міні|300пкс|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|Тэатар опэры і балету]] ў Менску]] Музыка ў Беларусі ў значнай ступені выяўляецца багатымі народнымі традыцыямі і рэлігійнымі ўплывамі. Народную музычную традыцыю краіны можна прасачыць да часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагодзьдзі кампазытар [[Станіслаў Манюшка]] стварыў у Менску свае сусьветна вядомыя опэры, у тым ліку «[[Сялянка (опэра)|Сялянку]]» ў супрацы зь беларускім паэтам [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]]. У канцы XIX стагодзьдзя асноўныя беларускія гарады ўжо мелі ўласныя опэрныя і балетныя калектывы. Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] музыка [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] засяродзілася на тэме цяжкасьці лёсу беларускага народу або ўслаўленьня памяці ўдзельнікаў вайны. У гэты час [[Анатоль Багатыроў]], стваральнік опэры «[[У пушчах Палесься]]», быў адным з найбольш яскравых прадстаўнікоў сярод беларускіх кампазытараў<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/music/Belarusian_composers_&_classical_music.htm Classical Music of Belarus], BelarusGuide.com</ref>. Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасна разьвіваючы папулярныя ў сьвеце стылі і кірункі. Творы беларускіх кампазытараў, сусьветнай клясычнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананьні як прафэсійных, гэтак і самадзейных музыкаў. === Кухня === {{Асноўны артыкул|Беларуская кухня}} [[Файл:Potato pancakes.jpg|міні|300пкс|[[Дранікі]], адна з найбольш вядомых страваў беларускай кухні]] [[Беларуская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў, у тым ліку балцкіх і германскіх. У мінулым у рацыёне насельніцтва Беларусі пераважалі [[Пост|посныя]] стравы з [[збожжа]], бабовых культур, [[Гародніна|агародніны]], [[Малако|малака]] і малочных прадуктаў, насеньня [[лён]]у, а таксама прадуктаў [[зьбіральніцтва]], як то [[грыбы|грыбоў]], [[ягада]]ў, [[Садавіна|садавіны]] і [[мёд]]у. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да [[летувіская кухня|летувіскай]]. У XIII—XIX стагодзьдзяў на яе фармаваньне, асабліва ў прывілеяваных клясаў, значна ўплывалі [[польская кухня|польская]] і [[нямецкая кухня|нямецкая кухні]], а таксама кухні нацыянальных меншасьцяў, як то [[габрэйская кухня|габрэйская]] і [[татарская кухня|татарская кухні]]. З XIX стагодзьдзя найбольшы ўплыў адзначаецца з боку [[расейская кухня|расейскай кухні]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Белы|Белы А.]]|частка=[http://prastora.by/knihi/biely-alies-nasa-strava-sapraudnaia-bielaruskaia-kuchnia Прадмова]|загаловак=Наша страва|арыгінал=|спасылка=https://lohvinau.by/product/наша-страва-сапраўдная-беларуская-ку/|адказны=|выданьне=2-е выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Логвінаў]]|год=2010|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-985-6901-72-3|наклад=}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя ў сталіцы і абласных цэнтрах набылі пашырэньне хуткія страўні замежнай кухні. На 2020 год у Менску прынамсі 53 страўні прапаноўвалі беларускую кухню<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць беларускую кухню (53)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/belarusian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. Іншымі 10 найбольш пашыранымі напрамкамі сярод страўняў сталіцы былі: [[шавэрма]] — прынамсі 77 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шавэрму (77)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/shawarma.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[эўрапейская кухня]] — 70 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць эўрапейскую кухню (70)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/european.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[піца]], [[бургер]]ы і [[сэндвіч]]ы — па 69 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць піцу (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pizza.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref><ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць бургеры і сэндвічы (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/burger-and-sandwich.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[дранікі]] і [[бліны]] — 43<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць дранікі і бліны (43)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/draniki-pancake.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[азіяцкая кухня]] — 40<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць азіяцкую кухню (40)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/asian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[шашлык]], [[грыль]] і [[кебаб]] — 36<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шашлык, грыль і кебаб (36)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/bbq-grill-kebab.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[італьянская кухня]] — 32<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць італьянскую кухню (32)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/italian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[паста]] — 30<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць пасту (30)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pasta.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref> і [[сушы]] — 26<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць сушы (26)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/sushi.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Tree map export 2009 Belarus.jpeg|міні|300пкс|Графічнае адлюстраваньне асноўных экспартных пазыцыяў Беларусі на 2009 год]] [[Файл:GDP_per_capita_development_of_Belarus.svg|міні|300пкс|Рост СУП у 1973–2018 гг.]] Беларуская эканоміка не рэфармуецца ў бок рынкавай. З савецкіх часоў дзяржаве дагэтуль належыць паноўная роля ў эканоміцы. Прадпрыемствы, збудаваныя за савецкім часам, моцна залежаць ад паставак сыравіны з [[Расея|Расеі]]. [[Сельская гаспадарка Беларусі]] дагэтуль складаецца пераважна з [[калгас]]аў. Эканамічна Беларусь арыентуецца на інтэграцыю на постсавецкай прасторы. Апроч нагрузкі, зьвязанай з [[інфляцыя]]й, бізнэс у Беларусі мусіць цярпець ціск з боку дзяржаўнае ўлады, увядзеньне ўсё большых абмежаваньняў дзейнасьці. Многія прыбытковыя прадпрыемствы, прыватызаваныя ў пачатку 1990-х гадоў, [[рэжым Лукашэнкі]] нацыяналізаваў назад або ўзяў пад кантроль [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|сваёй адміністрацыі]]. Пры гэтым Беларусь, паводле ацэнак [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], мае найвышэйшы ўзровень жыцьця ў СНД. У 2018 годзе намінальны налічаны сярэднемесячны заробак вырас на 18,1% (+12,6 з улікам зьняцэньваньня) да 971,4 рубля ($465,07)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лік і заработная плата работнікаў, затраты арганізацыяў Рэспублікі Беларусь на працоўную сілу ў 2018 годзе (c. 4)|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/844/8444d474777fed5cfb71521f4ee41c34.pdf|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=24 траўня 2019|дата доступу=14 студзеня 2020}}</ref>. Беларусь ёсьць важнай транзытнай краінай паміж Цэнтральнай Эўропай і [[Расея]]й. 50% расейскае нафты і 25% прыроднага газу, якія імпартуюцца на захад, ідуць празь Беларусь. Для Расеі Беларусь разам зь [[Летува|Летувой]] — асноўны шлях, што спалучае яе з [[экскляў|эксклявам]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Беларусь уваходзіць у г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзную дзяржаву Беларусі і Расеі]]», а таксама ў [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]]. У 2018 годзе адмоўнае сальда аплатнага балянсу Беларусі па рахунку бягучых апэрацыяў у замежным гандлі скарацілася да -$34,4 млн. Найбольшым гандлёвым партнэрам Беларусі была Расея, на якую прыпала 38,3% вывазу і 58,8% увозу тавараў. На 28 краінаў [[Эўразьвяз]]у прыпала 30% вывазу і 18,6% увозу. Сярод асобных краінаў 2-е месца паводле вывазу займала [[Украіна|Ўкраіна]] — 12%, а паводле ўвозу [[Кітай]] — 8,2%. Замежны гандаль [[паслуга]]мі вырас на 11,6% да $14,212 млрд і забясьпечыў дадатнае сальда ў памеры $3,423 млрд. У экспарце паслугаў большасьць складалі: [[Шляхі зносін Беларусі|перавозкі]] — 44,4%, у тым ліку 36,6% грузавыя; кампутарныя ([[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]]) — 18% ($1,586 млрд); падарожжы для іншаземцаў — 10%; будаўнічыя — 9,4%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Зьнешні гандаль Рэспублікі Беларусь: статыстычны зборнік|арыгінал=Внешняя торговля Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/7a0/7a00fbcc7c4ba0b529e873d099e6afab.pdf|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацстаткам Беларусі|год=2019|том=|старонкі=15, 19, 46, 207-211|старонак=212|сэрыя=|isbn=978-985-7184-78-1|наклад=}}</ref>. === Фінансы === [[Сукупны ўнутраны прадукт]] у 2014 годзе склаў больш за 75 мільярдаў даляраў, адпаведна каля 8 тысячаў даляраў на душу насельніцтва, што зьяўляецца гістарычным рэкордам у адносінах да каляндарнага году. Прырост СУП у 2014 годзе склаў 3,35%, а ў параўнаньні з паказчыкам 2012 году вырас ажно на 18,6%. Рэальны рост СУП з улікам інфляцыі склаў 1,6%<ref>[https://web.archive.org/web/20150712052225/http://bdg.by/news/economics/32547.html ВВП Беларуси в 2014 году — инфографика]. // Дзелавая газэта</ref>. Гадавая рублёвая [[інфляцыя]] ў 2014 годзе, якую можна вылічыць пры падліку СУП, склала 18,0%. У 2015 годзе СУП Беларусі зьменшыўся ў сувязі з падзеньнем гэтага паказчыку ў Расеі, асноўным гандлёвым партнэрам, што было выклікана зьмяншэньнем цэнаў на [[нафта|нафту]] і санкцыямі Эўразьвязу ў адносінах да Расеі. Сукупны вонкавы абавязак Беларусі на 1 студзеня 2015 году склаў 12,6 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў ЗША]], пры гэтым нутраны дзяржаўны абавязак склаў 48,4 трлн рублёў, павялічыўшыся за год на 12,7 трлн рублёў ці 35,5%<ref>[http://www.minfin.gov.by/public_debt/pressreleases/d4ab11da7fc8023e.html Государственный долг на 1 января 2015 г]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]</ref>. 2 студзеня 2009 году адбылася [[дэвальвацыя беларускага рубля]], калі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] усталяваў курс рубля адносна даляра ЗША на ўзроўні 2650 адзінак, за дзень дагэтуль курс быў роўны 2200 рублёў за даляр. Такім чынам, дэвальвацыя за адзіны дзень склала 20%. Да канца лютага рубель яшчэ некалькі страціў адносна даляра і каштаваў ужо 2850 рублёў<ref>[https://web.archive.org/web/20150629005559/http://news.tut.by/economics/307686.html История падения рубля на территории Беларуси. До наших дней]. Tut.by</ref>. [[Фінансавы крызіс у Беларусі 2011 году]] прывёў да паўторнай дэвальвацыі, бо перад [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2010 году|прэзыдэнцкімі выбарамі 2010 году]] ў Беларусі даволі хуткімі тэмпамі расьлі заработкі. У сувязі зь незабясьпечанасьцю рублёвай масы таварамі і паслугамі пачалі павялічвацца тэмпы скарачэньня залатавалютных рэзэрваў, гэтак у сьнежні 2010 году зьніжэньне адбылося на 11,8% (674,7 млн даляраў), за студзень рэзэрвы скараціліся ўжо на 13,7%. Акрамя таго, краіна ўжо доўгі час мела адмоўны зьнешнегандлёвы балянс. У лютым урад выказаўся за крэдытнае падсілкаваньне бюджэту ў памеры 2 млрд даляраў. Адпаведная заяўка была адпраўленая на адрас [[Антыкрызісны фонд ЭўраАзЭС|Антыкрызіснага фонду ЭўраАзЭС]]. Аднак ужо ў сакавіку Нацбанк спыніў продаж валюты камэрцыйным банкам для пунктаў абмену валюты, шэраг камэрцыйных банкаў абмежаваў валютныя апэрацыі па плястыкавых картках і выдачу крэдытаў у беларускіх рублях. У канцы месяца валюту ўжо амаль немагчыма было купіць, акрамя таго назіралася масавае скарачэньне дэпазытаў як у нацыянальнай, гэтак і ў замежнай валюце. У выніку такой сытуацыі продаж замежнай валюты перайшоў у цень, праз што адначасова ўтварыліся некалькі курсаў валюты<ref>[http://charter97.org/ru/news/2011/5/24/38868/ Девальвация. Хроника пикирующего рубля]. [[Хартыя’97]]</ref>. У выніку крызісу ўсталяваны Нацбанкам курс даляра за 2011 год вырас з 3000 да 8500 беларускіх рублёў, сукупная дэвальвацыя толькі за дзесяць месяцаў склала 189%. 1 ліпеня 2016 году Нацбанк Беларусі правёў [[Дэнамінацыі ў Беларусі|дэнамінацыю беларускага рубля]] 10 000 : 1. === Прамысловасьць === {{Асноўны артыкул|Прамысловасьць Беларусі}} У 2018 годзе 5 найбольшымі галінамі апрацоўчай прамысловасьці Беларусі былі: [[Харчовая прамысловасьць|харчовая]] — 22,8% усёй прамысловай вытворчасьці, [[нафтаперапрацоўка]] — 15,6%, [[Хімічная прамысловасьць|хімічная]] — 9,3%, [[машынабудаваньне]] — 7,2% і [[мэталюргія]] — 6,7%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=2.6. Аб'ём прамысловай вытворчасьці паводле відаў гаспадарчай дзейнасьці|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=Промышленность Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/885/885bdb65fe7077005c7c47d2748bfad0.pdf|адказны=гал.рэд. [[Іна Мядзьведзева]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|год=2019|том=|старонкі=31-33|старонак=199|сэрыя=|isbn=978-985-7184-73-6|наклад=42}}</ref>. У 10-ку групаў асноўных тавараў, якія пастаўлялі за мяжу, уваходзілі: нафтапрадукты (11,9 млн тонаў) — $6986,9 млн («[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» і «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод|Мазырскі НПЗ]]»), хімічныя валокны і ніці (148,1 тыс. тонаў) — $5353,9 млн («[[Магілёўхімвалакно]]»), мясныя (332,5 тыс. тонаў) і малочныя вырабы — $4696,9 млн («[[Магілёўскі мясакамбінат]]» і «[[Савачкаў прадукт]]» у Берасьці), [[Лядоўня|лядоўні]] (836 тыс.) і пад’ёмнікі — $2570,3 млн («[[Атлянт]]» і «[[Магілёўліфтмаш]]»), чорныя мэталы і сталёвыя трубы (241,4 тыс. тонаў) — $2321,8 млн («[[Беларускі мэталюргічны завод]]» у Жлобіне), шыны (5,554 млн) і плястмаса — $1886,3 млн («[[Белшына]]» ў Бабруйску), мэбля (310,1 тыс. тонаў) і [[ДСП]] — $1610,7 млн («[[Пінскдрэў]]»), аўтамабілі і трактары (40,2 тыс.) — $1447,2 млн («[[БелАЗ]]» у Жодзіне, «[[Менскі аўтамабільны завод|Менскі аўтазавод]]» і «[[МТЗ]]»), адзеньне і абутак (29,8 млн параў) — $1347,9 млн («[[Мілавіца]]», «[[Элема]]» і «[[Марко]]» ў Віцебску), калійныя ўгнаеньні (6,612 млн тонаў) — $1042,3 млн («[[Беларуськалій]]» у Салігорску)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=6.2. Экспарт асноўных відаў тавараў|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|год=2019|том=|старонкі=154-155|старонак=199|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref>. У 2015 годзе гаспадарка Беларусі зазнала [[Рэцэсія|рэцэсію]], што найперш тлумачылася спадам збыту машынабудаўнічых вырабаў. Самымі стратнымі прадпрыемствамі сталі «БелАЗ», «МАЗ» і «МТЗ»<ref>[https://web.archive.org/web/20150727011516/http://news.tut.by/economics/430246.html Топ-25 самых прибыльных и убыточных ОАО: калийщики увеличивают отрыв, крупнейшие машиностроители уходят в минус], [[TUT.BY]]</ref>. Рэцэсія выклікала скарачэньне абаротных сродкаў прадпрыемстваў, што прывяло да скарачэньня заробкаў і закупкі сыравіны. Самым прыбытковым стаў «Беларуськалій», які займаецца здабычай, вытворчасьцю і пастаўкамі калійных угнаеньняў. Пасьля калійнага крызісу, калі «Беларуськалій» разарваў партнэрства з расейскім прадпрыемствам «[[Уралкалій]]», прыбытак кампаніі за год з 2013 па 2014 год павялічыўся больш чым у 7 разоў да 5733,8 млрд рублёў. === Сельская гаспадарка === {{Асноўны артыкул|Сельская гаспадарка Беларусі}} Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі Беларусі — мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], бульбаводзтва, ільнаводзтва і [[сьвінагадоўля]]. Паўсюдна разьвітыя [[збожжа]]вая гаспадарка і вырошчваньне тэхнічных расьлінаў. Вылучаюць 5 зонаў адмыслоўваньня. У [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]] і Гарадзенскай абласьцях, а таксама на паўднёвым захадзе [[Менская вобласьць|Менскай]] і ўсходзе Гомельскай вобласьцяў мелі пашырэньне пасевы [[Пшаніца|пшаніцы]]. На [[Пяшчанік|пясковай]] і супясковай глебах Палесься часьцей сеялі [[жыта]] і кармавы [[лубін]]. У Віцебскай, [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] і Менскай абласьцях былі найбольшыя плошчы [[Авёс|аўса]] і ячменю. На поўначы і паўночным усходзе сеялі [[лён]]-даўгунец. Пасевы [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]] засяроджваліся вакол 4 цукровых заводаў ([[Гарадзейскі цукровы камбінат|Гарадзейскі]], [[Жабінка]]ўскі, [[Скідзельскі цукровы камбінат|Скідзельскі]] і [[Слуцкі цукроварафінадны камбінат|Слуцкі]]). У Лідзкім і [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]] раёнах вырошчалі этэраалейныя расьліны. У Берасьцейскай, [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] і Менскай абласьцях было больш пасеваў [[Бульба|бульбы]]. У [[Менскі раён|Менскім раёне]] было разьвіта [[агародніцтва]]. У [[Гомельскі раён|Гомельскім]] і Менскім раёнах вылучалася [[садоўніцтва]]. [[Птушкагадоўля]] была найбольш аўтаматызаванай галіной жывёлагадоўлі. Буйнейшымі птушкафабрыкамі былі [[Ворша|Аршанская]], Баранавіцкая, [[Кобрын]]ская, Менская і [[Смалявічы|Смалявіцкая]]. На захадзе і поўдні больш разьвітая сьвінагадоўля. Сярод іншых галінаў жывёлагадоўлі разьвіцьцё атрымалі [[рыбаводзтва]], [[зьверагадоўля]] і [[пчалярства]]<ref name="EHB-Smalakou">{{Кніга|аўтар=[[Генадзь Смалякоў|Смалякоў Г.]]|частка=Сельская гаспадарка|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2002|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu 14]|старонкі=313-[http://files.knihi.com/preview/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu/314_866x9999.jpeg 314]|старонак=512|сэрыя=|isbn=985-11-0238-5|наклад=10 000}}</ref>. == Сувязь == {{Асноўны артыкул|Сувязь Беларусі}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 351 прыёмная станцыя [[спадарожнік]]авай [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб тэхнічным стане сродкаў электрасувязі па стане на 1 студзеня 2019 г.|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/forma_1-ts_na_sayt.pdf|выдавец=[[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. === Тэлебачаньне === На 1 студзеня 2019 году ў 262 паселішчах Беларусі дзеялі 422 сеткі кабэльнага [[Тэлебачаньне|тэлебачаньня]], зь іх 342 перадавалі [[лічбавае тэлебачаньне]]. Сярод 1 628 311 абанэнтаў кабэльнага тэлебачаньня 56% (919 503) падлучылі ў лічбавым выглядзе, у тым ліку 8,5% (139 376) да этэрнага тэлебачаньня. Таксама налічвалася 1 986 263 карыстальнікі тэлебачаньня па [[IP|міжсеткавым пратаколе]], якія складалі 55% агульнага ліку абанэнтаў тэлебачаньня<ref name="а"/>. === Сеціва === {{Асноўны артыкул|Байнэт}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 12 791 972 абанэнты [[Сеціва]], лік якіх на 35% перавышаў колькасьць насельніцтва Беларусі. Сярод іх 88,6% (11 338 275) належалі [[Фізычная асоба|фізычным асобам]] і лікам перавышалі насельніцтва на 19,6%. Пагатоў 73,2% (8 299 851) абанэнтаў фізычных асобаў мелі бяздротавы доступ да Сеціва, у тым ліку 64,7% (7 339 125) — шыракапалосны праз [[смартфон]]ы. Таксама фізычным асобам належала 95% (3 038 239) стацыянарных абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва, рэшта (163 280) — [[Юрыдычная асоба|юрыдычным асобам]] і [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальным прадпрымальнікам]]. Сярод 1 453 697 абанэнтаў Сеціва ў юр.асобаў і [[ІП]] 88,7% (1 290 340) былі бяздротавымі, у тым ліку 56,5% (821 887) — з шыракапалосным доступам праз смартфоны. Таксама налічвалася 608 244 грамадзкіх кропак [[Wi-Fi]] пры 492 064 карыстальніках (80,9%). Прапускная здольнасьць зьнешніх каналаў доступу да Сеціва складала 1 480 280 мэгабіт/сэкунда, а каналаў, падлучаных да кропкі абмену нац.трафікам — 106 810 Мбіт/сэк (7,2%). Стацыянарныя абанэнты спажылі 83,8% (2 949,7 [[пэтабайт]]) абсягу дадзеных, хоць складалі 28,2% (3 201 519) абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва ў Беларусі (920 гігабайт на абанэнт). Яны выкарыстоўвалі 4 асноўныя спосабы перадачы зьвестак: 1) [[оптавалакно]] (FTTx) — 1 479 457 (46,2%) абанэнтаў, зь іх 53,9% на хуткасьці 30—100 Мбіт/сэк, 2) [[Лічбавая абанэнцкая лінія|лічбавую тэлефонную лінію]] (xDSL) — 1 228 597 (38,4%) абанэнтаў, зь іх 88% пры 2—10 Мбіт/сэк, 3) [[Вітая пара|вітую пару]] (Этэрнэт) — 395 388, зь іх 44,3% пры 30—100 Мбіт/сэк, 4) [[Сувосевы кабэль|сувосевы тэлевізійны кабэль]] (DOCSIS) — 66 376, зь іх 63% пры 10—30 Мбіт/сэк<ref name="а"/>. === Пошта === {{Асноўны артыкул|Белпошта}} {{Падвойная выява|справа|Stemp Coat of arm of Belarus.jpg|145|Stemp Flag and map of Belarus.jpg|145|Маркі [[Белпошта|Белпошты]] зь дзяржаўнымі гербам [[Пагоня]]й (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] (направа)}} За 2018 год УП «[[Белпошта]]» прыняла паводле падпіскі 4,923 млн асобнікаў [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў (52% ад насельніцтва). Для дастаўкі прынялі: 201,571 млн выходных асобнікаў пэрыёдыкі (21 на душу насельніцтва), зь іх 74,3% (149,779 млн) для фізычных асобаў; 207,314 млн уваходных асобнікаў, зь іх 80,4% (166,677 млн) для фіз.асобаў; 173,782 млн транзытных асобнікаў (18 на душу). Таксама апрацавалі 284,629 транзытных пісьмовых адпраўленьняў (30 на душу), 213,139 млн уваходных (22 на душу) і 214,452 млн выходных. Сярод выходных пісьмовых адпраўленьняў: 1) 188,067 млн (87,7%) прыпала на простыя адпраўленьні, зь іх 41,5% (78,146 млн) склалі [[Паштоўка|паштоўкі]], 6% (11,301 млн) — пісьмовыя лісты, 2,4% (4,564 млн) — 2-складовыя адпраўленьні, 1% (1,985 млн) — міжнародныя адпраўленьні і 0,3% (0,596 млн) — [[Бандэроль|бандэролі]]; 2) 22,071 млн (11,7%) склалі заказныя адпраўленьні, зь іх 13,8% (3,041 млн) для фізычных асобаў, 4% (0,892 млн) міжнародныя і 2,4% 2-складовыя; 3) 2,3% (4,314 млн) былі з абвешчанай вартасьцю, зь іх 56% (2,445 млн) для фізычных асобаў. Урэшце поштай даставілі 8,93 млн транзытных пасылак, 5,719 млн уваходных, зь іх 52% для фіз.асобаў, і 5,554 млн выходных [[Пасылка|пасылак]], зь іх 49% платных і 35% для фіз.асобаў (94% платна). На паскораную пошту прыпала 4,737 млн (92%) унутраных і 0,416 млн міжнародных адпраўленьняў. Сярод унутраных 35,5% (1,679 млн) склалі выходныя, 34,3% (1,626 млн) уваходныя і 30,2% (1,432 млн) транзытныя. Сярод міжнародных 55,7% (0,232 млн) — транзытныя, 29,5% (0,123 млн) — выходныя і 14,8% (61 тыс.) — уваходныя<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб паслугах сувязі за 2018 год|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/otchet_1-uslugi_za_2018_god.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. У 2018 годзе поштай даставілі 13,055 млн выплатаў, у асноўным [[пэнсія]]ў. На вёскі прыпадала 48,5% (6,335 млн) такіх выплатаў, на [[раён]]ныя цэнтры — 25,2% (3,294 млн), на абласныя цэнтры — 15,5% (2,02 млн) і на Менск — 10,8% (1,406 млн). Выплаты поштай склалі 4,462 млрд рублёў ($2,136 млрд) сярэднім памерам па 342 рублі. Праз пошту прайшло 7,6 млн выходных [[Грашовы перавод|грашовых пераводаў]], зь іх 99,3% электронных, 84% для фіз.асобаў і 0,5% (40,6 тыс.) міжнародных. Таксама ажыцьцявілі 7,375 млн уваходных грашовых пераводаў, зь іх 69% для фіз.асобаў і 2% (151,5 тыс.) міжнародных (97% для фіз.асобаў). Сума аплачаных пераводаў склала 784,276 рублёў ($375,485 млн), зь іх 79% ад фізасобаў. Атрыманыя пераводы склалі 730,525 млн рублёў (93% ад аплачаных), зь іх 70% фіз.асобам. Урэшце 99,7% (8,497 млн) кур’ерскіх адпраўленьняў былі выходнымі, зь іх 33,5% для фіз.асобаў. Таксама даслалі 1,638 млн [[тэлеграма]]ў, зь іх 44,5 тыс. (2,7%) былі платнымі, у тым ліку 39,4 тыс. (2,4%) міжнароднымі і 14 тыс. (0,9%) для фізасобаў<ref name="б"/>. === Тэлефонная сувязь === {{Асноўны артыкул|Сеткі стацыянарнай тэлефоннай сувязі ў Беларусі}} У 2018 годзе УП «[[Белтэлекам]]» абслужыла 334,418 млн выходных тэлефанаваньняў між сеткамі, зь іх 39% (129,669 млн) ад фізычных асобаў (па 13 на жыхара). Сярод такіх тэлефанаваньняў 320,787 млн (96%) прыпала на міжгароднія, у тым ліку 38% на сотавы. Рэшта (13,631 млн) тэлефанаваньняў была міжнароднай. Працягласьць размоваў у гарадзкіх і сельскіх тэлефонных сетках склала 8,555 млрд хвілінаў (82% выходных), зь іх 83% прыпала на фізычных асобаў (751 хвіл. на жыхара). Рэшту склалі 1,823 млрд хвіл. (17,4%) міжгародніх званкоў, зь іх 17,6% на сотавы, і 69,932 млн хвіл. (6,7%) міжнародных, зь іх 83% у краіны [[СНД]] (у асноўным у Расею). Транзытны трафік «Белтэлекама» між сотавымі апэратарамі склаў 4,059 млрд хвілінаў (428 хвіл. на жыхара), зь іх 3% прыпала на міжнародны [[роўмінг]]. Уваходны трафік склаў 1,393 млрд хвілінаў<ref name="б"/>. На 31 сьнежня 2019 году ў Беларусі налічвалася 11 627 249 абанэнтаў [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]], што перавышала лік насельніцтва на 22,7%. У краіне працавалі 3 сотавыя апэратары: УП «[[А1 (тэлекам-правайдэр)|А1]]» з 1999 году, ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]» з 2002-га і ЗАТ «[[БеСТ|Беларуская сетка тэлекамунікацыяў]]» з 2004-га. Ім належала 33 268 базавых станцыяў, зь іх 48% (15 930) — [[3G|3-га пакаленьня]] (UMTS) і 8% (2 792) — 4-га (LTE). Станцыі налічвалі 175 648 прыёмаперадатчыкаў (па 5 на станцыю) агульнай ёмістасьцю 20,08 млн [[камутатар]]аў (па 114 на прыёмаперадатчык). Камутатары падтрымлівалі 18 550 патокаў па 2 Мбіт/сэк (каля 37,1 гігабіт/сэк). За 4-ы квартал 2019 году 6 823 417 (59%) сотавых абанэнтаў скарысталі доступ да Сеціва, зь іх 56% (3 817 030) праз сувязь 4-га пакаленьня. Прапускная здольнасьць сотавых каналаў доступу да Сеціва складала 312 636 Мбіт/сэк (0,045 Мбіт/с на карыстальніка). Сотавая сувязь была даступнай на 98,7% земляў Беларусі, у тым ліку на 98,4% — 3-га пакаленьня (2 Мбіт/с) і на 5% — 4-га (100 Мбіт/с). Ахоп насельніцтва сотавай сувязьзю ў паселішчах складаў 99,9%, у тым ліку сувязьзю 3-га пакаленьня, а таксама 76% — 4-га пакаленьня. Штомесячны трафік на абанэнта складаў: 794 хвіліны выходных выклікаў і 11 [[Паслуга кароткага паведамленьня|тэкставых паведамленьняў]]. Сярод выходных выклікаў 82% прыпадала на ўнутрысеткавыя, 16,5% — на тэлефанаваньні ў іншыя сотавыя сеткі, 1,3% — на званкі на стацыянарныя тэлефоны, рэшта (0,2%) — на міжнародныя званкі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб разьвіцьці сотавай рухомай электрасувязі за 4-ы квартал 2019 году|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/4_spe_na_sait.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. == Шляхі зносін == {{Асноўны артыкул|Шляхі зносін Беларусі}} На 2020 год у Беларусі існавала 6 відаў шляхоў зносінаў: * ''Чыгуначныя''. [[Беларуская чыгунка]] ахоплівала звыш 2100 паселішчаў краіны і прапаноўвала 4 лініі перавозак паяжджанаў: 1) гарадзкія — у межах сталіцы і абласных цэнтраў да станцыяў у гарадах-спадарожніках, 2) рэгіянальныя — у межах вобласьці і да бліжэйшага гораду абласнога падпарадкаваньня ў суседняй вобласьці, 3) міжрэгіянальныя — між сталіцай і абласнымі цэнтрамі ды між абласнымі цэнтрамі, 4) міжнародныя — між Беларусьсю і іньшымі краінамі. Паводле хуткасьці руху і працягласьці прыпынкаў рэгіянальныя і міжрэгіянальныя лініі падзялялі на 2 клясы: бізнэс і эканом. Квіткі на цягнік прадавалі он-лайн праз [[Аплатная картка|аплатную картку]] і [[электронныя грошы]], па тэлефоне і ў касах на станцыях. Электронная рэгістрацыя дазваляла сесьці ў цягнік па пашпарце. Паездка міжрэгіянальнымі лініямі праз усю краіну ад Берасьця да Віцебска каштавала ад 13,8 [[Беларускі рубель|рубля]] ($7-8) у пляцкарце і да 19,1 рубля ($11-12) у купэ. У Беларусі дзеяла 20 буйных чыгуначных вакзалаў. На меншых станцыях працавалі білетныя касы і гандлёвыя кіёскі. * ''Аўтамабільныя''. У кожным горадзе Беларусі дзеялі аўтавакзал і аўтастанцыя з заляй чаканьня, дзе прадавалі ежу і квіткі на прыгарадныя, міжгароднія і міжнародныя падарожжы. У Менску працавалі Цэнтральны аўтавакзал і Аўтазаводзкая ды Паўднёва-Заходняя аўтастанцыі, куды прыбывала большасьць міжнародных аўтобусаў. Квіткі на праезд у прыгарадных і міжгародніх аўтобусах перавозчыкаў [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Рэспублікі Беларусь]] прадавалі он-лайн за электронныя грошы. Большасьць аўтападарожжаў ажыцьцяўлялі прыватныя [[Маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]] на мікраўтобусах. * ''Паветраныя''. Нацыянальны аэрапорт «[[Менск (нацыянальны аэрапорт)|Менск]]» прымаў палёты зь іншых краінаў. Лётнішчы абласных цэнтраў прымалі грузавыя і чартэрныя самалёты. Зь Берасьця, Гомеля і Горадні ладзілі палёты ў расейскі [[Калінінград]]. * ''Водныя''. У Беларусі налічвалася 10 рачных партоў, што прымалі караблі праз 8 водных шляхоў: [[Дняпроўска-Бужанскі канал]] і 8 рэк — Дняпро, [[Бярэзіна|Бярэзіну]], Сож, Прыпяць, [[Дзьвіна|Дзьвіну]], Нёман і [[Мухавец]]. Улетку ладзіліся прагулкі на [[цеплаход]]ах у 13 мясьцінах: Берасьці (Мухавец), Віцебску (Дзьвіна), Горадні (Нёман і [[Аўгустоўскі канал]]), Гомелі (Сож), Магілёве ([[Дняпро]]), Бабруйску (Бярэзіна), Мазыры і Пінску ([[Прыпяць]]), «Нарачанскім» (возера [[Нарач]]) і «[[Прыпяцкі нацыянальны парк|Прыпяцкім]]» нацыянальных парках, нацпарку «Браслаўскія азёры» (возера [[Дрывяты]]), на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] (Менскае мора) і [[Выганашчанскае возера|Выганашчанскім возеры]] (Івацэвіцкі раён). Па Аўгустоўскім канале хадзіў рачны трамвай. З [[Тураў|Турава]] плывучая гасьцініца «Палесьсе» ладзіла 3-дзённыя рачныя круізы па Прыпяці. * ''Гарадзкія''. У большасьці гарадоў краіны дзеяў [[грамадзкі транспарт]]: аўтобус — амаль ва ўсіх; [[тралейбус]] — у сталіцы, абласных цэнтрах і [[Бабруйск]]у; [[трамвай]] — у сталіцы, [[Віцебскі трамвай|Віцебску]], Мазыры і [[Наваполацак|Наваполацку]]; [[таксі]] і маршрутнае таксі — у Менску, абласных цэнтрах і іншых буйных гарадах; [[Менскі мэтрапалітэн]]. Квіткі на праезд прадавалі ў кіёску на прыпынку, кандуктары і кіроўцы. У сталіцы цана наземнага праезду складала 60 капеек, у мэтро — 65 капеек. У іншых гарадах Беларусі праезд быў таньнейшым. Шматразовыя праязныя білеты прадавалі на месяц, 15 і 10 дзён, у тым ліку на некалькі відаў перавозак<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Транспарт Беларусі|спасылка=https://www.belarus.by/by/travel/transport-in-belarus|выдавец=[[Belarus.by]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. * ''Трубаправодныя''. Улучалі 2861 км нафтаправодаў («[[Гомельтранснафта Дружба]]»), 1200 км нафтапрадуктаправодаў і 7,9 тыс. км [[газаправод]]аў пад кіраўніцтвам ААТ «[[Газпрам трансгаз Беларусь]]» разам з 7 магістральнымі, зь якіх 2,9 тыс. км (37%) былі транзытнымі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Галіна дзейнасьці|спасылка=http://www.btg.by/about/activities/|выдавец=«Газпрам трансгаз Беларусь»|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Файл:Берет ВДВ.jpg|значак|300пкс|Барэт беларускіх [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|ПДВ]] да 1995 г.]] На 2020 год Узброеныя сілы Беларусі ўлучалі: 1) [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], 2) [[Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны Беларусі|Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Структура Ўзброеных Сілаў Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/structure/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. [[Генэральны штаб Узброеных сілаў Беларусі]] меў у беспасярэднім падпарадкаваньні [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|Сілы спэцыяльных апэрацыяў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сілы спэцыяльных апэрацый|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sso/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Сухапутныя войскі знаходзіліся ў падпарадкаваньні [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] і ўлучалі 2 апэратыўныя камандаваньні: [[Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Заходняе]] (Горадня) і [[Паўночна-Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Паўночна-Заходняе]] (Барысаў, Менская вобласьць)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі (прызначэньне)|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sv/appointment/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На люты 2018 году Ўзброеныя сілы Беларусі налічвалі 70 000 [[Вайсковец|вайскоўцаў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Урачысты сход, прысьвечаны 100-годзьдзю Ўзброеных сілаў Беларусі|спасылка=http://president.gov.by/by/news_by/view/urachysty-sxod-prysvechany-100-goddzju-uzbroenyx-sil-belarusi-18170/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=22 лютага 2018|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год Сухапутныя войскі Беларусі лікам 29 600 чалавек мелі на ўзбраеньні: 469 [[Асноўны баявы танк|асноўных баявых танкаў]] (400 [[Т-72]]), 1111 [[Баявая машына пяхоты|баявых машынаў пяхоты]] (875 [[БМП-2]]), 247 [[бронетранспартэр]]аў (150 [[БТР-80]]), 434 [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных артылерыйскіх установак]] (САУ; 198 [[2С1]] «Гваздзік»), 228 палявых [[гармата]]ў (132 [[Гаўбіца|гаўбіцы]] [[2А65]]), 234 [[Рэактыўная сыстэма залпавага агню|рэактыўных сыстэмаў залпавага агню]] (РСЗА; 126 «[[Град (зброя)|Градаў]]»), 109 [[мінамёт]]аў (61 [[2С12]] «Сані»), 480 [[Супрацьтанкавы ракетны комплекс|супрацьтанкавых ракетных комплексаў]] (СТРК), 14 [[Зэнітны ракетны комплекс|зэнітных ракетных комплексаў]] (ЗРК) «[[Тор (зэнітны ракетны комплекс)|Тор]]» і 96 [[Апэратыўна-тактычны ракетны комплекс|апэратыўна-тактычных ракетных комплексаў]] (АТРК; 60 9К72 «Эльбрус»)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі Беларусі|спасылка=https://www.globalsecurity.org/military/world/belarus/army-equipment.htm|выдавец=Партал «Сусьветная бясьпека» (Александрыя, штат [[Вірджынія]], ЗША)|мова=en|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранае абароны Беларусі мелі на ўзбраеньні: 140 баявых самалётаў (70 [[Су-25]]), 10 транспартных (6 [[Ан-26]]) і 10 навучальных Л-39, 168 транспартных [[верталёт]]аў (125 [[Мі-8]]), 50 ударных [[Мі-24]] і 16 выведвальных Мі-24К і -Р, 2 [[дывізіён]]ы ЗРК [[С-300]], 4 дывізіёны [[С-200]], 12 [[Батарэя (войска)|батарэяў]] ЗРК «[[Бук (зброя)|Бук]]» і С-125. 22 жніўня 2016 году на ўзбраеньне 77-га дывізіёна [[336-я рэактыўная артылерыйская брыгада|336-й рэактыўнай артылерыйскай брыгады]] ў Асіпавічах (Магілёўская вобласьць) паставілі 1-ю РСЗА «[[Палянэз (зброя)|Палянэз]]»<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Мартынюк|загаловак=«Палянэз» прынята на ўзбраеньне беларускай арміі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/palanez-prynjata-na-uzbraenne-belaruskaj-armii-50074-2016/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 жніўня 2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Замежная палітыка == {{Асноўны артыкул|Замежная палітыка Беларусі}} Паводле 1-га артыкула Канстытуцыі 1994 году, Рэспубліка Беларусь самастойна ажыцьцяўляе [[Замежная палітыка|замежную палітыку]]. Згодна з 18-м артыкулам «Рэспубліка Беларусь у сваёй замежнай палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасьці дзяржаваў, непрымяненьня сілы або пагрозы сілай, непарушнасьці межаў, мірнага ўрэгуляваньня спрэчак, неўмяшаньня ва ўнутраныя справы і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў [[Міжнароднае права|міжнароднага права]]. Рэспубліка Беларусь ставіць за мэту зрабіць сваю тэрыторыю бязьядзернай зонай, а дзяржаву — нэўтральнай»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя 1994 году (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі)|спасылка=http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami-/|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. 14 лістапада 2005 году А. Лукашэнка падпісаў Закон «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь». Паводле 24-га артыкула Закону, «стратэгічнымі мэтамі замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь ёсьць: абарона дзяржаўнага [[сувэрэнітэт]]у і тэрытарыяльнай цэласнасьці Рэспублікі Беларусь; абарона правоў, свабодаў і законных зацікаўленасьцяў грамадзянаў, грамадзкіх і дзяржаўных зацікаўленасьцяў»<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь» ад 14 лістапада 2005 г. № 60-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10500060|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=10 чэрвеня 2015|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год грамадзяне Беларусі маглі бязьвізава выяжджаць у 44 краіны, у тым ліку ў сумежныя Расею і Ўкраіну. У Беларусь маглі бязьвізава прыяжджаць грамадзяне 23 краінаў, у тым ліку Расеі і Ўкраіны. Таксама грамадзяне 74 дзяржаваў прыбывалі ў Беларусь бязьвізава праз нацыянальны [[Менск (нацыянальны аэрапорт)|аэрапорт «Менск»]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бязьвізавы рух|спасылка=http://mfa.gov.by/be/visa/bezvizav_ruh/d13f36405deb6bb1.html|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У 2017 годзе ўрад Беларусі падтрымліваў дыпляматычныя дачыненьні з 177 дзяржавамі (з 212). На 2020 год [[дыпляматычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] працавалі ў 57 дзяржавах. Амбасадары Беларусі мелі акрэдытацыю паводле сумяшчальніцтва ў яшчэ 52 дзяржавах. У Беларусі працавала 48 амбасадаў, 4 аддзяленьні амбасадаў, 3 гандлёвыя прадстаўніцтвы і 39 консульстваў замежных дзяржаваў. Міжнародныя арганізацыі мелі ў Беларусі 18 прадстаўніцтваў. Яшчэ 91 замежная амбасада ў Варшаве, Вільні, Кіеве і Маскве мела акрэдытацыю ў Беларусі па сумяшчальніцтве<ref name="mfa.gov.by">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Замежная палітыка|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 1 ліпеня 2019 году ўрад Беларусі браў удзел у 2566 двухбаковых і 1315 шматбаковых міжнародных дамовах<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнароднае права|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/interlaw/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=1 ліпеня 2019|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У Беларусі няма наўпроставага выхаду да адкрытага мора для беспасярэдніх зносінаў зь несумежнымі дзяржавамі. Таму ў замежнай палітыцы Беларусі павышанае значэньне маюць дачыненьні з 5 сумежнымі дзяржавамі, кожная зь якіх мае выхад да мора: [[Латвія]]й, [[Летува|Летувой]], Польшчай, Расеяй і Ўкраінай. Апасродкавана празь іх землі ўрад Беларусі ажыцьцяўляе стасункі з астатнімі дзяржавамі. На 2020 год урад Беларусі браў удзел у 10 міжурадавых арганізацыях Эўропы: [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў]] (1991), [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе]] (Вена, Аўстрыя; 1992), [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] (Лёндан, Ангельшчына; 1992), [[Нарада энэргетычнай хартыі]] (Брусэль, Бэльгія; 1994), [[Цэнтральна-эўрапейская ініцыятыва]] (Трыест, Італія; 1996), [[Рада эўраатлянтычнага партнэрства]] (Брусэль, 1997), [[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі]] (2000), [[Арганізацыя Дамовы аб калектыўнай бясьпецы]] (Масква, Расея; 2003) і [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] (Масква, 2015). На сусьветным узроўні Беларусь была дзяржавай-удзельніцай 40 міжурадавых арганізацыяў, сярод якіх: [[Арганізацыя аб’яднаных нацыяў]] (Нью-Ёрк, ЗША; 1945), [[Сусьветны паштовы саюз]] (Бэрн, Швайцарыя; 1947), [[Міжнародны саюз электрасувязі]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1947), [[Сусьветная мэтэаралягічная арганізацыя]] (Жэнэва, 1948), [[Міжнароднае бюро выставаў]] (Парыж, Францыя; 1951), [[Міжнародная арганізацыя працы]] (Жэнэва; 1954), [[Міжнароднае агенцтва атамнай энэргіі]] (Вена, 1957), [[Пастаянны трацейскі суд]] (Гаага, Нідэрлянды; 1962), [[Сусьветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасьці]] (Жэнэва, 1967), [[Сусьветны банк]] (Вашынгтон, ЗША; 1992), [[Міжнародны валютны фонд]] (Вашынгтон, 1992), [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1992), [[Арганізацыя супрацы чыгунак]] (Варшава, Польшча; 1993), [[Сусьветная мытная арганізацыя]] (Брусэль, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па стандартызацыі]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па цукры]] (Лёндан, 1993), [[Міжнародная электратэхнічная камісія]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] (Манрэаль, Канада; 1993), [[Сусьветная арганізацыя здароўя жывёлаў]] (Парыж, 1994), [[Міжпарлямэнцкі саюз]] (Парыж, 1995), [[Рух недалучэньня]] (Нью-Ёрк, 1998) і [[Міжнародная арганізацыя міграцыі]] (Жэнэва, 2005)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь і міжнародныя арганізацыі|спасылка=http://mfa.gov.by/be/mulateral/organization/|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Аўтамабільныя рэгістрацыйныя знакі Беларусі]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БелЭн|1}} * {{Літаратура/БелЭн|2}} * {{Літаратура/БелЭн|3}} * {{Літаратура/БелЭн|4}} * {{Літаратура/БелЭн|5}} * {{Літаратура/БелЭн|6}} * {{Літаратура/БелЭн|7}} * {{Літаратура/БелЭн|8}} * {{Літаратура/БелЭн|9}} * {{Літаратура/БелЭн|10}} * {{Літаратура/БелЭн|11}} * {{Літаратура/БелЭн|12}} * {{Літаратура/БелЭн|13}} * {{Літаратура/БелЭн|14}} * {{Літаратура/БелЭн|15}} * {{Літаратура/БелЭн|16}} * {{Літаратура/БелЭн|17}} * {{Літаратура/БелЭн|18-1}} * {{Літаратура/БелЭн|18-2}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by Афіцыйны сайт Беларусі] * [https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўленьня Беларусі] * [http://www.bielarus.net/ Беларуская Салідарнасьць] * [http://radzima.org Беларусь: адметныя мясьціны і помнікі], [[Radzima.org]] {{Добры артыкул}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} 0sypec118ctsw9gi0dtiusy40kde5oy 2696196 2696191 2026-10-08T18:47:20Z Dymitr 10914 артаграфія 2696196 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Беларусь |НазваЎРоднымСклоне = Беларусі |Лацінка = Biełaruś |НазваНаДзяржаўнайМове = Рэспубліка Беларусь |Сьцяг = |Герб = |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = Europe-Belarus (orthographic projection).svg |АфіцыйнаяМова = [[беларуская мова|беларуская]]{{Заўвага|У 1995 годзе [[Аляксандар Лукашэнка]] незаконна ([[De facto|дэ-факта]]) надаў дзяржаўны статус [[Расейская мова|расейскай мове]]}} |Сталіца = [[Выява:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|22px|border|Сьцяг Менску]] [[Менск]] |НайбуйнейшыГорад = [[Выява:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|22px|border|Сьцяг Менску]] Менск |ТыпУраду = [[Прэзыдэнцкая рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = Кіраўнік [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыйнай <br> адміністрацыі]]{{Заўвага|абвешчаны [[Расея]]й «[[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]»}} |ІмёныКіраўнікоў = [[Аляксандар Лукашэнка]]<br>([[інаўгурацыя]] [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году#Рэакцыі|аспрэчвалася]]) |Плошча = 207 596,76<ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (на 1 студзеня 2010 г.)</ref> |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 83-е |АдсотакВады = 2,26% (4702 км²)<ref name="gki" /> |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2019 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 91-е |Насельніцтва = 9 413 446<ref name="nn2019">[https://nn.by/?c=ar&i=246398 Нас засталося 9,41 мільёна чалавек. Па выніках перапісу насельніцтва скарацілася на 41 тысячу] NN.by</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 45,3 |ЭтнічныСклад = [[беларусы]] (84,9%),<br />[[расейцы]] (7,5%),<br />[[палякі]] (3,1%),<br />[[украінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения 2009 г. Выходные регламентрые таблицы. Национальный состав населения, гражданство: население по национальности и родному языку]{{ref-ru}}</ref> |КанфэсійныСклад = [[праваслаўны]]я (60%),<br />[[каталік]]і (15—20%)<ref name="DieWelt">{{Літаратура/DieWelt}}{{ref-de}}</ref> |Пісьменнасьць = 98%<ref name="DieWelt"/> |ГодАцэнкіСУП = 2012 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = $146,745 млрд<ref>{{спасылка|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=913&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=103&pr.y=5 |загаловак=Belarus |выдавец=International Monetary Fund |дата=3 лістапада 2014}}</ref><!--PPP--> |СУПНаДушуНасельніцтва = $15 633 |Валюта = [[Беларускі рубель]] |КодВалюты = BYN |ЧасавыПас = [[UTC+3|FET]] |ЧасРозьніцаUTC = +3 |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— згубленая<br /><br />— абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = ад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<br />25 сакавіка 1918<br />1 студзеня 1919<br />ад [[СССР]]<br />27 ліпеня 1990<br />25 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн =My Belarusy vocal.ogg |АўтамабільныЗнак = BY |ДамэнВерхнягаЎзроўню = [[.бел]], [[.by]] |ТэлефонныКод = 375 |Дадаткі = [[Файл:Рэґіёны_Беларусі.svg|284пкс|цэнтар|Мапа Беларусі]] }} '''Белару́сь''', '''Рэспу́бліка Белару́сь''' — [[нацыянальная дзяржава]] [[Беларусы|беларусаў]] у [[Геаграфічны цэнтар Эўропы|геаграфічным цэнтры]] [[Эўропа|Эўропы]], на захадзе [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-Эўрапейскае раўніны]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе й [[Украіна]]й на поўдні. [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Тэрыторыя краіны]] — 207,6 тыс. км² ([[Сьпіс краінаў паводле плошчы|84-я ў сьвеце]]). Колькасьць насельніцтва на 1 кастрычніка [[2019]] году — 9 413 446 чалавекі. Працягласьць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход 650 км<ref>{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 11.</ref>. Сталіца й найбуйнейшае места — [[Менск]], сярод іншых буйных местаў [[Берасьце]], [[Віцебск]], [[Гомель]], [[Горадня]] й [[Магілёў]]. Больш за 40% тэрыторыі краіны мае [[Лес|лясны покрыў]]. [[Гісторыя]] Беларускае дзяржаўнасьці пачалася ад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], вядомага паводле пісьмовых крыніцаў з ІХ стагодзьдзя. У [[1307]] годзе яно далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)]], якое ўтварылася ў сярэдзіне XIII ст. вакол [[Наваградак|Наваградку]] й неўзабаве аб’яднала ўсе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя беларускія землі]]. У 1569 годзе [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] утварыла [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] з [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўствам Польскім]], на карысьць якога страціла [[Падляшша]] й украінскія землі. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у 1772—1795 гадох землі Беларусі апынуліся пад уладай [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], якая праводзіла [[Русіфікацыя Беларусі|палітыку ґвалтоўнае русіфікацыі]]. У пэрыяд распаду Расейскае імпэрыі [[Дзень Волі|25 сакавіка]] 1918 году [[беларусы]] абвясьцілі пра сваю незалежнасьць утварэньнем [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі (БНР)]]. Аднак БНР [[Слуцкі збройны чын|ня здолела абараніць]] сваю тэрыторыю ад [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія 1 студзеня 1919 году ўтварылі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (БССР)]]. Тым часам [[Заходняя Беларусь|заходняя частка краіны]] ў выніку складзенага бальшавікамі [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскага міру 1921 году]] апынулася пад уладай міжваеннае [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскае Рэспублікі]] й была далучаная да БССР толькі ў [[1939]] годзе ў выніку агрэсіі ў бок Польшчы [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] й [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу (СССР)]]. Беларусь страціла кожнага трэцяга свайго жыхара ў час спусташальнае [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнае вайны]]<ref>Axell A. Russia’s Heroes, 1941-45. — Carroll & Graf Publishers, 2002. P. 247. {{ISBN|0-7867-1011-X}}.</ref>, па сканчэньні якое ў [[1945]] годзе стала адным зь сяброў-заснавальнікаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. У час [[Распад СССР|распаду СССР]] 27 ліпеня 1990 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнт БССР]] [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|абвясьціў пра дзяржаўны сувэрэнітэт рэспублікі]], а 25 жніўня 1991 году — пра незалежнасьць Беларусі. Першы прэзыдэнт [[Аляксандар Лукашэнка]] ў 1995 годзе ўсталяваў у краіне [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]]<ref>[http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm «Essential Background — Belarus»]. Human Rights Watch.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus «Human rights by country — Belarus»]. Amnesty International Report 2007.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12037486 «'Hundreds of protesters arrested' in Belarus»]. BBC News.</ref>, які выявіўся ґвалтам, катаваньнямі й [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] беларусаў у час здушэньньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]]<ref>[https://www.radabnr.org/belarus-sanctions-nov-2020/ Рада БНР заклікае да санкцый супраць рэжыму Лукашэнкі і да ціску на Расею], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]], 16 лістапада 2020 г.</ref>. Больш за 70% грамадзянаў Беларусі пражывае ў местах. Больш за 80% грамадзянаў этнічныя [[беларусы]], этнічную меншасьць складаюць пераважна [[расейцы]], [[палякі]] й [[украінцы]]. Дзяржаўная мова — [[беларуская мова|беларуская]], аднак адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовае палітыкі ґвалтоўнае русіфікацыі]] (у тым ліку [[Рэфэрэндум 1995 году ў Беларусі|рэфэрэндуму 1995 году]]) стаў [[De facto|фактычны]] афіцыйны статус [[расейская мова|расейскае мовы]]. Згодна з [[канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|канстытуцыяй]] краіна ня мае афіцыйнае [[рэлігія|рэлігіі]], тым часам асноўнай [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] канфэсіяй лічыцца [[праваслаўе]]. Другая паводле папулярнасьці хрысьціянская канфэсія — [[каталіцтва]], праваслаўныя й каталіцкія [[Каляды]] й [[Вялікдзень]] традыцыйна адзначаюцца як дзяржаўныя [[Сьвята|сьвяты]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/master/text1400.htm Закон Республики Беларусь от 19 декабря 1991 г. № 1317-XII «О праздничных днях в Республике Беларусь»]</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Беларусі|Белая Русь|Літва}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|300пкс|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва ''[[Белая Русь]]'' пачала ўжывацца датычна часткі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] у XIV—XVI стагодзьдзях, тым часам датычна ўсёй тэрыторыі сучаснае Беларусі выкарыстоўвалася назва ''[[Літва]]''<ref name="CR-1982">Congressional Record; Proceedings and Debates of the Congress. Vol. 128, March 15—24, 1982. [https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny P. 5066].</ref>, бо гэтыя землі складалі тэрытарыяльнае ядро [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref>. Да XVII стагодзьдзя назва ''Белая Русь'' часткова замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускімі землямі]], тым часам дзеля ейных жыхароў існавалі азначэньні ''[[ліцьвіны]]''<ref name="CR-1982"/> й ''[[русіны]]''<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі земляў Вялікага Княства Літоўскага]] ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] спрыялі пашырэньню назвы ''беларусы'' (адначасна з фактычнай забаронай афіцыйнага ўжываньня назваў ''Літва'' і ''ліцьвіны'' датычна ''Беларусі'' і ''беларусаў''<ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 97].</ref><ref>Ethnic groups in Michigan. — Detroit, 1983. [https://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny P. 54].</ref>), бо гэтая назва больш адпавядала [[Імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць гістарычных ''ліцьвінаў'' як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]] дзеля іх [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі]] і [[Летувізацыя|сьціраньня памяці пра шматвекавую ўласную Літоўскую дзяржаўнасьць]]<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. Пазьней, аднак, замест назвы ''Беларусь'' расейскія ўлады пачалі выкарыстоўвацца [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін «''[[Паўночна-Заходні край|Северо-западный край]]''». У канцы XIX стагодзьдзя ідэолягі нацыянальнага руху прынялі ''Беларусь'' як нацыянальную саманазву. У 1918 годзе ўтварылася ''[[Беларуская Народная Рэспубліка]]'', а ў 1919 годзе — ''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]''. 19 верасьня 1991 году назву БССР зьмянілі на ''Рэспубліку Беларусь''<ref>[http://www.svaboda.org/content/backgrounderembedded/25110956.html 19 верасьня 1991 году], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2013 г.</ref>. У 1993 годзе дэпутаты [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту Беларусі]] ад [[Апазыцыя БНФ|Апазыцыі БНФ]] выступілі з прапановай прыняць назву ''Беларусь'' замест ''Рэспублікі Беларусь'' — бо слова «[[рэспубліка]]» ў масавай сьвядомасьці асацыявалася ня з формай дзяржаўнага ладу, а з [[Каляніялізм|каляніяльным]] статусам Беларусі ў складзе СССР і не замацоўвала ўсьведамленьне Беларусі як незалежнае краіны. Аднак актывізацыя прарасейскіх настрояў у значнай часткі дэпутацкага корпусу перашкодзіла прыняцьцю гэтае прапановы<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. З улікам гістарычнае дзяржаўнае пераемнасьці ў 2005 годзе вылучалася прапанова прыняць поўную назву краіны ''[[Вялікае Княства Літоўскае]] Беларусь'' з захаваньнем скарочанай назвы — ''Беларусь''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=100976 Вялікае Княства Літоўскае Беларусь — пражэкцёрства ці візіянэрства?], [[Наша Ніва]], 11 лістапада 2005 г.</ref><ref>[http://pazniak.info/page_belarus-litva Беларусь-Літва], Пэрсанальны сайт [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>. Раней з 1950-х гадоў беларускі мовазнаўца й гісторык [[Ян Станкевіч]] укараняў датычна Беларусі назву ''Вялікалітва''<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref>. == Сымболіка == {{Асноўны артыкул|Сымболіка Беларусі|Герб Беларусі|Сьцяг Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|145|Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|145|Беларускія дзяржаўныя герб [[Пагоня]] (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг]] (направа) на паштоўках часоў змаганьня за незалежнасьць [[Беларуская Народная Рэспубліка|першай нацыянальнай дзяржавы]]}} З 1995 году ў Беларусі паралельна існуюць дзьве сыстэмы сымбаляў<ref name="Lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.</ref> — традыцыйная гістарычная беларуская (законная дзяржаўная сымболіка Беларусі) і незаконна абвешчаная «дзяржаўнай» штучная сымболіка [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]]. [[Беларусы|Беларуская]] [[нацыянальная сымболіка]], якая захоўвае дзяржаўны статус [[de jure]]<ref name="Navumcyk"/><ref>[https://www.svaboda.org/a/24978195.html «Афіцыйны беларускі сьцяг — таксама палітычны сымбаль»], [[Радыё Свабода]], 6 траўня 2013 г.</ref>: * [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]{{Заўвага|У назьве сьцяга ўжываецца адметная скарочаная форма прыметніка (''бел-''), якая ёсьць адзнакай высокага (паэтычнага) стылю. Таксама сустракаецца азначэньне сьцяга з звычайнай поўнай формай прыметніка — ''бела-чырвона-белы сьцяг''. Тым часам скарот ''БЧБ'', на думку мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], у гутарковай мове лепей замяняць на ''наш сьцяг''.}}<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/biel-cyrvona-biely/30172690.html Ці правільна казаць «бел-чырвона-белы»? А слову ўжо сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref> — гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў<ref name="Tkacou-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>, дзяржаўны сьцяг Беларусі (з 1918 году). Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца зь беларускіх нацыянальных колераў<ref>Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.</ref> на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="Tkacou-391"/>. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускае гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнае дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году й [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|ейным аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году<ref name="Navumcyk-10.11.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.</ref>. * [[Пагоня|Герб Пагоня]] — дзяржаўны герб Беларусі, традыцыйны нацыянальны герб беларусаў<ref name="Tkacou-391"/>, з колераў якога ўтвараецца нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Дзяржаўны герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] й [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі]], [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|гістарычна-культурная каштоўнасьць Беларусі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=C20700578 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14 траўня 2007 г. № 578 «Аб статусе гісторыка-культурных каштоўнасцей»]</ref> {{Падвойная выява|справа|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg|145|Flag of Belarus.svg|145|[[Сьцяг БССР]] (налева) і [[Чырвона-зялёны сьцяг|яго мадыфікацыя]] для [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] (направа)}} {{Падвойная выява|справа|Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1981–1991).svg|145|Coat of arms of Belarus (2020–present).svg|145|[[Герб БССР]] (налева) і [[Герб расейскай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі|яго мадыфікацыя]] для рэжыму Лукашэнкі (направа)}} Афіцыйныя сымбалі [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]] ў Беларусі ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=508&a=5 Антыбеларуская дзейнасьць прыхільнікаў Лукашэнкі] // [[Беларус (газэта)|Беларус]]. № 508, травень 2005 г.</ref><ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://pazniak.info/page_dziynyiya_spravyi_y_belaruskim_zamejjyi Дзіўныя справы ў беларускім замежжы], Афіцыйны сайт Зянона Пазьняка, 19 красавіка 2005 г.</ref>), незаконна абвешчаныя «дзяржаўнымі сымбалямі Беларусі» ўказам [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкі]] ад 12 чэрвеня 1995 году на фармальнай падставе сфальсыфікаванага [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году]], які праводзіўся ва ўмовах [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрору супраць беларусаў]]<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>: * [[Чырвона-зялёны сьцяг]]<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> (''ЧЗ-сьцяг'') — [[Расея|расейскі]] [[Каляніялізм|каляніяльны]]<ref name="NN-2020"/> сьцяг рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі (этнацыду) беларусаў]]. Гэта палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную й зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка разьмяшчаецца арнамэнт, чырвоны на белым фоне. Мадыфікацыя [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяга БССР]] часоў кіраваньня [[Ёсіф Сталін|Сталіна]], распрацаванага мастаком [[Мікалай Гусеў|Мікалаем Гусевым]], ураджэнцам [[Уладзімерская губэрня|Уладзімерскае губэрні]] [[Расея|Расеі]], які ў 1940 годзе стварыў плякат «Няхай жыве Сталінская Канстытуцыя перамогшага сацыялізму й сапраўднага дэмакратызму», а ў 1941—1944 гадох маляваў партрэты афіцэраў [[Трэці Райх|Нацысцкае Нямеччыны]] й ейнага кіраўніка [[Гітлер]]а<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210124120522/https://news.tut.by/culture/710425.html Изобразил Гитлера и спасал военнопленного. Кто нарисовал красно-зеленый флаг], [[TUT.BY]], 8.12.2020 г.</ref>. * [[Герб рэжыму Лукашэнкі]] — прыніжальны для [[Беларусы|беларусаў]]<ref>[[Алесь Чайчыц]], [https://www.svaboda.org/a/30435918.html 10 аргумэнтаў за «Пагоню»], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2020 г.</ref> расейскі каляніяльны<ref>Мікулевіч С., Гезгала С. [https://nn.by/?c=ar&i=80310 Сёння — Дзень Пагоні і нацыянальнага сцяга], [[Наша Ніва]], 19 верасьня 2012 г.</ref> герб рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі русіфікацыі ([[этнацыд]]у) беларусаў. Гэта зялёны контур тэрыторыі Беларусі ў залатых промнях сонца над зямною куляй. Над контурам знаходзіцца чырвоная зорка, зьлева й справа контур абкружае вянок з залатых каласоў, пераплеценых кветкамі [[канюшына|канюшыны]] й [[лён|льну]]. Каласы абвіваюць стужкі колераў [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёнага сьцяга]], унізе на стужцы разьмяшчаецца залаты надпіс «Рэспубліка Беларусь». Мадыфікацыя [[герб Беларускай ССР|гербу БССР]], распрацаванага на ўзор [[Герб СССР|савецкага гербу]] [[Расея|Расеі]] й зацьверджанага ў час кульмінацыі [[Ёсіф Сталін|Сталінскага]] [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|тэрору]] ([[генацыд]]у) у 1938 годзе<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}}</ref>. Разам з чырвона-зялёным сьцягам не супадае з [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі сымбалямі]] беларусаў і асацыюецца найперш з асобай Лукашэнкі й той палітычнай і сацыяльна-эканамічнай мадэльлю, якую ён увасабляе<ref name="salanda-2019-10">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 10.</ref>. У 2020 годзе пры здушэньні [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў беларусаў супраць фальсыфікацыі выбараў, ґвалту й беззаконьня]] прыхільнікі сыстэмы сымбаляў рэжыму Лукашэнкі адзначыліся дзеяньнямі, якімі канчаткова дыскрэдытавалі гэтую сымболіку<ref name="Paskievic">[https://nn.by/?c=ar&i=265062 «Будучыня гэтага сцяга ім глыбока да аднаго месца»], [[Наша Ніва]], 10 сьнежня 2020 г.</ref> (вывешваньне чырвона-зялёных сьцягоў над [[аўтазак]]амі й будынкамі [[Турма|турмаў]], дзе паводле сьведчаньняў затрыманых, учыняюцца катаваньні, допыты на фоне ЧЗ-сьцяга затрыманых беларусаў з пазнакамі фарбай на твары, якіх здымаюць на відэа<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=262494 Сілавікі пачалі праводзіць допыты затрыманых на фоне чырвона-зялёнага сцяга і здымаць гэта на відэа], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2020 г.</ref>). Сярод іншага, адзначаліся факты катаваньняў (зьбіцьцё непаўналетніх<ref>[https://www.svaboda.org/a/30781512.html «Прымушалі сьпяваць гімн, хто ня ведаў — зьбівалі». У Берасьці вызвалены зь міліцыі падлетак заявіў пра катаваньні], [[Радыё Свабода]], 13 жніўня 2020 г.</ref>, засоўваньне [[АМАП]]аўскіх дручкоў у горла<ref>[https://www.svaboda.org/a/30785310.html «Пхалі дубінку ў горла, білі ў вочы». Школьнік трапіў у кому пасьля нападу АМАПу. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 15 жніўня 2020 г.</ref> й задні праход<ref>[https://www.svaboda.org/a/30850657.html «Разрэзалі шорты ззаду нажом». Мянчук расказаў аб згвалтаваньні АМАПам падчас затрыманьня. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 21 верасьня 2020 г.</ref>) пад гімн «[[Мы, беларусы]]», які таксама ёсьць мадыфікацыяй [[Ёсіф Сталін|сталінскага]] [[Гімн|гімну]] БССР і складае адно цэлае зь незаконна абвешчанымі «дзяржаўнымі» сьцягам і гербам<ref name="Fralou">[https://web.archive.org/web/20160304135848/http://afn.by/news/i/18676 Старая мелодия Государственного гимна с новыми словами вполне соответствуют переживаемому страной трагическому периоду отечественной истории, считает изветный музыкант А. Фролов], [[БелаПАН]], 11.06.2002 г.</ref>. 24 траўня 2021 году мэр [[Рыга|Рыгі]] [[Мартыньш Стакіс]] разам зь міністрам замежных справаў [[Латвія|Латвіі]] [[Эдгарс Рынкевічс|Эдгарсам Рынкевічсам]] замяніў на адным з пляцаў места чырвона-зялёны сьцяг на [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальны]] [[беларусы|беларускі]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белы сьцяг]] з [[Пагоня]]й з наступным абгрунтаваньнем: ''«Сьцяг, што сымбалізуе [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым]], які займаецца дзяржаўным [[тэрарызм]]ам, недарэчны ў мескім асяродзьдзі Рыгі»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/31271172.html Зь Беларусі высылаюць амбасадара Латвіі, дыпляматаў і тэхнічных супрацоўнікаў], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2021 г.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Беларусі}} === Раньнія часы === Першыя спробы [[чалавек]]а ([[нэандэрталец|нэандэртальца]]) пранікнуць на тэрыторыі Беларусі датуюцца часам 100—35 тысячаў гадоў таму. Пра гэта сьведчаць знаходкі [[Крэмн|крамянёвых]] вырабаў [[Муст’ерская культура|муст’ерскага тыпу]] каля вёскі [[Абідавічы|Абідавічаў]] ([[Быхаўскі раён]]), [[Падлужжа (Чачэрскі раён)|Падлужжа]] ([[Чачэрскі раён]]), [[Сьвяцілавічы (Гомельская вобласьць)|Сьвяцілавічаў]] ([[Веткаўскі раён]]). Найбольш старажытныя паселішчы чалавека, выяўленыя каля вёсак [[Юравічы|Юравічаў]] ([[Каленкавіцкі раён]]) і [[Бердыж]]у ([[Чачэрскі раён]]), адносяцца да эпохі верхняга [[палеаліт]]у, іхны век 26—23 тысячаў гадоў. Яны належалі радавым грамадам [[краманьёнец|краманьёнцаў]]. У сувязі з моцным пахаладаньнем і наступаньнем ледавіка 22—14 тысячаў гадоў таму людзі адышлі з тэрыторыі Беларусі на поўдзень. Па заканчэньні ледавіковай эпохі чалавек зноў вярнуўся на тэрыторыю Беларусі. Цалкам яе тэрыторыю засялілі ў эпоху [[мэзаліт]]у (IX—VI тысячаў да н. э.). Эпоха новага каменнага веку ([[нэаліт]]у) на Беларусі пачалася ў канцы V—IV тысячагодзьдзяў да н. э. і доўжылася каля 2 тыс. гадоў. Значнае павелічэньне насельніцтва ў нэаліце спрыяла ўзьнікненьню новых этнічных супольнасьцяў людзей. На тэрыторыі Беларусі было 5 археалягічных культур: [[дняпроўска-данецкая культура|дняпроўска-данецкая]], [[верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўская]], [[нёманская культура|нёманская]], [[нарвенская культура|нарвенская]] і тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі. На Беларусі вядома каля 600 нэалітычных паселішчаў, бальшыня іх сканцэнтраваная ў далінах рэк, басэйнаў [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Сож]]у, [[Нёман]]у. У канцы III — пачатку II тысячагодзьдзя да н. э. на тэрыторыю Беларусі праніклі плямёны шнуравой керамікі культуры, якія былі часткай [[індаэўрапейцы|індаэўрапейцаў]] — продкаў сучасных народаў Эўропы, у тым ліку [[славяне|славянаў]] і [[балты|балтаў]]. Узаемадачыненьні прышлых плямёнаў і абарыгенаў характарызаваліся рознымі формамі гаспадаркі і культурнага ўзаемаўплыву і этнічнай асыміляцыі. Мова індаэўрапейцаў мела шмат дыялектаў. Разьвіцьцё ўзаемадачыненьняў прывяло да стварэньня розных індаэўрапейскіх групаў і народаў. Тэрыторыя паўднёвага ўсходу Беларусі і суседнія раёны Ўкраіны займалі плямёны [[сярэдненяпроўская культура|сярэдненяпроўскай культуры]]. Пад уплывам прышлых плямёнаў адбыўся пераход мясцовага насельніцтва да [[бронзавы век|бронзавага веку]] (канец III — пачатак I тысячагодзьдзя да н. э.). У гэты пэрыяд паўднёва-заходнюю тэрыторыю Беларусі сьпярша займалі культуры шнуравой керамікі Палесься, заходняй Беларусі — прыбалтыйскай, Паазер’е — [[Паўночна-беларуская культура|паўночна-беларускай культуры]]. Да сярэдзіны II тысячагодзьдзя да н. э. ў Палесьсі й Прыдняпроўі сфармаваліся [[тшцінецкая культура]] й [[сосьніцкая культура]]. У [[жалезны век|жалезным веку]] (працягваўся ад VIII—VI ст. да н. э. да VIII ст. н. э.) на Беларусі было некалькі археалягічных культур штрыхаванай керамікі, дняпроўска-дзьвінская, мілаградзкая, зарубінецкая, паморская. У асобную культурна-гістарычную групу ў паўднёва-ўсходняй Беларусі вылучаюць помнікі [[Кіеўская культура|кіеўскай культуры]] II—IV ст. н. э., якія бальшыня навукоўцаў лічаць славянскімі<ref name="БелЭН-21">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 21.</ref>. === Утварэньне дзяржаўнасьці === {{Асноўны артыкул|Полацкае княства|Тураўскае княства|Смаленскае княства}} [[Файл:Połacak. Полацак (C. Faber du Faur, 25.07.1812).jpg|значак|300пкс|[[Полацак]]]] [[Файл:Jazep Drazdovič. Usiaslaŭ.jpg|150px|значак|зьлева|[[Усяслаў Чарадзей|Усяслаў Брачыславіч]]]] У V—VIII ст. у паўднёвай частцы Беларусі расьсяліліся славянскія плямёны [[Праская культура|праскай культуры]], сярэднюю і паўночную частку займалі плямёны [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]]. Працэс расьсяленьня славянаў у 2-й палове I тысячагодзьдзя суправаджаўся міжэтнічнымі кантактамі зь мясцовымі балцкімі плямёнамі ([[Літва (племя)|літвой]], [[яцьвягі|яцьвягамі]] і інш.). У IX—XI ст. сфармаваліся супольнасьці [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[Радзімічы|радзімічаў]]. Крывічы ўтваралі тры вялікія групы — полацкую, смаленскую і пскоўскую (паводле назваў іх галоўных [[горад|гарадоў]])<ref name="HB-138">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 138.</ref>. Першая згадка пра дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі Беларусі датуецца 862 годам, калі паводле паведамленьня летапісе, князь [[Рурык]], які знаходзіўся ў [[Ноўгарад]]зе, раздаў «''мужам сваім, таму — [[Полацак]], таму — Растоў, таму — Белавозера''»{{зноска|Нарысы|1994|Касцюк|80}}. У замежнай гістарыяграфіі існуе меркаваньне пра тое, што на Русі было дзьве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і Рагвалодавічы</small><ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. — Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. — Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. — Leiden, 2004. Р. 126-127.</ref>. Навуковец з [[Данія|Даніі]] [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсэн]] лічыў, што на Русі ўтварылася дзьве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародзка-Кіеўская і Полацкая. Аўтар падмацоўвае гэта сьведчаньнем з [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]] пра княжаньне ў Полацку Рагвалода, пра скандынаўскае паходжаньне яго імя. Амэрыканскі гісторык [[Амельян Прыцак]] лічыў, што полацкая дынастыя была адзінай з старажытных скандынаўскіх дынастыяў, якая змагла захавацца ў змаганьні з Рурыкавічамі</small><ref name="Мартынюк">''Мартынюк А.В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (Х—ХVI вв.). — Москва, 2015. С. 9.</ref>. Прыкладна ў гэты час на аснове племянного княжаньня крывічоў-палачанаў склалася буйное [[Полацкае княства]] — самастойная моцная сярэднявечная дзяржава на тэрыторыі Беларусі<ref name="HB-138"/>. Яго насельнікі называюцца крывічамі ў летапісах пад 1127, 1129, 1140 і 1162 гадох, таксама ўжывалася назва палачане. Апроч [[Полацак|Полацку]], да яго належалі гарады: [[Віцебск]], [[Менск]], [[Лукомаль]], [[Браслаў]], [[Заслаўе]], [[Лагойск]], [[Ворша]], [[Копысь]], [[Барысаў]]<ref name="HB-139">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 139.</ref>. Полацкае княства мела ўсе атрыбуты дзяржаўнай самастойнасьці — сувэрэнную ўладу князя і [[веча]], адміністрацыю, сталіцу, войска, грашовую сыстэму і іншае<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 3.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 24.</ref>. Адным з такіх атрыбутаў было правядзеньне ўласнай геапалітыкі, якая палягала на супрацьстаяньні агрэсіі [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і ўласнай экспансіі ў бок [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. У 980 годзе кіеўскі князь [[Уладзімер Сьвятаславіч]] захапіў Полацак, забіў яго гаспадара [[Рагвалод]]а і далучыў Полацкае княства да Кіеўскага. Аднак ужо за князем [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяславам]], сынам Уладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], унукам Рагвалода, Полацак аднавіў сваю незалежнасьць. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў XI—XII ст. у час княжаньня [[Усяслаў Брачыславіч|Ўсяслава Брачыславіча]] (1044—1101), які збудаваў [[Сафійскі сабор (Полацак)|Сафійскую саборную царкву]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] У якім часе Полацкае княства дасягнула найбольшае велічы // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 6.</ref>. Пазьней яно падзялілася на ўдзельныя княствы — [[Менскае княства|Менскае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]]. [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (XIX).jpg|150px|значак|зьлева|[[Крыж Эўфрасіньні Полацкай]]]] [[Файл:Smalensk, Dniapro. Смаленск, Дняпро (1787).jpg|значак|300px|[[Смаленск]]]] У сярэдзіне X ст. на землях дрыгавічоў вылучылася [[Тураўскае княства]], якое прыкладна з 988 году трапіла ў залежнасьць ад Кіева. Звычайна вялікія князі кіеўскія надавалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой паловы XII ст. Тураўскае княства здабыла незалежнасьць і неўзабаве падзялілася на [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], [[Капыльскае княства|Капыльскае]] і іншыя ўдзельныя княствы. З канца XI ст. тэрыторыю радзімічаў падзялілі паміж сабой [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]] і [[Смаленскае княства|Смаленскае]] княствы. Палітычнае адасабленьне Смаленску ад Кіева пачалося ў ХІ ст., а ў 1120-я гады тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расьціслаў Мсьціславіч|Расьціславам Мсьціславічам]] (1125—1259). У гэты час Смаленскае княства дасягнула найбольшага пашырэньня, калі ў яго склад увайшлі [[Крычаў]], [[Прапойск]], [[Амсьціслаў]] (пазьней вылучыўся ва ўдзельнае [[Амсьціслаўскае княства]]), а таксама адабраныя ў Менску [[Копысь]] і [[Ворша]]. У XII—XIII стагодзьдзях удзельныя княствы ўзьніклі на землях Верхняга Панямоньня. Найбольш значную ролю адыгрывалі [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Наваградзкае княства|Наваградзкае]] княствы. Грамадзкае разьвіцьцё зямель Беларусі праходзіла аднолькавы шлях зь іншымі [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнімі славянамі]], якія ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Русі]]. Тут у X—XII ст. перапляталіся 3 асноўныя сацыяльна-эканамічныя ўклады: [[Першабытнае грамадзтва|грамадзкі]], [[Рабаўладальніцкі лад|рабаўладальніцкі]] і [[Фэадалізм|фэўдальны]], які паступова станавіўся паноўным<ref name="БелЭН-21"/>. У канцы X ст. пачало пашырацца [[хрысьціянства]] паводле [[Бізантыя|бізантыйскага]] абраду. У 992 годзе зьявілася першая [[Полацкая япархія|япархія ў Полацку]], у 1005 годзе — [[Тураўская япархія]], у 1136 годзе — [[Смаленская япархія]]. Аднак элемэнты [[язычніцтва]] ў некаторых мясцовасьцях захоўваліся многія стагодзьдзі. Хрысьціянская царква спрыяла разьвіцьцю беларускае культуры, у тым ліку манумэнтальнага дойлідзтва, малярства, прыкладнога мастацтва, літаратуры<ref name="БелЭН-22">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 22.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{Асноўны артыкул|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Mindaugas 1831 (117707054).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міндоўг]]]] [[Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|300px|значак|[[Наваградак]]]] Створаная за часамі ўдзельных княстваў матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. [[Файл:Giedzimin. Гедзімін (1709).jpg|150px|значак|зьлева|[[Гедзімін]]]] [[Файл:Vilnius - map by Braun Hogenberg (middle size) (34065617).jpg|300px|значак|[[Вільня]]]] Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341), які перанёс сталіцу дзяржавы з Наваградку ў [[Вільня|Вільню]]. Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Расейская праваслаўная царква|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. Вялікае значэньня дзеля ўмацаваньня ВКЛ мела перамога над [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году. За вялікім князем [[Вітаўт]]ам (1392—1430) ВКЛ значна пашырыла сваю тэрыторыю, якая расьцягнулася ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Вітаўт Вялікі]]]] [[Файл:Battle of Grunwald - Kronika tho iesth Historya swiata 1564 (109729736).jpg|значак|300px|[[Грунвальдзкая бітва]]]] На лёс беларускіх зямель у ВКЛ значна паўплываў пераход літоўскае знаці ў канцы XIV ст. у [[каталіцтва]]. Вялікі князь [[Ягайла]] (1377—1392) у 1385 годзе пагадзіўся хрысьціць насельніцтва Літвы паводле каталіцкага абраду ў якасьці адной з умоваў атрыманьня трону польскага караля ([[Крэўская унія|Крэўская унія 1385 году]]). Адгэтуль у ВКЛ пачало насьпяваць нутранае напружаньне паміж праваслаўным і каталіцкім насельніцтвам. З часоў прыняцьця [[Гарадзельскі прывілей|Гарадзельскага прывілею 1413 году]] палітычнае становішча ў ВКЛ пачало характарызавацца дамінаваньнем каталіцкае знаці, якая атрымала вынятковае права на заняцьце дзяржаўных пасадаў і тытул паноў. Усходне-славянскія баяры й князі захавалі свае ўдзелы ў ВКЛ, яны падтрымлівалі дзяржаву, спрыялі росту яе магутнасьці, але імкнуліся павялічыць свой уплыў на прыняцьце палітычных пастановаў. Выразьнікам іх інтарэсаў стаў вялікі князь [[Сьвідрыгайла]] (1430—1432), які пачаў раздаваць дзяржаўныя пасады, замкі і воласьці праваслаўным [[русіны (гістарычны этнонім)|рускім]] фэўдалам, што прывяло да працяглай фэўдальнай вайны ([[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1432—1438 гадоў]]). У 1432 годзе Сьвідрыгайла ўцёк у Полацак, дзе беларускія князі й баяры пасадзілі яго на пасад [[Вялікае Княства Рускае|Вялікага Княства Рускага]], такім чынам адбыўся кароткачасовы раскол ВКЛ, і [[Полацак]] на пэўны час стаў сталіцай беларускае дзяржавы. Каталіцкія вярхі ВКЛ пайшлі на кампраміс. Ягайла [[Прывілей 1432 году|прывілеем 1432 году]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]] [[Прывілей 1434 году|прывілеем 1434 году]] ўраўнавалі праваслаўных фэўдалаў у некаторых эканамічных і палітычных правох з каталікамі. За вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]] (1440—1492) асобным землям (Наваградзкай, Полацкай, Віцебскай, Смаленскай і інш.) пацьверджаныя правы на аўтаномнае кіраваньне. Казімер зацьвердзіў [[Судзебнік Казімера|судзебнік 1468 году]] — першы ўпарадкаваны збор законаў. Па ягонай сьмерці [[Маскоўская дзяржава]] распачала некалькі войнаў з мэтай супрацьстаяць аб’яднаньню земляў Русі вакол Вялікага Княства Літоўскага. У ходзе гэтых войнаў да Маскоўскай дзяржавы ў XV—XVI ст. адышлі некаторыя ўсходнеславянскія землі ВКЛ. Па няўдачах у войнах палітычныя вярхі ВКЛ пачалі залучаць да больш актыўнага кіраваньня дзяржавай буйных праваслаўных фэўдалаў; праваслаўным ужо фактычна не забаранялася займаць найважнейшыя дзяржаўныя пасады. У 1563 годзе юрыдычна скасавалі палажэньне, паводле якога праваслаўныя фэўдалы не маглі засядаць у гаспадарскай радзе. Вялікі ўплыў на дзяржаўныя справы мелі магнаты [[Астроскія]], [[Хадкевічы]], [[Сапегі]], [[Ільлінічы]] і іншыя<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|150px|значак|зьлева|[[Леў Сапега]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (1613).jpg|значак|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1613 год]] Да сярэдзіны XVI ст. канчаткова аформіўся дзяржаўны лад ВКЛ, асновы якога замацаваныя ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1529 году]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1566 году]]. Дзяржаўнай мовай ВКЛ была [[старабеларуская мова]]. Кіраўніком дзяржавы лічыўся [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] (гаспадар). Сумесна з [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай]] ён ажыцьцяўляў найвышэйшы суд. Рада ВКЛ ([[паны-рада]]) узьнікла ў XV ст. як дарадчы орган пры вялікім князю, а да канца XV — пачатку XVI ст. ператварылася ў найвышэйшы орган дзяржаўнае ўлады. З XV ст. на паседжаньні рады запрашаліся прадстаўнікі мясцовых фэўдалаў, г. зн. зьбіраўся [[сойм]]. У 1413 годзе тэрыторыя ВКЛ падзялілася на [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] й [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] ваяводзтвы. У пачатку XVI ст. утварыліся [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]] й [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]] ваяводзтвы; у выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнае рэформы 1565—1566 гадоў — [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]], [[Менскае ваяводзтва|Менскае]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] ваяводзтвы, большасьць зь іх былі падзяляліся на паветы ([[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага]]). [[Шляхта]] атрымала права браць удзел у [[Павятовы соймік|павятовых сойміках]], дзе выбіраліся паслы (дэпутаты) на [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальны сойм]]. Вялікі ўплыў на лёс ВКЛ зрабіла [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкая вайна 1558—1583 гадоў]]<ref name="БелЭН-22"/>. ==== Рэч Паспалітая ==== {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Horadnia. Горадня (1575).jpg|300px|значак|[[Горадня]]]] [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|150пкс|зьлева|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут ВКЛ]], 1588 г.]] Няўдачы войска Вялікага Княства Літоўскага, у тым ліку заняцьце маскоўскімі войскамі ў 1563 годзе Полацку, падштурхнулі вялікага князя ВКЛ і шляхту да больш цеснага вайсковага і дзяржаўнага зьвязу з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскае уніі 1569 году]] ВКЛ і Каралеўства Польскае аб’ядналіся ў [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Паводле ўмоваў уніі, ВКЛ захоўвала свае адміністрацыйны апарат, заканадаўства, армію, герб [[Пагоня|Пагоню]], дзяржаўную пячатку. Найвышэйшым органам аб’яднанае дзяржавы стаў агульны сойм, які спачатку зьбіраўся на тэрыторыі Каралеўства Польскага, а зь сярэдзіны XVII ст. кожны трэці сойм склікаўся ў [[Горадня|Горадні]] як сымбаль асобнага становішча ВКЛ. Кіраўніком дзяржавы быў кароль Рэчы Паспалітае, якога абірала шляхта. Адначасна ён быў і вялікім князем ВКЛ. У часе работы Люблінскага сойму землі Ўкраіны адышлі да Польшчы, таму ў 1569 году ВКЛ складалася ў асноўным зь літоўскіх і жамойцкіх зямель. Кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторы]] (1576—1586) на чале аб’яднанае арміі вызваліў у 1579 годзе Полацак і перанёс ваенныя дзеяньні на тэрыторыю Масковіі. Пасьпяховае завяршэньне Інфлянцкае вайны паспрыяла ўзмацненьню ролі ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]] падкрэсьліла асобае становішча ВКЛ у фэдэрацыйнай дзяржаве з сваім войскам, заканадаўствам, гербам. Скасоўваліся палажэньні уніі, паводле якіх палякі і іншыя замежныя падданыя маглі атрымліваць у ВКЛ зямельныя ўладаньні і адміністрацыйныя пасады<ref name="БелЭН-23">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 23.</ref>. [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XVII) (4).jpg|150px|значак|зьлева|[[Ян Караль Хадкевіч]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1770 год]] У 1596 годзе прымаецца [[Берасьцейская унія]], да яе складаньня падштурхнула стварэньне ў Маскоўскай дзяржаве ў 1589 годзе [[Расейская праваслаўная царква|патрыярхату]], які намагаўся падначаліць сабе праваслаўных жыхароў ВКЛ. Паводле ўмоваў уніі, праваслаўная царква ВКЛ прызнавала вяршэнства [[Папа|папы рымскага]], прыняла каталіцкую дагматыку, аднак захавала сваю абраднасьць і асобную арганізацыю. Да канца XVIII ст. да грэка-каталіцкай (уніяцкай) царквы належала каля 80% насельніцтва Беларусі, у асноўным сялянаў. Праваслаўныя, што не прынялі унію, у пачатку XVII ст. стварылі ўласную царкоўную арганізацыю, узаконеную дзяржаўнай уладай<ref name="БелЭН-24">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 24.</ref>. У выніку [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] да ВКЛ вярнулася [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]]. Катастрафічны ўплыў на гаспадарку і культурнае жыцьцё зрабіла [[вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Перад ёй была [[Паўстаньне Хмяльніцкага|антыфэўдальная вайна 1647—1651 гадоў]], распачатая ўкраінскімі казакамі. Скарыстаўшы сьмерць караля і вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Ўладзіслава Вазы]] (1633—1648), казакі ўварваліся на [[Палесьсе]] і ўзначалілі мясцовыя выступленьні. У 1654 годзе маскоўскія войскі занялі ўсходнюю Беларусь да Дзьвіны й Дняпра, у 1655 годзе — большую ейную частку. Паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня 1667 году]], якое завяршыла гэтую вайну, беларускія землі засталіся ў Рэчы Паспалітай. Да Маскоўскай дзяржавы адышлі Кіеў, левабярэжная Ўкраіна, Севершчына ды Смаленскае ваяводзтва. Масавае вынішчэньне гарадзкога насельніцтва прывяло да заняпаду гарадоў, умацаваньня ў іх пазыцыяў шляхты і да запаволеньня разьвіцьця капіталістычных дачыненьняў. Па вайне ўзмацнілася [[палянізацыя]], якая ахапіла шырокія колы беларускае шляхты й мяшчанаў. [[Ян Казімер]] (1648—1668) празь няўдачы зрокся стальцу. Наступныя каралі й вялікія князі [[Міхал Вішнявецкі]] (1669—1673) і [[Ян Сабескі]] (1674—1696) ня здолелі прадухіліць рост уплыву шляхты і ўтаймаваць яе свавольствы. Абраны на пасад Рэчы Паспалітай саксонскі [[курфюрст]] [[Аўгуст Моцны]] у час [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікае Паўночнае вайны 1700—1721 гадоў]] выступіў хаўрусьнікам маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]]. Швэды, якія часткова акупавалі Беларусь, падтрымлівалі свайго стаўленіка на стальцы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Ваенныя дзеяньні й нутранае змаганьне шляхецкіх груповак прывялі да заняпаду гаспадаркі, якую здолелі адбудаваць толькі да сярэдзіны XVIII ст. Унутрыпалітычная анархія ў краіне працягвалася, звычайным стаў зрыў працы соймаў праз свавольства шляхты. Рэч Паспалітая пачала трапляць пад палітычны ўплыў суседніх дзяржаваў. Апошні кароль й вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (1764—1795) быў стаўленьнікам маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]], але імкнуўся праводзіць незалежную палітыку. Частка дзяржаўных колаў Рэчы Паспалітае ўзяла курс на мадэрнізацыю палітычнага ладу краіны, найперш на ўмацаваньне цэнтральнае ўлады. У 1764 годзе ўтварыліся Вайсковая й Скарбовая камісіі ВКЛ, у 1773 годзе — [[Адукацыйная камісія]], у 1791 годзе — Камісія паліцыі. [[Файл:Vilenski ŭniversytet, Pahonia. Віленскі ўнівэрсытэт, Пагоня (1781).jpg|300px|значак|[[Віленскі ўнівэрсытэт]]]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] Разьвіцьцю капіталістычных дачыненьняў перашкаджалі панаваньне магнатаў, нацыянальныя й рэлігійныя супярэчнасьці. Складанае ўнутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай імкнуліся выкарыстаць у сваіх інтарэсах Расея, Прусія і Аўстрыя. На іхную карысьць дзеялі розныя групоўкі шляхты. У 1786 годзе ўтварылася [[Барская канфэдэрацыя]] — зьвяз шляхты, накіраваны і супраць ўмяшаньня Расеі ў нутраныя справы дзяржавы, і супраць палітычных рэформаў. Разгром канфэдэрацыі расейскімі войскамі прывёў у 1772 годзе да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітае]] паміж Расеяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Пад уладу Расеі трапілі ўсходнія землі Беларусі з [[Полацак|Полацкам]], [[Віцебск]]ам, [[Магілёў|Магілёвам]], [[Гомель|Гомлем]]. Частка кіроўных колаў бачыла ўратаваньне дзяржавы ў антыфэўдальных рэформах. [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гадоў]] прыняў [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня 1791 году]], паводле якое ўсталяваў апеку дзяржавы над прыгоннымі сялянамі і пашырыў палітычныя правы мяшчанаў, рэарганізаваў і цэнтралізаваў дзяржаўнае кіраваньне. У адказ кансэрватарская шляхта пры дапамозе Расеі стварыла [[Таргавіцкая канфэдэрацыя|Таргавіцкую канфэдэрацыю]], з фармальных запросінаў якой ажыцьцявілася новае ўмяшаньне Расеі. У 1793 годзе адбыўся [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другі падзел Рэчы Паспалітае]], у выніку якога пад уладу Расеі трапілі землі цэнтральнае Беларусі з [[Барысаў|Барысавам]], [[Менск]]ам, [[Слуцак|Слуцкам]], [[Пінск]]ам. Згодніцкая пазыцыя кіроўных колаў Рэчы Паспалітае стала прычынай палітычнага ўздыму, які прывёў да [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]], узначаленага [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушам Касьцюшкам]]. Расея накіравала дадатковыя войскі, якія ў шэрагу бітваў здушылі паўстаньне. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітае]] пад уладу Расеі трапілі землі заходняе Беларусі зь Вільняй, Горадняй, Наваградкам, Берасьцем. [[Падляшша]] адышло да Прусіі. Рэч Паспалітая перастала існаваць<ref name="БелЭН-24"/>. === Пад уладай Расейскае імпэрыі === {{Асноўны артыкул|Паўночна-Заходні край|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Grassi, 1782-92).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міхал Клеафас Агінскі]]]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|300px|значак|[[Менск]]]] На [[анэксія|анэксаваных]]<ref>[[Кастусь Тарасаў|Тарасаў К.]] На чыім баку былі беларусы ў вайне 1812 году? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 51.</ref> Расейскай імпэрыяй землях усталёўваўся тэрытарыяльна-адміністрацыйны падзел на расейскі ўзор — паветы, правінцыі, губэрні і генэрал-губэрнатарствы. У 1772 годзе ўтварылася [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] ў складзе 2 губэрняў — [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай]] (з 1776 году [[Полацкая губэрня|Полацкай]], потым [[Віцебская губэрня|Віцебскай]]) і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]]. У 1793 годзе ўтварыліся [[Менская губэрня|Менская]], у 1795 — [[Слонімская губэрня|Слонімская]] і [[Віленская губэрня|Віленская]] губэрні. У 1796—1801 гадох тэрыторыя Беларусі ўваходзіла ў [[Беларуская губэрня|Беларускую]], Менскую і [[Літоўская губэрня|Літоўскую губэрні]], якіх у 1801 годзе падзялілі на Віцебскую, Магілёўскую, Менскую, [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] і Віленскую губэрні. У губэрнях ствараліся палаты крымінальнага (дзеялі на аснове права Расейскай імпэрыі) і цывільнага (разьвязвалі цывільныя справы паводле нормаў Статуту ВКЛ 1588 году) судоў. Па прыняцьці прысягі на вернасьць маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыне II]] шляхта Беларусі атрымала правы і прывілеі расейскага дваранства. Пры гэтым шляхта страціла права абіраць манарха, разьвязваць мясцовыя справы на ваяводзкіх і павятовых сойміках, ствараць канфэдэрацыі дзеля абароны сваіх вольнасьцяў і прывілеяў. Магнатаў пазбавілі права мець уласныя фартэцыі і войска. Праводзілася чыстка шляхецкага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] ([[Разбор шляхты]]). Кацярына II і [[Павал I]] практыкавалі раздачу дзяржаўных зямель з прыгоннымі сялянамі расейскім [[абшарнік]]ам, вайскоўцам і буйным чыноўнікам. На Беларусь пашыралася агульнарасейская сыстэма дзяржаўных падаткаў і павіннасьцяў. Галоўным падаткам стаў падушны, які быў значна цяжэйшы за ранейшы падымны. Сяляне выконвалі паншчыну, плацілі чынш, натуральныя даніны і інш. На мяшчанаў ускладаліся выдаткі на ўтрыманьні выйсковых гарнізонаў, паліцыі, турмаў, гарадзкога магістрату, паштовае службы, навучальных і мэдычных установаў. Цяжкай павіннасьцю для сялянаў і мяшчанаў Беларусі стаў абавязак пастаўляць рэкрутаў на 25-гадовую (з 1834 году — на 20-гадовую, з 1856 году — на 15-гадовую) службу ў войска. Шэраг законаў абмяжоўваў правы [[жыды|жыдоўскага]] насельніцтва: [[мяжа жыдоўскае аселасьці]], падушны падатак і рэкруцкія павіннасьці ўдвая вышэйшыя, чым для хрысьціянаў, кампаніі па прымусовым высяленьні ў гарады й мястэчкі зь сельскае мясцовасьці. [[Урадавы сынод Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўская царква]]) на Беларусі атрымаў дзяржаўны статус, тым часам каталіцкая царква страціла прывілеяванае становішча і трапіла пад кантроль расейскага ўраду. Рымска-каталіцкаму духавенству давалася свабода ў выкананьні рэлігійных абрадаў, але забаранялася схіляць праваслаўных (у тым ліку [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|тых, што прынялі Берасьцейскую унію]]) да пераходу ў рыма-каталіцтва. Каб заахвоціць далучэньне вернікаў [[уніяцтва|ўніяцкае царквы]] да Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) выкарыстоўваліся агітацыя, прымус, матэрыяльныя ўзнагароды ўніяцкага духавенства<ref name="БелЭН-25">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 25.</ref>. [[Файл:Kastuś Kalinoŭski. Кастусь Каліноўскі (G. Bonoldi, 1862-63).jpg|150px|значак|зьлева|[[Кастусь Каліноўскі]]]] [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|300px|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Беларуская шляхта ў часе [[Вайна 1812 году|вайны 1812 году]] падтрымала імпэратара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], маючы спадзеў пры ягонай дапамозе аднавіць ВКЛ і Рэч Паспалітую. 1 ліпеня 1812 году Напалеон падпісаў указ аб утварэньні ВКЛ у складзе Віленскага, Гарадзенскага, Менскага і Беластоцкага дэпартамэнтаў і прызначыў [[Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага|Часовы ўрад]] з прадстаўнікоў мясцовае шляхты. Галоўнымі ягонымі задачамі былі: мабілізацыя насельніцтва ў францускую армію, яе матэрыяльнае забесьпячэньне, ахова камунікацыў, падтрыманьне парадкаў у тыле і г. д. Напалеон не зрабіў захадаў дзеля ліквідацыі прыгоннага права, таму сярод сялянства ён не атрымаў падтрымкі, якое адказвала на паборы й марадэрства партызанскім рухам<ref name="БелЭН-25"/>. Уплыў [[Француская рэвалюцыя|Францускае рэвалюцыі 1789—1799 гадоў]] і падзеяў 1812 году спрыяў пашырэньню на Беларусі дэмакратычных і нацыянальна-вызвольных ідэяў. У пачатку XIX ст. у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] й шэрагу навучальных установаў, у [[Літоўскі асобны корпус|Літоўскім асобным корпусе]] дзеялі гурткі мясцовае моладзі, якія выступалі за аднаўленьне Рэчы Паспалітае. Дзеялі таварыства [[Таварыства філяматаў|філяматаў]] і [[Таварыства філярэтаў|філярэтаў]], таварыства «[[Вайсковыя сябры]]». У 1830—1831 гадох адбываецца [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае паўстаньне]], мэтай якога было аднаўленьне дзяржаўнасьці ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Па ягоным здушэньні расейскі ўрад узяў курс на паступовае аслабленьне эканамічных і палітычных пазыцыяў шляхты й каталіцкага духавенства. Канфіскоўваліся маёнткі ўдзельнікаў паўстаньня, зачыняліся касьцёлы й кляштары, пробашчы і насельнікі якіх мелі дачыненьне да паўстаньня. Узмацніўся «разбор» шляхты. Больш за 10 тысячаў шляхціцаў вылучылі з дваранскага стану. Справаводзтва ў мясцовых дзяржаўных установах і навучаньне ў школах пераводзілася з польскай на расейскую мову. У 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт за ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у паўстаньні і «прапольскі дух» выхаваньня. У студзені 1831 году яны скасавалі дзеяньне Статуту ВКЛ 1588 году ў Віцебскай і Магілёўская, у чэрвені 1840 — у Менскай, Гарадзенскай і Віленскай губэрнях. Узмацніліся рэпрэсіі супраць уніяцкай царквы. 12 лютага 1839 году Сабор вышэйшага ўніяцкага духавенства ў Полацку прыняў акт аб «узьяднаньні» ўніятаў з Урадавым сынодам Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквой). Узмацнілася залежнасьць праваслаўнай і каталіцкай царквы ад дзяржавы. У 1841—1843 гадох іх перавялі на дзяржаўнае ўтрыманьне<ref name="БелЭН-26">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 26.</ref>. [[Файл:Congress_Poland_and_Lithuanian_governorates_-_by_Alexander_Voschinin_-_1851_AD.jpg|міні|300пкс|[[Беларусы]] ([[Ліцьвіны|«літоўцы і беларусы»]]) на мапе № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.). Аўтар — тапограф і картограф Аляксандр Ваўчынін (капітан корпусу тапографаў Расейскай імпэрыі)]] Асновай эканомікі беларускіх земляў у XIX стагодзьдзі заставалася сельская гаспадарка, у якой панавала буйнамаянтковае дваранскае землеўладаньне. Попыт на збожжа ў Заходняй Эўропе стымуляваў абшарнікаў да пашырэньня фальваркаў. Да сярэдзіны XIX ст. 97% абшарніцкіх сялянаў беларускіх земляў знаходзіліся на паншчыне, гэта значыць былі прымацаваныя да панскіх фальваркаў і пазбаўленыя магчымасьці пошукаў іншых заработкаў, перасяленьня ў месты, выяўленьня прадпрымальніцкае ініцыятывы ў сфэры прамысловасьці й гандлю, якую мелі аброчныя сяляне ў цэнтральных губэрнях Расейскай імппэрыі. У 1840—1850 гадох на Беларусі выявіўся крызіс фэўдальна-прыгоньніцкіх дачыненьняў: скарачаліся пасевы, зьніжалася ўраджайнасьць, усё большая колькасьць сялянаў ня здольная была плаціць падаткі й выконваць павіннасьці на карысьць дзяржавы; у банкаўска-крэдытных установах было закладзена каля 70% прыгонных сялянаў: нарастаў антыпрыгоньніцкі рух сялянаў. У 1856—1860 гадох масавыя выступленьні сялянаў адбыліся ў 66 маёнтках, 11 зь іх здушаныя войскамі й паліцыяй. Параза ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]] і пагроза сялянскае рэвалюцыі вымусілі маскоўскага гаспадара [[Аляксандар II|Аляксандра II]] распачаць буржуазныя рэформы. 19 лютага 1861 году ён падпісаў Маніфэст і «Палажэньне» аб вызваленьні абшарніцкіх сялянаў ад прыгоннае залежнасьці. У выніку аграрны рэформаў на Беларусі абшарнікі захавалі больш за палову зямлі<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1880-89).jpg|150px|значак|зьлева|[[Францішак Багушэвіч]]]] [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|300px|значак|Беларусы на этнаграфічнай мапе Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.)]] Адбываецца [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнае паўстаньне 1863—1864 гадоў]] супраць расейскага панаваньня і за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году, якое пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 студзеня 1863 году. На тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] паўстаньнем кіраваў [[Кастусь Каліноўскі]], які ачоліў [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі]]. Удзельнікі паўстаньня, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «''Каго любіш — Люблю Беларусь — То ўзаемна''», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.</ref>. Расейскія ўлады здолелі здушыць гэтае выступленьне, яго ўдзельнікаў рэпрэсавалі. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў расейскі дзяржаўны скарб і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|300пкс|значак|[[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнаграфічная мапа беларусаў]] (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.]] Па рэформе 1861 году паскорылася фармаваньне рабочае клясы. Ідэолягамі й выразьнікамі інтарэсаў сялянаў і іншых дробных вытворцаў Расейская імпэрыі выступалі арганізацыі рэвалюцыйных народнікаў («[[Зямля і воля]]», «[[Народная воля]]»). У 2-й палове 1870 — пачатку 1880-х гадоў народніцкія гурткі існавалі ў Магілёве, Менску, Віцебску, Горадні, Пінску, Горы-Горках, Слуцку, Воршы. пераважна сярод вучнёўскае моладзі, вайскоўцаў, работнікаў. Пад уплывам выданьняў польскае сацыялістычнае партыя «[[Пралетарыят (партыя)|Пралетарыят]]» і расейскае групы «Вызваленьне працы» частка народнікаў Беларусі ў сярэдзіне 1880-х гадоў перайшло на пазыцыі [[марксізм]]у. У 1895—1900 гадох у 23 населеных пунктах Беларсі адбыліся 292 эканамічныя стачкі, у якіх брала ўдзел каля 11,5 тысячаў работнікаў. У 1896 годзе ўварыўся [[Рабочы саюз Літвы]], у 1897 годзе — [[Бунд]] (Усеагульны жыдоўскі хаўрус у Літве, Польшчы і Расеі). У 1898 годзе зьезд прадстаўнікоў сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Пецярбургу, Масквы, Кіева, [[Екацярынаслаў|Екацярынаслава]] і Бунда, што адбыўся ў Менску, абвясьціў пра ўтварэньне [[Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя|Расейскай сацыял-дэмакратычнай работніцкай партыі]] (РСДРП). У пачатку 1900-х гадоў рабочым рухам у гарадох і мястэчках Беларусі кіравалі арганізацыі Бунду. У Горадні й Берасьці ўплыў на рабочых мелі арганізацыі [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС)]]. У 1902—1904 гадох на Беларусі зьявіліся арганізацыі партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў (ПСР). У 1903 годзе ўтварылася [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ)]]. У 1903—1904 гадох узьніклі арганізацыі РСДРП ([[Паўночна-заходні камітэт РСДРП]], [[Палескі камітэт РСДРП]]). Сярод жыдоўскага насельніцтва Беларусі з 1890-х гадоў шырокую агітацыю вялі сіяністы. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] на Беларусі завяршылася партыйнае афармленьне 3 палітычных лягераў: рэвалюцыйнага (РСДРП, ПСР, ППС, БСГ, Бунд, паалей-сіяністаў, сіяністаў-сацыялістаў і інш.), лібэральнага (КДП, Хаўрус дасягненьня раўнапраўя жыдоў у Расеі, сіяністы, Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы й Беларусі), урадавага (Хаўрус расейскага народу, Саюз 17 кастрычніка). У I Дзяржаўную думу ад 5 заходніх губэрняў абралі 36 дэпутатаў, у тым ліку 29 прыхільнікаў кадэтаў. На выбарах у II Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях перамаглі 2 контрарэвалюцыйныя нацыяналістычныя групоўкі — расейская й польская<ref name="БелЭН-27">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 27.</ref>. [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1921).jpg|150px|значак|зьлева|[[Янка Купала]]]] [[Файл:Vilnia, Zavalnaja. Вільня, Завальная (1907).jpg|значак|300пкс|Рэдакцыя [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] на [[Вуліца Завальная (Вільня)|вуліцы Завальнай]] у Вільні, 1907 г.]] Аграрны й палітычны рух сялянаў прымусіў расейскі ўрад прызнаць неабходнасьць рэформаў, вынікам чаго стала [[Сталыпінская аграрная рэформа]]. На выбарах у III Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях чарнасоценцы й акцябрысты заваявалі 29 і 36 месцаў. Каталіцкае насельніцтва Віленскае й Гарадзенскае губэрняў абралі 6 прадстаўнікоў беларуска-польскіх аўтанамістаў («краёўцаў»). З падобнымі вынікамі прайшлі выбары і ў IV Дзяржаўную думу (1912). Чарнасоценна-акцябрысцкія групоўкі і іхныя органы друку адмаўлялі самастойнасьць беларускага этнасу, зьвінавачвалі беларускі нацыянальны рух і ягоную газэту «[[Наша Ніва]]» ў сэпаратызьме. Супраць [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] выступалі і польскія абшарніцка-клерыкальныя групоўкі. У 1907 годзе амаль усе мясцовыя арганізацыі левых партыяў былі разгромленыя ці вельмі аслабленыя. Сярод меншавікоў і бундаўцаў пашыралася ліквідатарская плынь. Згарнула свае падпольныя структуры БСГ і як партыя часова прыпыніла дзейнасьць. Ейныя кіраўнікі засяродзіліся на легальнай дзейнасьці ў газэце «Наша Ніва» і ўзначалілі беларускі нацыянальна-культурны рух. У 1905—1915 гадох ён прыкметна пашырыўся й набыў міжнародную вядомасьць. Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці беларускае літаратуры ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Цётка]], [[Максім Багдановіч]])<ref name="БелЭН-27"/>. 1 жніўня 1914 году Расейская імпэрыя ўступіла ў вайну зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] ([[Першая сусьветная вайна]]). Беларускія губэрні ў ліку першых перавялі на ваеннае становішча. У выніку наступленьня ([[Сьвянцянскі прарыў]], 1915) нямецкія войскі занялі заходнюю частка Беларусі. Да кастрычніка 1915 году фронт стабілізаваўся на лініі [[Дзьвінск]] — [[Паставы]] — [[Баранавічы]] — [[Пінск]]. Вайна прывяла эканоміку Беларусі да заняпаду. У сельскай мясцовасьці адчуваўся недахоп працоўных рук, скараціліся пасяўныя плошчы, паменшала колькасьць жывёлы. Каля 1/3 прамысловых прадпрыемстваў Беларусі былі эвакуяваныя або дэмантаваныя. Гарады Беларусі перапоўнілі вайскоўцы і ўцекачы<ref name="БелЭН-27"/>. Заняцьце амаль усёй Віленскае, Гарадзенскае і заходняе часткі Менскае губэрняў войскамі Нямецкае імпэрыі, мабілізацыя ў войска, масавае бежанства на ўсход на пэўны час дэзарганізавалі беларускі рух. Беларускі нацыянальна-культурныя арганізацыі распадаліся, спынялася выданьне беларускіх газэтаў і кніг. Частка кіраўнікоў «Нашае Нівы» (браты [[Антон Луцкевіч|Антон]] і [[Іван Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]] і іншыя) засталіся ў Вільні і ўзначалілі камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны. У Вільні дзеялі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група]], [[Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі]]. У якасьці каардынатара беларускага нацыянальнага руху выступаў Цэнтральны саюз беларускіх нацыянальных арганізацыяў на чале зь [[Беларускі народны камітэт|Беларускім народным камітэтам]], пад кіраўніцтвам якога ў 1916—1917 гадох з дазволу уладаў Нямецкае імпэрыі пачалося выданьне школьных падручнікаў, газэты «[[Гоман (1916)|Гоман]]». У 1916 годзе ў Петраградзе зьявіліся штотыднёвыя газэты «[[Дзяньніца]]» й «[[Сьветач (газэта)|Сьветач]]»<ref name="БелЭН-27"/>. === Беларуская Народная Рэспубліка і Беларуская ССР === {{Асноўны артыкул|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|міні|300пкс|Мапа [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], 1918 г.]] [[Файл:Raman Skirmunt. Раман Скірмунт (1906).jpg|150px|значак|зьлева|[[Раман Скірмунт]]]] [[Першая сусьветная вайна]] паскорыла перамогу [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]]. У выніку зрынаньня самадзяржаўя ўлада перайшла да [[Часовы ўрад Расеі|Часовага ўраду]]. Паводле прыкладу Петраграду на Беларусі ствараліся Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, народная міліцыя. У Менскім Савеце адзначаўся ўплыў бальшавікоў. Па [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі]] аднавіла сваю дзейнасьць і [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]]<ref name="БелЭН-28">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 28.</ref>. Адначасна ўзьнікла шмат іншых беларускі нацыянальных арганізацыяў і суполак ня толькі на тэрыторыі Беларусі, але і ў гарадох Расеі, дзе было шмат беларусаў-уцекачоў. 25—27 сакавіка 1917 году ў Менску адбыўся [[Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў]], які выставіў патрабаваньне дзяржаўнае аўтаноміі для Беларусі ў складзе Расейскае фэдэрацыйнае дэмакратычнае рэспублікі, абвясьціў сябе «найвышэйшай краёвай інстытуцыя» да скліканьня Беларускае краёвае рады (БКР), а сваім выканаўчым органам — [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)]], якому даручыў падрыхтаваць выбары БКР. Ягоным старшынём абралі [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Ён жа ўзначаліў дэлегацыю перамоваў з Часовым урадам у пытаньнях аўтаноміі Беларусі. Але ўрад адмовіўся разьвязваць гэтае пытаньне да Ўстаноўчага сходу. Паводле ініцыятывы БСГ у ліпені 1917 году адбыўся [[Зьезд беларускіх арганізацыяў і партыяў]]. На ім БНК замяніла [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў]], рэарганізаваная ў кастрычніку 1917 году ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду (ВБР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. 25 кастрычніка 1917 году ў выніку ўзначаленага бальшавікамі ўзброенага паўстаньня ў Петраградзе Часовы ўрад быў скінуты і ўлада перайшла да Савету Народных Камісараў на чале з [[Уладзімер Ленін|Уладзімерам Ульянавым (Леніным)]]. 26 кастрычніка савецкую ўладу абвясьцілі ў Менску. У пачатку лістапада найвышэйшым бальшавіцкім органам улады ў краі стаў Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту. 18—25 лістапада савецкую ўладу прызналі зьезд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, III зьезд сялянскіх дэпутатаў Менскае й Віленскае губэрняў і II зьезд арміяў Заходняга фронту. 26 лістапада абраныя зьездамі выканаўчыя камітэты аб’ядналіся і ўтварылі [[Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту|Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту (Аблвыкамзах)]]. У сьнежні 1917 — студзені 1918 году адбыліся зьезды Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Віцебскае й Магілёўскае губэрняў, на якіх завяршылася праца з усталяваньня бальшавіцкае ўлады ў гэтых губэрнях. Аблвыкамзах ігнараваў беларускае нацыянальнае пытаньне й не прызнаваў існаваньня самастойнага беларускага народу<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Źmicier Žyłunovič (Ciška Hartny). Зьміцер Жылуновіч (Цішка Гартны) (1910-19) (3).jpg|150px|значак|зьлева|[[Зьміцер Жылуновіч]]]] [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1919).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]), 1919 г.]] У адказ на [[Кастрычніцкі пераварот 1917 году ў Расеі]] ВБР разам з Цэнтральнай беларускай вайсковай радай зьвярнулася з «Граматай да беларускага народу», дзе асудзіла дзейнасьць бальшавікоў. ВБР склікала ў Менску [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]] 1917 году. I зьезд прызнаў неабходным стварэньне Беларускае дзяржаўнасьці, не прызнаў улады Аблвыкамзаху, таму на загад яго кіраўнікоў быў разагнаны з выкарыстаньнем вайсковае сілы. Частка дэлегатаў стварыла выканаўчы камітэт, а потым Раду зьезду, якая [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] 25 сакавіка 1918 году абвясьціла Беларусь незалежнай і свабоднай дзяржавай — [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. Ваенна-палітычныя разьлікі Расеі, міжнароднае становішча, дзейнасьць БНР сталі прычынамі фармальнага прызнаньня бальшавіцкімі ўладамі ў Маскве права беларускага народу на нацыянальную дзяржаўнасьць. Выконваючы пастанову ЦК РКП(б), VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя ў Смаленску пастанавіла аб абвяшчэньні [[БССР|Беларускае Савецкае Сацыялістычнае Рэспублікі (БССР)]] у межах Віцебскае, Гарадзенскае, Магілёўскае, Менскае, беларускіх паветаў Віленскае, Ковенскае і Смаленскае губэрняў. Утварэньне БССР з сталіцай у Менску 1 студзеня 1919 году абвешчанае маніфэстам [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі]]. Паводле патрабаваньня ЦК РКП(б) 27 лютага 1919 году ўтварылася [[ЛітБел|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (ЛітБел) ]] з сталіцай у Вільні. Другое абвяшчэньне БССР адбылося 31 ліпеня 1920 году ў Менску<ref name="БелЭН-28"/>. Утварэньне БССР фактычна стала адказам на абвяшчэньне незалежнасьці Беларускае Народнае Рэспублікі, што ад пачатку прызнавалася на афіцыйным узроўні — як зазначаў першы савецкі камісар фінансаў Беларусі [[Ісак Рэйнгольд]] на паседжаньні Цэнтральнага Бюро [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] 22 студзеня 1919 году<ref>[[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31168020.html «Былі крыкі ў экстазе». (Не)прыдуманае інтэрвію з прэм’ерам БНР Луцкевічам пра 25 сакавіка 1918 году], [[Радыё Свабода]], 25 сакавіка 2021 г.</ref>: {{Цытата| Існаваньне Беларускай Рады змусіла вылучыць Беларускую [Савецкую] Рэспубліку {{арыгінал|ru|Существование Белорусской Рады заставило выдвинуть Белорусскую [Советскую] Республику}} }} У лістападзе — сьнежні 1920 году адбыўся [[Слуцкі збройны чын]], мэтай якога была абарона непадзельнае Беларусі ў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічных межах]], усталяваньне рэспублікі і прызнаньне Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама незалежнасьць ад Польшчы й Расеі. Слуцкі фронт БНР стаў рэальным вайсковым змаганьнем за незалежнасьць, а [[Першы Слуцкі полк|Слуцкая брыгада]] — увасабленьнем волі беларусаў да свае дзяржаўнасьці<ref name="Viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/himn-i-dziejaslovy/29837829.html Чаму дзяржаўным гімнам БНР стаў ваяцкі марш «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»?], [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.</ref>. Аднак Слуцкае выступленьне, урэшце, здушыла [[Чырвоная армія]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Іван Саверчанка]], [[Зьміцер Санько]].|частка=[https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html#chapter117 117. Што такое Слуцкі збройны чын]|загаловак=150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html|адказны=|выданьне=|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=[[Наша Будучыня]]|год=2002|старонкі=|старонак=238|сэрыя=|isbn=9986-9229-6-1|наклад=}}</ref>. === Сярэдняя Літва === [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|300пкс|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і [[Летува]] («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] {{Асноўны артыкул|Сярэдняя Літва}} Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэньне на тэрыторыі Віленшчыны і Гарадзеншчыны ў 1920—1922 гадох. Рэспубліка была апошняй спробай аднавіць [[Літва|Літву]] ў гістарычным і [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйным]] сэнсе (таксама плянавалася ўтварыць Літву Верхнюю і Літву Ніжнюю). Стварэньне дзяржавы стала магчымым у выніку «Бунту Жалігоўскага» дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыны]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Разьмешчаная вакол гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Вільня|Вільні]] — дзяржава 18 месяцаў была [[буфэрная зона|буфэрнай зонай]] паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], ад якой залежала, і [[Летува|Летувой]], якая дэкляравала свае правы на гэтую тэрыторыю<ref name="von Rauch">{{Кніга| first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapterurl= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&pg=PA101 |publisher =C. Hurst & Co| isbn=0-903983-00-1 }}</ref>. Па некаторых затрымках, зьвязаных з пратэстам [[Ліга народаў|Лігі народаў]] ([[Жэнэва]], [[Швайцарыя]]), якая плянавала ўвод міжнародных войскаў, 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была [[Анэксія|анэксаваная]] Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазьней у сваіх мэмуарах, выдадзеных у Лёндане ў 1943 годзе, асудзіў палітыку анэксіі і закрыцьця беларускіх школаў ды адмаўленьня ад канфэдэрацыйных плянаў маршалка [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]] польскім «саюзьнікам»<ref>{{Спасылка|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner & Sons|language = pl}}</ref>. {{Цытата|9 кастрычніка 1920 году заняў Вільню ня польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Таксама генэрал захапляўся ідэямі [[панславізм]]у: «''Але ня толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расеяй, так з Украінай. Уклад псыхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны, каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасьці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай''». Некалькімі ж дзесягодзьдзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянэра 10 сакавіка 1887 году пазначана, што Юзэф Пілсудзкі казаў:<ref>{{Спасылка|language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб'яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}</ref> {{Цытата|Завуць мяне Восіп Восіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжаньне і народнасьць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }} === Беларуская ССР і Заходняя Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі 1924 году з пазначэньнем тагачасных граніцаў БССР і беларускіх тэрыторыяў у межах іншых дзяржаваў]] Тэрыторыя адноўленае БССР складалася толькі з 6 паветаў Менскае губэрні. Паводле [[Рыская мірная дамова|Рыскае мірнае дамовы]] 1921 году да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] адышла [[Заходняя Беларусь]]. 30 сьнежня 1922 году ўтварыўся [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР), у які ўвайшла і БССР. Паводле прапановы партыйна-савецкага кіраўніцтва БССР цэнтральныя ўлады згадзіліся ў 1924 і 1926 гадох на [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьне БССР]] шляхам улучэньне ў яе склад часткі Віцебскае і Гомельскае губэрняў. У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у Беларусі праводзіліся сацыялістычная індустрыялізацыя і масавая калектывізацыя сельскае гаспадаркі, у 1924—1929 гадох праводзілася палітыка [[беларусізацыя|беларусізацыі]]<ref name="БелЭН-28"/>. Цяжкім злачынствам супраць усіх пластоў грамадзтва сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія набылі сыстэмны характар у пачатку 1930-х гадоў, а найбольшы размах мелі ў 1937—1938 гадох. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Ўкраіну 1939 году|паходу Чырвонае Арміі ў верасьні 1939 году ў Заходнюю Беларусь]] ейную тэрыторыю далучылі да БССР, аднак Віленшчыну перадалі Летуве. Летува атрымала каля 6880 квадратных кілямэтраў (2660 квадратных міляў) тэрыторыі Віленскага краю (у тым ліку Вільню, гістарычнаю сталіцу Вялікага Княства Літоўскага). Сярод жыхароў Вільні, прадстаўнікі сучаснае летувіскае нацыянальнасьці складалі тады ўсяго 3%. Далучэньне земляў ажыцьцяўлялася ў адпаведнасьці з сакрэтным пратаколам да [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Дамовы аб ненападзе паміж Нямеччынай і СССР]]<ref name="БелЭН-28"/>. У час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] 1941—1945 гадоў (эпізоду [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]) на тэрыторыі Беларусі разгарнулася партызанскае і падпольнае змаганьне. Паводле афіцыйных савецкіх зьвестак, у Савецкай Арміі, савецкіх партызанскі фармаваньнях і шэрагах савецкіх падпольнікаў супраць арміі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] змагалася больш за 1,5 млн жыхароў Беларусі. Вайна нанесла рэспубліцы велізарныя страты. Паводле сучасных ацэнак, загінуў кожны трэці жыхар Беларусі. Рэспубліка страціла больш за палову нацыянальнага багацьця. У 1945 годзе паводле савецка-польскае дамовы аб дзяржаўнай граніцы ад 18 жніўня 1945 году, 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласьць|Беластоцкае вобласьці]] з горадам [[Беласток]]ам і 3 раёны Берасьцейскае вобласьці ўлады СССР перадалі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1945 годзе Беларусь стала сузаснавальніцай [[ААН]], аднак яе ўдзел ня быў самастойным, а падпарадкоўваўся дэлегацыі [[СССР]]. У 1951 годзе зацьвердзілі [[Сьцяг Беларускай ССР|новы сьцяг БССР]], у 1955 годзе — [[Гімн Беларускай ССР|рэспубліканскі гімн]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1986 годзе Беларусь сталася асноўнай ахвярай [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскае катастрофы]]. === Рэcпубліка Беларусь === Сацыяльна-эканамічны крызіс другое паловы 1980 — пачатку 1990-х гадоў спрыяў нарастаньню дэзінтэграцыйных працэсаў у СССР. 27 ліпеня 1990 году Вярхоўны савет БССР прыняў [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. [[Жнівеньскі путч]] у Маскве (19—21 жніўня 1991) і падтрымка яго кіраўніцтвам КПБ паглыбіла крызіс сыстэму ўлады, якая існавала ў той час у Беларусі. 25 жніўня 1991 году Вярхоўны савет БССР прыпыніў дзейнасьць КПБ на тэрыторыі Беларусі. 19 верасьня 1991 году афіцыйную назву Беларускай дзяржавы зьмянілі на Рэспубліку Беларусь. У якасьці дзяржаўных сымбаляў аднавілі [[Беларусы|беларускія]] [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальныя]] герб [[Пагоня|Пагоню]] і [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. У сьнежні 1991 году ў выніку дэнансацыі дамовы 1922 году СССР спыніў існаваньне. 8 сьнежня 1991 году лідэры Беларусі ([[Станіслаў Шушкевіч]]), Украіны ([[Леанід Краўчук]]) і Расеі ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] падпісалі [[Белавескія пагадненьні|пагадненьне]] аб утварэньні [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. У 1994 годзе прынялі [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Беларусі]], адбыліся першыя прэзыдэнцкія выбары. Паводле вынікаў другога туру, першым прэзыдэнтам краіны абралі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]]. Актывізацыя прарасейскіх настрояў ва ўладных колах Беларусі адзначалася яшчэ з восені 1993 году, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі Вялікага Княства Літоўскага і Беларускай Народнай Рэспублікі, але і Беларускай ССР — выключыць з тэксту [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]. Такую пастанову падтрымала большасьць [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|дэпутацкага корпусу]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. Увогуле, у 1991—1994 гадох Беларусь была адзінай краінай з былых рэспублік СССР, дзе нацыянальныя палітычныя сілы ня мелі прадстаўніцтва ў міністэрствах і структурах мясцовай выканаўчай улады — фактычна ня мелі доступу да рэальнага кіраваньня дзяржавы<ref name="navumcyk_15.04.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30555697.html Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману], [[Радыё Свабода]], 15 красавіка 2020 г.</ref>. Аднак поўнае аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай]] [[Моўная палітыка|моўнай]] і культурнай палітыкі адбылося толькі па ўсталяваньні Лукашэнкам [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]], што стала вынікам супадзеньня інтарэсаў уладаў Расеі, якія рэанімавалі [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]], і Лукашэнкі, які меў спадзяваньні праз далучэньне Беларусі да Расеі замяніць яе нямоглага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. У 1995 годзе па [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|акце тэрору ў парлямэнце Беларусі]] ён правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству<ref name="МП">[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]] [https://knihi.com/none/Aniamiennie_Z_kroniki_zniscennia_bielaruskaj_movy.html#chapter13 Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове?] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20170814200257/http://jivebelarus.net/language/language-defeat-06.html Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr1">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20110722003014/http://arche.bymedia.net/2002-1/zapr102.html Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады] // [[Архэ Пачатак]]. №1 (21), 2002.</ref>, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Па рэфэрэндуме, Лукашэнка пазбавіў беларускія [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальныя сымбалі]] бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоню статусу афіцыйнай дзяржаўнай сымболікі і надаў дзяржаўны статус [[расейская мова|расейскай мове]]. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|значак|296пкс|[[Марш за свабоду (Менск, 2020)|300-тысячны мітынг супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня]]. Менск, {{nowrap|16 жніўня 2020 г.}}]] Улетку 1996 году 70 дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|Вярхоўнага Савету]] паставілі подпісы пад [[імпічмэнт]]ам прэзыдэнту з прычыны парушэньня ім Канстытуцыі Беларусі. У адказ Лукашэнка з парушэньнем Канстытуцыі і закону «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» правёў 24 лістапада 1996 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|чарговы рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога разагнаў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня і ўтварыў цалкам падкантрольны [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які стаў найвышэйшым заканадаўчым органам рэжыму ў Беларусі. Адначасна апазыцыю цалкам выціснулі з тэлевізіі і радыё, а апазыцыйным газэтам не давалі друкавацца. У знак пратэсту ў адстаўку падалі прэм’ер-міністар Беларусі, два іншыя міністры і сем судзьдзяў [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суду]]. У гэтых умовах [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] і [[Эўразьвяз]] адмовіліся прызнаваць легітымнасьць рэфэрэндуму. Тым часам Лукашэнка канцэнтраваў у сваіх руках уладу з дапамогаю ўзмацненьня спэцыяльных службаў, у прыватнасьці [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. У красавіку 1998 году Лукашэнка стварыў г. зв. «[[Саюз Расеі і Беларусі]]», пазьней абвясьціў пра стварэньне г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расеі]]». Улады [[Расея|Расеі]] актыўна падтрымлівалі аўтарытарны рэжым у Беларусі ад часоў палітычнай крызы 1996 году, калі Лукашэнку зь іх дапамогай удалося ўнікнуць імпічмэнту і здабыць абсалютную ўладу ў краіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/27138163.html За што Селязьнёў атрымаў ад Лукашэнкі ордэн Скарыны?], [[Радыё Свабода]], 20 ліпеня 2015 г.</ref>. Незаконныя прэзыдэнцкія выбары з падкантрольнай Лукашэнку працэдурай падліку галасоў праходзілі ў 2001, 2006, 2010 і 2015 гадох. Кожныя зь іх выклікалі пратэсты грамадзянаў Беларусі і крытыку з боку ЗША і краінаў Эўразьвязу — найперш праз працэдуру падліку галасоў, якая дазваляла цалкам фальсыфікаваць вынікі і адкідала ўсякі кантроль за падлікам галасоў для не зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі грамадзянаў Беларусі. 8 жніўня 2020 году прайшлі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|чарговыя незаконныя прэзыдэнцкія выбары]], па якіх адбыліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты супраць іх фальсыфікацыі, гвалту і беззаконьня]]. Пратэсты адзначаліся найбольшай за ўсю гісторыю колькасьцю ўдзельнікаў (у Менску выходзілі сотні тысячаў чалавек, у абласных цэнтрах — дзясяткі, у многіх раённых — тысячы) і праходзілі пад [[беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнай сымболікай]]. У час здушэньня гэтых пратэстаў гвалт рэжыму Лукашэнкі над грамадзянамі Беларусі перайшоў на прынцыпова новы ўзровень, калі ён выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] і масавымі катаваньнямі, а маштаб рэпрэсіяў у краіне наблізіўся да часоў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30935222.html Партыя БНФ: «Беларусь ня ведала такога маштабу зьверстваў з часоў бальшавіцкага тэрору і нацысцкай акупацыі»], [[Радыё Свабода]], 7 лістапада 2020 г.</ref>. [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну]] 24 лютага 2022 году адкрыта прадэманстравала, што Беларусь знаходзіцца пад [[Гібрыдная вайна|гібрыднай]]<ref name="Litwin-2024"/><ref name="Usov-2023"/><ref name="UW-2022"/><ref name="BRN"/> [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыяй Расеі]]<ref name="Lichtarovic-24-02-2022"/><ref name="Hurnievic-26-02-2022"/><ref name="Daskievic-25-02-2022"/><ref name="AC-2022"/><ref name="Korsunau-2022">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=285495 Генадзь Коршунаў: Каб у свой час сусветная супольнасць так стала побач з беларусамі, як сёння з украінцамі, то нішто не ляцела б з акупаванай тэрыторыі], [[Наша Ніва]], 27 лютага 2022 г.</ref><ref name="Dubaviec-2022">[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]] [https://www.svaboda.org/a/31742497.html Як «беларуская» ўлада ператварылася ў акупацыю і ўсім нам стала сорамна, — Дубавец], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 25 сакавіка 2023 году [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] заявіў, што Расея разьмяшчае у Беларусі сваю тактычную ядзерную зброю, што неўзабаве ажыцьцявілі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32336402.html Сахашчык: Ядзерная зброя моцна актывізуе партызанскі рух у Беларусі], [[Радыё Свабода]], 27 сакавіка 2023 г.</ref><ref name="Usau-29-03-2023"/>. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Рэспублікі Беларусь}} Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. Тэрмін для кожнага прэзыдэнту складае пяць гадоў. Паводле [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі 1994 году]], прэзыдэнт [[дэ-юрэ]] можа займаць пасаду ня больш за два тэрміны, аднак у 2004 годзе на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 2004 году|рэфэрэндуму]] [[рэжым Лукашэнкі]] [[дэ-факта]] прыбраў гэтае абмежаваньне<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm Profile: Alexander Lukashenko], [[BBC|BBC News]]</ref>. Першым прэзыдэнтам стаў [[Аляксандар Лукашэнка]], абраны на гэтую пасаду ў другім туры [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|выбараў 1994 году]]. У 1996 годзе з ініцыятывы Лукашэнкі прайшоў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога ў Канстытуцыю ўнесьлі шэраг зьменаў, а Лукашэнка павялічыў свой тэрмін на 2 гады, такім чынам наступныя афіцыйныя прэзыдэнцкія выбары адбыліся ў 2001 годзе. Галоўны орган [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]] — [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]], ліквідаваны Лукашэнкам на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў рэфэрэндуму 1996 году і заменены на падкантрольны рэжыму [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] (ніжняя палата) і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савету Рэспублікі]] (верхняя палата). З улікам таго, што назва «Вярхоўны [[Савет]]» небеларуская і паходзіць ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], выказваюцца прапановы вярнуць парлямэнту краіны традыцыйную ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назву — [[Сойм]]<ref name="Cajcyc">Чайчыц А. [https://www.svaboda.org/a/28449360.html Карыснае практыкаваньне ад Зянона Пазьняка], [[Радыё Свабода]], 24 красавіка 2017 г.</ref><ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 13.</ref>. [[Судовая ўлада]] ажыцьцяўляецца судамі, найвышэйшы судовы орган — [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны суд]]. Гаспадарчыя спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі разглядае [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь|Вышэйшы гаспадарчы суд]]. Кантроль за канстытуцыйнасьцю нарматыўных актаў у дзяржаве ажыцьцяўляе [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд]], легітымны склад якога, аднак, разагнаны па рэфэрэндуме 1996 году<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref>. Нагляд за дакладным і аднастайным выкананьнем законаў ускладаецца на [[Генэральны пракурор Рэспублікі Беларусь|Генэральнага пракурора]]. Кантроль за выкананьнем дзяржаўнага бюджэту і выкарыстаньнем дзяржаўнай уласнасьці ажыцьцяўляе [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref name="BE-12">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 12.</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі}} {| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 style="margin: 0 0 1em 1em; background: transparent; border: 0px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |<div style="position: relative">[[Файл:Belarus provinces blank.svg|300пкс|справа]] <div style="position: absolute;left:32px;top:181px">[[Файл:Coat of Arms of Brest Region.svg|17пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:55px;top:180px">[[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:38px;top:96px">[[Файл:Coat of Arms of Hrodna Voblasts.svg|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:30px;top:120px">[[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:120px;top:102px">[[Файл:Coat of Arms of Minsk province.svg|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:122px;top:125px">[[Менская вобласьць|Менская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:178px;top:185px">[[Файл:Coat of arms of Homyel Voblast.svg|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:200px;top:185px">[[Гомельская вобласьць|Гомельская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:203px;top:105px">[[Файл:Escut Oblast Mohilev.png|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:225px;top:105px">[[Магілёўская вобласьць|Магілёўская<br />вобласьць]]</div> <div style="position: absolute;left:138px;top:35px">[[Файл:Coat of Arms of Vitsebsk Voblasts.svg|20пкс]]</div> <div style="position: absolute;font-size:85%;left:162px;top:34px">[[Віцебская вобласьць|Віцебская<br />вобласьць]]</div></div> |} Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь падзяляецца на тэрыторыю [[сталіца|сталіцы]] і тэрыторыі [[вобласьць|вобласьцяў]]. Тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыю [[раён]]аў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня. Тэрыторыя раёну падзяляецца на тэрыторыю [[сельсавет]]аў, [[пасёлак|пасёлкаў]] і гарадоў раённага падпарадкаваньня. Беларусь падзяляецца на шэсьць вобласьцяў, якія маюць назву паводле свайго адміністрацыйнага цэнтру. У сваю чаргу гэтыя вобласьці падзяляюцца на 118 раёнаў. Сталіца краіны Менск мае адмысловы статус. Цяперашні адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі фактычна застаўся з часоў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Адміністрацыйна-тэрытарыльныя адзінкі маюць савецкія небеларускія афіцыйныя назвы, з гэтай прычыны прапануецца вярнуць традыцыйныя ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назвы — [[Ваяводзтва|ваяводзтвы]] (замест вобласьцяў), [[павет]]ы (замест раёнаў) і [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|староствы]] (замест сельсаветаў)<ref name="Cajcyc"/>. З улікам таго, што наяўны падзел забясьпечвае моцную цэнтралізацыю і адміністрацыйна-палітычны кантроль над мясцовай ўладай з боку цэнтральных ворганаў улады, дзеля зьмяншэньня цэнтралізацыі, адміністрацыйнай і бюджэтнай нагрузкі выказваюцца прапановы павялічыць колькасьць адзінак самакіраваньня першага ўзроўню (ваяводзтваў)<ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 17.</ref>. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|міні|300пкс|Беларусь з космасу, чэрвень 2010 г.]] Беларусь знаходзіцца ў цэнтры [[Эўропа|Эўропы]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе і [[Украіна|Ўкраінай]] на поўдні. Агульная працягласьць [[Дзяржаўная граніца Рэспублікі Беларусь|дзяржаўнай граніцы]] складае 2969 км. Адлегласьць ад Менску да сталіц суседніх дзяржаваў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470, [[Варшава|Варшавы]] — 550, [[Кіеў|Кіева]] — 580, [[Масква|Масквы]] — 700 км. Плошча Беларусі — 207,598 тыс. км². Найбольшая працягласьць краіны з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Эўропе Беларусь паводле плошчы нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], больш чым у 2,2 разу пераўзыходзіць [[Партугалія|Партугалію]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і прыкладна ў 5 разоў — [[Нідэрлянды]], [[Швайцарыя|Швайцарыю]]. === Рэльеф і карысныя выкапні === {{Асноўны артыкул|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Dzyarzhynskaya Hara 3.jpg|значак|300пкс|На [[Сьвятая (гара)|Сьвятой гары]] (345 м), найвышэйшым пункце Беларусі]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходнеэўрапейская раўніна|Ўсходнеэўрапейскай раўніне]]. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі ([[Менскае ўзвышша|Менскае]], [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкае]], [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] і іншыя), якія разьмяшчаюцца пераважна ў цэнтральнай частцы краіны і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Найвышэйшы пункт — [[Сьвятая (гара)|Сьвятая гара]], 345 м; найніжэйшы — на рацэ [[Нёман]]е, 90 м над узроўнем мора. Асаблівасьці рэльефу Беларусі вызначаюцца геалягічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых частак крышталічнага падмурка прымяркоўваюцца ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганьнем крышталічнага падмурка звычайна займаюць нізіны. Вызначальным фактарам фармаваньня рэльефу Беларусі сталі [[Ледавік|ледавікі]]. За апошнія 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя краіны спазнала ня менш за 5 зьледзяненьняў. На тэрыторыі Беларусі выявілі больш за 5 тысячаў радовішчаў і пакладаў карыстных выкапняў<ref name="BE-12"/>. Сярод іх можна выдзяліць [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[даляміт]]ы, будаўнічыя матэрыялы — [[жвір]], [[гліна|гліны]], [[пясок]], [[крэйда|крэйду]], [[граніт]], [[торф]], [[сапрапэль]] і іншыя. === Глебы === {{Асноўны артыкул|Глебы Беларусі}} Асаблівасьці геалягічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расьліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды адпавядаюць зоне ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, [[Марэна (геалёгія)|марэнавыя]], водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, [[торф]]. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расьліннасьцю), падзолісты (пад лясной расьліннасьцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэньні. З улікам ступені праяўленьня асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаюцца тыпы глебаў: [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]], [[абалонавыя глебы|абалонавыя]], [[дзярнова-карбанатныя глебы|дзярнова-карбанатныя]], [[Дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы|дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя]]. Паводле мэханічнага складу адрозьніваюць гліністыя, сугліністыя, супясковыя, пясковыя і тарфяныя глебы. === Клімат === {{Асноўны артыкул|Клімат Беларусі}} [[Файл:Паміж ноччу і днём.jpg|значак|300пкс|Краявід Беларусі ўлетку]] [[Файл:Печерский лесопарк — Прекрасная зима.jpg|300px|значак|Краявід Беларусі ўзімку]] Беларусь мае [[Мерны клімат|мерны]] [[кантынэнтальны клімат]], бо месьціцца ў мерным пасе на шляху заходніх паветраных масаў з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]]. У роўнадзеньні 21 сакавіка і 23 верасьня вышыня сонца роўная 90° і 23,5°. Гадавая сумарная [[радыяцыя]] ў Беларусі складала 3500 мэга[[Джоўль|джоўляў]]/м² на поўначы і 4100 мэгаджоўляў/м² на поўначы (85—97 кіля[[калёрыя]]ў/см). У [[Ліпень|ліпені]], які ёсьць найцяплейшым месяцам, сумарная радыяцыя 9-кратна большая, чым у найхаладнейшым месяцы — [[Студзень|студзені]]. Улетку пераважае наўпроставая сонечная радыяцыя, што складае 52% ад сумарнай. Узімку — расьсеяная радыяцыя, што складае 70% ад сумарнай. Гадавая расьсеяная радыяцыя розьнілася ад 2100 мэгаджоўляў/м² на поўдні да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы. Сярэднегадавая працягласьць сонечнага зьзяньня вагалася ад 73 дзён на поўначы да 78 на поўдні. Найбольшая яго працягласьць назіралася ў чэрвені (11—12 дзён), найменшая — у сьнежні (25-30 гадзінаў). На цёплае паўгодзьдзе прыпадала каля 80% гадавой працягласьці сонечнага зьзяньня. Гадавая сума [[Фотасынтэз|фотасынтэтычнаактыўнай]] радыяцыі, 1% якой спажывалі [[зялёныя расьліны]], складала да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы да 2200 мэгаджоўляў/м² на поўдні. Дадатны радыяцыйны балянс краіны складаў 1500—1800 мэгаджоўляў/м² у сярэднім за год і паступова нарастаў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад<ref name="г">{{Кніга|аўтар=[[Павал Каўрыга]].|частка=Клімат|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2004|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.18-2.djvu 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь]|старонкі=40-43|старонак=760|сэрыя=|isbn=985-11-0295-4|наклад=10 000}}</ref>. Цягам году над Беларусьсю пераважаюць заходнія вятры, якія пераносяць марское атлянтычнае паветра, разам зь якім перамяшчаюцца [[цыклён]]ы. Узімку пануюць паўднёва-заходнія і заходнія вятры. Паступленьне цыклёнаў зімой вядзе да павышэньня [[Вільготнасьць паветра|вільготнасьці]] і воблачнасьці, што выклікае [[Адліга|адлігу]] і туманы. Пранікненьне кантынэнтальнага паветра мерных шыротаў прыносіць марознае надвор’е з паніжэньнем сярэднесодневай тэмпэратуры да −10—15 [[°C]]. Звычайна арктычнае паветра ўрываецца пасьля адлігі, што выклікае рэзкае пахаладаньне з парывістым ветрам. Морскае арктычнае паветра стварае воблачнае надвор’е, а кантынэнтальнае з усходняй [[Арктыка|Арктыкі]] — яснае, што паніжае тэмпэратуру паветра да −40&nbsp;°C. Улетку пераважаюць паўночна-заходнія і заходнія вятры. Арктычнае паветра праграецца ў ніжніх слаях і выклікае працяглыя [[Засуха|засухі]]. На паўднёвым усходзе пераважае трапічнае паветра, што пры руху на поўнач абумоўлівае рэзкае пацяпленьне і вылікае засушлівае надвор’е ўлетку да 38&nbsp;°C і адлігу ўзімку. Сярэднегадавая хуткасьць ветру складае 3,5—4 м/с на раўнінах і ўзвышшах, 3—3,5 м/с у [[нізіна]]х і далінах рэк. Увосень і ўзімку праз цыклёны хуткасьць ветру павялічваецца, а ўвесну і ўлетку памяншаецца на 0,5 м/с. Сярэднегадавая тэмпэратура для ўсёй Беларусі складала 5,8&nbsp;°C. Сярэднегадавая ізатэрма вагаецца ад 7&nbsp;°C у Берасьцейскай вобласьці да 4,5&nbsp;°C у Віцебскай. У асобныя гады сярэдняя тэмпэратура сягае ад 4,5—5&nbsp;°C да 7—9,5&nbsp;°C. Працягласьць цёплага пэрыяду году з тэмпэратурай вышэйшай за 0&nbsp;°C складае 250—260 дзён на паўднёвым захадзе і 220—230 на паўночным усходзе. У ліпені сярэднямесячная тэмпэратура вагаецца ад 17,5&nbsp;°C на поўначы да 19&nbsp;°C на поўдні. Адхіленьні ад звычайнай тэмпэратуры можа складаць 3—4&nbsp;°C. Найбольшая тэмпэратура расьце ад 35&nbsp;°C у Віцебску да 38&nbsp;°C у Гомлі. У студзені сярэдняя тэмпэратура складала −6,7&nbsp;°C са зьмяненьнем ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. На захадзе звычайна цяплей амаль на 2&nbsp;°C, чым на ўсходзе празь пераважнае ўзьдзеяньне атлянтычнага паветра. Адхіленьні тэмпэратуры могуць дасягаць 3—6&nbsp;°C. Найменшыя тэмпэратуры зьмяняліся ад −41&nbsp;°C у Віцебску да −35&nbsp;°C у Гомлі<ref name="г"/>. У гадавым ходзе найбольш пругкасьці вадзяной пары прыпадае на ліпень — 14-15 гэкта[[Паскаль (адзінка вымярэньня)|паскаляў]] (ГПа), найменш на студзень — 3-4 ГПа. Узімку пругкасьць складае ад 3,5 ГПа на поўначы да 4 ГПа на поўдні. Улетку — ад 14,5 ГПа да 15 ГПа. На марэнных узвышшах пругкасьць меншая на 0,5—1 ГПа, чым на раўнінах. Сярэднегадавая вільготнасьць складала каля 80%. Найбольшая ў сьнежні-студзені — каля 90%. Найменшая ў траўні-чэрвені — 65%. Павялічаная на 3—5% вільготнасьць адзначалася каля вадаёмаў, на балотах, у лясах і на ўзвышшах. У сухія летнія дні віготнасьць апускалася менш за 30%. У сярэднім налічвалася 5—7 сухіх дзён на поўначы і ўзвышшах і 13—17 на поўдні. Часам іх лік дасягаў 20—40 за год. Больш за ўсё сухіх дзён назіралася ў траўні. На поўначы і ўсходзе налічвалася 136—145 дзён зь вільготнасьцю звыш 80% за год, на поўдні і паўднёвым захадзе — 107—113. На ўзвышшах налічвалася да 152 вільготных дзён за год. Узімку было больш вільготных дзён, чым улетку. У сьнежні налічвалася 23—27 вільготных дзён. У траўні 2-4 такіх дні. Высокая вільготнасьць спрыяла [[туман]]ам, што часьцей узьнікалі ў замкнёных катлавінах, на балотах і азёрах. За год здаралася ад 35 да 100 дзён з туманам. На Менскім і [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкім узвышшах]] 65—100 такіх дзён. Звыш 60% дзён з туманамі адбывалася ў халодную пару году з кастрычніка па [[сакавік]]. Пахмурных дзён налічвалася ад 135 на паўднёвым усходзе да 175 на паўночным захадзе. Узімку верагоднасьць пахмурнага неба складала 80—85%. У сьнежні ў сярэднім 21—23 дні бяз сонечнага надвор’я. У цёплую пару году воблачнасьць складала да 45—55%. У сярэднім за год у Беларусі выпадала звыш 600—700 мм. Марэнныя ўзвышшы сярэдзіннай Беларусі атрымлівалі звыш 650—700 мм. На Наваградзкім узвышшы выпадала 769 мм ападкаў, што было найбольшым паказьнікам у Беларусі. На нізінах выпадала 600—650 мм. Адхіленьні ад сярэднегадавой нормы складалі 100—200 мм ападкаў. Найбольш ападкаў выпадала ў [[Васілевічы|Васілевічах]] — 1115 мм, найменш у [[Брагін]]е — 298 мм. На цёплую пару з [[красавік]]а па кастрычнік прыпадала каля 70% ападкаў за год. У гадавым ходзе найбольш ападкаў выпадала ў ліпені — 75—95 мм, найменш у лютым — 30-40 мм. У цёплую пару пераважалі [[Залева|залевы]], якія перавышалі сярэднемесячныя ападкі ў 2—3 разы. Найбольшы ўлічаны ўзровень быў у жніўні ў [[Пружаны|Пружанах]] — 329 мм. Часам улетку ападкі не выпадаюць да месяца. Лік дзён з ападкамі складаў ад 193—195 на паўночным захадзе да 145 на паўднёвым усходзе. У сярэднім кожны другі-трэці дзень з ападкамі. Зрэдку за дзень выпадае месячная норма ападкаў. Найбольшы содневы лік атмасфэрнай вільгаці адзначылі ў ліпені 1973 году на станцыі [[Слаўнае (Віцебская вобласьць)|Слаўнае]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёну]] (Віцебская вобласьць). У халодную пару зь лістапада па сакавік утвараецца [[Сьнег|сьнегавое]] покрыва, якое ляжыць ад 75 дзён на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Часам выпадзеньне сьнегу адзначаецца ў кастрычніку. Устойлівае сьнегавое покрыва ўсталёўваецца ў сьнежні. Яго разбурэньне назіраецца ў пачатку сакавіка на паўднёвым захадзе (ПдЗ) і пры канцы сакавіка на паўночным усходзе (ПнУ). Найбольшая сярэдняя вышыня сьнегу складае ад 15 см на ПдЗ да звыш 30 см на ПнУ. У цёплыя маласьнегавыя зімы вышыня сьнегу ўдвая меншая. Запас вады ў сьнегавым покрыве складае ад 30-40 мм на ПдЗ да 80-100 мм на ўсходзе ПнУ<ref name="г"/>. === Водныя багацьці === {{Асноўны артыкул|Рэкі Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Narač - 2.jpg|міні|300пкс|[[Нарач]] — найбольшае возера Беларусі]] Тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў басэйне [[Чорнае мора|Чорнага]] (58% тэрыторыі) і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] (42%) мораў<ref name="BE-16">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 16.</ref>. Агульная даўжыня 20,8 тысячаў рэк краіны складае 90,6 тыс. кілямэтраў. 7 рэк маюць даўжыню звыш 500 км: [[Бярэзіна]], [[Вяльля]], [[Дзьвіна]], [[Дняпро]], [[Нёман]], [[Прыпяць]] і [[Сож]]. Шэсьць зь іх, апроч Бярэзіны, ёсьць церазьмежнымі. Агульны аб’ём воднага сьцёку рэк — 57,9 млрд кубічных мэтраў у сярэднім у год. Азёраў каля 11 тыс., 75% зь іх з плошчай люстэрка да 0,1 км². Найбольшае [[возера]] — [[Нарач]] (плошча 79,6 км²), найглыбейшае — [[Доўгае возера (Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,6 м). Агульны аб’ём вады ў азёрах плошчай больш за 1 км² складае 6—7 млрд м³. Найбольшы аб’ём вады ў азёрах [[вадазбор]]аў рэк Дзьвіны (72% усіх запасаў) і Нёмана (20%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэкі і азёры Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1347|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=14 сакавіка 2013|дата доступу=19 сакавіка 2013}}</ref>. Таксама краіна багатая на балоты, найбольшая колькасьць якіх знаходзіцца на [[Палесьсе|Палесьсі]]. === Расьліннасьць і жывёльны сьвет === [[Файл:Zubr BPN 02.jpg|150px|значак|зьлева|[[Зубар]] — жывёла-сымбаль Беларусі]] [[Файл:Восень у Белавескай пушчы.jpg|міні|300пкс|[[Белавеская пушча]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] На 21 сакавіка 2013 году амаль 40% плошчы Беларусі займаў [[лес]], агульная плошча якога складала 9,5 мільёну [[гектар]]аў. Запас [[Драўніна|драўніны]] складаў 1,6 млрд кубічных мэтраў. Паводле мэтавага прызначэньня лясы падзяляліся на: эксплюатацыйныя (49%), аздараўленчыя (17%), вадаахоўныя (16%), прыродаахоўныя (14%) і ахоўныя (4%). Налічвалася 107 відаў дзікарослых [[дрэва]]ў і 1,5 тыс. увезеных зь іншых краёў, сярод іх — 28 мясцовых відаў дрэваў, каля 60 відаў [[хмызьняк]]оў, 15 — паўхмызьнякоў і 8 — хмызьнячкоў<ref>{{Спасылка|аўтар =[[Канстанцін Карнялюк]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =9 лютага 2011| url =http://zil.mogved.by/content/my-tut-dushoj-chysceem/stati| копія = | загаловак =Мы тут душой чысьцеем| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Газэта]] «[[Зямля і людзі]]»| дата = 25 студзеня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Пераважнымі пародамі былі: хвойныя (60%; [[Хвоя звычайная|хвоя]] ды [[елка]]), мяккалістыя (36,5%; [[асіна]], [[бяроза (дрэва)|бяроза]] і [[вольха]]) і цьвёрдалістыя (3,5%; [[дуб]]). Іншыя важныя лесаўтваральныя пароды: [[ясень]], [[ліпа]], [[клён (род)|клён]] і [[граб]]. Найбольш пашыраныя ўвезеныя віды дрэваў: [[Лістоўніца|лістоўніцы]] сыбірская і эўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя і Веймутава, [[паўночны дуб]], [[таполя|таполі]] пірамідальная, ляўралістая і бальзамічная. 70% плошчы займае прыродная расьліннасьць, што налічвае 12 тыс. відаў. Звыш 200 відаў ахоўваецца дзяржавай. У гадавальніках лясных гаспадарак за год вырошчваецца звыш 280 відаў [[расьліна]]ў, больш за 310 млн лясных высадкаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лясы Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1351|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=21 сакавіка 2013|дата доступу=27 сакавіка 2013}}</ref>. [[Файл:Cornflowers Centaurea cyanus.jpg|150px|значак|зьлева|[[Валошка]] — кветка-сымбаль Беларусі]] [[Файл:XN Ciconia ciconia 86.jpg|300пкс|значак|[[Белы бусел]] — птушка-сымбаль Беларусі]] Жывёльны сьвет налічвае 457 відаў [[Хрыбетныя|хрыбетных]] (у тым ліку 73 віды [[сысун]]оў, 290 відаў [[Птушкі|птушак]], каля 60 відаў [[Рыбы|рыб]]) і больш за 20 тысячаў [[Бесхрыбетныя|бесхрыбетных]] [[жывёла]]ў. Гаспадарчае значэньне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёлаў — [[Звычайная лісіца|лісіца]], [[Лясная куніца|куніца]], [[Трусы|трус]], [[выдра]], [[Тхор лясны|тхор]], [[гарнастай]], [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды [[Земнаводныя|земнаводных]], 10 відаў рыб, 72 віды [[Вусякі|вусякоў]] — улучаныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах расьсяленьня існуюць дзяржаўныя запаведнікі і заказьнікі. У студзені 2011 году 1459 сяброў [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкага аб’яднаньня]] «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]» налічылі ў краіне 39 882 птахі 58 відаў, што засталіся зімаваць<ref>{{Артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=Каля 40 тысяч птушак маразоў не баяцца|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=75755|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=12 сакавіка 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-03-12 46 (26910)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/75720/12sak-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. === Экалёгія === Беларусь больш за іншыя краіны пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні па аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[цэз]]у-137, які выпаў ў Эўропе, каля 70% прыпала на тэрыторыю Беларусі. На пачатак 2016 году на забруджаных тэрыторыях знаходзіцца 2371 населены пункт (зь іх 28 местаў і мястэчак), дзе пражывае 1141,8 тысячы чалавек (12% насельніцтва Беларусі)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27691336.html 12% беларусаў жывуць на радыяцыйна забруджаных тэрыторыях], [[Радыё Свабода]], 22 красавіка 2016 г.</ref>. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфія === [[Файл:Насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.pdf|значак|317x317пкс|Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.]] Колькасьць насельніцтва Беларусі на 1 кастрычніка 2019 году склала 9 413 446 чалавек<ref name="nn2019"/>. Пры гэтым у параўнаньні з уліковымі зьвесткамі колькасьць насельніцтва меншая на {{лік|41000}} чалавек. Аднак, паводле спэцыялістаў, да гэтага прычынілася памяншэньне наяўнага насельніцтва за кошт павелічэньня колькасьці мігрантаў. Сапраўдная колькасьць жыхароў зьмяняецца, бо колькасьць мігрантаў зьніжаецца, але яны не паведамляюць пра свой ад’езд у міліцыю. Таксама значны ўнёсак у станоўчы дэмаграфічны балянс зрабіў [[міграцыя|міграцыйны]] прырост, які за 2014 год склаў 15,7 тысячаў чалавек, даволі вялікі адсотак зь іх склалі грамадзяне [[Украіна|Ўкраіны]], якія пакінулі месца свайго жыхарства з прычыны [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|ваенных дзеяньняў]]<ref name="nasielnictwa-naviny">[https://web.archive.org/web/20150629150716/http://naviny.by/rubrics/society/2015/01/26/ic_articles_116_188082/ Население Беларуси прибавляет второй год подряд], [[Naviny.by]], 26 студзеня 2015 г.</ref>. Сумарны каэфіцыент нараджальнасьці ў Беларусі складае 1,7 на адну жанчыну. У апошні час назіраецца павелічэньне сумарнага [[каэфіцыент нараджальнасьці|каэфіцыенту нараджальнасьці]]. Аднак, як і раней, ён не забясьпечвае ў краіне ўзроўню простага ўзнаўленьня насельніцтва. Сталіца Беларусі [[Менск]] — найбуйнейшы горад, насельніцтва якога на ліпень 2015 году складала 1,938 млн чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20150730173731/http://blr.belta.by/all_news/society/Belarus-pa-kolkasts-naselntstva-zajmae-16-e-mestsa--Erope--5-e---u-SND_i_81591.html Беларусь па колькасці насельніцтва займае 16-е месца ў Еўропе і 5-е — у СНД], [[БЕЛТА]]</ref>. Такім чынам у галоўным горадзе краіны пражывае 20,4% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Сярод вобласьцяў лідыруе [[Гомельская вобласьць]], дзе пражывае амаль кожны сёмы жыхар, а [[Гомель]] зьяўляецца другім паводле велічыні горадам у краіне, у ім на 2014 год налічвалася 512 тысячаў чалавек. Іншыя буйныя гарады: [[Магілёў]] (371 тыс.), [[Віцебск]] (363 тыс.), [[Горадня]] (357 тыс.) і [[Берасьце]] (331 тыс.). Да гарадоў, у якіх пражываюць больш за 100 тысячаў чалавек, належаць [[Бабруйск]], [[Баранавічы]], [[Барысаў]], [[Пінск]], [[Ворша]], [[Мазыр]], [[Салігорск]] і [[Наваполацак]]<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Chislennost-naselenija-prevyshaet-100-tys-chelovek-v-14-gorodax-Belarusi_i_674382.html Численность населения превышает 100 тыс. человек в 14 городах Беларуси], [[БЕЛТА]]</ref>. Паводле этнічнага складу пераважаюць [[беларусы]], якія складаюць 83,7% ад агульнай колькасьці насельніцтва Беларусі<ref name="belstat-perapis" />. Наступнымі найбуйнейшымі этнічнымі групамі зьяўляюцца [[расейцы]] (8,3%), [[палякі]] (3,1%) і [[украінцы|ўкраінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis" />. Шчыльнасьць насельніцтва складае каля 50 чалавек на квадратны кілямэтар. 70% ад агульнай колькасьці насельніцтва канцэнтруецца ў гарадзкіх раёнах. === Рэлігія === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Беларусі|Канфэсійная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600).jpg|150px|значак|зьлева|[[Эўфрасіньня Полацкая]] — нябесная заступніца Беларусі]] [[Файл:Сафійскі сабор.jpg|значак|300пкс|[[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]] (XI ст.) — найстарэйшая [[Хрысьціянства|хрысьціянская]] царква Беларусі]] Паводле ацэнак, 60—70% жыхароў Беларусі лічаць сябе праваслаўнымі, 15—20% — рыма-каталікамі, 5—10% — пратэстантамі, грэка-каталікамі (уніятамі). Праз савецкае змаганьне з рэлігіяй у краіне пашырыўся [[атэізм]]. У старажытнасьці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. У Х—ХІ стагодзьдзях пачало пашырацца [[хрысьціянства]]. Адным зь першых місіянэраў быў ісляндзкі вандроўнік [[Торвальд]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] Калі прыйшло на Беларусь хрысціянства // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. Першая [[Полацкая япархія|хрысьціянская япархія]] зьявілася ў 992 годзе. Гэта была адміністрацыйная адзінка [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]] [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]]. У 1387 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] зьявілася першае біскупства [[Рымска-каталіцкая царква|Сьвятога Пасаду (Рымска-каталіцкай царквы)]]. У XVI ст. з пачаткам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] многія адукаваныя жыхары ВКЛ прынялі [[пратэстантызм]]. У 1596 годзе ў выніку [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] праваслаўныя япіскапы перападпарадкавалі [[Літоўская мітраполія|Літоўскую (Кіеўскую) мітраполію]] Сьвятому Пасаду ў выглядзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]]. Тым часам супольнасьці [[Беларускія татары|беларускіх татараў]] і [[Жыды ў Беларусі|жыдоў]] традыцыйна спавядалі адпаведна [[іслам]] і [[юдаізм]]. На канец XVIII ст. каля 70% беларусаў належалі да ўніяцкае (грэцка-каталіцкае) царквы, 15% былі рыма-каталікамі, 7% — юдэямі і толькі 6% — праваслаўнымі [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1839 годзе расейскія ўлады забаранілі ўніяцкую царкву і гвалтоўна далучылі яе паству да Ўрадавага сыноду. З прыходу да ўлады ў 1994 годзе [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і аднаўленьнем [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] [[Беларускі экзархат|Беларускі экзархат]] [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царквы]] карыстаецца ў Беларусі значнымі прывілеямі. Актыўна дзее [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл]], структуры якога аб’ядноўваюцца ў 4 дыяцэзіі. Агулам паводле зьвестак Касьцёлу ў краіне налічваюцца 1 402 605 вернікаў, большасьць зь якіх прыпадаюць на [[Менска-Магілёўская архідыяцэзія|Менска-Магілёўскую архідыяцэзію]]<ref>[http://catholic.by/2/belarus/dioceses.html Дыяцэзіі], [[Catholic.by]]</ref>. Колькасьць пратэстантаў (розных дэнамінацыяў) ацэньваюць у больш за паўмільёна чалавек. Паводле інфармацыі мусульманскага рэлігійнага аб’яднаньня Беларусі на лістапад 2009 году ў краіне жылі амаль 120 тысячаў [[іслам|мусульманаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110825222048/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=31566 У Беларусі жывуць 120 тысяч мусульман], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2009 г.</ref>. Таксама ёсьць прадстаўнікі іншых веравызнаньняў: юдэі, стараверы і іншыя. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> [[Беларуская мова]] — нацыянальная мова асноўнага насельніцтва краіны [[беларусы|беларусаў]]. Афіцыйны дзяржаўны статус яна атрымала ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1918 годзе стала адзінай дзяржаўнай мовай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аднаўленьне статусу беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай адбылося ў 1990 годзе, калі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўны Савет БССР 12-га скліканьня]] прыняў Закон аб мовах. Матывацыяй прыняцьця гэтага закону была абарона беларускай мовы, існаваньне якой апынулася пад пагрозай у выніку шматгадовай [[Русіфікацыя Беларусі|ґвалтоўнай палітыкі русіфікацыі]]<ref name="zapr"/>. Статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай таксама засьведчыла [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя Беларусі 1994 году]], прытым [[расейская мова]] ў ёй вызначаецца як мова міжнацыянальных зносінаў. Гэтыя акты практычна не пагоршылі веданьня [[Расейская мова ў Беларусі|расейскай мовы ў Беларусі]] (згодна з Законам аб мовах «''вывучэньне расейскай мовы ва ўсіх школах Беларусі зьяўляецца абавязковым''»<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 95.</ref>), у той жа час за кошт далучэньня да беларускай мовы ў краіне значна павялічылася колькасьць дзьвюхмоўных людзей<ref name="zapr"/>. У 1995 годзе па ўсталяваньні [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]] [[Аляксандар Лукашэнка]] правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня. На падставе афіцыйны агучаных вынікаў рэфэрэндуму Лукашэнка [[дэ-факта]] надаў дзяржаўны статус расейскай мове. Па рэфэрэндуме, нягледзячы на абвешчаную поўную роўнасьць беларускай і расейскай моваў на дзяржаўным узроўні, афіцыйныя асобы (у тым ліку сам Лукашэнка) выступаюць пераважна па-расейску, расейская мова дамінуе ў дзейнасьці большасьці афіцыйных дзяржаўных інстытуцыяў. Адзначаецца бесьперапыннае скарачэньне выкарыстаньня беларускай мовы ў адукацыі. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 гадоў больш чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў Беларусі, якія вызначылі сваёй [[Родная мова|роднай мовай]] беларускую, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных<ref>{{Навіна|аўтар=[[Юры Дракахруст|Дракахруст Ю.]]|загаловак=Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2156104.html|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі=13 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]], якая ўтварылася ў выніку савецкай русіфікацыйнай палітыкі і ва ўмовах [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскай акупацыі]] дазваляецца да ўжытку ў Беларусі ў [[Кірыліца|кірылічным альфабэце]]. Замест вяртаньня традыцыйнага [[Лацінка|беларускага лацінскага альфабэту]] [[рэжым Лукашэнкі|расейская акупацыйная адміністрацыя]] часткова (дзеля геаграфічных назваў) выкарыстоўвала [[Інструкцыя па трансьлітарацыі|Інструкцыю па трансьлітарацыі]], створаную на яго аснове, аднак у 2023 годзе яе значна наблізілі да [[Расейская мова|расейскага]] [[Трансьлітарацыя|трансьліту]]. == Адукацыя == {{Асноўны артыкул|Адукацыя ў Беларусі}} [[Файл:BSU Physics Faculty.jpg|значак|300пкс|[[Фізычны факультэт БДУ|Фізычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (БДУ)]]]] Паводле 12-га артыкула Кодэксу Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» 2011 году, асноўная адукацыя ўлучала 6 узроўняў: дашкольную, агульную сярэднюю, прафэсійна-тэхнічную, сярэднюю спэцыяльную, вышэйшую і пасьляўнівэрсытэцкую. Дадатковая асьвета падзялялася на 2 віды: для дзяцей і моладзі і для дарослых. Адмысловае навучаньне прызначалася для людзей з душэўнымі і цялеснымі парушэньнямі зь іх улікам і для іх выпраўленьня і ажыцьцяўлялася на дашкольным і агульным сярэднім узроўнях. Паводле 19-га артыкула Кодэксу, установы асьветы падзяляліся на 12 відаў: 1) дашкольнай адукацыі, 2) агульнай сярэдняй, 3) прафэсійна-тэхнічнай, 4) сярэдняй спэцыяльнай, 5) [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай]], 6) спэцыяльнай адукацыі, 7) дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 8) дадатковай адукацыі дарослых, 9) выхаваўча-аздараўленчая ўстанова адукацыі, 10) сацыяльна-пэдадагічная, 11) спэцыяльная навучальна-выхаваўчая, 12) спэцыяльная лекавальна-выхаваўчая. 18 ліпеня 2011 году [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ухваліла Пастанову № 84 «Аб зацьвярджэньні Палажэньня аб савеце ўстановы адукацыі», паводле якога прадстаўнікі навучэнцаў утваралі 25% яго складу. Паводле 30-га артыкула Кодэксу, налічвалася 10 відаў навучэнцаў: выхаванец, вучань, курсант, [[студэнт]], стажор, магістрант, слухач, [[Асьпірантура|асьпірант]], сушукальнік і дактарант. Паводле 42-га артыкула, стыпэндыі падзяляліся на 8 відаў: навучальная, асьпіранцкая, сацыяльная, прэзыдэнцкая, спэцыяльная, імянная, пэрсанальная і кіраўнічая. У 59-м артыкуле прыдугледжвалася 3 спосабы дамовы на адукацыю: «на платнай аснове», «за кошт сродкаў рэспубліканскага (мясцовага) бюджэту» і «мэтава»<ref name="в">{{Навіна|аўтар=А.Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» ад 23 студзеня 2011 году № 243-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk1100243|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 студзеня 2014|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2016 год 99,7% дарослага насельніцтва Беларусі (старэйшае за 18 гадоў) былі [[Пісьменнасьць|пісьменнымі]]. Ахоп базавай (9 клясаў), агульнай сярэдняй і прафэсійнай асьветай складаў 98% занятага насельніцтва краіны. У больш як 8000 установаў асьветы налічвалася звыш 3 млн навучэнцаў (1/3 насельніцтва) і каля 430 000 выкладнікаў, выхавальнікаў і настаўнікаў (7 навучэнцаў на 1). З 2002/2003 навучальнага году ўвялі 10-бальны парадак адзнакі ведаў замест 5-бальнага<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Школьная і дашкольная адукацыя|спасылка=http://president.gov.by/by/school_by/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Агульная сярэдняя асьвета ўлучала 3 прыступкі: 1) пачатковая (1—4 клясы); 2) базавая (5—9 клясы); 3) сярэдняя (10—11 клясы). Абедзьве дзяржаўныя мовы (беларуская і расейская) зьяўляліся абавязкоымі для вывучэньня разам з адной замежнай. З 2015/2016 нав. г. на 3-й ступені агульнай сярэдняй асьветы (10—11 клясы) увялі профільнае навучаньне. У выніку з 1 верасьня 2015 г. у 1118 установах агульнай сярэдняй асьветы (36,8%) адчынілі 10-я профільныя клясы. Каля 29 000 вучняў 10-х клясаў (1/3) сталі вывучаць навучальныя прадметы на павышаным узроўні. У 2015/2016 навучальным годзе 958,8 тыс. вучняў навучаліся ў 3038 школах, у тым ліку ў 212 [[гімназія]]х (7%) і 29 агульнаадукацыйных ліцэях (1%) з асвойваньнем навучальнай праграмы на павышаным узроўні. Залічэньне ў [[ВНУ Беларусі]] ажыцьцяўлялі па конкурсе на аснове вынікаў [[Цэнтралізаванае тэставаньне|цэнтралізаванага тэставаньня]]. Існавала 5 відаў ВНУ: клясычны [[Унівэрсытэт|ўнівэрсытэт]], профільны ўнівэрсытэт, акадэмія, інстытут і вышэйшы каледж. У траўні 2015 году ўрад Беларусі стаў удзельнікам [[Балёнскі працэс|Балёнскага працэсу]] ў выглядзе Эўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі паводле Лісабонскага пагадненьня 1997 году «Аб прызнаньні кваліфікацыяў датычна вышэйшай адукацыі ў Эўрапейскім рэгіёне». На 2020 год у Беларусі налічалася 51 ВНУ<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыя ў Беларусі|спасылка=http://www.belarus.by/by/about-belarus/education?_print=1|выдавец=Belarus.by|дата публікацыі=2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. У 2013/2014 нав.годзе было 430 тыс. студэнтаў. 85% моладзі атрымлівалі вышэйшую асьвету. 1,5% студэнтаў складалі магістранты<ref>{{Артыкул|аўтар=Мікалай Анішчук.|загаловак=Прымусовыя людзі не прыдатныя да рэформаў|спасылка=http://novychas.by/hramadstva/prymusovyja_liudzi_nie_prydatn|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|тып=газэта|год=25 ліпеня 2014|нумар=[http://novychas.by/pdf/nch_2014_29.pdf 29 (398)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}</ref>. У 2014/2015 нав.г. студэнты складалі 4% насельніцтва Беларусі, што было 4-м паказьнікам сярод краінаў сьвету. Палова студэнтаў атрымлівала вышэйшую асьвету завочна. У дзяржаўных ВНУ 53% студэнтаў навучаліся платна, 34% — за кошт бюджэтных сродкаў з наступнай 2-гадовай адпрацоўкай па разьмеркаваньні, 13% — праходзілі мэтавую падрыхтоўку за кошт сродкаў прадпрыемстваў-наймальнікаў, што прадугледжвала ў наступным больш працяглую адпрацоўку. Студэнты пераважна вывучалі [[зносіны]], [[права]], эканоміку і арганізацыю вытворчасьці ([[мэнэджмэнт]]). Да 95% студэнтаў прыватных ВНУ атрымлівалі грамадзка-гаспадарчую асьвету. ВНУ Беларусі рыхтавалі на 1-й ступені навучаньня ([[бакаляўр]]) па 382 спэцыяльнасьцях, па 2-й ступені (магістар) — па 331 спэцыяльнасьці<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Балёнскі працэс: набыць новае і не страціць найлепшае|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20150512/1431378926-balonski-praces-nabyc-novae-i-ne-stracic-naylepshae|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 траўня 2015|нумар=[http://zviazda.by/be/number/87-27945 87 (27945)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/05/ZV_20150512_05.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. Паводле 90-га артыкула Кодэксу «Аб адукацыі», «пры атрыманьні прафэсійна-тэхнічнай, сярэдняй спэцыяльнай і вышэйшай адукацыі вывучэньне беларускай мовы навучэнцамі … зьяўляецца абавязковым»<ref name="в"/>. Аднак прынамсі з 2006 году ўсе 43 дзяржаўныя і 9 прыватных ВНУ Беларусі былі расейскамоўнымі<ref>{{Кніга|аўтар=[[Станіслаў Суднік]], [[Тацяна Вабішчэвіч]].|частка=|загаловак=Летапіс дзейнасьці грамадзкага аб'яднаньня «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны». 1989-2009|арыгінал=|спасылка=http://www.tbm-mova.by/files/blocks/летапіс%20тбм%202009.pdf|адказны=рэд. [[Алег Трусаў]]|выданьне=|месца=[[Ліда]]|выдавецтва=[[Наша слова]]|год=2009|том=|старонкі=110|старонак=164|сэрыя=|isbn=|наклад=299}}</ref>, акрамя беларускамоўнага патоку [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэту БДУ]], дзе навучалася 0,1% студэнтаў краіны. У 2016/2017 нав.годзе па-беларуску навучалася 13,3% (128 600) школьнікаў<ref>{{Навіна|аўтар=Ягор Марціновіч|загаловак=Моўная катастрофа|спасылка=https://m.nn.by/articles/191559/|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=31 траўня 2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Ахова здароўя == {{Асноўны артыкул|Ахова здароўя ў Беларусі}} На канец 2016 году ў Беларусі было 41 517 занятых [[лекар]]аў (0,4% насельніцтва) і 125 849 [[Мэдычная сястра|мэдычных сясьцёр]] (3:1 да лекараў). Налічвалася 636 [[лякарня]]ў на 80 278 месцаў (0,8% насельніцтва), якія падзялялі на 5 відаў ложкаў: 1) тэрапэўтычныя — 28,8% (23 094), 2) [[Хірургія|хірургічныя]] — 20,3% (16 309), 3) дзіцячыя — 9,8% (7887), 4) радзільныя — 6,5% (5225), 5) гінэкалягічныя — 4,7%% (3798). Працавала 2 311 [[Паліклініка|паліклінік]] для дарослых, зь іх 97 дыспансэраў, а таксама 408 дзіцячых паліклінік. Дзеяла 2099 фэльчарска-акушэрскіх і 836 фэльчарскіх пунктаў, 142 жаночых кансультацыяў. За 2016 год лекары правялі 133,613 млн прыёмаў, што склала па 14 прыёмаў на жыхара. У Беларусі прынялі 116 935 [[Роды|родаў]], якія склалі 5,17% ад ліку плодных жанчынаў (у веку ад 15 да 49 гадоў). Таксама ўчынілі 27 467 спаронаў, што склалі 23,5% ад родаў. Сярод 7 911 002 (83,3% ад насельніцтва) улічаных выпадкаў захворваньняў 41,8% (3 306 201) выявілі ў дзяцей да 18 гадоў. У сярэднім на дзіця прыпала 1,8 хваробы за год. На хваробы органаў дыханьня прыпала звыш 52% (4 113 931) захваральнасьці насельніцтва. Пагатоў сярод дзяцей такія хваробы склалі 75,2% (2 487 546) выпадкаў. Таксама на [[Вострая рэсьпіраторная інфэкцыя|інфэкцыі дыхальных шляхоў]] прыпала 3 324 873 выпадкі — 35% ад усяго насельніцтва, і 121% ад ліку дзяцей (2 227 432). За год налічылі 2 286 497 выпадкаў часовай непрацаздольнасьці праз хваробу, што склала 75% ад занятых. Зь іх на хваробы органаў дыханьня прыпала 45,7% выпадкаў. Агульная працягласьць непрацаздольнасьці праз хваробу склала 26 043 593 дзён або 11,4 дня ў сярэднім<ref>{{Навіна|аўтар=Жанна Васілеўская|загаловак=Сетка, кадры арганізацыяў аховы здароўя і захваральнасьць насельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь за 2016 год|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/051/0518bbdb986950b3230dfc21e8e63c3f.zip|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 красавіка 2017|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] ўлучала Аддзяленьне мэдычных навук, што налічвала 3 навукова-дасьледчыя ўстановы: УП «[[Інстытут біяхіміі біялягічна актыўных злучэньняў]]» у Горадні, «[[Інстытут радыябіялёгіі]]» ў Гомелі і «[[Інстытут фізыялёгіі]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзяленьне мэдычных навук|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/medical.php|выдавец=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] мела ў падпарадкаваньні 16 навукова-практычных цэнтраў: 1) [[Анкалёгія|анкалёгіі]] і мэдычнай радыялёгіі ([[Лясны (Менская вобласьць)|Лясны пасёлак]], Менскі раён), 2) [[Гігіена|гігіены]], 3) дзіцячай анкалёгіі (в. [[Бараўляны (Менскі раён)|Бараўляны]], Менскі раён), 4) дзіцячай хірургіі, 5) «[[Кардыялёгія]]», 6) «Маці і дзіця», 7) мэдычнай экспэртызы і рэабілітацыі (пас. [[Гарадзішча (Калодзішчанскі сельсавет)|Гарадзішча]], Менскі раён), 8) мэдычных тэхналёгіяў, 9) нэўралёгіі і [[Нэўрахірургія|нэўрахірургіі]], 10) отарыналярынгалёгіі, 11) псыхічнага здароўя, 12) [[Пульманалёгія|пульманалёгіі]] і фтызіятрыі, 13) радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека, 14) [[Трансфузіялёгія|трансфузіялёгіі]] і мэдычных біятэхналёгіяў, 15) [[Траўматалёгія|траўматалёгіі]] і артапэдыі, 16) [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] і мікрабіялёгіі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Падведамасныя арганізацыі|спасылка=http://minzdrav.gov.by/ministerstvo/struktura/podvedomstvennye-organizatsii.php|выдавец=[[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Беларусі}} Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яе адметнасьць — сынтэз старажытных мясцовых традыцыяў з заходнімі (каталіцкімі) і ўсходнімі (праваслаўнымі) уплывамі, вынікамі чаго стала зьяўленьне ўнікальных архітэктурных, музычных і літаратурных твораў. Вялікія страты беларуская культура спазнала ў выніку [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкіх рэпрэсіяў]], калі большасьць вядомых беларускіх інтэлектуалаў і прыхільнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|нацыянальнага адраджэньня]] маральна або фізычна зьнішчылі<ref>Tereshkovich P., Valliere R. The Belarusian Road to Modernity // International Journal of Sociology. Belarus: Between the East and the West. Vol. 31 (3), 2001. P. 78—89.</ref>. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|значак|150px|зьлева|[[Францішак Скарына]] — беларускі першадрукар]] [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała), Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Ян Луцэвіч (Янка Купала), Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1920-29).jpg|значак|300px|Клясыкі беларускай літаратуры [[Янка Купала|Янка Купала (Ян Луцэвіч)]] і [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]]]] Літаратура стагодзьдзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. [[Беларуская літаратура]] бярэ свой пачатак ад рэлігійных тэкстаў XI стагодзьдзя. У XII стагодзьдзі працаваў вядомы рэлігійны дзяяч [[Кірыла Тураўскі]]<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/literature/Old_Poetry.html Old Belarusian Poetry], Virtual Guide to Belarus</ref>. У XVI стагодзьдзі ўраджэнец Полацку [[Францішак Скарына]] пераклаў [[Біблія|Біблію]] на [[беларуская мова|беларускую рэдакцыю]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] і апублікаваў яе ў [[Прага|Празе]] і [[Вільня|Вільні]] паміж 1517 і 1525 гадамі як першую друкаваную кнігу ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (Беларусі) і ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]]<ref>[http://www.belhistory.com/skaryna.shtml Францішак Скарына], Беларусі гістарычны партал</ref>. Сучасная эпоха беларускай літаратуры пачалася ў канцы XIX стагодзьдзя. Найбольш вядомыя пісьменьнікі і паэты Беларусі — [[Мікола Гусоўскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]], [[Васіль Цяпінскі]] (XVI стагодзьдзе); [[Лаўрэнці Зізані]], [[Сьпірыдон Собаль]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII стагодзьзе); [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Ядвігін Ш.]] (XIX стагодзьдзе); [[Алаіза Пашкевіч]], [[Максім Багдановіч]], [[Янка Купала]], [[Зьмітрок Бядуля]], [[Кузьма Чорны]], [[Якуб Колас]], [[Міхась Лынькоў]], [[Аркадзь Куляшоў]], [[Ларыса Геніюш]], [[Уладзімер Караткевіч]], [[Пятрусь Броўка]], [[Максім Танк]], [[Янка Маўр]], [[Іван Мележ]], [[Андрэй Макаёнак]], [[Кандрат Крапіва]], [[Зоська Верас]], [[Пімен Панчанка]], [[Максім Танк]], [[Васіль Быкаў]], [[Іван Шамякін]], [[Анатоль Сыс]], [[Янка Брыль]], [[Рыгор Барадулін]], [[Ніл Гілевіч]], [[Вольга Іпатава]] (XX—XXI стагодзьдзі). Працэсы [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] прычыніліся да таго, што многія пісьменьнікі і паэты, якія мелі беларускае паходжаньне і жылі ў межах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнаграфічнай Беларусі]], стваралі свае творы па-польску або па-расейску ([[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан]], [[Сьвятлана Алексіевіч]] і інш.). === Архітэктура === {{Асноўны артыкул|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (A. Visłocki, 1930).jpg|значак|150px|зьлева|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Беразьвечча)|Беразьвецкая царква]], узор [[Віленскае барока|віленскага барока]], [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаная за саветамі]]]] [[Файл:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|значак|300пкс|[[Мірскі замак]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] Архітэктура Беларусі вызначаецца разнастайнасьцю — найперш праз гістарычныя зьмены геапалітычнага стану краіны. Тут можна знайсьці ўзоры [[Традыцыйная беларуская драўляная архітэктура|традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры]], будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[Готыка|готыкі]], [[барока]] і [[клясыцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Гісторыя мураванай архітэктуры Беларусі пачалася з часоў прыняцьця хрысьціянства, калі пад [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскім]] уплывам тут збудавалі першыя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)|Калоская царква ў Горадні]] і інш.). У XIV стагодзьдзі пачалося будаваньне замкаў ([[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Крэўскі замак|Крэўскі]], [[Стары замак (Горадня)|Гарадзенскі]] і інш.), у XVI ст. — цэркваў-фартэцыяў ([[Царква Сьвятога Міхала Арханёла (Сынковічы)|Сынковіцкая]], [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Маламажэйкаўская]] і інш.). Тады ж сфармавалася самабытная [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага (беларуская готыка)]], адметнасьцю якой ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя ў Нясьвіжы паўстаў другі ў Эўропе твор архітэктуры стылю барока — [[Фарны касьцёл (Нясьвіж)|Фарны касьцёл]]. Менавіта ў гэтым стылі выявіўся найбольшы ўнёсак беларусаў у агульнаэўрапейскае мастацтва праз самабытную архітэктуру [[Віленскае барока|віленскага]]<ref name="bielarus-vkl-293">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 293.</ref> і [[Магілёўскае барока|магілёўскага]] барока<ref>Якімовіч Ю. Магілёўская школа дойлідства // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 248.</ref>. Значныя страты архітэктурная спадчына Беларусі спазнала праз шматлікія войны, аднак найбольшую шкоду ўчыніла [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|палітыка савецкіх уладаў з руйнаваньня помнікаў архітэктуры]]. === Музыка і тэатар === {{Асноўны артыкул|Музыка Беларусі|Тэатар Беларусі}} [[Файл:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|міні|300пкс|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|Тэатар опэры і балету]] ў Менску]] Музыка ў Беларусі ў значнай ступені выяўляецца багатымі народнымі традыцыямі і рэлігійнымі ўплывамі. Народную музычную традыцыю краіны можна прасачыць да часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагодзьдзі кампазытар [[Станіслаў Манюшка]] стварыў у Менску свае сусьветна вядомыя опэры, у тым ліку «[[Сялянка (опэра)|Сялянку]]» ў супрацы зь беларускім паэтам [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]]. У канцы XIX стагодзьдзя асноўныя беларускія гарады ўжо мелі ўласныя опэрныя і балетныя калектывы. Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] музыка [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] засяродзілася на тэме цяжкасьці лёсу беларускага народу або ўслаўленьня памяці ўдзельнікаў вайны. У гэты час [[Анатоль Багатыроў]], стваральнік опэры «[[У пушчах Палесься]]», быў адным з найбольш яскравых прадстаўнікоў сярод беларускіх кампазытараў<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/music/Belarusian_composers_&_classical_music.htm Classical Music of Belarus], BelarusGuide.com</ref>. Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасна разьвіваючы папулярныя ў сьвеце стылі і кірункі. Творы беларускіх кампазытараў, сусьветнай клясычнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананьні як прафэсійных, гэтак і самадзейных музыкаў. === Кухня === {{Асноўны артыкул|Беларуская кухня}} [[Файл:Potato pancakes.jpg|міні|300пкс|[[Дранікі]], адна з найбольш вядомых страваў беларускай кухні]] [[Беларуская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў, у тым ліку балцкіх і германскіх. У мінулым у рацыёне насельніцтва Беларусі пераважалі [[Пост|посныя]] стравы з [[збожжа]], бабовых культур, [[Гародніна|агародніны]], [[Малако|малака]] і малочных прадуктаў, насеньня [[лён]]у, а таксама прадуктаў [[зьбіральніцтва]], як то [[грыбы|грыбоў]], [[ягада]]ў, [[Садавіна|садавіны]] і [[мёд]]у. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да [[летувіская кухня|летувіскай]]. У XIII—XIX стагодзьдзяў на яе фармаваньне, асабліва ў прывілеяваных клясаў, значна ўплывалі [[польская кухня|польская]] і [[нямецкая кухня|нямецкая кухні]], а таксама кухні нацыянальных меншасьцяў, як то [[габрэйская кухня|габрэйская]] і [[татарская кухня|татарская кухні]]. З XIX стагодзьдзя найбольшы ўплыў адзначаецца з боку [[расейская кухня|расейскай кухні]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Белы|Белы А.]]|частка=[http://prastora.by/knihi/biely-alies-nasa-strava-sapraudnaia-bielaruskaia-kuchnia Прадмова]|загаловак=Наша страва|арыгінал=|спасылка=https://lohvinau.by/product/наша-страва-сапраўдная-беларуская-ку/|адказны=|выданьне=2-е выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Логвінаў]]|год=2010|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-985-6901-72-3|наклад=}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя ў сталіцы і абласных цэнтрах набылі пашырэньне хуткія страўні замежнай кухні. На 2020 год у Менску прынамсі 53 страўні прапаноўвалі беларускую кухню<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць беларускую кухню (53)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/belarusian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. Іншымі 10 найбольш пашыранымі напрамкамі сярод страўняў сталіцы былі: [[шавэрма]] — прынамсі 77 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шавэрму (77)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/shawarma.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[эўрапейская кухня]] — 70 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць эўрапейскую кухню (70)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/european.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[піца]], [[бургер]]ы і [[сэндвіч]]ы — па 69 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць піцу (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pizza.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref><ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць бургеры і сэндвічы (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/burger-and-sandwich.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[дранікі]] і [[бліны]] — 43<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць дранікі і бліны (43)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/draniki-pancake.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[азіяцкая кухня]] — 40<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць азіяцкую кухню (40)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/asian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[шашлык]], [[грыль]] і [[кебаб]] — 36<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шашлык, грыль і кебаб (36)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/bbq-grill-kebab.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[італьянская кухня]] — 32<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць італьянскую кухню (32)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/italian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[паста]] — 30<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць пасту (30)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pasta.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref> і [[сушы]] — 26<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць сушы (26)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/sushi.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Tree map export 2009 Belarus.jpeg|міні|300пкс|Графічнае адлюстраваньне асноўных экспартных пазыцыяў Беларусі на 2009 год]] [[Файл:GDP_per_capita_development_of_Belarus.svg|міні|300пкс|Рост СУП у 1973–2018 гг.]] Беларуская эканоміка не рэфармуецца ў бок рынкавай. З савецкіх часоў дзяржаве дагэтуль належыць паноўная роля ў эканоміцы. Прадпрыемствы, збудаваныя за савецкім часам, моцна залежаць ад паставак сыравіны з [[Расея|Расеі]]. [[Сельская гаспадарка Беларусі]] дагэтуль складаецца пераважна з [[калгас]]аў. Эканамічна Беларусь арыентуецца на інтэграцыю на постсавецкай прасторы. Апроч нагрузкі, зьвязанай з [[інфляцыя]]й, бізнэс у Беларусі мусіць цярпець ціск з боку дзяржаўнае ўлады, увядзеньне ўсё большых абмежаваньняў дзейнасьці. Многія прыбытковыя прадпрыемствы, прыватызаваныя ў пачатку 1990-х гадоў, [[рэжым Лукашэнкі]] нацыяналізаваў назад або ўзяў пад кантроль [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|сваёй адміністрацыі]]. Пры гэтым Беларусь, паводле ацэнак [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], мае найвышэйшы ўзровень жыцьця ў СНД. У 2018 годзе намінальны налічаны сярэднемесячны заробак вырас на 18,1% (+12,6 з улікам зьняцэньваньня) да 971,4 рубля ($465,07)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лік і заработная плата работнікаў, затраты арганізацыяў Рэспублікі Беларусь на працоўную сілу ў 2018 годзе (c. 4)|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/844/8444d474777fed5cfb71521f4ee41c34.pdf|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=24 траўня 2019|дата доступу=14 студзеня 2020}}</ref>. Беларусь ёсьць важнай транзытнай краінай паміж Цэнтральнай Эўропай і [[Расея]]й. 50% расейскае нафты і 25% прыроднага газу, якія імпартуюцца на захад, ідуць празь Беларусь. Для Расеі Беларусь разам зь [[Летува|Летувой]] — асноўны шлях, што спалучае яе з [[экскляў|эксклявам]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Беларусь уваходзіць у г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзную дзяржаву Беларусі і Расеі]]», а таксама ў [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]]. У 2018 годзе адмоўнае сальда аплатнага балянсу Беларусі па рахунку бягучых апэрацыяў у замежным гандлі скарацілася да -$34,4 млн. Найбольшым гандлёвым партнэрам Беларусі была Расея, на якую прыпала 38,3% вывазу і 58,8% увозу тавараў. На 28 краінаў [[Эўразьвяз]]у прыпала 30% вывазу і 18,6% увозу. Сярод асобных краінаў 2-е месца паводле вывазу займала [[Украіна|Ўкраіна]] — 12%, а паводле ўвозу [[Кітай]] — 8,2%. Замежны гандаль [[паслуга]]мі вырас на 11,6% да $14,212 млрд і забясьпечыў дадатнае сальда ў памеры $3,423 млрд. У экспарце паслугаў большасьць складалі: [[Шляхі зносін Беларусі|перавозкі]] — 44,4%, у тым ліку 36,6% грузавыя; кампутарныя ([[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]]) — 18% ($1,586 млрд); падарожжы для іншаземцаў — 10%; будаўнічыя — 9,4%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Зьнешні гандаль Рэспублікі Беларусь: статыстычны зборнік|арыгінал=Внешняя торговля Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/7a0/7a00fbcc7c4ba0b529e873d099e6afab.pdf|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацстаткам Беларусі|год=2019|том=|старонкі=15, 19, 46, 207-211|старонак=212|сэрыя=|isbn=978-985-7184-78-1|наклад=}}</ref>. === Фінансы === [[Сукупны ўнутраны прадукт]] у 2014 годзе склаў больш за 75 мільярдаў даляраў, адпаведна каля 8 тысячаў даляраў на душу насельніцтва, што зьяўляецца гістарычным рэкордам у адносінах да каляндарнага году. Прырост СУП у 2014 годзе склаў 3,35%, а ў параўнаньні з паказчыкам 2012 году вырас ажно на 18,6%. Рэальны рост СУП з улікам інфляцыі склаў 1,6%<ref>[https://web.archive.org/web/20150712052225/http://bdg.by/news/economics/32547.html ВВП Беларуси в 2014 году — инфографика]. // Дзелавая газэта</ref>. Гадавая рублёвая [[інфляцыя]] ў 2014 годзе, якую можна вылічыць пры падліку СУП, склала 18,0%. У 2015 годзе СУП Беларусі зьменшыўся ў сувязі з падзеньнем гэтага паказчыку ў Расеі, асноўным гандлёвым партнэрам, што было выклікана зьмяншэньнем цэнаў на [[нафта|нафту]] і санкцыямі Эўразьвязу ў адносінах да Расеі. Сукупны вонкавы абавязак Беларусі на 1 студзеня 2015 году склаў 12,6 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў ЗША]], пры гэтым нутраны дзяржаўны абавязак склаў 48,4 трлн рублёў, павялічыўшыся за год на 12,7 трлн рублёў ці 35,5%<ref>[http://www.minfin.gov.by/public_debt/pressreleases/d4ab11da7fc8023e.html Государственный долг на 1 января 2015 г]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]</ref>. 2 студзеня 2009 году адбылася [[дэвальвацыя беларускага рубля]], калі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] усталяваў курс рубля адносна даляра ЗША на ўзроўні 2650 адзінак, за дзень дагэтуль курс быў роўны 2200 рублёў за даляр. Такім чынам, дэвальвацыя за адзіны дзень склала 20%. Да канца лютага рубель яшчэ некалькі страціў адносна даляра і каштаваў ужо 2850 рублёў<ref>[https://web.archive.org/web/20150629005559/http://news.tut.by/economics/307686.html История падения рубля на территории Беларуси. До наших дней]. Tut.by</ref>. [[Фінансавы крызіс у Беларусі 2011 году]] прывёў да паўторнай дэвальвацыі, бо перад [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2010 году|прэзыдэнцкімі выбарамі 2010 году]] ў Беларусі даволі хуткімі тэмпамі расьлі заработкі. У сувязі зь незабясьпечанасьцю рублёвай масы таварамі і паслугамі пачалі павялічвацца тэмпы скарачэньня залатавалютных рэзэрваў, гэтак у сьнежні 2010 году зьніжэньне адбылося на 11,8% (674,7 млн даляраў), за студзень рэзэрвы скараціліся ўжо на 13,7%. Акрамя таго, краіна ўжо доўгі час мела адмоўны зьнешнегандлёвы балянс. У лютым урад выказаўся за крэдытнае падсілкаваньне бюджэту ў памеры 2 млрд даляраў. Адпаведная заяўка была адпраўленая на адрас [[Антыкрызісны фонд ЭўраАзЭС|Антыкрызіснага фонду ЭўраАзЭС]]. Аднак ужо ў сакавіку Нацбанк спыніў продаж валюты камэрцыйным банкам для пунктаў абмену валюты, шэраг камэрцыйных банкаў абмежаваў валютныя апэрацыі па плястыкавых картках і выдачу крэдытаў у беларускіх рублях. У канцы месяца валюту ўжо амаль немагчыма было купіць, акрамя таго назіралася масавае скарачэньне дэпазытаў як у нацыянальнай, гэтак і ў замежнай валюце. У выніку такой сытуацыі продаж замежнай валюты перайшоў у цень, праз што адначасова ўтварыліся некалькі курсаў валюты<ref>[http://charter97.org/ru/news/2011/5/24/38868/ Девальвация. Хроника пикирующего рубля]. [[Хартыя’97]]</ref>. У выніку крызісу ўсталяваны Нацбанкам курс даляра за 2011 год вырас з 3000 да 8500 беларускіх рублёў, сукупная дэвальвацыя толькі за дзесяць месяцаў склала 189%. 1 ліпеня 2016 году Нацбанк Беларусі правёў [[Дэнамінацыі ў Беларусі|дэнамінацыю беларускага рубля]] 10 000 : 1. === Прамысловасьць === {{Асноўны артыкул|Прамысловасьць Беларусі}} У 2018 годзе 5 найбольшымі галінамі апрацоўчай прамысловасьці Беларусі былі: [[Харчовая прамысловасьць|харчовая]] — 22,8% усёй прамысловай вытворчасьці, [[нафтаперапрацоўка]] — 15,6%, [[Хімічная прамысловасьць|хімічная]] — 9,3%, [[машынабудаваньне]] — 7,2% і [[мэталюргія]] — 6,7%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=2.6. Аб'ём прамысловай вытворчасьці паводле відаў гаспадарчай дзейнасьці|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=Промышленность Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/885/885bdb65fe7077005c7c47d2748bfad0.pdf|адказны=гал.рэд. [[Іна Мядзьведзева]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|год=2019|том=|старонкі=31-33|старонак=199|сэрыя=|isbn=978-985-7184-73-6|наклад=42}}</ref>. У 10-ку групаў асноўных тавараў, якія пастаўлялі за мяжу, уваходзілі: нафтапрадукты (11,9 млн тонаў) — $6986,9 млн («[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» і «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод|Мазырскі НПЗ]]»), хімічныя валокны і ніці (148,1 тыс. тонаў) — $5353,9 млн («[[Магілёўхімвалакно]]»), мясныя (332,5 тыс. тонаў) і малочныя вырабы — $4696,9 млн («[[Магілёўскі мясакамбінат]]» і «[[Савачкаў прадукт]]» у Берасьці), [[Лядоўня|лядоўні]] (836 тыс.) і пад’ёмнікі — $2570,3 млн («[[Атлянт]]» і «[[Магілёўліфтмаш]]»), чорныя мэталы і сталёвыя трубы (241,4 тыс. тонаў) — $2321,8 млн («[[Беларускі мэталюргічны завод]]» у Жлобіне), шыны (5,554 млн) і плястмаса — $1886,3 млн («[[Белшына]]» ў Бабруйску), мэбля (310,1 тыс. тонаў) і [[ДСП]] — $1610,7 млн («[[Пінскдрэў]]»), аўтамабілі і трактары (40,2 тыс.) — $1447,2 млн («[[БелАЗ]]» у Жодзіне, «[[Менскі аўтамабільны завод|Менскі аўтазавод]]» і «[[МТЗ]]»), адзеньне і абутак (29,8 млн параў) — $1347,9 млн («[[Мілавіца]]», «[[Элема]]» і «[[Марко]]» ў Віцебску), калійныя ўгнаеньні (6,612 млн тонаў) — $1042,3 млн («[[Беларуськалій]]» у Салігорску)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=6.2. Экспарт асноўных відаў тавараў|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|год=2019|том=|старонкі=154-155|старонак=199|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref>. У 2015 годзе гаспадарка Беларусі зазнала [[Рэцэсія|рэцэсію]], што найперш тлумачылася спадам збыту машынабудаўнічых вырабаў. Самымі стратнымі прадпрыемствамі сталі «БелАЗ», «МАЗ» і «МТЗ»<ref>[https://web.archive.org/web/20150727011516/http://news.tut.by/economics/430246.html Топ-25 самых прибыльных и убыточных ОАО: калийщики увеличивают отрыв, крупнейшие машиностроители уходят в минус], [[TUT.BY]]</ref>. Рэцэсія выклікала скарачэньне абаротных сродкаў прадпрыемстваў, што прывяло да скарачэньня заробкаў і закупкі сыравіны. Самым прыбытковым стаў «Беларуськалій», які займаецца здабычай, вытворчасьцю і пастаўкамі калійных угнаеньняў. Пасьля калійнага крызісу, калі «Беларуськалій» разарваў партнэрства з расейскім прадпрыемствам «[[Уралкалій]]», прыбытак кампаніі за год з 2013 па 2014 год павялічыўся больш чым у 7 разоў да 5733,8 млрд рублёў. === Сельская гаспадарка === {{Асноўны артыкул|Сельская гаспадарка Беларусі}} Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі Беларусі — мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], бульбаводзтва, ільнаводзтва і [[сьвінагадоўля]]. Паўсюдна разьвітыя [[збожжа]]вая гаспадарка і вырошчваньне тэхнічных расьлінаў. Вылучаюць 5 зонаў адмыслоўваньня. У [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]] і Гарадзенскай абласьцях, а таксама на паўднёвым захадзе [[Менская вобласьць|Менскай]] і ўсходзе Гомельскай вобласьцяў мелі пашырэньне пасевы [[Пшаніца|пшаніцы]]. На [[Пяшчанік|пясковай]] і супясковай глебах Палесься часьцей сеялі [[жыта]] і кармавы [[лубін]]. У Віцебскай, [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] і Менскай абласьцях былі найбольшыя плошчы [[Авёс|аўса]] і ячменю. На поўначы і паўночным усходзе сеялі [[лён]]-даўгунец. Пасевы [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]] засяроджваліся вакол 4 цукровых заводаў ([[Гарадзейскі цукровы камбінат|Гарадзейскі]], [[Жабінка]]ўскі, [[Скідзельскі цукровы камбінат|Скідзельскі]] і [[Слуцкі цукроварафінадны камбінат|Слуцкі]]). У Лідзкім і [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]] раёнах вырошчалі этэраалейныя расьліны. У Берасьцейскай, [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] і Менскай абласьцях было больш пасеваў [[Бульба|бульбы]]. У [[Менскі раён|Менскім раёне]] было разьвіта [[агародніцтва]]. У [[Гомельскі раён|Гомельскім]] і Менскім раёнах вылучалася [[садоўніцтва]]. [[Птушкагадоўля]] была найбольш аўтаматызаванай галіной жывёлагадоўлі. Буйнейшымі птушкафабрыкамі былі [[Ворша|Аршанская]], Баранавіцкая, [[Кобрын]]ская, Менская і [[Смалявічы|Смалявіцкая]]. На захадзе і поўдні больш разьвітая сьвінагадоўля. Сярод іншых галінаў жывёлагадоўлі разьвіцьцё атрымалі [[рыбаводзтва]], [[зьверагадоўля]] і [[пчалярства]]<ref name="EHB-Smalakou">{{Кніга|аўтар=[[Генадзь Смалякоў|Смалякоў Г.]]|частка=Сельская гаспадарка|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2002|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu 14]|старонкі=313-[http://files.knihi.com/preview/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu/314_866x9999.jpeg 314]|старонак=512|сэрыя=|isbn=985-11-0238-5|наклад=10 000}}</ref>. == Сувязь == {{Асноўны артыкул|Сувязь Беларусі}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 351 прыёмная станцыя [[спадарожнік]]авай [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб тэхнічным стане сродкаў электрасувязі па стане на 1 студзеня 2019 г.|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/forma_1-ts_na_sayt.pdf|выдавец=[[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. === Тэлебачаньне === На 1 студзеня 2019 году ў 262 паселішчах Беларусі дзеялі 422 сеткі кабэльнага [[Тэлебачаньне|тэлебачаньня]], зь іх 342 перадавалі [[лічбавае тэлебачаньне]]. Сярод 1 628 311 абанэнтаў кабэльнага тэлебачаньня 56% (919 503) падлучылі ў лічбавым выглядзе, у тым ліку 8,5% (139 376) да этэрнага тэлебачаньня. Таксама налічвалася 1 986 263 карыстальнікі тэлебачаньня па [[IP|міжсеткавым пратаколе]], якія складалі 55% агульнага ліку абанэнтаў тэлебачаньня<ref name="а"/>. === Сеціва === {{Асноўны артыкул|Байнэт}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 12 791 972 абанэнты [[Сеціва]], лік якіх на 35% перавышаў колькасьць насельніцтва Беларусі. Сярод іх 88,6% (11 338 275) належалі [[Фізычная асоба|фізычным асобам]] і лікам перавышалі насельніцтва на 19,6%. Пагатоў 73,2% (8 299 851) абанэнтаў фізычных асобаў мелі бяздротавы доступ да Сеціва, у тым ліку 64,7% (7 339 125) — шыракапалосны праз [[смартфон]]ы. Таксама фізычным асобам належала 95% (3 038 239) стацыянарных абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва, рэшта (163 280) — [[Юрыдычная асоба|юрыдычным асобам]] і [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальным прадпрымальнікам]]. Сярод 1 453 697 абанэнтаў Сеціва ў юр.асобаў і [[ІП]] 88,7% (1 290 340) былі бяздротавымі, у тым ліку 56,5% (821 887) — з шыракапалосным доступам праз смартфоны. Таксама налічвалася 608 244 грамадзкіх кропак [[Wi-Fi]] пры 492 064 карыстальніках (80,9%). Прапускная здольнасьць зьнешніх каналаў доступу да Сеціва складала 1 480 280 мэгабіт/сэкунда, а каналаў, падлучаных да кропкі абмену нац.трафікам — 106 810 Мбіт/сэк (7,2%). Стацыянарныя абанэнты спажылі 83,8% (2 949,7 [[пэтабайт]]) абсягу дадзеных, хоць складалі 28,2% (3 201 519) абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва ў Беларусі (920 гігабайт на абанэнт). Яны выкарыстоўвалі 4 асноўныя спосабы перадачы зьвестак: 1) [[оптавалакно]] (FTTx) — 1 479 457 (46,2%) абанэнтаў, зь іх 53,9% на хуткасьці 30—100 Мбіт/сэк, 2) [[Лічбавая абанэнцкая лінія|лічбавую тэлефонную лінію]] (xDSL) — 1 228 597 (38,4%) абанэнтаў, зь іх 88% пры 2—10 Мбіт/сэк, 3) [[Вітая пара|вітую пару]] (Этэрнэт) — 395 388, зь іх 44,3% пры 30—100 Мбіт/сэк, 4) [[Сувосевы кабэль|сувосевы тэлевізійны кабэль]] (DOCSIS) — 66 376, зь іх 63% пры 10—30 Мбіт/сэк<ref name="а"/>. === Пошта === {{Асноўны артыкул|Белпошта}} {{Падвойная выява|справа|Stemp Coat of arm of Belarus.jpg|145|Stemp Flag and map of Belarus.jpg|145|Маркі [[Белпошта|Белпошты]] зь дзяржаўнымі гербам [[Пагоня]]й (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] (направа)}} За 2018 год УП «[[Белпошта]]» прыняла паводле падпіскі 4,923 млн асобнікаў [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў (52% ад насельніцтва). Для дастаўкі прынялі: 201,571 млн выходных асобнікаў пэрыёдыкі (21 на душу насельніцтва), зь іх 74,3% (149,779 млн) для фізычных асобаў; 207,314 млн уваходных асобнікаў, зь іх 80,4% (166,677 млн) для фіз.асобаў; 173,782 млн транзытных асобнікаў (18 на душу). Таксама апрацавалі 284,629 транзытных пісьмовых адпраўленьняў (30 на душу), 213,139 млн уваходных (22 на душу) і 214,452 млн выходных. Сярод выходных пісьмовых адпраўленьняў: 1) 188,067 млн (87,7%) прыпала на простыя адпраўленьні, зь іх 41,5% (78,146 млн) склалі [[Паштоўка|паштоўкі]], 6% (11,301 млн) — пісьмовыя лісты, 2,4% (4,564 млн) — 2-складовыя адпраўленьні, 1% (1,985 млн) — міжнародныя адпраўленьні і 0,3% (0,596 млн) — [[Бандэроль|бандэролі]]; 2) 22,071 млн (11,7%) склалі заказныя адпраўленьні, зь іх 13,8% (3,041 млн) для фізычных асобаў, 4% (0,892 млн) міжнародныя і 2,4% 2-складовыя; 3) 2,3% (4,314 млн) былі з абвешчанай вартасьцю, зь іх 56% (2,445 млн) для фізычных асобаў. Урэшце поштай даставілі 8,93 млн транзытных пасылак, 5,719 млн уваходных, зь іх 52% для фіз.асобаў, і 5,554 млн выходных [[Пасылка|пасылак]], зь іх 49% платных і 35% для фіз.асобаў (94% платна). На паскораную пошту прыпала 4,737 млн (92%) унутраных і 0,416 млн міжнародных адпраўленьняў. Сярод унутраных 35,5% (1,679 млн) склалі выходныя, 34,3% (1,626 млн) уваходныя і 30,2% (1,432 млн) транзытныя. Сярод міжнародных 55,7% (0,232 млн) — транзытныя, 29,5% (0,123 млн) — выходныя і 14,8% (61 тыс.) — уваходныя<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб паслугах сувязі за 2018 год|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/otchet_1-uslugi_za_2018_god.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. У 2018 годзе поштай даставілі 13,055 млн выплатаў, у асноўным [[пэнсія]]ў. На вёскі прыпадала 48,5% (6,335 млн) такіх выплатаў, на [[раён]]ныя цэнтры — 25,2% (3,294 млн), на абласныя цэнтры — 15,5% (2,02 млн) і на Менск — 10,8% (1,406 млн). Выплаты поштай склалі 4,462 млрд рублёў ($2,136 млрд) сярэднім памерам па 342 рублі. Праз пошту прайшло 7,6 млн выходных [[Грашовы перавод|грашовых пераводаў]], зь іх 99,3% электронных, 84% для фіз.асобаў і 0,5% (40,6 тыс.) міжнародных. Таксама ажыцьцявілі 7,375 млн уваходных грашовых пераводаў, зь іх 69% для фіз.асобаў і 2% (151,5 тыс.) міжнародных (97% для фіз.асобаў). Сума аплачаных пераводаў склала 784,276 рублёў ($375,485 млн), зь іх 79% ад фізасобаў. Атрыманыя пераводы склалі 730,525 млн рублёў (93% ад аплачаных), зь іх 70% фіз.асобам. Урэшце 99,7% (8,497 млн) кур’ерскіх адпраўленьняў былі выходнымі, зь іх 33,5% для фіз.асобаў. Таксама даслалі 1,638 млн [[тэлеграма]]ў, зь іх 44,5 тыс. (2,7%) былі платнымі, у тым ліку 39,4 тыс. (2,4%) міжнароднымі і 14 тыс. (0,9%) для фізасобаў<ref name="б"/>. === Тэлефонная сувязь === {{Асноўны артыкул|Сеткі стацыянарнай тэлефоннай сувязі ў Беларусі}} У 2018 годзе УП «[[Белтэлекам]]» абслужыла 334,418 млн выходных тэлефанаваньняў між сеткамі, зь іх 39% (129,669 млн) ад фізычных асобаў (па 13 на жыхара). Сярод такіх тэлефанаваньняў 320,787 млн (96%) прыпала на міжгароднія, у тым ліку 38% на сотавы. Рэшта (13,631 млн) тэлефанаваньняў была міжнароднай. Працягласьць размоваў у гарадзкіх і сельскіх тэлефонных сетках склала 8,555 млрд хвілінаў (82% выходных), зь іх 83% прыпала на фізычных асобаў (751 хвіл. на жыхара). Рэшту склалі 1,823 млрд хвіл. (17,4%) міжгародніх званкоў, зь іх 17,6% на сотавы, і 69,932 млн хвіл. (6,7%) міжнародных, зь іх 83% у краіны [[СНД]] (у асноўным у Расею). Транзытны трафік «Белтэлекама» між сотавымі апэратарамі склаў 4,059 млрд хвілінаў (428 хвіл. на жыхара), зь іх 3% прыпала на міжнародны [[роўмінг]]. Уваходны трафік склаў 1,393 млрд хвілінаў<ref name="б"/>. На 31 сьнежня 2019 году ў Беларусі налічвалася 11 627 249 абанэнтаў [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]], што перавышала лік насельніцтва на 22,7%. У краіне працавалі 3 сотавыя апэратары: УП «[[А1 (тэлекам-правайдэр)|А1]]» з 1999 году, ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]» з 2002-га і ЗАТ «[[БеСТ|Беларуская сетка тэлекамунікацыяў]]» з 2004-га. Ім належала 33 268 базавых станцыяў, зь іх 48% (15 930) — [[3G|3-га пакаленьня]] (UMTS) і 8% (2 792) — 4-га (LTE). Станцыі налічвалі 175 648 прыёмаперадатчыкаў (па 5 на станцыю) агульнай ёмістасьцю 20,08 млн [[камутатар]]аў (па 114 на прыёмаперадатчык). Камутатары падтрымлівалі 18 550 патокаў па 2 Мбіт/сэк (каля 37,1 гігабіт/сэк). За 4-ы квартал 2019 году 6 823 417 (59%) сотавых абанэнтаў скарысталі доступ да Сеціва, зь іх 56% (3 817 030) праз сувязь 4-га пакаленьня. Прапускная здольнасьць сотавых каналаў доступу да Сеціва складала 312 636 Мбіт/сэк (0,045 Мбіт/с на карыстальніка). Сотавая сувязь была даступнай на 98,7% земляў Беларусі, у тым ліку на 98,4% — 3-га пакаленьня (2 Мбіт/с) і на 5% — 4-га (100 Мбіт/с). Ахоп насельніцтва сотавай сувязьзю ў паселішчах складаў 99,9%, у тым ліку сувязьзю 3-га пакаленьня, а таксама 76% — 4-га пакаленьня. Штомесячны трафік на абанэнта складаў: 794 хвіліны выходных выклікаў і 11 [[Паслуга кароткага паведамленьня|тэкставых паведамленьняў]]. Сярод выходных выклікаў 82% прыпадала на ўнутрысеткавыя, 16,5% — на тэлефанаваньні ў іншыя сотавыя сеткі, 1,3% — на званкі на стацыянарныя тэлефоны, рэшта (0,2%) — на міжнародныя званкі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб разьвіцьці сотавай рухомай электрасувязі за 4-ы квартал 2019 году|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/4_spe_na_sait.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. == Шляхі зносін == {{Асноўны артыкул|Шляхі зносін Беларусі}} На 2020 год у Беларусі існавала 6 відаў шляхоў зносінаў: * ''Чыгуначныя''. [[Беларуская чыгунка]] ахоплівала звыш 2100 паселішчаў краіны і прапаноўвала 4 лініі перавозак паяжджанаў: 1) гарадзкія — у межах сталіцы і абласных цэнтраў да станцыяў у гарадах-спадарожніках, 2) рэгіянальныя — у межах вобласьці і да бліжэйшага гораду абласнога падпарадкаваньня ў суседняй вобласьці, 3) міжрэгіянальныя — між сталіцай і абласнымі цэнтрамі ды між абласнымі цэнтрамі, 4) міжнародныя — між Беларусьсю і іньшымі краінамі. Паводле хуткасьці руху і працягласьці прыпынкаў рэгіянальныя і міжрэгіянальныя лініі падзялялі на 2 клясы: бізнэс і эканом. Квіткі на цягнік прадавалі он-лайн праз [[Аплатная картка|аплатную картку]] і [[электронныя грошы]], па тэлефоне і ў касах на станцыях. Электронная рэгістрацыя дазваляла сесьці ў цягнік па пашпарце. Паездка міжрэгіянальнымі лініямі праз усю краіну ад Берасьця да Віцебска каштавала ад 13,8 [[Беларускі рубель|рубля]] ($7-8) у пляцкарце і да 19,1 рубля ($11-12) у купэ. У Беларусі дзеяла 20 буйных чыгуначных вакзалаў. На меншых станцыях працавалі білетныя касы і гандлёвыя кіёскі. * ''Аўтамабільныя''. У кожным горадзе Беларусі дзеялі аўтавакзал і аўтастанцыя з заляй чаканьня, дзе прадавалі ежу і квіткі на прыгарадныя, міжгароднія і міжнародныя падарожжы. У Менску працавалі Цэнтральны аўтавакзал і Аўтазаводзкая ды Паўднёва-Заходняя аўтастанцыі, куды прыбывала большасьць міжнародных аўтобусаў. Квіткі на праезд у прыгарадных і міжгародніх аўтобусах перавозчыкаў [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Рэспублікі Беларусь]] прадавалі он-лайн за электронныя грошы. Большасьць аўтападарожжаў ажыцьцяўлялі прыватныя [[Маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]] на мікраўтобусах. * ''Паветраныя''. Нацыянальны аэрапорт «[[Менск (нацыянальны аэрапорт)|Менск]]» прымаў палёты зь іншых краінаў. Лётнішчы абласных цэнтраў прымалі грузавыя і чартэрныя самалёты. Зь Берасьця, Гомеля і Горадні ладзілі палёты ў расейскі [[Калінінград]]. * ''Водныя''. У Беларусі налічвалася 10 рачных партоў, што прымалі караблі праз 8 водных шляхоў: [[Дняпроўска-Бужанскі канал]] і 8 рэк — Дняпро, [[Бярэзіна|Бярэзіну]], Сож, Прыпяць, [[Дзьвіна|Дзьвіну]], Нёман і [[Мухавец]]. Улетку ладзіліся прагулкі на [[цеплаход]]ах у 13 мясьцінах: Берасьці (Мухавец), Віцебску (Дзьвіна), Горадні (Нёман і [[Аўгустоўскі канал]]), Гомелі (Сож), Магілёве ([[Дняпро]]), Бабруйску (Бярэзіна), Мазыры і Пінску ([[Прыпяць]]), «Нарачанскім» (возера [[Нарач]]) і «[[Прыпяцкі нацыянальны парк|Прыпяцкім]]» нацыянальных парках, нацпарку «Браслаўскія азёры» (возера [[Дрывяты]]), на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] (Менскае мора) і [[Выганашчанскае возера|Выганашчанскім возеры]] (Івацэвіцкі раён). Па Аўгустоўскім канале хадзіў рачны трамвай. З [[Тураў|Турава]] плывучая гасьцініца «Палесьсе» ладзіла 3-дзённыя рачныя круізы па Прыпяці. * ''Гарадзкія''. У большасьці гарадоў краіны дзеяў [[грамадзкі транспарт]]: аўтобус — амаль ва ўсіх; [[тралейбус]] — у сталіцы, абласных цэнтрах і [[Бабруйск]]у; [[трамвай]] — у сталіцы, [[Віцебскі трамвай|Віцебску]], Мазыры і [[Наваполацак|Наваполацку]]; [[таксі]] і маршрутнае таксі — у Менску, абласных цэнтрах і іншых буйных гарадах; [[Менскі мэтрапалітэн]]. Квіткі на праезд прадавалі ў кіёску на прыпынку, кандуктары і кіроўцы. У сталіцы цана наземнага праезду складала 60 капеек, у мэтро — 65 капеек. У іншых гарадах Беларусі праезд быў таньнейшым. Шматразовыя праязныя білеты прадавалі на месяц, 15 і 10 дзён, у тым ліку на некалькі відаў перавозак<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Транспарт Беларусі|спасылка=https://www.belarus.by/by/travel/transport-in-belarus|выдавец=[[Belarus.by]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. * ''Трубаправодныя''. Улучалі 2861 км нафтаправодаў («[[Гомельтранснафта Дружба]]»), 1200 км нафтапрадуктаправодаў і 7,9 тыс. км [[газаправод]]аў пад кіраўніцтвам ААТ «[[Газпрам трансгаз Беларусь]]» разам з 7 магістральнымі, зь якіх 2,9 тыс. км (37%) былі транзытнымі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Галіна дзейнасьці|спасылка=http://www.btg.by/about/activities/|выдавец=«Газпрам трансгаз Беларусь»|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Файл:Берет ВДВ.jpg|значак|300пкс|Барэт беларускіх [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|ПДВ]] да 1995 г.]] На 2020 год Узброеныя сілы Беларусі ўлучалі: 1) [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], 2) [[Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны Беларусі|Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Структура Ўзброеных Сілаў Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/structure/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. [[Генэральны штаб Узброеных сілаў Беларусі]] меў у беспасярэднім падпарадкаваньні [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|Сілы спэцыяльных апэрацыяў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сілы спэцыяльных апэрацый|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sso/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Сухапутныя войскі знаходзіліся ў падпарадкаваньні [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] і ўлучалі 2 апэратыўныя камандаваньні: [[Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Заходняе]] (Горадня) і [[Паўночна-Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Паўночна-Заходняе]] (Барысаў, Менская вобласьць)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі (прызначэньне)|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sv/appointment/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На люты 2018 году Ўзброеныя сілы Беларусі налічвалі 70 000 [[Вайсковец|вайскоўцаў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Урачысты сход, прысьвечаны 100-годзьдзю Ўзброеных сілаў Беларусі|спасылка=http://president.gov.by/by/news_by/view/urachysty-sxod-prysvechany-100-goddzju-uzbroenyx-sil-belarusi-18170/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=22 лютага 2018|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год Сухапутныя войскі Беларусі лікам 29 600 чалавек мелі на ўзбраеньні: 469 [[Асноўны баявы танк|асноўных баявых танкаў]] (400 [[Т-72]]), 1111 [[Баявая машына пяхоты|баявых машынаў пяхоты]] (875 [[БМП-2]]), 247 [[бронетранспартэр]]аў (150 [[БТР-80]]), 434 [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных артылерыйскіх установак]] (САУ; 198 [[2С1]] «Гваздзік»), 228 палявых [[гармата]]ў (132 [[Гаўбіца|гаўбіцы]] [[2А65]]), 234 [[Рэактыўная сыстэма залпавага агню|рэактыўных сыстэмаў залпавага агню]] (РСЗА; 126 «[[Град (зброя)|Градаў]]»), 109 [[мінамёт]]аў (61 [[2С12]] «Сані»), 480 [[Супрацьтанкавы ракетны комплекс|супрацьтанкавых ракетных комплексаў]] (СТРК), 14 [[Зэнітны ракетны комплекс|зэнітных ракетных комплексаў]] (ЗРК) «[[Тор (зэнітны ракетны комплекс)|Тор]]» і 96 [[Апэратыўна-тактычны ракетны комплекс|апэратыўна-тактычных ракетных комплексаў]] (АТРК; 60 9К72 «Эльбрус»)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі Беларусі|спасылка=https://www.globalsecurity.org/military/world/belarus/army-equipment.htm|выдавец=Партал «Сусьветная бясьпека» (Александрыя, штат [[Вірджынія]], ЗША)|мова=en|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранае абароны Беларусі мелі на ўзбраеньні: 140 баявых самалётаў (70 [[Су-25]]), 10 транспартных (6 [[Ан-26]]) і 10 навучальных Л-39, 168 транспартных [[верталёт]]аў (125 [[Мі-8]]), 50 ударных [[Мі-24]] і 16 выведвальных Мі-24К і -Р, 2 [[дывізіён]]ы ЗРК [[С-300]], 4 дывізіёны [[С-200]], 12 [[Батарэя (войска)|батарэяў]] ЗРК «[[Бук (зброя)|Бук]]» і С-125. 22 жніўня 2016 году на ўзбраеньне 77-га дывізіёна [[336-я рэактыўная артылерыйская брыгада|336-й рэактыўнай артылерыйскай брыгады]] ў Асіпавічах (Магілёўская вобласьць) паставілі 1-ю РСЗА «[[Палянэз (зброя)|Палянэз]]»<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Мартынюк|загаловак=«Палянэз» прынята на ўзбраеньне беларускай арміі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/palanez-prynjata-na-uzbraenne-belaruskaj-armii-50074-2016/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 жніўня 2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Замежная палітыка == {{Асноўны артыкул|Замежная палітыка Беларусі}} Паводле 1-га артыкула Канстытуцыі 1994 году, Рэспубліка Беларусь самастойна ажыцьцяўляе [[Замежная палітыка|замежную палітыку]]. Згодна з 18-м артыкулам «Рэспубліка Беларусь у сваёй замежнай палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасьці дзяржаваў, непрымяненьня сілы або пагрозы сілай, непарушнасьці межаў, мірнага ўрэгуляваньня спрэчак, неўмяшаньня ва ўнутраныя справы і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў [[Міжнароднае права|міжнароднага права]]. Рэспубліка Беларусь ставіць за мэту зрабіць сваю тэрыторыю бязьядзернай зонай, а дзяржаву — нэўтральнай»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя 1994 году (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі)|спасылка=http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami-/|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. 14 лістапада 2005 году А. Лукашэнка падпісаў Закон «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь». Паводле 24-га артыкула Закону, «стратэгічнымі мэтамі замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь ёсьць: абарона дзяржаўнага [[сувэрэнітэт]]у і тэрытарыяльнай цэласнасьці Рэспублікі Беларусь; абарона правоў, свабодаў і законных зацікаўленасьцяў грамадзянаў, грамадзкіх і дзяржаўных зацікаўленасьцяў»<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь» ад 14 лістапада 2005 г. № 60-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10500060|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=10 чэрвеня 2015|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год грамадзяне Беларусі маглі бязьвізава выяжджаць у 44 краіны, у тым ліку ў сумежныя Расею і Ўкраіну. У Беларусь маглі бязьвізава прыяжджаць грамадзяне 23 краінаў, у тым ліку Расеі і Ўкраіны. Таксама грамадзяне 74 дзяржаваў прыбывалі ў Беларусь бязьвізава праз нацыянальны [[Менск (нацыянальны аэрапорт)|аэрапорт «Менск»]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бязьвізавы рух|спасылка=http://mfa.gov.by/be/visa/bezvizav_ruh/d13f36405deb6bb1.html|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У 2017 годзе ўрад Беларусі падтрымліваў дыпляматычныя дачыненьні з 177 дзяржавамі (з 212). На 2020 год [[дыпляматычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] працавалі ў 57 дзяржавах. Амбасадары Беларусі мелі акрэдытацыю паводле сумяшчальніцтва ў яшчэ 52 дзяржавах. У Беларусі працавала 48 амбасадаў, 4 аддзяленьні амбасадаў, 3 гандлёвыя прадстаўніцтвы і 39 консульстваў замежных дзяржаваў. Міжнародныя арганізацыі мелі ў Беларусі 18 прадстаўніцтваў. Яшчэ 91 замежная амбасада ў Варшаве, Вільні, Кіеве і Маскве мела акрэдытацыю ў Беларусі па сумяшчальніцтве<ref name="mfa.gov.by">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Замежная палітыка|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 1 ліпеня 2019 году ўрад Беларусі браў удзел у 2566 двухбаковых і 1315 шматбаковых міжнародных дамовах<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнароднае права|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/interlaw/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=1 ліпеня 2019|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У Беларусі няма наўпроставага выхаду да адкрытага мора для беспасярэдніх зносінаў зь несумежнымі дзяржавамі. Таму ў замежнай палітыцы Беларусі павышанае значэньне маюць дачыненьні з 5 сумежнымі дзяржавамі, кожная зь якіх мае выхад да мора: [[Латвія]]й, [[Летува|Летувой]], Польшчай, Расеяй і Ўкраінай. Апасродкавана празь іх землі ўрад Беларусі ажыцьцяўляе стасункі з астатнімі дзяржавамі. На 2020 год урад Беларусі браў удзел у 10 міжурадавых арганізацыях Эўропы: [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў]] (1991), [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе]] (Вена, Аўстрыя; 1992), [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] (Лёндан, Ангельшчына; 1992), [[Нарада энэргетычнай хартыі]] (Брусэль, Бэльгія; 1994), [[Цэнтральна-эўрапейская ініцыятыва]] (Трыест, Італія; 1996), [[Рада эўраатлянтычнага партнэрства]] (Брусэль, 1997), [[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі]] (2000), [[Арганізацыя Дамовы аб калектыўнай бясьпецы]] (Масква, Расея; 2003) і [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] (Масква, 2015). На сусьветным узроўні Беларусь была дзяржавай-удзельніцай 40 міжурадавых арганізацыяў, сярод якіх: [[Арганізацыя аб’яднаных нацыяў]] (Нью-Ёрк, ЗША; 1945), [[Сусьветны паштовы саюз]] (Бэрн, Швайцарыя; 1947), [[Міжнародны саюз электрасувязі]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1947), [[Сусьветная мэтэаралягічная арганізацыя]] (Жэнэва, 1948), [[Міжнароднае бюро выставаў]] (Парыж, Францыя; 1951), [[Міжнародная арганізацыя працы]] (Жэнэва; 1954), [[Міжнароднае агенцтва атамнай энэргіі]] (Вена, 1957), [[Пастаянны трацейскі суд]] (Гаага, Нідэрлянды; 1962), [[Сусьветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасьці]] (Жэнэва, 1967), [[Сусьветны банк]] (Вашынгтон, ЗША; 1992), [[Міжнародны валютны фонд]] (Вашынгтон, 1992), [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1992), [[Арганізацыя супрацы чыгунак]] (Варшава, Польшча; 1993), [[Сусьветная мытная арганізацыя]] (Брусэль, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па стандартызацыі]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па цукры]] (Лёндан, 1993), [[Міжнародная электратэхнічная камісія]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] (Манрэаль, Канада; 1993), [[Сусьветная арганізацыя здароўя жывёлаў]] (Парыж, 1994), [[Міжпарлямэнцкі саюз]] (Парыж, 1995), [[Рух недалучэньня]] (Нью-Ёрк, 1998) і [[Міжнародная арганізацыя міграцыі]] (Жэнэва, 2005)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь і міжнародныя арганізацыі|спасылка=http://mfa.gov.by/be/mulateral/organization/|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Аўтамабільныя рэгістрацыйныя знакі Беларусі]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БелЭн|1}} * {{Літаратура/БелЭн|2}} * {{Літаратура/БелЭн|3}} * {{Літаратура/БелЭн|4}} * {{Літаратура/БелЭн|5}} * {{Літаратура/БелЭн|6}} * {{Літаратура/БелЭн|7}} * {{Літаратура/БелЭн|8}} * {{Літаратура/БелЭн|9}} * {{Літаратура/БелЭн|10}} * {{Літаратура/БелЭн|11}} * {{Літаратура/БелЭн|12}} * {{Літаратура/БелЭн|13}} * {{Літаратура/БелЭн|14}} * {{Літаратура/БелЭн|15}} * {{Літаратура/БелЭн|16}} * {{Літаратура/БелЭн|17}} * {{Літаратура/БелЭн|18-1}} * {{Літаратура/БелЭн|18-2}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by Афіцыйны сайт Беларусі] * [https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўленьня Беларусі] * [http://www.bielarus.net/ Беларуская Салідарнасьць] * [http://radzima.org Беларусь: адметныя мясьціны і помнікі], [[Radzima.org]] {{Добры артыкул}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} rc10smhnfygydinefqjnn29o8aaj4rv 0 9374 2696251 2694639 2026-10-09T10:49:30Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696251 wikitext text/x-wiki {{Манарх |Лацінка = Andrej Algierdavič / Alhierdavič }} '''Андрэ́й Альге́рдавіч''', '''Андрэй По́лацкі''' ({{каля}} 1320 — 12 жніўня 1399) — [[Пскоўскія князі|князь пскоўскі]], апошні [[Сьпіс полацкіх князёў|полацкі князь]] (1348—1377; 1382—1387), некаторы час [[Вялікае Княства Полацкае|вялікі князь полацкі]] і [[Вялікае Княства Рускае|вялікі князь рускі]]. Старэйшы з дванаццаці сыноў [[Альгерд]]а. == Імя == {{Асноўны артыкул|Альгерд (імя)}} Алгерд, Алгерт, Олгард, Алгард, Алгарда, Алгарт, Олгарт, Галгерд, Галгард або Голгерд, пазьней Ольгерд, Алгірт, Алкард або Алегарт (Algerd<ref name="Seibicke-1996-80">Seibicke W. Historisches deutsches Vornamenbuch. Bd. 1. — Berlin, 1996. [https://books.google.by/books?id=eFBmAAAAMAAJ&q=algerd+adalgard&dq=algerd+adalgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjB1eC7g8aJAxWf1QIHHXl-DCAQ6AF6BAgJEAI S. 80].</ref>, Algeard<ref>Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham, 2023. P. 37.</ref><ref>[https://www.behindthename.com/name/algeard/submitted Algeard], Behind the Name</ref><ref> Keith Briggs, [https://keithbriggs.info/Anglo-Saxon_dithematic_names.html#a Anglo-Saxon dithematic names]</ref><ref name="Fleming-1998-74-101">Fleming R. Domesday Book and the Law: Society and Legal Custom in Early Medieval England. — Cambridge, 1998. [https://books.google.by/books?id=gBm2eQvZlN4C&pg=PA101&dq=%22Algeard%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiXwruY4oCGAxXS_7sIHWpBCzoQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Algeard%22&f=false P. 74, 101].</ref>, Algerðr<ref>Falk H. Anmälan av «Norsk isländska dopnamn och fin gerade namn från medeltiden samlade och utgivna av EH Lind». Häftena 1—4 // Arkiv för nordisk filologi. Bd. 23 (27). — Lund, 1911. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gvWmhGW4sFwC&q=Algerdr#v=snippet&q=Algerdr&f=false S. 97].</ref><ref>Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. S. 17.</ref>, Algerde<ref>[https://web.archive.org/web/20260823165124/https://slektogdata.no/nb/navn-anno-1900-pa-bokstaven-0 Navn anno 1900 på bokstaven A], Navnene er hentet fra Folketellingen 1900, som du finner på Digitalarkivet.no, Slekt og Data</ref>, Algert<ref>Stark F. Die Kosenamen der Germanen: eine Studie. — Wien, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0VAJAAAAQAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 180].</ref><ref name="Brons-1877-26">Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 26].</ref>, Algerth<ref name="Brons-1877-26"/>, Olgard<ref>Raveling I. Die ostfriesischen Vornamen: Herkunft, Bedeutung und Verbreitung. — Aurich, 1972. [https://books.google.by/books?id=S2xmAAAAMAAJ&q=Olgard+gard&dq=Olgard+gard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiIqeuEn4KEAxVg_rsIHXSiCJMQ6AF6BAgEEAI S. 89].</ref>, Algardus<ref name="Krause-1856-39">Krause C. E. H. Beiträge zur gefchichte Stade’s 1286 1315 Die 41 ersten Folien des ältesten Stadterbebuchs // Programm des Gymnasium’s zu Stade für Ostern 1856. — Stade, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=bL1bAAAAcAAJ&q=Algardus%2C+Halgardus#v=snippet&q=Algardus%2C%20Halgardus&f=false S. 39].</ref>, Algard<ref>[https://taaldacht.nl/germaanse-namen/ Germaanse namen], Taaldacht</ref>, Algardis<ref name="Morlet-1971-16">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 16.</ref><ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 131, 277.</ref>, Algart<ref>Die deutschen Familiennamen: nach breslauer quellen des 13. und 14. Jahrhunderts. — Breslau, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=CEwImm4TtCgC&q=+Algart+#v=snippet&q=Algart&f=false S. 14, 58].</ref>, Olgart<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 1609.</ref>, Hallgerðr<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Hall+%22gerdr%22#v=snippet&q=Hall%20%22gerdr%22&f=false S. 38, 141].</ref>, Hallgerd<ref>Weitershaus F. W. Das neue Vornamenbuch 8000 Vornamen: Herkunft u. Bedeutung. — München, 1988. S. 107.</ref>, Halgerd<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=halgerd+halgard&dq=halgerd+halgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjgmJekjuWFAxW4gv0HHRHVAHcQ6AF6BAgHEAI S. 164].</ref>, Halgardus<ref name="Krause-1856-39"/>, Holgerd<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 570.</ref>, Olgerd<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/olgerd Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Olgerd], MyHeritage</ref>, Algiert<ref>Debrabandere F. Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. — Amsterdam, 2003.</ref><ref>[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/a/ A], Dictionnaire de tous les noms de famille belges</ref>, Allcard<ref>Ferguson R. English Surnames: And Their Place in the Teutonic Family. — London and New York, 1858. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L70EAAAAIAAJ&q=Allcard+Alcheard+#v=snippet&q=Allcard%20Alcheard&f=false P. 218].</ref>, Allegaert<ref>Germain J., Herbillon J. Dictionnaire des noms de famille en Wallonie et à Bruxelles. — Bruxelles, 2007. [https://www.google.by/books/edition/Dictionnaire_des_noms_de_famille_en_Wall/4bYErd60g3YC?hl=ru&gbpv=1&dq=allegaert+adalgardis&pg=PA127&printsec=frontcover P. 127].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 167].</ref><ref name="Seibicke-1996-80"/><ref name="Fleming-1998-74-101"/><ref name="Morlet-1971-16"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Ала (мужчынскае імя)|ал-]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Алігут]], [[Альмін]], [[Аламунт]]; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alls 'увесь, кожны'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 52.</ref> або ад асновы -адал- (ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] adal 'шляхетны')<ref name="Supieranskaja-2005-168">Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 168.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Wisgeard, Mundgerd, Teutgerdis) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгерд германскаму імю Olgard (Olgardus) сьцьвердзіў мовазнаўца і літаратуразнаўца-мэдыявіст [[Аляксандар Бразгуноў]]<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 211.</ref>. Гоцкае паходжаньне імя Альгерд адзначаў яшчэ прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} з спасылкай на нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леа Маер|Леа Маера|de|Leo Meyer (Sprachforscher)}}<ref> Über heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden, insbesondere Lettlands und Weissrusslands / von C. Grewingk. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HDdQF4Sj-moC&q=Olgerd%20gard#v=snippet&q=Olgerd%20gard&f=false S. 92]</ref>. Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: ''Andrey Olherdowicz'' або ''Андрей Ольгердович'' (каля 1370—1377 або 1381—1387 гадоў)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 73.</ref>, ''Андрей Полоцкий'' (да 1399 году)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 137.</ref>; ''Андрей Олгердовичь''<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%A3%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C#v=snippet&q=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%A3%D0%B9%20%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C&f=false С. 75, 81, 104, 193—194].</ref><ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%22%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%A3%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C%22#v=snippet&q=%22%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%A3%D0%B9%20%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C%22&f=false С. 246].</ref> або ''Ондрей Олгердовичь''<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%A3%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C#v=snippet&q=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%A3%D0%B9%20%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C&f=false С. 100, 140]</ref><ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%22%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%A3%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C%22#v=snippet&q=%22%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%A3%D0%B9%20%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C%22&f=false С. 238].</ref> ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]] і [[Сафійскі першы летапіс]]). == Біяграфія == Абіраўся пскавічамі пскоўскім князем, але хутка пакінуў [[Пскоў]], бо абраўся полацкім князем замест свайго дзядзькі [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонта-Глеба]]. Замест сябе ў Пскове пакінуў намесьнікам [[Юры Вітаўтавіч|Юрыя Вітаўтавіча]] (магчыма свайго стрыечнага брата), па гібелі Юрыя ў бітве зь лівонскімі [[рыцар]]амі пскавічы абралі сабе іншага князя, бо былі незадаволеныя адсутнасьцю Андрэя ў [[горад]]зе. У Полацку вёў наступальную палітыку ў дачыненьні да суседніх Пскова і [[Смаленск]]у, пасьпяхова супрацьстаяў [[крыжакі|крыжакам]]. У 1373—1375 гадох трымаў у аблозе [[Дынабург]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 48.</ref>. Па сьмерці Альгерда паводле яго тастаменту [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікім князем літоўскім]] стаў [[Ягайла]]. Андрэй спачатку быў у хаўрусе з [[Кейстут]]ам супраць Ягайлы, па сьмерці Кейстута абвясьціў сябе вялікім князем полацкім, а потым вялікім князем рускім з [[сталіца]]й у [[Полацак|Полацку]]. Аднак пад ціскам Ягайлы мусіў быў падацца з Полацку ў [[Масква|Маскву]]. Андрэй Полацкі браў удзел у сутычках маскоўцаў з [[татары|татарамі]], у тым ліку ў пераможнай [[Бітве на Вожы|бітве на рацэ Вожы]] ў 1378 годзе. А таксама ўдзельнічаў у [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]] ў 1380 годзе, дзе ўзначальваў правы флянг маскоўскага войска<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 49.</ref>. Потым склаўшы хаўрус зь [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]], назваўшы [[Сьпіс магістраў Лівонскага ордэна|лівонскага магістра]] бацькам і дарагім сябрам такім чынам прызнаўшы сябе яго [[васал]]ам, вярнуўся ў Полацак. Празь нейкі час быў захоплены Ягайлам і зьняволены ў адным з [[Польшча|польскіх]] [[замак|замкаў]]. Адтуль быў вызвалены на просьбу [[вялікі князь|вялікага князя]] літоўскага [[Вітаўт]]а. Загінуў у 1399 годзе ў [[Бітва на Ворскле|бітве на рацэ Ворскле]] разам з братам [[Дзьмітры Альгердавіч|Дзьмітрыем]] і шматлікімі іншымі [[Князі Русі|рускімі князямі]]. {{Пачатак блёку}} {{Адзінка блёку |папярэднік = [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонт-Глеб]] |назва = [[Сьпіс полацкіх князёў|Полацкі князь]] |гады = 1348—1387 |наступнік = [[Сьпіс намесьнікаў полацкіх|Намесьнікі полацкія]] }} {{Канец блёку}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} [[Катэгорыя:Альгердавічы]] [[Катэгорыя:Полацкія князі]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1399 годзе]] [[Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў бітве на Ворскле]] crm2wimq63wkctw1206njjj1grbazzb 0 16481 2696244 2689011 2026-10-09T08:15:22Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696244 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Альгярдова |Лацінка = Algiardova / Alhiardova |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Альгярдова |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Віцебская вобласьць|Віцебская]] |Раён = [[Браслаўскі раён|Браслаўскі]] |Сельсавет = [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмаўскі]] |Пасялковы савет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 50 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 55 |Шырата хвілінаў = 34 |Шырата сэкундаў = 33.2 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 8 |Даўгата сэкундаў = 48.8 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Альгярдо́ва'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласьць}}</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля возера [[Дрывяты|Дрывятаў]]. Уваходзяць у склад [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмаўскага сельсавету]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Альгерд (імя)}} Алгерд, Алгерт, Олгард, Алгард, Алгарда, Алгарт, Олгарт, Галгерд, Галгард або Голгерд, пазьней Ольгерд, Алгірт, Алкард або Алегарт (Algerd<ref name="Seibicke-1996-80">Seibicke W. Historisches deutsches Vornamenbuch. Bd. 1. — Berlin, 1996. [https://books.google.by/books?id=eFBmAAAAMAAJ&q=algerd+adalgard&dq=algerd+adalgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjB1eC7g8aJAxWf1QIHHXl-DCAQ6AF6BAgJEAI S. 80].</ref>, Algeard<ref>Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham, 2023. P. 37.</ref><ref>[https://www.behindthename.com/name/algeard/submitted Algeard], Behind the Name</ref><ref> Keith Briggs, [https://keithbriggs.info/Anglo-Saxon_dithematic_names.html#a Anglo-Saxon dithematic names]</ref><ref name="Fleming-1998-74-101">Fleming R. Domesday Book and the Law: Society and Legal Custom in Early Medieval England. — Cambridge, 1998. [https://books.google.by/books?id=gBm2eQvZlN4C&pg=PA101&dq=%22Algeard%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiXwruY4oCGAxXS_7sIHWpBCzoQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Algeard%22&f=false P. 74, 101].</ref>, Algerðr<ref>Falk H. Anmälan av «Norsk isländska dopnamn och fin gerade namn från medeltiden samlade och utgivna av EH Lind». Häftena 1—4 // Arkiv för nordisk filologi. Bd. 23 (27). — Lund, 1911. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gvWmhGW4sFwC&q=Algerdr#v=snippet&q=Algerdr&f=false S. 97].</ref><ref>Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. S. 17.</ref>, Algerde<ref>[https://web.archive.org/web/20260823165124/https://slektogdata.no/nb/navn-anno-1900-pa-bokstaven-0 Navn anno 1900 på bokstaven A], Navnene er hentet fra Folketellingen 1900, som du finner på Digitalarkivet.no, Slekt og Data</ref>, Algert<ref>Stark F. Die Kosenamen der Germanen: eine Studie. — Wien, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0VAJAAAAQAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 180].</ref><ref name="Brons-1877-26">Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 26].</ref>, Algerth<ref name="Brons-1877-26"/>, Olgard<ref>Raveling I. Die ostfriesischen Vornamen: Herkunft, Bedeutung und Verbreitung. — Aurich, 1972. [https://books.google.by/books?id=S2xmAAAAMAAJ&q=Olgard+gard&dq=Olgard+gard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiIqeuEn4KEAxVg_rsIHXSiCJMQ6AF6BAgEEAI S. 89].</ref>, Algardus<ref name="Krause-1856-39">Krause C. E. H. Beiträge zur gefchichte Stade’s 1286 1315 Die 41 ersten Folien des ältesten Stadterbebuchs // Programm des Gymnasium’s zu Stade für Ostern 1856. — Stade, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=bL1bAAAAcAAJ&q=Algardus%2C+Halgardus#v=snippet&q=Algardus%2C%20Halgardus&f=false S. 39].</ref>, Algard<ref>[https://taaldacht.nl/germaanse-namen/ Germaanse namen], Taaldacht</ref>, Algardis<ref name="Morlet-1971-16">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 16.</ref><ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 131, 277.</ref>, Algart<ref>Die deutschen Familiennamen: nach breslauer quellen des 13. und 14. Jahrhunderts. — Breslau, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=CEwImm4TtCgC&q=+Algart+#v=snippet&q=Algart&f=false S. 14, 58].</ref>, Olgart<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 1609.</ref>, Hallgerðr<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Hall+%22gerdr%22#v=snippet&q=Hall%20%22gerdr%22&f=false S. 38, 141].</ref>, Hallgerd<ref>Weitershaus F. W. Das neue Vornamenbuch 8000 Vornamen: Herkunft u. Bedeutung. — München, 1988. S. 107.</ref>, Halgerd<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=halgerd+halgard&dq=halgerd+halgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjgmJekjuWFAxW4gv0HHRHVAHcQ6AF6BAgHEAI S. 164].</ref>, Halgardus<ref name="Krause-1856-39"/>, Holgerd<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 570.</ref>, Olgerd<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/olgerd Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Olgerd], MyHeritage</ref>, Algiert<ref>Debrabandere F. Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. — Amsterdam, 2003.</ref><ref>[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/a/ A], Dictionnaire de tous les noms de famille belges</ref>, Allcard<ref>Ferguson R. English Surnames: And Their Place in the Teutonic Family. — London and New York, 1858. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L70EAAAAIAAJ&q=Allcard+Alcheard+#v=snippet&q=Allcard%20Alcheard&f=false P. 218].</ref>, Allegaert<ref>Germain J., Herbillon J. Dictionnaire des noms de famille en Wallonie et à Bruxelles. — Bruxelles, 2007. [https://www.google.by/books/edition/Dictionnaire_des_noms_de_famille_en_Wall/4bYErd60g3YC?hl=ru&gbpv=1&dq=allegaert+adalgardis&pg=PA127&printsec=frontcover P. 127].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 167].</ref><ref name="Seibicke-1996-80"/><ref name="Fleming-1998-74-101"/><ref name="Morlet-1971-16"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Ала (мужчынскае імя)|ал-]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Алігут]], [[Альмін]], [[Аламунт]]; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alls 'увесь, кожны'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 52.</ref> або ад асновы -адал- (ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] adal 'шляхетны')<ref name="Supieranskaja-2005-168">Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 168.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Wisgeard, Mundgerd, Teutgerdis) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгерд германскаму імю Olgard (Olgardus) сьцьвердзіў мовазнаўца і літаратуразнаўца-мэдыявіст [[Аляксандар Бразгуноў]]<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 211.</ref>. Гоцкае паходжаньне імя Альгерд адзначаў яшчэ прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} з спасылкай на нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леа Маер|Леа Маера|de|Leo Meyer (Sprachforscher)}}<ref> Über heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden, insbesondere Lettlands und Weissrusslands / von C. Grewingk. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HDdQF4Sj-moC&q=Olgerd%20gard#v=snippet&q=Olgerd%20gard&f=false S. 92]</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 75 чалавек * 2010 год — 50 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Ахрэмаўскі сельсавет}} {{Браслаўскі раён}} [[Катэгорыя:Ахрэмаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёну]] 6g081m9oxuo6yxmden1dsbahqf39k24 0 18348 2696174 2686075 2026-10-08T18:04:47Z Ґайдечахв74Лпадаоо 82536 /* Мова */ 2696174 wikitext text/x-wiki {{Этнас |Назва = Беларусы |Лацінка = Biełarusy |Выява = [[Файл:Беларусы. Biełarusy. Belarusians.png|270пкс]] |Подпіс да выявы = [[Усяслаў Чарадзей]]{{*}}[[Эўфрасіньня Полацкая]]{{*}}[[Кірыла Тураўскі]]{{*}}[[Мікола Гусоўскі]]{{*}}[[Барбара Радзівіл]]{{*}}[[Францішак Скарына]]{{*}}[[Леў Сапега]]{{*}}[[Ян Караль Хадкевіч]]{{*}}[[Казімер Семяновіч]]{{*}}[[Тадэвуш Касьцюшка]]{{*}}[[Ігнат Дамейка]]{{*}}[[Соф’я Кавалеўская]]{{*}}[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]{{*}}[[Янка Купала]]{{*}}[[Якуб Колас]]{{*}}[[Васіль Быкаў]] |Колькасьць = каля 9,4 мільёнаў |Рэгіёны = [[Беларусь]], [[Расея]], [[Украіна]], [[Казахстан]], [[Латвія]], [[Канада]], [[Бразылія]], [[Польшча]], [[Летува]], [[Эстонія]] ды інш. |Мовы = [[беларуская мова]]<ref>{{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995|к}} С. 107.</ref><ref>[[Павал Церашковіч|Церашковіч П.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Беларусы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 464.</ref> |Рэлігія = [[Хрысьціянства|хрысьціяне]] ([[праваслаўе]] і [[каталіцтва]], [[пратэстанцтва]] ), значная частка [[атэізм|атэістаў]]. |Блізкія этнасы = [[славяне]] ([[украінцы]], [[палякі]], [[расейцы]]{{Заўвага|Апроч прынятага сучаснай лінгвістычнай навукай падабенства моваў ([[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскія мовы]]), у расейцы запісалі вялікую частку жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] (найперш [[Смаленскі павет|Смаленшчыны]] і [[Старадубскі павет|Старадубшчыны]]), а таксама этнічна блізкае да беларусаў насельніцтва былых [[Крывічы|крывіцкіх земляў]]. Таксама вялікую колькасьць этнічных беларусаў гвалтоўна вывезьлі ў час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]<ref name="Arlou-2012-250">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 250.</ref> (паводле сучасных ацэнак, палонныя зь Вялікага Княства Літоўскага склалі да 20% жыхароў Масквы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 258.</ref>), значную колькасьць беларусаў улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] выслалі ў [[Сыбір]] па здушэньні вызвольных паўстаньняў XIX ст. або гвалтоўна эвакуавалі ў цэнтральную Расею ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]], значную колькасьць беларусаў улады [[СССР]] вывезьлі на поўнач Расеі ў выніку [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкіх рэпрэсіяў]]. Многія зь пералічаных гвалтоўна вывезеных этнічных беларусаў засталіся ў Расеі і [[Асыміляцыя (культура)|асыміляваліся]]. Таксама ня варта адкідаць міграцыю насельніцтва ў межах Расейскай імпэрыі і СССР (дзеля атрыманьня вышэйшай адукацыі па ліквідацыі расейскімі ўладамі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] або надзелаў вольнай зямлі ў час [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]], праз службу ў расейскім або савецкім войску, працоўныя дачыненьні ды іншае).}}) і [[балты]] ([[летувісы]]{{Заўвага|Пра даўнія этнакультурныя повязі сьведчыць падабенства пэўных элемэнтаў матэрыяльнай культуры, пласт беларусізмаў у [[летувіская мова|летувіскай мове]], а таксама пласт меркаваных [[летуанізм|летуанізмаў]] у [[беларуская мова|беларускай]]}}<ref>{{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995|к}} С. 432.</ref>) }} '''Белару́сы''' — [[Эўропа|эўрапейская]] [[нацыя]], асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] (7&nbsp;957&nbsp;252 чалавек або каля 84% насельніцтва краіны на 2009 год). У значнай колькасьці жывуць таксама ў [[ЗША]], [[Расея|Расеі]], [[Украіна|Украіне]], [[Казахстан]]е, [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Летува|Летуве]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Канада|Канадзе]] ды інш. Агульная колькасьць у сьвеце складае каля 10 млн чалавек<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://zbsb.org/index.php?option=com_content&view=article&id=12&Itemid=12|загаловак = Гісторыя|фармат = |назва праекту = |выдавец = Афіцыйны сайт [[ЗБС Бацькаўшчына]]|дата = 16 кастрычніка 2010 |мова = |камэнтар =}}</ref>. Нацыянальная мова — [[Беларуская мова|беларуская]], адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовай палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі]] (расейскага [[этнацыд]]у) ёсьць беларуска-[[Расейская мова|расейскі]] [[білінгвізм]]. Нацыянальныя сымбалі — герб [[Пагоня]] і ўтвораны на яго аснове зь беларускіх нацыянальных колераў [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. Большая частка вернікаў спавядае [[Праваслаўная царква на Беларусі|праваслаўе]] (гістарычна [[Літоўская мітраполія]] [[Канстантынопальская праваслаўная царква|Канстантынопальскага патрыярхату]], якая ў 1569 годзе [[Берасьцейская унія|аднавіла еднасьць]] зь [[Сьвяты Пасад|Сьвятым Пасадам]], аднак у 1839 годзе ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] далучылі большасьць вернікаў да [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]), меншая — [[Каталіцкі касьцёл у Беларусі|рыма-каталіцтва]]. == Нацыянальныя сымбалі == === Нацыянальныя колеры === [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|значак|Марка [[Белпошта|Беларускай пошты]] з народным строем і арнамэнтам]] Нацыянальныя колеры беларусаў — [[Белы колер|белы]] і [[чырвоны колер|чырвоны]] — гістарычны здабытак беларускай матэрыяльнай і духоўнай культуры<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>. Гэтыя колеры могуць выступаць у розных формах і выразах на розных носьбітах і прадметах — на нацыянальным і звычайных адзеньні, у мастацтве, у [[Геральдыка|геральдыцы]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]]. Чырвоныя элемэнты на белай аснове лічацца найбольш пашыраным спалучэньнем колераў у беларускім арнамэнце<ref>Фадзеева В. Арнамент // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 36.</ref>, а адметнасьцю [[Беларуская готыка|беларускага гатычнага дойлідзтва]] ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.</ref>. Тым часам на вэксілялягічных матэрыялах, якія паходзяць зь Беларусі, спалучэньні белага і чырвонага колераў фіксуюцца з часоў [[Сярэднявечча]]. Напрыклад, сьцягам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] было чырвонае палотнішча з срэбным вершнікам. Адзін з найстарэйшых яго малюнкаў датуецца 1443 годам<ref name="salanda-2019-6">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 6. </ref>. Прытым гербы ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага, што займалі тэрыторыю сучаснай Беларусі, паводле свайго каляровага разьвязку найбольш адпавядалі чырвона-белай гаме<ref>{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 17.</ref>. [[Файл:«Мір». Замкавы комплекс.jpg|значак|Вежы [[Мірскі замак|Мірскага замка]]]] На думку дасьледнікаў гісторыі духоўнай культуры, спалучэньне белага і чырвонага колераў сягае часоў [[Індаэўрапейцы|індаэўрапейскага адзінства]]. Паводле індаэўрапеіста і славіста [[Вячаслаў Іваноў|Вячаслава Іванова]]: ''«Індаэўрапейская герархічная сымболіка колераў вызначаецца суаднесенасьцю найвышэйшага (сьвятарскага) рангу зь белым колерам, наступнага значэньнем сацыяльнага рангу — ваярскага — з чырвоным колерам…»''<ref>Иванов В. В. Цветовая символика в географических названиях в свете данных типологии (К названию Белоруссии) // Балто-славянские исследования. 1980. — М., 1981. С. 166.</ref>. У працэсе [[Этнагенэз беларусаў|этнагенэзу беларусаў]], паводле гісторыка [[Міхась Ткачоў|Міхася Ткачова]], белы колер стаў «''знакам дабра, знакам чысьціні, крынічнай вады, шляхетнага серабра''», сваім парадкам чырвоны колер — «''знакам жыватворнага агню, сымбалем адвагі і ваяўнічасьці, храбрасьці, доблесьці і праведнай крыві, пралітай за Айчыну''»<ref name="ehb-392">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 392.</ref>. У [[Хрысьціянства|хрысьціянскай традыцыі]] чырвоны колер на белым фоне — знак [[Хрыстос|Хрыстовай пакуты]], пралітай за чалавецтва крыві. Ад часоў [[Сярэднявечча|Сярэднявечча]] многія мастакі выяўлялі Збаўцу, які трымае белы сьцяг з чырвоным крыжам або чырвонай паласой<ref>Пазьняк З. Беларускі сьцяг // Беларускія ведамасьці. № 3 (33), 2001. С. 5.</ref> (напрыклад, «Уваскрасеньне Хрыста» пэндзьля [[Альбрэхт Альтдорфэр|Альбрэхта Альтдорфэра]]<ref name="viacorka"/>). Тым часам бела-чырвона-белая стужка з XII ст. уваходзіць у камплект адзеньня [[Праваслаўная царква на Беларусі|беларускіх царкоўных герархаў]]<ref name="ehb-393">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 393.</ref> і сымбалізуе сьвятло [[Стары Запавет|Старога]] і [[Новы Запавет|Новага Запаветаў]], якое мусіць прапаведаваць [[архірэй]]<ref>[[Дзяніс Лісейчыкаў|Лісейчыкаў Д.]] Чаму ў патрыярха і епіскапаў бел-чырвона-белыя стужкі на мантыях і гербах? // [[Наша гісторыя]]. № 9 (26), 2020. С. 32.</ref>. У [[Эстэтыка|эстэтычным]] пляне злучэньне белага і чырвонага лічыцца клясычным і адпавядае правілам геральдыкі. Чырвоны колер у нацыянальным бела-чырвона-белым спалучэньні паходзіць з традыцыйнага беларускага гербу [[Пагоня|Пагоні]], а перавагу белага колеру абумовіла саманазва нацыі — беларусаў<ref name="tut.by_11.11.2020"/>. === Герб Пагоня === {{Асноўны артыкул|Пагоня}} [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|міні|Герб [[Пагоня]]]] Традыцыйны нацыянальны герб беларусаў — [[Пагоня]] — дзяржаўны герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 382.</ref>, [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і [[Беларусь|Рэспублікі Беларусі]], які ўвасабляе ідэю абароны Бацькаўшчыны<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — белую, чырвоную альбо сінюю [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з залатым [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Зь левага боку ў вершніка ножны мяча, з-пад сядла зьвісае трохканцовая вупраж. З асноўных колераў Пагоні — нацыянальных колераў беларусаў — утвараецца [[Бел-чырвона-белы сьцяг|беларускі нацыянальны бел-чырвона-белы сьцяг]]. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1614).jpg|міні|Пагоня зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]] выданьня 1614 г.<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 106.</ref>]] Паводле [[Міхась Ткачоў|Міхася Ткачова]], паходжаньне гербу Пагоні сягае ўглыб стагодзьдзяў і мае сэмантычную повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391"/>. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў: «''…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „погоня“ (pogonia)''»<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref>. Як адзначае [[Аляксей Шаланда]], беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у беларускай этнічнай прыналежнасьці грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref>. Першая вядомая выява Пагоні зьмяшчаецца на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а і датуецца 1323 годам<ref>Юргенсон У. [https://web.archive.org/web/20100114132636/http://belcoins.com/numinfo.phtml?art=61 Эвалюцыя дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага па дадзеных сфрагістыкі і нумізматыкі] // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. № 8, 2003.</ref><ref>[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Генезіс «Пагоні» — дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага // [[Białoruskie Zeszyty Historyczne|Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne]]. № 16.</ref>. Дзяржаўны статус герб атрымаў за часамі княжаваньня [[Вітаўт|Вітаўта Вялікага]]<ref name="nasievic">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [https://web.archive.org/web/20210503152042/https://vln.by/node/48 Сімвал Вялікага княства] // [[Чырвоная Змена]]. № 33 (13891), 28 сакавіка 1995 г.</ref>. У XV—XVIII стагодзьдзях Пагоню зьмяшчалі на брамах беларускіх местаў і замкаў<ref name="ehb-392"/>. Гэта знайшло адлюстраваньне ў мескай геральдыцы — сярод іншага, на [[Герб Магілёва|гербе Магілёва]]. Розныя вэрсіі Пагоні сталіся гербамі ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага]], [[Менскае ваяводзтва|Менскага]], [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага]], [[Новагародзкае ваяводзтва|Новагародзкага]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага]], [[Полацкае ваяводзтва|Полацкага]] ды іншых (апроч [[Жамойць|Жамойці]]). Прытым выявы Пагоні прыпадаюць толькі на [[этнічная тэрыторыя|этнічную тэрыторыю беларусаў]], усе суседнія землі маюць іншыя гербы<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 25—26.</ref>. Зь мінімальнымі стылістычнымі зьменамі Пагоня была дзяржаўным гербам Вялікага Княства Літоўскага і часткай гербу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] да 1795 году, калі ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай тэрыторыя Беларусі апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]. Такім чынам, на працягу больш за 500 гадоў усе этнічна беларускія землі жылі «пад знакам Пагоні», а продкі сучасных беларусаў проста ня ведалі іншай дзяржаўнай эмблемы<ref name="Lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|значак|Беларускі нацыянальны штандар: [[Бел-чырвона-белы сьцяг]] і герб Пагоня. Паштоўка часоў [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]]] За часамі расейскага панаваньня Пагоня ўваходзіла ў склад гербаў «беларускіх» ([[Полацкае намесьніцтва]], [[Магілёўскае намесьніцтва]], [[Віцебская губэрня]]) і «літоўскіх» ([[Гарадзенская губэрня]] і [[Віленская губэрня]]) адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Расейскай імпэрыі. Гэты герб зьмяшчаўся на штандарах вайсковых частак, якія фармаваліся з ураджэнцаў беларускіх зямель (Палявы гусарскі беларускі полк, Полацкі Мушкетэрскі полк, Гарадзенскі гусарскі полк ды інш.). Апроч таго, колішні агульнадзяржаўны сымбаль увайшоў у склад афіцыйных гербаў усходніх беларускіх местаў ([[Віцебск]], [[Вяліж]], [[Гарадок]], [[Дзьвінск]], [[Дрыса]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Невель]], [[Полацак]], [[Себеж]], [[Сураж]], [[Чэрыкаў]]). У канцы 1850-х гадоў Пагоню зьмясьцілі на дзяржаўным гербе Расейскай імпэрыі як сымбаль колішніх зямель Вялікага Княства Літоўскага. Увогуле, адлюстраваньне старажытнай Пагоні на беларускіх губэрнскіх, павятовых, мескіх і вайсковых гербах Расейскай імпэрыі канстатавала асэнсаваньне суседнімі народамі тоеснасьці паняцьцяў: геаграфічна-этнічнага — Беларусь, і геральдычнага — Пагоня<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 38.</ref>. Зь іншага боку Пагоня актыўна выкарыстоўвалася ўдзельнікамі [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] і [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] у якасьці сымбалю змаганьня за аднаўленьне страчанай дзяржаўнасьці. Такім чынам, герб Пагоня ў XIX стагодзьдзі з аднаго боку быў афіцыйным сымбалем, а зь іншага — неафіцыйным, рэвалюцыйна-дэмакратычным. Але ўва ўсіх выпадках ён атаясамліваўся з канкрэтнай тэрыторыяй — тэрыторыяй сучаснай Беларусі<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 36.</ref>. У пачатку XX стагодзьдзя Пагоня разам з утвораным на яе аснове нацыянальным [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] актыўна выкарыстоўвалася [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускім нацыянальным рухам]], а ў 1918 годзе яны атрымалі статус дзяржаўных гербу і сьцяга [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1920 годзе герб Пагоня разам зь бел-чырвона-белым сьцягам як беларускія і дзяржаўныя выкарыстоўваліся ўдзельнікамі [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збронага чыну]], вайсковага змаганьня за незалежнасьць Беларускай дзяржавы. Па захопе тэрыторыі БНР Савецкай Расеяй гэтыя сымбалі трапілі пад негалосную забарону ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], аднак працягвалі актыўна выкарыстоўвацца беларусам па-за яго межамі. Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці]] ў 1991 годзе Пагоня зь бел-чырвона-белым сьцягам зноў сталі афіцыйнымі дзяржаўнымі сымбалямі [[Беларусь|Беларусі]]. Аднак у 1995 годзе іх пазбавілі афіцыйнага статусу ў выніку ініцыяванага [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] [[рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму]], які адзначаўся неадпаведнасьцю Канстытуцыі і заканадаўству краіны, парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. У 2007 годзе [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|афіцыйны ўрад Беларусі]] надаў гербу Пагоні [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|статус нематэрыяльнай гістарычна-культурнай каштоўнасьці]]. === Бел-чырвона-белы сьцяг === {{Асноўны артыкул|Бел-чырвона-белы сьцяг}} [[Файл:Flag_of_Belarus_ (1918,_1991-1995).svg|міні|250x250px|Бел-чырвона-белы сьцяг]] Гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў — [[бел-чырвона-белы сьцяг]]<ref name="ehb-391"/> — дзяржаўны сьцяг Беларусі з 1918 году. Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца паводле правілаў [[Геральдыка|геральдыкі]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]] зь беларускіх нацыянальных колераў<ref>Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.</ref> на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="ehb-391"/>. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа<ref name="tut.by_11.11.2020"/>, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускай гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнай дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году і [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|яе аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году<ref name="Navumcyk-10.11.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.</ref><ref>[[Пётар Кузьняцоў|Кузьняцоў П.]] [https://nn.by/?c=ar&i=267531 «Невялікая праблема» з забаронай БЧБ], [[Наша Ніва]], 31 студзеня 2021 г.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1524).jpg|значак|Бел-чырвона-белыя сьцягі на карціне «[[Бітва пад Воршай (карціна)|Бітва пад Воршай]]», 1524 г.]] Усталяваньне бел-чырвона-белага сьцяга ў якасьці сымбалю [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальна-вызвольнага руху]], мэтай якога было дзяржаўнае самавызначэньне беларусаў, звычайна прымяркоўваюць да пачатку XX стагодзьдзя<ref name="salanda-2019-7">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 7.</ref>, хоць вэксілялягічныя матэрыялы з традыцыйным для беларусаў бела-чырвона-белым спалучэньнем колераў шырока ўжываліся яшчэ ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а першым дакумэнтальным сьведчаньнем выкарыстаньня бел-чырвона-белага сьцяга лічыцца [[:Файл:Battle of Orsha (1514-09-08).jpg|карціна XVI стагодзьдзя]], прысьвечаная [[Бітва пад Воршай|бітве пад Воршай]]<ref name="ehb-393"/>. Тым часам першыя згадкі пра выкарыстаньне беларусамі нацыянальнага сьцяга ў культурна-асьветніцкай дзейнасьці паходзяць з канца XIX стагодзьдзя<ref name="ehb-393"/>. Аднак няма зьвестак пра дакладную дату распрацоўкі і зацьверджаньня эскізу бел-чырвона-белага сьцяга<ref>[[Сяргей Харэўскі|Харэўскі С.]] [https://web.archive.org/web/20090602180458/http://www.nn.by/1998/06/14.htm Клаўдзі Дуж-Душэўскі. Сьцяг] // [[Наша Ніва]]. № 6, 1998. С. 15.</ref>. Называюць розныя даты яго зьяўленьня — 1905, 1909, 1912, 1917 год<ref name="salanda-2019-7"/>. Паводле шматлікіх сьведчаньняў, аўтарам праекту сучаснай выявы бел-чырвона-белага сьцяга стаў беларускі грамадзка-палітычны і культурны дзяяч [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]]<ref name="50 faktau">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html| загаловак = 50 фактаў за бел-чырвона-белы сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://www.svaboda.org/ Радыё свабода]| дата = 16 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>, які стварыў яго на просьбу беларускiх арганiзацыяў [[Пецярбург]]у. У сваіх успамінах Клаўдзі Дуж-Душэўскі засьведчыў повязь беларускага нацыянальнага сьцяга з гербам Пагоняй: ''«Беларусы ''[даўней]'' лічылі сваім дзяржаўным сьцягам белую Пагоню на чырвоным полі»''<ref>Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, У. Міхнюк. — Менск: Энцыклапедыкс, 2001. С. 272.</ref>. === Нацыянальны гімн === [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Паштоўка [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] з Пагоняй і [[Жыве Беларусь!|нацыянальным дэвізам]], 1918 г.]] На статус беларускага нацыянальнага гімну прэтэндуюць некалькі твораў, сярод якіх вылучаецца дзяржаўны гімн Беларускай Народнай Рэспублікі — [[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]. Гэта песьня нацыянальна-вызвольнага змаганьня аўтарства [[Макар Краўцоў|Макара Касьцевіча (Краўцова)]] на музыку [[Уладзімер Тэраўскі|Ўладзімера Тэраўскага]], марш [[Першы Слуцкі полк|1-е Слуцкае стралковае брыгады войскаў БНР]] у час [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]]. У 1991 годзе з публічным зваротам наконт вяртаньня гэтаму гімну дзяржаўнага статусу выступілі вядомыя літаратары [[Васіль Быкаў]], [[Алесь Адамовіч]] і [[Рыгор Барадулін]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста першы (2016)|к}} С. 421.</ref>. Іншыя найбольш вядомыя беларускія гімны: * [[Магутны Божа]] — духоўны гімн беларусаў; * [[Пагоня (гімн)|Пагоня]] — беларуская песьня на аднайменны верш [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], якую называюць «[[Беларуская Марсэльеза|Беларускай Марсэльезай]]». === Жыве Беларусь! === {{Асноўны артыкул|Жыве Беларусь!}} У якасьці нацыянальнага дэвізу разглядаецца патрыятычны заклік [[Жыве Беларусь!]]<ref name="Svaboda-11.12.2020">[https://www.svaboda.org/a/slova-2020-hodu-zyvie/30995977.html Беларускае слова 2020 году — «Жыве!»], [[Радыё Свабода]], 11 сьнежня 2020 г.</ref><ref name="Plachimovic">[https://nn.by/?c=ar&i=266594 Дацэнт канстытуцыйнага права: Варта дадаць у Канстытуцыю яшчэ адзін дзяржаўны сімвал — дэвіз «Жыве Беларусь!»], [[Наша Ніва]], 13 студзеня 2021 г.</ref> (у разгорнутым выглядзе — ''Няхай жыве вольная, незалежная Беларусь!''), скіраваны на абуджэньне нацыянальна-грамадзянскіх пачуцьцяў, кансалідацыю народу Беларусі ў абарону свабоды, незалежнасьці сваёй краіны, [[беларуская мова|роднай мовы]], усёй нацыянальнай культуры<ref name="ehb">[[Аляксей Каўка|Каўка А.]] Жыве Беларусь! // {{Літаратура/ЭГБ|3к}} С. 377.</ref>. Шырокае ўжываньне гэтага выразу-[[фразэалягізм]]у ў розныя часы стала магчымым дзякуючы яго зьместу — зычаньню росквіту сваёй зямлі, сваёй дзяржаве<ref name="tut.by_11.11.2020"/>. У гэтым дэвізе ў максымальна ляпідарнай форме фармулюецца беларуская нацыянальная ідэя<ref>[https://www.svaboda.org/a/30803999.html Уладзімер Арлоў: Адбылося дафармаваньне беларускай нацыі і народны рэфэрэндум аб вяртаньні нацыянальнай сымболікі], [[Радыё Свабода]], 26 жніўня 2020 г.</ref><ref name="Kalinkina">[[Сьвятлана Калінкіна|Калінкіна С.]] Жыве Беларусь! // [[Народная Воля]]. № 40, 27.05.2014. С. 1.</ref>. == Этнонім == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Ліцьвіны|Русіны}} [[Файл:Грамата_Жыгімонта_(Сігізмунда)_ад_27_верасня_1432_месцічам_Віленскім.jpg|міні|Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта I]] (1432 г.) «''Віленскім месьцічам веры рымскае і рускім, што суць рускае веры''» — сьведчаньне разуменьня пад «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]» [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Кіеўская мітраполія|рускай веры]]<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 57.</ref>]] [[Этнонім]] ''беларусы'' ўтварыўся ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], які пачаткова меў рэгіянальнае значэньне і тычыўся паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''[[Алесь Белы|Белы А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў беларусаў, 1730—1740-я гг.<ref>[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref>]] Першы пісьмова зафіксаваны выпадак ужываньня слова беларус ([[Грэцкая мова|грэц.]]-[[Лацінская мова|лац.]] ''Leucorussus'') як [[Эндаэтнонім|саманазвы]] [[Салямон Рысінскі|выхадца з сучаснай тэрыторыі Беларусі]] датуецца 1586 годам<ref>''[[Алег Латышонак|Латышонак А.]]'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але гэтае вызначэньне не атрымала пашырэньня ў той час у якасьці этноніму. Да канца XVIII ст. у якасьці саманазваў ужываліся вызначэньні ''[[ліцьвіны]]''<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія старажытныя плямёны былі нашымі продкамі? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 2.</ref><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref> і ''[[русіны]]''<ref name="ReferenceA">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>{{Заўвага|«Рускімі» звычайна называлі праваслаўных ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 104.</ref>}}. У першай палове XIX ст. вызначэньне беларусы выкарыстоўвалася пераважна ў [[Віцебская губэрня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Менская губэрня|Менскай губэрні]], і мела ня столькі этнічны, колькі [[Тапонім|тапанімічны]] характар<ref name="ReferenceA"/>. [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Саманазва беларусы ў якасьці этноніму пачала замацоўвацца за беларускім этнасам (амаль на ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|яго этнічнай тэрыторыі]]) толькі зь сярэдзіны 1860-х гадоў (па [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольным паўстаньні 1863—1864 гадоў]], у працах расейскага этнографа [[Радэрык фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863.</ref><ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). Аднак яшчэ ў 1903 годзе этнограф [[Яўхім Карскі]] адзначаў, што найбольш кансэрватыўны сялянскі пласт насельніцтва ня ведае гэтай новаўтворанай кніжнай назвы<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. I. С. 116.</ref>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа («Географический атлас Российской империи», 1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе этнічная тэрыторыя беларусаў мае подпісы [[Ліцьвіны|«літоўцы»]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) і «беларусы»]] Тым часам назва «ліцьвіны» працягвала шырока ўжывацца дзеля вызначэньня беларусаў — як з боку суседніх народаў{{Заўвага|На называньне беларусаў ліцьвінамі ўвагу зьвярталі расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} у 1851 годзе<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>, украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}} ў 1861 годзе<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>, вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} у 1865 годзе<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>, украінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} ў 1873 годзе<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>, расейскі навукоўца і пісьменьнік [[Уладзімер Даль]] у 1881 годзе<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>, францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 1881 годзе<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}} ў 1882 годзе<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, беларускі этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] у 1889 годзе<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>, славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} у 1893 годзе<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}} у 1894 годзе<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>, гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} ў 1899 годзе<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>, віленскі доктар Людвік Чаркоўскі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>, украінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} у 1909 годзе<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref> ды іншыя<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref><ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 218 (1881). [https://books.google.by/books?id=-BkFAAAAYAAJ&pg=RA3-PA299&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0r-DJicLzAhWdQvEDHUzGBMI4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 299].</ref><ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>}}, так і сярод саміх беларусаў{{Заўвага|{{мова-en|«Before 1863, the most common self-appellation of the largest group in Russia’s Northwest Territory — Belarusian-speaking peasants — was apparently “Lithuanian”»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49.</ref>}}. Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. У аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя [[Радзівілы|Радзівіла]]''» і што ліцьвінаў пазнаюць паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>. У 1846 годзе [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]]''»<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. Мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў, што жыхары [[Навазыбкаў]]скага павету пры роспыце адказвалі: «''мы літва, ліцьвіны''»<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref>. Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём [[Жамойты|жмудзінаў]]''»<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, [[Летувісы|жмудзінаў]] — гіргатунамі''»<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. А этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы)<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Таксама летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Апроч таго, ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчылі клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, беларускі грамадзкі дзяяч, пэдагог і актывіст [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель]]{{Заўвага|«''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох ды іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»}}<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, беларускі паэт, удзельнік [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўнік эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух» [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]]<ref>Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя. У 1918 годзе палкоўнік [[Кастусь Езавітаў]] так апісваў самасьвядомасць генэрала [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]: «''Хацеў бы быць бліжэй да Бацькаўшчыны (Вільня). Лічыў адзін раз сябе літвіном, але цяпер даведаўся аб беларусах і сам ня ведае хто ён''»<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад, прадмова, каментары А. Вашкевіча, А. Чарнякевіча, Ю. Юркевіча|выданьне = 2|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = |том = |старонкі = |старонак = 470|сэрыя = |isbn = 978-5-9904531-9-7|наклад = 750}}</ref>. У 1870—1918 гадох этнонім беларусы выцясьняе іншыя «канкурэнтавыя» і лякальна-рэгіянальныя назвы для азначэньня беларускага [[этнас]]у, што зьвязваюць з папулярызацыяй гэтай назвы праз расейскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з разьвіцьцём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэньне гістарычных ведаў і назвы беларусы сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.] — Минск: БГУ, 2004. С. 145.</ref>. Тым часам назва ''ліцьвіны'' стала гістарычным этнонімам беларусаў<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]] у кнізе [[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]], «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Этнічная тэрыторыя == {{Асноўны артыкул|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} [[Файл:Historical borders of Belarusians.png|міні|280пкс| Межы беларускай [[этнічная тэрыторыя|этнічнай тэрыторыі]]<br /> {{Легенда|#F0C500|Паводле [[Яўхім Карскі|Я. Карскага]] (1903)}} {{Легенда|#F00000|Паводле [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]] (1919)}} {{Легенда|#000000|Сучасныя дзяржаўныя граніцы}} ]] [[Файл:Polish-Lithuanian Commonwealth (1619) compared with today's borders (noname).png|міні|280пкс|[[Рэч Паспалітая]] ў XVII стагодзьдзі {{Легенда|#ffaec9|Каралеўства Польскае}} {{Легенда|#dab9f4|Вялікае Княства Літоўскае}} Залежныя тэрыторыі: {{Легенда|#ffc90e|Прусія}} {{Легенда|#efe4b0|Курляндыя}} {{Легенда|#bccacb|Інфлянты}}]] На пачатак ХХ стагодзьдзя, паводле навуковых дасьледаваньняў, якія ў асноўным пацьвярджаліся зьвесткамі афіцыйных перапісаў насельніцтва, беларусы складалі большасьць жыхароў гістарычных [[Смаленскі павет|Смаленшчыны]] і [[Старадубскі павет|Старадубшчыны]] (цяпер частка [[Смаленская вобласьць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласьць|Бранскай]] вобласьцяў [[Расея|Расеі]]), а таксама [[Віленскі павет|Віленшчыны]] і паўднёва-ўсходняй [[Троцкі павет|Троччыны]] (частка [[Віленскі павет|Віленскага павету]] [[Летува|Летувы]]), усходняга [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшша]] (частка [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводзтва]] [[Польшча|Польшчы]]) і паўднёва-ўсходніх [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянтаў]] (частка [[Дагдзкі край|Дагдзкага]], [[Дзьвінскі край|Дзьвінскага]] [[Зілупскі край|Зілупскага]], [[Краслаўскі край|Краслаўскага]] і [[Люцынскі край|Люцынскага]] краёў [[Латвія|Латвіі]]). Згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] на падставе колькаснай перавагі беларусаў гэтыя тэрыторыі ў 1918 годзе абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], у 1919 годзе большая іх частка ўвайшла ў склад утворанай у [[Смаленск]]у [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]. Аднак неўзабаве [[бальшавікі|маскоўскія бальшавікі]] адабралі ў склад [[РСФСР]] ня толькі Смаленшчыну і Старадубшчыну, але таксама гістарычныя [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўшчыну]] разам з [[Амсьціслаў|Амсьціславам]], [[Аршанскі павет|Аршаншчыну]] з [[Ворша]]й, [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]] зь [[Віцебск]]ам, [[Рэчыцкі павет|Панізоўе]] з [[Рэчыца]]й і [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыну]] з [[Полацак|Полацкам]] (пазьней у 1924 і 1926 гадох частку гэтых тэрыторыяў вярнулі ў склад БССР, але Расея пакінула сабе месты і мястэчкі [[Вяліж]], [[Жукава]], [[Любавічы]], [[Манастыршчына|Манастыршчыну]], [[Мікулін]], [[Невель]], [[Пятровічы (Расея)|Пятровічы]], [[Пячэрск]], [[Рудня (горад)|Рудню]], [[Себеж]], [[Шумячы]], [[Усьвяты]] і [[Хаславічы]]), тым часам заходнюю палову Беларусі перадалі ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], усе Інфлянты і частку Полаччыны з прадмесьцем [[Друя|Друі]] [[Прыдруйск]]ам — у склад [[Латвія|Латвіі]]. У верасьні 1939 году, па далучэньні да [[СССР]] [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], [[Ёсіф Сталін|Сталін]] перадаў [[Летува|Летуве]] большую частку Віленшчыны зь [[Вільня]]й, а таксама паўднёва-ўсходнюю Троччыну з [[Трокі|Трокамі]] і частку [[Браслаўскі павет|Браслаўшчыны]], у кастрычніку 1940 году да іх дадаліся раней афіцыйна далучаныя да БССР часткі [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыны]] з [[Друскенікі|Друскенікамі]] і [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыны]] з [[Гадуцішкі|Гадуцішкамі]], [[Дзевянішкі|Дзевянішкамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]]<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210503191603/https://news.tut.by/culture/656335.html Как белорусы потеряли Вильнюс и едва не вернули его 29 лет назад. Объясняем], [[TUT.BY]], 10.10.2019 г.</ref>, таксама ў 1939 годзе да [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскай ССР]] далучылі частку [[Пінскі павет|Піншчыны]] з [[Высоцак|Высоцкам]], [[Дольск]]ам, [[Дубровіца]]й, [[Любяшоў|Любяшовам]], [[Нобель|Нобелем]] і [[Пагост Зарэчны|Пагостам Зарэчным]], а ў склад [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] перадалі заходнюю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыну]] і паўночна-заходнюю частку Гарадзеншчыны. Па заканчэньні [[Другая Сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]] ў 1945 годзе Масква перадала [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] ўсё Падляшша, заходнюю Гарадзеншчыну ([[Васількаў]], [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадок]], [[Дуброва Гарадзенская|Дуброву Гарадзенскую]], [[Заблудаў]], [[Карыцін]], [[Крынкі]], [[Кузьніца|Кузьніцу]], [[Ліпск (Польшча)|Ліпск]], [[Саколка (горад)|Саколку]], [[Сідра|Сідру]], [[Супрасьля|Супрасьлю]], [[Сухаволя|Сухаволю]], [[Штабін]], [[Янаў (Падляскае ваяводзтва)|Янаў]]) і частку [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавышчыны]] зь [[Ялоўка]]й. Далучэньне этнічна беларускіх зямель да іншых дзяржаваў, а таксама брак магчымасьці атрыманьня адукацыі на роднай мове (у 1930-я гады ўсякая беларуская дзейнасьць на Смаленшчыне трапіла пад забарону<ref name="Trusau">[[Алег Трусаў|Трусаў А.]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/Невядомыя_беларускія_дзяржавы.html Вялікае Княства Смаленскае] // Наша Слова. № 34 (822), 5 верасьня 2007.</ref>, у гэты ж час латвійскія ўлады канчаткова ліквідавалі беларускія адукацыйныя ўстановы на беларускай частцы Інфлянтаў<ref name="Citou">{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}} С. 155.</ref>, у 1945 годзе летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, адначасна ліквідаваўшы [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]] і [[Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча]]<ref name="Zajkouski">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 70.</ref>) прывялі практычна да поўнай [[культурная асыміляцыя|асыміляцыі]] тамтэйшага беларускага насельніцтва. == Антрапалёгія == {{Асноўны артыкул|Антрапалёгія беларусаў|Валдайска-верхнедняпроўскі антрапалягічны комплекс}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў Беларусі належаць пераважна да ўсходнеэўрапейскага тыпу сярэднеэўрапейскай расы (у межах вялікай [[эўрапэоідная раса|эўрапэоіднай расы]]). Беларускі антраполяг [[Аляксей Мікуліч]] прыйшоў да высновы, што сучасная карціна [[генафонд]]у беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасаваньня ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>[[Аляксей Мікуліч|Мікуліч А.]] Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — {{Менск (Мінск)}}, 2005. С. 112.</ref>. Паводле вынікаў яго дасьледаваньняў, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэйшая да сучасных украінцаў і мае трывалую генэтычную непарыўнасьць пакаленьняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных археалягічных культураў Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>[[Аляксей Мікуліч|Мікуліч А.]] Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — {{Менск (Мінск)}}, 2005. С. 111.</ref>. == Этнагенэз == {{Асноўны артыкул|Этнагенэз беларусаў}} Працэс фармаваньня беларускай нацыі заняў дастаткова працяглы пэрыяд і адбываўся пад уплывам геаграфічна-кліматычных, сацыяльна-эканамічных, палітычных, царкоўна-рэлігійных фактараў, а таксама агульнаэўрапейскіх этнічных тэндэнцыяў. Паводле падлікаў, зробленых на аснове вялікай колькасьці антрапагенэтычных і генадэмаграфічных матэрыялаў, беларусы (папуляцыі карэнных жыхароў) вядуць свой радавод цягам ня меней за 130—140 каленаў, што адпавядае пэрыяду амаль 1500 год да н. э.<ref name=Mikulic>{{кніга|аўтар=[[Аляксей Мікуліч]]|загаловак=Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалёгія этнасу|месца=Мн.|выдавецтва=Тэхналогія|год=2005|старонак=138|isbn=985-458-122-5}}</ref> У асноўным этнагенэз беларусаў праходзіў на тэрыторыі Верхняга [[Дняпро|Падняпроўя]], Сярэдняга [[Дзьвіна|Падзьвіньня]], [[Нёман|Панямоньня]], [[Буг|Пабужжа]] і [[Прыпяць|Прыпяцкага]] [[Палесьсе|Палесься]]. Прытым трэба ўлічваць, што працэс складаньня беларускай народнасьці ахопліваў землі, што пераўзыходзілі межы сучаснай Беларусі. Гэтак, дадаткова ён праходзіў на тэрыторыях сучаснай Летувы ([[Вільня]] і ваколіцы), Латвіі ([[Дзьвінск]]), Польшчы ([[Беласток]] і [[Белая (горад)|Белая]]) і Расеі ([[Смаленск]], [[Невель]], [[Бранск]])<ref name="hb137">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 137.</ref>. У навуцы няма адназначнасьці што да храналягічных рамак фармаваньня беларускага народу. Адныя дасьледнікі сьцьвярджаюць, што беларусы як [[этнас]] ужо існавалі ў ХІІІ ст., а працэс фармаваньня беларускай [[народнасьць|народнасьці]] пачаўся яшчэ ў ХVII—ХVIII стагодзьдзях ([[Георгі Штыхаў]], [[Мікола Ермаловіч]], [[Міхась Ткачоў]] ды інш.). Паводле [[Валянцін Сядоў|Валянціна Сядова]], беларуская этнічная супольнасьць склалася ў ХІІІ—ХІV стагодзьдзях. [[Майсей Грынблат]] лічыў, што фармаваньне беларусаў адбывалася ў ХІV—ХVІ стагодзьдзях. Няма адзінага погляду і датычна продкаў беларусаў. Сярод асноўных канцэпцыяў вылучаюцца «фінская», «балтыйская», «крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая» і «старажытнаруская»<ref name="hb136">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 136.</ref>. {| class="wikitable" |- !Назва канцэпцыі, яе прыхільнікі і існасьць !! Аргумэнтацыя !! Крытыка |- |'''1. «Фінская»''' (аўтар [[Іван Ласкоў]]): продкамі беларусаў былі славяне і фіны || Асноўным довадам выступаюць некаторыя беларускія [[гідронім]]ы, якія маюць фінскае паходжаньне. || Фінамоўнае насельніцтва на тэрыторыі Беларусі жыло ў глыбокай старажытнасьці (канец [[каменны век|каменнага веку]]) і яшчэ ў [[бронзавы век|бронзавым веку]] яго асымілявалі, як мяркуеццца, старажытныя [[балты]], якія ўспрынялі фінскія назвы рэк і азёраў. Такім парадкам, фіны на тэрыторыі Беларусі маглі быць субстратам не беларусаў, а старажытных балтаў. |- |'''2. «Балтыйская»''' ([[Валянцін Сядоў]], [[Георгі Штыхаў]] ды іншыя): продкамі беларускага народу былі балтыйскія і славянскія плямёны, дзе балты адыгралі ролю [[субстрат]]у (падасновы). || Вялізная колькасьць беларускіх [[гідронім]]аў маюць гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне, на карысьць гэтай тэорыі таксама сьведчаць некаторыя меркавана балтыйскія элемэнты беларускай культуры і мовы (культ вужа, жаночы галаўны ўбор — [[намітка]], у словах цьвёрды гук «р» ды іншае). || Памянёныя элемэнты маюць [[Індаэўрапейцы|індаэўрапейскае паходжаньне]], таму ўласьцівыя як балтам, так і славянам. Балты маглі быць субстратам не беспасярэдне беларусаў, а плямёнаў [[крывічы|крывічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Супраць тэорыі, што беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі», сьведчаць зьвесткі [[Палеагенэтыка|палеагенэтыкі]], якія паказваюць, што генафонд беларусаў і [[летувісы|летувісаў]] мае глыбокія адрозьненьні<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. |- |'''3. «Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая»''' ([[Яўхім Карскі]], [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]], [[Уладзімер Пічэта]] ды іншыя): асноўнымі продкамі беларускага этнасу выступаюць крывічы, дрыгавічы і радзімічы. || Пераемнасьць матэрыяльнай культуры і моўныя запазычаньні беларусаў ў славянскіх супольнасьцяў (саха зь перакладной паліцай у земляробстве і «аканьне» ў беларускай мове ад пачатку былі ўласьцівасьцю крывічоў, палеская саха ў земляробстве і дыфтонгі -ўо, -іе ў мове ад пачатку належалі дрыгавічам ды іншае) || Нельга казаць пра чыста славянскія карані беларусаў, бо этнакультурныя працэсы, якія адбываліся на беларускай этнічнай тэрыторыі датычыліся ня толькі славянаў, але і меркаваных балтаў (плямёны [[літва (племя)|літва]], [[яцьвягі]])<ref name="hb137"/>. |- |'''4. «Старажытнаруская»''' ([[Барыс Рыбакоў]], [[Сяргей Токараў]], [[Лаўрэнці Абэцэдарскі]] ды іншыя): узьнікла ў [[СССР|савецкай]] гістарыяграфіі за часамі кіраваньня [[Ёсіф Сталін|Сталіна]] і мусіла апраўдваць [[русіфікацыя|маскалізацыю]] беларусаў і ўкраінцаў<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/1380072.html Жыцьцё і сьмерць мітаў: Старажытная Русь], [[Радыё Свабода]], 5 лютага 2009 г.</ref><ref>Дзермант А., Санько С. [https://web.archive.org/web/20151017183103/http://arche.bymedia.net/2005-5/dziermant505.htm Этнагенез беларусаў: навука і ідэалогія] // [[ARCHE]]. № 5 (39), 2005 г.</ref>. Яе прыхільнікі сьцьвярджалі, што продкам беларусаў была адна з частак г. зв. «старажытнарускай народнасьці». || У якасьці бяздоваднага пастуляту прыймаецца існаваньне адзінай старажытнарускай дзяржавы — [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] з адзінай старажытнарускай мовай і культурай. || У пісьмовых крыніцах і нават у гістарычных мітах (апроч савецкіх) не існуе якіх-кольвек зьвестак пра старажытнарускую народнасьць. Апроч таго, прыхільнікі гэтай канцэпцыі часьцяком блытаюць старажытную літаратурную мову (блізкую да [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]) з гутарковай, дыялектнай, якая мела свае адрозьненьні на тэрыторыі Кіеўскай Русі<ref>[[Віктар Цітоў|Цітоў В.]] [https://web.archive.org/web/20030122205421/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/07/200-213.htm Па старонках адной «гісторыі»*] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 7. Сш. 1 (12), чэрвень 2000 г.</ref>. |- |} Стымулам да паскарэньня кансалідацыі беларускага этнасу было ўтварэньне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Падпарадкаваньне ў ХІІІ—ХІV стагодзьдзяў больш як двух дзясяткаў ўсходнеславянскіх княстваў адзінай цэнтральнай уладзе спрыяла стварэньню агульнай этнічнай тэрыторыі беларусаў, актывізавала культурныя повязі паміж рознымі яе часткамі. Лёгкасьць аб’яднаньня гэтых шматлікіх дзяржаўных утварэньняў у складзе ВКЛ, апроч вонкавай пагрозы і эканамічных фактараў, шмат у чым тлумачылася якраз наяўнасьцю адзінай этнагенэтычнай спадчыны, а таксама агульнасьцямі гістарычнага лёсу, культуры, мовы і рэлігіі. Вельмі спрыяльным было і этнакультурнае становішча беларускага насельніцтва ў ВКЛ, дзе яны складалі асноўны этнічны масіў і пераважалі ў большасьці буйных населеных пунктаў ([[Вільня]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Коўна]], [[Трокі]])<ref name="hb137"/>. == Мова == {{Асноўны артыкул|Беларуская мова}} Нацыянальная мова беларусаў — [[беларуская мова|беларуская]] (усходняя падгрупа [[славянскія мовы|славянскай групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай моўнай сям’і]]). Паводле вынікаў перапісу насельніцтва Беларусі 1999 году, 85,6% беларусаў краіны назвалі яе [[родная мова|роднай]], 41,3% — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома. Адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовай палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі]] ёсьць пашырэньне сярод беларусаў [[білінгвізм]]у (з выкарыстаньнем [[Расейская мова|расейскай мовы]]). Паводле перапісу насельніцтва Беларусі 2009 году, толькі 26% беларусаў краіны выкарыстоўвалі беларускую мову ў якасьці размоўнай<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларускую мову лічаць роднай 5 млн. 58 тыс. жыхароў Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/print?id=674826|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=20 лютага 2012|дата доступу=10 лістапада 2013}}</ref>. Мае два альфабэты: побач з больш пашыранай і афіцыйна прынятай [[кірыліца]]й гістарычна таксама ўжываецца традыцыйны [[лацінка|беларускі лацінскі альфабэт]]<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/slucak-ci-slutsk/30640129.html SŁUCAK. Ці Slutsk? Беларуская лацінка, трансьліт і рэпутацыя слаўнага гораду], [[Радыё Свабода]], 28 траўня 2020 г.</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух беларускіх [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага (тарашкевіцы)]] і [[Беларускі афіцыйны правапіс|афіцыйнага (наркамаўкі)]]. <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> == Рэлігія == {{Асноўны артыкул|Праваслаўная царква на Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі}} [[Файл:Сафійскі сабор.jpg|значак|[[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]], XI ст. (па адбудове ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]])]] Большая частка вернікаў-беларусаў спавядае [[Праваслаўная царква на Беларусі|праваслаўе]], меншая — [[Каталіцкі касьцёл у Беларусі|рыма-каталіцтва]]. Праз савецкае змаганьне з рэлігіяй у краіне пашырыўся [[атэізм]]. У старажытнасьці насельніцтва [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] было [[Паганства|паганскім]]. У Х—ХІ стагодзьдзях тут пачало пашырацца хрысьціянства. Адным зь першых місіянэраў быў ісляндзкі вандроўнік [[Торвальд]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] Калі прыйшло на Беларусь хрысціянства // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. Першая [[Хрысьціянства|хрысьціянская]] [[Полацкая япархія]] зьявілася ў 992 годзе. Гэта была адміністрацыйная адзінка [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]] [[Канстантынопальская праваслаўная царква|Канстантынопальскага патрыярхату]]. Увогуле, існуюць падставы меркаваць, што пашырэньне хрысьціянства ўсходняга, або [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскага]], і заходняга, або [[Рымская імпэрыя|рымскага]] абрадаў (падзел на [[праваслаўе]] і [[каталіцтва]] адбыўся толькі ў 1054 годзе, а аформіўся ў 1204 годзе) сярод беларусаў праходзіла адначасна і паралельна<ref name="Zlutka">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Адкуль і калі прыйшла каталіцкая вера на Беларусь? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 34.</ref>. У XIII—XIV стагодзьдзях у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] асноўны арэал фармаваньня беларускага этнасу вызначаўся перавагай славянамоўнага насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысьціянскім. Адначасна адбываліся кантакты з суседнім [[Балтыйскія мовы|балтыйскім]] паганскім насельніцтвам, якое паступова славянізавалася. Наяўнасьць хрысьціянаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Кернаў|Кернаве]], якая адзначаецца зь сярэдзіны XIII стагодзьдзя<ref>Вайткявичус В. [https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. Вып. 3. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 186.</ref>, сьведчыць пра працяглае суіснаваньне ў Вялікім Княстве Літоўскім хрысьціянскага і паганскага насельніцтва<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 193, 197.</ref>. [[Файл:Iškaldź, Trajecki. Ішкальдзь, Траецкі (E. Paŭłovič, 1848).jpg|значак|[[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Ішкальдзь)|Касьцёл]] у [[Ішкальдзь|Ішкальдзі]], XV ст.]] У сярэдзіне XIII стагодзьдзя за часамі [[Міндоўг]]а ўтварылася першае [[Каталіцтва|каталіцкае]] біскупства (хоць пад 1105 годзе ў Кіеўска-Пячорскім патэрыку ўпамінаецца [[Тураў]]скае біскупства, а ў першай палове XIII ст. на полацкіх землях дзеяла Русінскае біскупства, улучанае ў 1255 годзе ў новаствораную Рыскую мітраполію<ref name="Zlutka"/>), якое ахоплівала землі Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 224.</ref>. Пазьней тут зноў не было тэрытарыяльнай арганізацыі [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|рымска-каталіцкага касьцёла]], хоць у 1320-я гады ў Вільні і [[Наваградак|Наваградку]] існавала па адным кляштары нямецкіх [[дамінікане|дамініканаў]] і [[францішкане|францішканаў]], якія не спынялі спробаў місіянэрскай дзейнасьці<ref name="Hancaruk">Ганчарук І. Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // {{Літаратура/Рэлігія і царква на Беларусі|к}} С. 280.</ref>. У 1387 годзе на загад вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] балтыйскае паганскае насельніцтва пачалі масава пераводзіць у каталіцтва, што лічыцца другой хваляй хрысьціянізацыі балтаў у Вялікім Княстве Літоўскім. Ягайла заснаваў [[Віленскае біскупства]], якая падзялялася на сем парафіяў (у тым ліку ў [[Абольцы|Абольцах]], [[Гайна (вёска)|Гайне]] і [[Крэва|Крэве]])<ref name="Hancaruk"/>. Пазьней вялікія князі (напрыклад, [[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]]) праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасьці<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 229.</ref>, а [[Фэўдал|фэўдальны стан]] ([[шляхта]]) складалася як з каталікоў, так і з праваслаўных<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 370—372.</ref>. У 2-й палове XVI ст. хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а потым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]] закранулі, галоўным чынам, шляхту. Найбольш папулярнай канфэсіяй сярод шляхты-пратэстантаў стаў [[кальвінізм]]<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гады пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ў сваёй большасці перайшла ў рыма-каталіцтва, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя або пратэстанцтва. У 1596 годзе ў выніку [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] праваслаўныя япіскапы перападпарадкавалі [[Літоўская мітраполія|Літоўскую (Кіеўскую) мітраполію]] [[Сьвяты Пасад|Сьвятому Пасаду]] ў выглядзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]]. У 1632 годзе кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] дзеля захаваньня рэлігійнага спакою і ўмацаваньня традыцыйнай талерантнасьці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], афіцыйна аднавіў Кіеўскую мітраполію Канстантынопальскага патрыярхату, якую па [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайне Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у 1685 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] [[дэ-факта]] падпарадкаваў [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царкве]]. На канец XVIII ст. каля 70% беларусаў належалі да ўніяцкай (грэцка-каталіцкай) царквы, 15% былі рыма-каталікамі, 7% — юдэямі і толькі 6% — праваслаўнымі [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы)]]. У 1839 годзе расейскія ўлады забаранілі ўніяцкую царкву і гвалтоўна далучылі яе вернікаў да Ўрадавага сыноду. == Культура == === Сьвяты === [[Файл:Belarusian Easter Eggs.jpg|значак|[[Велікодная пісанка|Беларускія фарбаваныя велікодныя яйкі]]]] Гістарычна беларусы адзначаюць наступныя традыцыйныя народныя сьвяты: {| valign=top |- |valign=top width=30%| * [[Багач]] * [[Вялікдзень]] * [[Дзяды]] * [[Каляды (сьвята)|Каляды]] * [[Камаедзіца (сьвята)|Камаедзіца]] * [[Купальле]] * [[Масьленіца]] |valign=top width=30%| * [[Пакроў]] * [[Радаўніца]] * [[Саракі]] * [[Сёмуха]] * [[Спасы]] * [[Стрэчаньне]] * [[Тройца (сьвята)|Тройца]] |} [[Файл:Дзень Волі 2018.jpg|міні|[[100-годзьдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годзьдзе БНР]] у Менск, 2018 г.]] Нацыянальныя сьвяты беларусаў<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Якія гістарычныя даты павінны памятаць і шанаваць беларусы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 78.</ref> (у [[Беларусь|Беларусі]] часоў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскага]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] сьвяткуюцца на неафіцыйным узроўні, таксама адзначаюцца [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]): * [[Дзень Волі|Дзень Незалежнасьці, або Дзень Волі]], ([[25 сакавіка]]) — сьвята аднаўленьня дзяржаўнай незалежнасьці, якое адзначаецца пад [[нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] і гербам [[Пагоня]]й. Прымяркоўваецца да гадавіны ўтварэньня [[Беларуская Народная Рэспубліка|першай нацыянальнай дзяржавы]], калі ў 1918 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] прыняла [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяю Ўстаўную грамату]]. * Сьвята [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальду]] ([[15 ліпеня]]) — дзень перамогі ў 1410 годзе аб'яднанага войска Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага над [[Крыжакі|крыжакамі]]. * Дзень друку ([[6 жніўня]]) — выданьне ў 1517 годзе [[Францішак Скарына|Францішкам Скарынам]] першай беларускай друкаванай кнігі. * [[Дзень Адраджэньня]] ([[25 жніўня]]) — гадавіна наданьня ў 1991 годзе [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|Дэклярацыі аб сувэрэнітэце Беларусі]] сілы канстытуцыйнага закону, аднаўленьне незалежнай дзяржаўнасьці. * [[Дзень беларускай вайсковай славы]] ([[8 верасьня]]) — сьвята [[Бітва пад Воршай|Аршанскай перамогі]], калі ў 1514 годзе войска Вялікага Княства Літоўскага ўшчэнт разьбіла колькасна большае войска [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] і на пэўны час спыніла маскоўскую агрэсію на Беларусь. * [[Дзень Герояў|Дзень Герояў, або Дзень Слуцкага збройнага чыну]], ([[27 лістапада]]) — гадавіна пачатку ў 1920 годзе баявых дзеяньняў супраць бальшавіцкага войска [[Першы Слуцкі полк|Першым Слуцкім палком]] Беларускай Народнай Рэспублікі. === Фальклёр === Беларуская традыцыйная культура вылучаецца незвычайнай глыбінёй фальклёрнай памяці. Беларускія зьвесткі лічацца вельмі старажытнымі (нават у параўнаньні зь іншымі архаічнымі матэрыяламі — напрыклад, паўночна-расейскім і сэрбскахарвацкім) і таму маюць асаблівую важнасьць для рэканструкцыі<ref>[[Сяргей Санько|Санько С.]] Прадмова // {{Літаратура/Беларуская міталёгія: Энцыкляпэдычны слоўнік (Менск, 2004)|к}} С. 3.</ref>. === Архітэктура === {{Асноўны артыкул|Беларуская традыцыйная драўляная архітэктура|Віленскае барока|Магілёўскае барока}} [[Файл:Stročycy - 12.jpg|міні|Пакроўская царква XVIII ст. зь вёскі [[Логнавічы (Менская вобласьць)|Логнавічаў]]]] У [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музэі народнай архітэктуры і побыту]] (Строчыцы) пад адкрытым небам захоўваюцца помнікі беларускай традыцыйнай драўлянай архітэктуры з розных гістарычна-этнаграфічных рэгіёнаў Беларусі. Экспазыцыю музэю складаюць помнікі дойлідзтва з трох рэгіёнаў — Цэнтральнай Беларусі (асноўная частка [[Менская вобласьць|Менскай]] і заходняя частка [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] вобласьцяў), Падняпроўе (Магілёўская вобласьць, [[Аршанскі раён|Аршанскі]] і [[Дубровенскі раён]]ы [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]], а таксама раёны [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]] ўздоўж рэк [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]) і Паазер’е (цэнтральная і заходня тэрыторыі Віцебскай вобласьці, а таксама часткова паўночныя раёны Менскай вобласьці). [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (J. Dulevič, 1934).jpg|значак|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Беразьвечча)|Беразьвецкая царква]] — шэдэўр [[Віленскае барока|віленскага барока]], [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаны савецкімі ўладамі]]]] Разам з традыцыйнай драўлянай архітэктурай адзначаецца самабытная мураваная [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага (беларуская готыка)]], адметнасьцю якой ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka"/>. Зьяўленьне ў [[Нясьвіж]]ы другога ў [[Эўропа|Эўропе]] твору архітэктуры стылю [[барока]] — [[Фарны касьцёл (Нясьвіж)|Фарнага касьцёла]] — спрыяла выяўленьню ў гэтым стылі найбольшага ўнёску беларусаў у агульнаэўрапейскае мастацтва праз унікальную мураваную архітэктуру [[Віленскае барока|віленскага]]<ref name="bielarus-vkl-293">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 293.</ref> і [[Магілёўскае барока|магілёўскага]] барока<ref>Якімовіч Ю. Магілёўская школа дойлідства // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 248.</ref>. === Строі === {{Асноўны артыкул|Беларускі нацыянальны строй}} Традыцыйны народны строй беларусаў мае доўгую гісторыю разьвіцьця. Спэцыфічныя беларускія рысы ён набыў у XIV—XVI стагодзьдзях, у пэрыяд фармаваньня беларускай народнасьці. Строй склаўся ва ўзаемаўплывах зь летувіскай, польскай, расейскай і ўкраінскай традыцыямі. Апроч гэтага, ён узбагачаўся ўплывамі інтэрнацыянальнага мескага строю і такім чынам упісваўся ў агульнаэўрапейскі кантэкст. Традыцыйнае адзеньне ў большай, чым іншыя формы побыту, ступені адлюстроўвае нацыянальную спэцыфіку беларусаў. Асаблівая роля ў калярыстыцы адзеньня адводзілася срэбрыста-беламу колеру натуральнага лёну або воўны, які ўвасабляў сьвята і радасьць. Апроч белага, важнае месца займаў чырвоны колер, які сымбалізаваў жыцьцё, а, аб’яднаны ў складаную сыстэму знакаў — арнамэнтаў, нанесеных на адзеньне ў часе вышыўкі або тканьня, — служыў засьцерагальным знакам<ref>Раманюк М. Беларускія народныя строі. — {{Менск (Мн.)}}, 2003.</ref>. <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Беларусы Минскай губерни. 1877 год.jpg|«Беларусы Менскай губэрні» Белоруссы (Могилевской губернии).jpg|«Беларусы Магілёўскай губэрні» Biełarusy, Miensk. Беларусы, Менск (1882).jpg|«Тыпы беларусаў Менскай губэрні» Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|«[[Ліцьвіны]]» </gallery> === Кухня === {{Асноўны артыкул|Беларуская кухня}} [[Файл:Potato pancakes.jpg|значак|[[Дранікі]]]] Беларуская кухня фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх ды іншых індаэўрапейскіх народаў, у тым ліку балтыйскіх і германскіх. Як і ўсе старажытныя людзі, продкі беларусаў пачаткова здабывалі ежу пры дапамозе зьбіральніцтва, рыбалоўства і паляваньня, пазьней зьявіліся земляробства і жывёлагадоўля. Да нядаўняга часу ў рацыёне большасьці насельніцтва Беларусі абсалютна пераважалі вэгэтарыянскія стравы — з збожжа, бабовых культураў, агародніны, малака і малочных прадуктаў, насеньня лёну і канапель, прадуктаў зьбіральніцтва — грыбоў, ягад, садавіны, мёду. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да летувіскай. У XIII—XIX стагодзьдзях на яе фармаваньне (асабліва ў прывілеяваных [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]) значна ўплывалі польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасьцяў — габрэйская і татарская, у меншай ступені француская, італьянская, вугорская і ангельская. З XIX ст. найбольшы ўплыў адзначаецца з боку расейскай кухні<ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Белы|Белы А.]]|частка=[http://prastora.by/knihi/biely-alies-nasa-strava-sapraudnaia-bielaruskaia-kuchnia Прадмова]|загаловак=Наша страва|арыгінал=|спасылка=https://lohvinau.by/product/наша-страва-сапраўдная-беларуская-ку/|адказны=|выданьне=2-е выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Логвінаў]]|год=2010|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-985-6901-72-3|наклад=}}</ref>. === Рамёствы === [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|міні|[[Слуцкія паясы|Слуцкі пояс]] у [[Менск]]ім музэі [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]]] Беларусы маюць багатую гісторыю традыцыйных мастацтваў і [[Рамяство|рамёстваў]], многія зь якіх існуюць дагэтуль. Сярод асноўных рамёстваў: * ткацтва ([[слуцкія паясы]]) * апрацоўка дрэва ([[беларуская разьба]]) * [[ганчарства]] * [[кавальства]] * пляценьне з саломы == Расьсяленьне == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Беларусі|Беларуская дыяспара}} Паводле перапісу насельніцтва 2009 году, у Беларусі жыве 7 957 252 беларусы (або 83,7% ад усяго насельніцтва)<ref>[https://web.archive.org/web/20170728214817/http://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/perepis_2009/5.8-0.pdf Перепись населения — 2009. Население по национальности и родному языку]{{Ref-ru}}</ref>. Зьвесткі пра колькасьць беларусаў у іншых краінах: * [[ЗША]] — каля 750&nbsp;000 * [[Расея]] — 520 000 (2010)<ref>[http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]{{Ref-ru}}</ref> * [[Украіна]] — 275&nbsp;763 (2001) * [[Казахстан]] — 111&nbsp;927 (1999) * [[Латвія]] — 68&nbsp;174 (2011) * [[Польшча]] — 48&nbsp;737 (2002) * [[Летува]] — 42&nbsp;866 (2001) * [[Узбэкістан]] — 20&nbsp;397 (2000) * [[Эстонія]] — 17&nbsp;241 (1999) * [[Малдова]] — 5000 — 10&nbsp;000 * [[Канада]] — каля 5000 * [[Кыргыстан]] — 3208 (1999) * [[Францыя]] — каля 3000 [[Беларуская дыяспара|Беларусы замежжа]] гістарычна падзяляюцца на дзьве групы — тыя, хто спрадвеку жыве на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]], якая апынулася на памежжы суседніх зь Беларусьсю дзяржаваў, і тыя, хто мусіў пакінуць радзіму з розных прычынаў, найперш эканамічных і палітычных. Найбольш масавая эміграцыя пачалася ў канцы ХІХ ст., яе абумовіў пошук лепшага заробку і вольнай зямлі. Сотні тысячаў беларусаў выехалі ў [[Сыбір]], у буйныя прамысловыя месты Расеі (толькі у 1896—1912 гадох у Сыбір зь Беларусі перасяліліся 717 тысячаў чалавек)<ref name="Miracycki-1993">[[Леў Мірачыцкі|Мірачыцкі Л.]] Дзе ў свеце жывуць беларусы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 71.</ref>. У пачатку ХХ ст. некаторая частка беларусаў імігравала ў ЗША, Канаду, [[Аргентына|Аргентыну]] і [[Бразылія|Бразылію]]. Гвалтоўная эвакуацыя ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] і [[Кастрычніцкі пераварот]] прычыніліся ад міграцыі беларусаў у Цэнтральную Расею. [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|Бальшавіцкія рэпрэсіі]] змусілі стваральнікаў і актыўных прыхільнікаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] выехаць у Летуву, [[Латвія|Латвію]], Польшчу, [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]] і [[Нямеччына|Нямеччыну]]. У міжваенны пэрыяд дзясяткі тысячаў выхадцаў з Заходняй Беларусі ў пошуках лепшай долі накіраваліся ў Канаду, Аргентыну, [[Уругвай]], [[Парагвай]] і Бразылію. У час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] больш за 300 тысячаў беларусаў апынулася ў Нямеччыне, [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ды іншых заходнеэўрапейскіх краінах. Многія зь іх потым перасяліліся ў ЗША, Канаду і [[Аўстралія|Аўстралію]], дзе ўтварылі новыя цэнтры беларускай эміграцыі<ref name="Miracycki-1993"/>. За часамі [[СССР]] адбывалася ўнутраная міграцыя беларусаў у іншыя савецкія рэспублікі, менавіта такім чынам утварыліся значныя беларускія супольнасьці ў [[Эстонія|Эстоніі]], Казахстане, Цэнтральнай Расеі. Па распадзе СССР некалькі тысячаў беларусаў выехала ў краіны [[Эўразьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], ЗША, Канаду і Расею. == Вядомыя беларусы == * [[Францішак Скарына]] (1470 — ~1551) — першадрукар, філёзаф-гуманіст і пісьменьнік. Перакладнік і выдавец на беларускую рэдакцыю [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] кнігаў [[Біблія|Бібліі]]. * [[Мікола Гусоўскі]] (~1470 — >1533) — паэт-гуманіст і асьветнік эпохі [[Адраджэньне|Адраджэньня]], аўтар паэмы [[Песьня пра зубра]], якая лічыцца непераўзыдзенай у эпічным паказе Беларусі і беларускага народу (да зьяўленьня паэмы «[[Пан Тадэвуш]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]). Адзін з найвыдатнейшых дзеячоў славянскага сьвету паводле [[ЮНЭСКА]]. * [[Казімер Семяновіч]] (~1600 — >1651) — інжынэр і тэарэтык артылерыі, мысьляр-гуманіст. Вынаходнік шматступенчатае ракеты. * [[Тадэвуш Касьцюшка]] (1746—1817) — палітычны і вайсковы дзяяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], кіраўнік [[паўстаньне 1794 году|вызвольнага паўстаньня 1794 году]], удзельнік Вайны за незалежнасьць ЗША. Нацыянальны герой [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[ЗША]]. * [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889) — навуковец-дасьледнік, геоляг, мінэроляг. Займае важнае месца ў гісторыі навукі і культуры Беларусі, [[Чылі]], Польшчы і [[Летува|Летувы]]. Нацыянальны герой Чылі. * [[Язэп Гашкевіч]] (1814—1875) — дыплямат, мовазнаўца, дасьледнік [[Японія|Японіі]] і [[Кітай|Кітаю]], натураліст, арыенталіст. * [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — нацыянальны герой Беларусі, Летувы і Польшчы, адзін з кіраўнікоў [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]]; рэвалюцыянэр-дэмакрат, публіцыст, паэт. * [[Зыгмунт Мінейка]] (1840—1925) — грамадзкі дзяяч, вайсковец, навуковец, рэвалюцыянэр, удзельнік нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў. Нацыянальны герой [[Грэцыя|Грэцыі]]. * [[Ян Чэрскі]] (1845—1892) — геоляг, палеантоляг і географ, дасьледнік [[Сыбір]]ы. * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1847—1905) — фізык, мэдык, біёляг. Адкрывальнік электраграфіі і бяздротавай перадачы электрычных сыгналаў. * [[Соф’я Кавалеўская]] (1850—1891) — матэматык, пісьменьніца, публіцыстка, сябра-карэспандэнтка [[Пецярбург|Пецярбурскай]] акадэміі навук. Першая ў сьвеце жанчына-прафэсарка. * [[Мікалай Судзілоўскі]] (1850—1930) — філёзаф, прыродазнаўца, рэвалюцыянэр, удзельнік грамадзка-палітычных рухаў Беларусі, [[Расея|Расеі]], [[Швайцарыя|Швайцарыі]], [[Румынія|Румыніі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], ЗША, Японіі, Кітаю ды іншых краінаў. Прэзыдэнт Сэнату [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравоў]]. * [[Мечыслаў Карловіч]] (1876—1909) — кампазытар, дырыгент, публіцыст, фатограф і альпініст. * [[Аляксандар Чыжэўскі]] (1897—1964) — біяфізык, адзін з заснавальнікаў геліябіялёгіі. * [[Барыс Кіт]] (1910—2018) — навуковец у галіне ракетнай тэхнікі, узнагароджаны [[Залаты мэдаль Германа Обэрта|Залатым мэдалём Германа Обэрта]], былы дарадца ўраду ЗША ў разьвіцьці [[астранаўтыка|астранаўтыкі]]. * [[Васіль Быкаў]] (1924—2003) — пісьменьнік і грамадзкі дзяяч. [[Народны пісьменьнік Беларусі]] (1980). * [[Пётар Клімук]] (нар. 1942) — генэрал-палкоўнік авіяцыі, навуковец у галіне тэхнічных навук, двойчы [[Герой Савецкага Саюзу]]. Першы беларускі касманаўт. * [[Сьвятлана Алексіевіч]] (нар. 1948) — расейскамоўная пісьменьніца Беларусі. Ляўрэатка [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] (2015). * [[Вольга Корбут]] (нар. 1955) — гімнастка. Чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка. * [[Алесь Бяляцкі]] (нар. 1962) — грамадзкі дзяяч і праваабаронца. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія міру|Нобэлеўскай прэміі міру]] (2022). == Глядзіце таксама == * [[Ліцьвіны]] * [[Русіны]] * [[Старалітва]] * [[Беларусцы]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/Беларуская міталёгія: Энцыкляпэдычны слоўнік (Менск, 2004)}} * {{Літаратура/БелЭн|3}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|1}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|2}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|3}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|5}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|6}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|7}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|8}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|10}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|11}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|12}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|13}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Літаратура/Рэлігія і царква на Беларусі}} * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * {{Кніга|аўтар = Молчанова, Лидия Александровна.|частка = |загаловак = Материальная культура белорусов |арыгінал = |спасылка = |адказны = редакторы: [[Адам Залескі|А. И. Залесский]], [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчик]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1968|том = |старонкі = |старонак = 232|сэрыя = |isbn = |наклад =2400 }} * {{Кніга|аўтар = Молчанова, Лидия Александровна.|частка = |загаловак = Очерки материальной культура белорусов XVI—XVIII вв. |арыгінал = |спасылка = |адказны = редакторы: [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчик]], [[Залман Капыскі|З. Ю. Копысский]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 112|сэрыя = |isbn = |наклад =2400 }} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [https://web.archive.org/web/20100405115510/http://www.belarus.by/by/about-belarus/famous-belarusians Вядомыя беларусы], [[Belarus.by]] * Беларускія плямёны [https://web.archive.org/web/20090421074635/http://jivebelarus.net/our-heritage/krivichy.html Крывічы], [https://web.archive.org/web/20090423065401/http://jivebelarus.net/our-heritage/drigvichi.html Дрыгвічы], [https://web.archive.org/web/20090423014903/http://jivebelarus.net/our-heritage/radzimichy-and-viacichy.html Радзімічы], [https://web.archive.org/web/20090423160818/http://jivebelarus.net/our-heritage/dzyrvyne.html Дзярвяне], [https://web.archive.org/web/20100429081316/http://jivebelarus.net/our-heritage/severyane.html Севяране] {{Насельніцтва Беларусі}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{Беларусы замежжа}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] clt83w3zf5uxgeb69pha3mz8ql8za3a 2696179 2696174 2026-10-08T18:13:01Z Dymitr 10914 артаграфія, [[Вікіпэдыя:Выявы|выява]] 2696179 wikitext text/x-wiki {{Этнас |Назва = Беларусы |Лацінка = Biełarusy |Выява = [[Файл:Беларусы. Biełarusy. Belarusians.png|270пкс]] |Подпіс да выявы = [[Усяслаў Чарадзей]]{{*}}[[Эўфрасіньня Полацкая]]{{*}}[[Кірыла Тураўскі]]{{*}}[[Мікола Гусоўскі]]{{*}}[[Барбара Радзівіл]]{{*}}[[Францішак Скарына]]{{*}}[[Леў Сапега]]{{*}}[[Ян Караль Хадкевіч]]{{*}}[[Казімер Семяновіч]]{{*}}[[Тадэвуш Касьцюшка]]{{*}}[[Ігнат Дамейка]]{{*}}[[Соф’я Кавалеўская]]{{*}}[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]{{*}}[[Янка Купала]]{{*}}[[Якуб Колас]]{{*}}[[Васіль Быкаў]] |Колькасьць = каля 9,4 мільёнаў |Рэгіёны = [[Беларусь]], [[Расея]], [[Украіна]], [[Казахстан]], [[Латвія]], [[Канада]], [[Бразылія]], [[Польшча]], [[Летува]], [[Эстонія]] ды інш. |Мовы = [[беларуская мова]]<ref>{{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995|к}} С. 107.</ref><ref>[[Павал Церашковіч|Церашковіч П.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Беларусы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 464.</ref> |Рэлігія = [[Хрысьціянства|хрысьціяне]] ([[праваслаўе]] і [[каталіцтва]], [[пратэстанцтва]] ), значная частка [[атэізм|атэістаў]]. |Блізкія этнасы = [[славяне]] ([[украінцы]], [[палякі]], [[расейцы]]{{Заўвага|Апроч прынятага сучаснай лінгвістычнай навукай падабенства моваў ([[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскія мовы]]), у расейцы запісалі вялікую частку жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] (найперш [[Смаленскі павет|Смаленшчыны]] і [[Старадубскі павет|Старадубшчыны]]), а таксама этнічна блізкае да беларусаў насельніцтва былых [[Крывічы|крывіцкіх земляў]]. Таксама вялікую колькасьць этнічных беларусаў гвалтоўна вывезьлі ў час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]<ref name="Arlou-2012-250">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 250.</ref> (паводле сучасных ацэнак, палонныя зь Вялікага Княства Літоўскага склалі да 20% жыхароў Масквы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 258.</ref>), значную колькасьць беларусаў улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] выслалі ў [[Сыбір]] па здушэньні вызвольных паўстаньняў XIX ст. або гвалтоўна эвакуавалі ў цэнтральную Расею ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]], значную колькасьць беларусаў улады [[СССР]] вывезьлі на поўнач Расеі ў выніку [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкіх рэпрэсіяў]]. Многія зь пералічаных гвалтоўна вывезеных этнічных беларусаў засталіся ў Расеі і [[Асыміляцыя (культура)|асыміляваліся]]. Таксама ня варта адкідаць міграцыю насельніцтва ў межах Расейскай імпэрыі і СССР (дзеля атрыманьня вышэйшай адукацыі па ліквідацыі расейскімі ўладамі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] або надзелаў вольнай зямлі ў час [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]], праз службу ў расейскім або савецкім войску, працоўныя дачыненьні ды іншае).}}) і [[балты]] ([[летувісы]]{{Заўвага|Пра даўнія этнакультурныя повязі сьведчыць падабенства пэўных элемэнтаў матэрыяльнай культуры, пласт беларусізмаў у [[летувіская мова|летувіскай мове]], а таксама пласт меркаваных [[летуанізм|летуанізмаў]] у [[беларуская мова|беларускай]]}}<ref>{{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995|к}} С. 432.</ref>) }} '''Белару́сы''' — [[Эўропа|эўрапейская]] [[нацыя]], асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] (7&nbsp;957&nbsp;252 чалавек або каля 84% насельніцтва краіны на 2009 год). У значнай колькасьці жывуць таксама ў [[ЗША]], [[Расея|Расеі]], [[Украіна|Украіне]], [[Казахстан]]е, [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Летува|Летуве]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Канада|Канадзе]] ды інш. Агульная колькасьць у сьвеце складае каля 10 млн чалавек<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://zbsb.org/index.php?option=com_content&view=article&id=12&Itemid=12|загаловак = Гісторыя|фармат = |назва праекту = |выдавец = Афіцыйны сайт [[ЗБС Бацькаўшчына]]|дата = 16 кастрычніка 2010 |мова = |камэнтар =}}</ref>. Нацыянальная мова — [[Беларуская мова|беларуская]], адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовай палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі]] (расейскага [[этнацыд]]у) ёсьць беларуска-[[Расейская мова|расейскі]] [[білінгвізм]]. Нацыянальныя сымбалі — герб [[Пагоня]] і ўтвораны на яго аснове зь беларускіх нацыянальных колераў [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. Большая частка вернікаў спавядае [[Праваслаўная царква на Беларусі|праваслаўе]] (гістарычна [[Літоўская мітраполія]] [[Канстантынопальская праваслаўная царква|Канстантынопальскага патрыярхату]], якая ў 1569 годзе [[Берасьцейская унія|аднавіла еднасьць]] зь [[Сьвяты Пасад|Сьвятым Пасадам]], аднак у 1839 годзе ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] далучылі большасьць вернікаў да [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]), меншая — [[Каталіцкі касьцёл у Беларусі|рыма-каталіцтва]]. == Нацыянальныя сымбалі == === Нацыянальныя колеры === [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|значак|Марка [[Белпошта|Беларускай пошты]] з народным строем і арнамэнтам]] Нацыянальныя колеры беларусаў — [[Белы колер|белы]] і [[чырвоны колер|чырвоны]] — гістарычны здабытак беларускай матэрыяльнай і духоўнай культуры<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>. Гэтыя колеры могуць выступаць у розных формах і выразах на розных носьбітах і прадметах — на нацыянальным і звычайных адзеньні, у мастацтве, у [[Геральдыка|геральдыцы]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]]. Чырвоныя элемэнты на белай аснове лічацца найбольш пашыраным спалучэньнем колераў у беларускім арнамэнце<ref>Фадзеева В. Арнамент // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 36.</ref>, а адметнасьцю [[Беларуская готыка|беларускага гатычнага дойлідзтва]] ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.</ref>. Тым часам на вэксілялягічных матэрыялах, якія паходзяць зь Беларусі, спалучэньні белага і чырвонага колераў фіксуюцца з часоў [[Сярэднявечча]]. Напрыклад, сьцягам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] было чырвонае палотнішча з срэбным вершнікам. Адзін з найстарэйшых яго малюнкаў датуецца 1443 годам<ref name="salanda-2019-6">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 6. </ref>. Прытым гербы ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага, што займалі тэрыторыю сучаснай Беларусі, паводле свайго каляровага разьвязку найбольш адпавядалі чырвона-белай гаме<ref>{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 17.</ref>. [[Файл:«Мір». Замкавы комплекс.jpg|значак|Вежы [[Мірскі замак|Мірскага замка]]]] На думку дасьледнікаў гісторыі духоўнай культуры, спалучэньне белага і чырвонага колераў сягае часоў [[Індаэўрапейцы|індаэўрапейскага адзінства]]. Паводле індаэўрапеіста і славіста [[Вячаслаў Іваноў|Вячаслава Іванова]]: ''«Індаэўрапейская герархічная сымболіка колераў вызначаецца суаднесенасьцю найвышэйшага (сьвятарскага) рангу зь белым колерам, наступнага значэньнем сацыяльнага рангу — ваярскага — з чырвоным колерам…»''<ref>Иванов В. В. Цветовая символика в географических названиях в свете данных типологии (К названию Белоруссии) // Балто-славянские исследования. 1980. — М., 1981. С. 166.</ref>. У працэсе [[Этнагенэз беларусаў|этнагенэзу беларусаў]], паводле гісторыка [[Міхась Ткачоў|Міхася Ткачова]], белы колер стаў «''знакам дабра, знакам чысьціні, крынічнай вады, шляхетнага серабра''», сваім парадкам чырвоны колер — «''знакам жыватворнага агню, сымбалем адвагі і ваяўнічасьці, храбрасьці, доблесьці і праведнай крыві, пралітай за Айчыну''»<ref name="ehb-392">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 392.</ref>. У [[Хрысьціянства|хрысьціянскай традыцыі]] чырвоны колер на белым фоне — знак [[Хрыстос|Хрыстовай пакуты]], пралітай за чалавецтва крыві. Ад часоў [[Сярэднявечча|Сярэднявечча]] многія мастакі выяўлялі Збаўцу, які трымае белы сьцяг з чырвоным крыжам або чырвонай паласой<ref>Пазьняк З. Беларускі сьцяг // Беларускія ведамасьці. № 3 (33), 2001. С. 5.</ref> (напрыклад, «Уваскрасеньне Хрыста» пэндзьля [[Альбрэхт Альтдорфэр|Альбрэхта Альтдорфэра]]<ref name="viacorka"/>). Тым часам бела-чырвона-белая стужка з XII ст. уваходзіць у камплект адзеньня [[Праваслаўная царква на Беларусі|беларускіх царкоўных герархаў]]<ref name="ehb-393">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 393.</ref> і сымбалізуе сьвятло [[Стары Запавет|Старога]] і [[Новы Запавет|Новага Запаветаў]], якое мусіць прапаведаваць [[архірэй]]<ref>[[Дзяніс Лісейчыкаў|Лісейчыкаў Д.]] Чаму ў патрыярха і епіскапаў бел-чырвона-белыя стужкі на мантыях і гербах? // [[Наша гісторыя]]. № 9 (26), 2020. С. 32.</ref>. У [[Эстэтыка|эстэтычным]] пляне злучэньне белага і чырвонага лічыцца клясычным і адпавядае правілам геральдыкі. Чырвоны колер у нацыянальным бела-чырвона-белым спалучэньні паходзіць з традыцыйнага беларускага гербу [[Пагоня|Пагоні]], а перавагу белага колеру абумовіла саманазва нацыі — беларусаў<ref name="tut.by_11.11.2020"/>. === Герб Пагоня === {{Асноўны артыкул|Пагоня}} [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|міні|Герб [[Пагоня]]]] Традыцыйны нацыянальны герб беларусаў — [[Пагоня]] — дзяржаўны герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 382.</ref>, [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і [[Беларусь|Рэспублікі Беларусі]], які ўвасабляе ідэю абароны Бацькаўшчыны<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — белую, чырвоную альбо сінюю [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з залатым [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Зь левага боку ў вершніка ножны мяча, з-пад сядла зьвісае трохканцовая вупраж. З асноўных колераў Пагоні — нацыянальных колераў беларусаў — утвараецца [[Бел-чырвона-белы сьцяг|беларускі нацыянальны бел-чырвона-белы сьцяг]]. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1614).jpg|міні|Пагоня зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]] выданьня 1614 г.<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 106.</ref>]] Паводле [[Міхась Ткачоў|Міхася Ткачова]], паходжаньне гербу Пагоні сягае ўглыб стагодзьдзяў і мае сэмантычную повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391"/>. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў: «''…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „погоня“ (pogonia)''»<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref>. Як адзначае [[Аляксей Шаланда]], беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у беларускай этнічнай прыналежнасьці грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref>. Першая вядомая выява Пагоні зьмяшчаецца на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а і датуецца 1323 годам<ref>Юргенсон У. [https://web.archive.org/web/20100114132636/http://belcoins.com/numinfo.phtml?art=61 Эвалюцыя дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага па дадзеных сфрагістыкі і нумізматыкі] // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. № 8, 2003.</ref><ref>[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Генезіс «Пагоні» — дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага // [[Białoruskie Zeszyty Historyczne|Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne]]. № 16.</ref>. Дзяржаўны статус герб атрымаў за часамі княжаваньня [[Вітаўт|Вітаўта Вялікага]]<ref name="nasievic">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [https://web.archive.org/web/20210503152042/https://vln.by/node/48 Сімвал Вялікага княства] // [[Чырвоная Змена]]. № 33 (13891), 28 сакавіка 1995 г.</ref>. У XV—XVIII стагодзьдзях Пагоню зьмяшчалі на брамах беларускіх местаў і замкаў<ref name="ehb-392"/>. Гэта знайшло адлюстраваньне ў мескай геральдыцы — сярод іншага, на [[Герб Магілёва|гербе Магілёва]]. Розныя вэрсіі Пагоні сталіся гербамі ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага]], [[Менскае ваяводзтва|Менскага]], [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага]], [[Новагародзкае ваяводзтва|Новагародзкага]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага]], [[Полацкае ваяводзтва|Полацкага]] ды іншых (апроч [[Жамойць|Жамойці]]). Прытым выявы Пагоні прыпадаюць толькі на [[этнічная тэрыторыя|этнічную тэрыторыю беларусаў]], усе суседнія землі маюць іншыя гербы<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 25—26.</ref>. Зь мінімальнымі стылістычнымі зьменамі Пагоня была дзяржаўным гербам Вялікага Княства Літоўскага і часткай гербу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] да 1795 году, калі ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай тэрыторыя Беларусі апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]. Такім чынам, на працягу больш за 500 гадоў усе этнічна беларускія землі жылі «пад знакам Пагоні», а продкі сучасных беларусаў проста ня ведалі іншай дзяржаўнай эмблемы<ref name="Lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|значак|Беларускі нацыянальны штандар: [[Бел-чырвона-белы сьцяг]] і герб Пагоня. Паштоўка часоў [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]]] За часамі расейскага панаваньня Пагоня ўваходзіла ў склад гербаў «беларускіх» ([[Полацкае намесьніцтва]], [[Магілёўскае намесьніцтва]], [[Віцебская губэрня]]) і «літоўскіх» ([[Гарадзенская губэрня]] і [[Віленская губэрня]]) адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Расейскай імпэрыі. Гэты герб зьмяшчаўся на штандарах вайсковых частак, якія фармаваліся з ураджэнцаў беларускіх зямель (Палявы гусарскі беларускі полк, Полацкі Мушкетэрскі полк, Гарадзенскі гусарскі полк ды інш.). Апроч таго, колішні агульнадзяржаўны сымбаль увайшоў у склад афіцыйных гербаў усходніх беларускіх местаў ([[Віцебск]], [[Вяліж]], [[Гарадок]], [[Дзьвінск]], [[Дрыса]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Невель]], [[Полацак]], [[Себеж]], [[Сураж]], [[Чэрыкаў]]). У канцы 1850-х гадоў Пагоню зьмясьцілі на дзяржаўным гербе Расейскай імпэрыі як сымбаль колішніх зямель Вялікага Княства Літоўскага. Увогуле, адлюстраваньне старажытнай Пагоні на беларускіх губэрнскіх, павятовых, мескіх і вайсковых гербах Расейскай імпэрыі канстатавала асэнсаваньне суседнімі народамі тоеснасьці паняцьцяў: геаграфічна-этнічнага — Беларусь, і геральдычнага — Пагоня<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 38.</ref>. Зь іншага боку Пагоня актыўна выкарыстоўвалася ўдзельнікамі [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] і [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] у якасьці сымбалю змаганьня за аднаўленьне страчанай дзяржаўнасьці. Такім чынам, герб Пагоня ў XIX стагодзьдзі з аднаго боку быў афіцыйным сымбалем, а зь іншага — неафіцыйным, рэвалюцыйна-дэмакратычным. Але ўва ўсіх выпадках ён атаясамліваўся з канкрэтнай тэрыторыяй — тэрыторыяй сучаснай Беларусі<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 36.</ref>. У пачатку XX стагодзьдзя Пагоня разам з утвораным на яе аснове нацыянальным [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] актыўна выкарыстоўвалася [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускім нацыянальным рухам]], а ў 1918 годзе яны атрымалі статус дзяржаўных гербу і сьцяга [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1920 годзе герб Пагоня разам зь бел-чырвона-белым сьцягам як беларускія і дзяржаўныя выкарыстоўваліся ўдзельнікамі [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збронага чыну]], вайсковага змаганьня за незалежнасьць Беларускай дзяржавы. Па захопе тэрыторыі БНР Савецкай Расеяй гэтыя сымбалі трапілі пад негалосную забарону ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], аднак працягвалі актыўна выкарыстоўвацца беларусам па-за яго межамі. Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці]] ў 1991 годзе Пагоня зь бел-чырвона-белым сьцягам зноў сталі афіцыйнымі дзяржаўнымі сымбалямі [[Беларусь|Беларусі]]. Аднак у 1995 годзе іх пазбавілі афіцыйнага статусу ў выніку ініцыяванага [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] [[рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму]], які адзначаўся неадпаведнасьцю Канстытуцыі і заканадаўству краіны, парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. У 2007 годзе [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|афіцыйны ўрад Беларусі]] надаў гербу Пагоні [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|статус нематэрыяльнай гістарычна-культурнай каштоўнасьці]]. === Бел-чырвона-белы сьцяг === {{Асноўны артыкул|Бел-чырвона-белы сьцяг}} [[Файл:Flag_of_Belarus_ (1918,_1991-1995).svg|міні|250x250px|Бел-чырвона-белы сьцяг]] Гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў — [[бел-чырвона-белы сьцяг]]<ref name="ehb-391"/> — дзяржаўны сьцяг Беларусі з 1918 году. Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца паводле правілаў [[Геральдыка|геральдыкі]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]] зь беларускіх нацыянальных колераў<ref>Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.</ref> на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="ehb-391"/>. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа<ref name="tut.by_11.11.2020"/>, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускай гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнай дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году і [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|яе аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году<ref name="Navumcyk-10.11.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.</ref><ref>[[Пётар Кузьняцоў|Кузьняцоў П.]] [https://nn.by/?c=ar&i=267531 «Невялікая праблема» з забаронай БЧБ], [[Наша Ніва]], 31 студзеня 2021 г.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1524).jpg|значак|Бел-чырвона-белыя сьцягі на карціне «[[Бітва пад Воршай (карціна)|Бітва пад Воршай]]», 1524 г.]] Усталяваньне бел-чырвона-белага сьцяга ў якасьці сымбалю [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальна-вызвольнага руху]], мэтай якога было дзяржаўнае самавызначэньне беларусаў, звычайна прымяркоўваюць да пачатку XX стагодзьдзя<ref name="salanda-2019-7">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 7.</ref>, хоць вэксілялягічныя матэрыялы з традыцыйным для беларусаў бела-чырвона-белым спалучэньнем колераў шырока ўжываліся яшчэ ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а першым дакумэнтальным сьведчаньнем выкарыстаньня бел-чырвона-белага сьцяга лічыцца [[:Файл:Battle of Orsha (1514-09-08).jpg|карціна XVI стагодзьдзя]], прысьвечаная [[Бітва пад Воршай|бітве пад Воршай]]<ref name="ehb-393"/>. Тым часам першыя згадкі пра выкарыстаньне беларусамі нацыянальнага сьцяга ў культурна-асьветніцкай дзейнасьці паходзяць з канца XIX стагодзьдзя<ref name="ehb-393"/>. Аднак няма зьвестак пра дакладную дату распрацоўкі і зацьверджаньня эскізу бел-чырвона-белага сьцяга<ref>[[Сяргей Харэўскі|Харэўскі С.]] [https://web.archive.org/web/20090602180458/http://www.nn.by/1998/06/14.htm Клаўдзі Дуж-Душэўскі. Сьцяг] // [[Наша Ніва]]. № 6, 1998. С. 15.</ref>. Называюць розныя даты яго зьяўленьня — 1905, 1909, 1912, 1917 год<ref name="salanda-2019-7"/>. Паводле шматлікіх сьведчаньняў, аўтарам праекту сучаснай выявы бел-чырвона-белага сьцяга стаў беларускі грамадзка-палітычны і культурны дзяяч [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]]<ref name="50 faktau">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html| загаловак = 50 фактаў за бел-чырвона-белы сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://www.svaboda.org/ Радыё свабода]| дата = 16 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>, які стварыў яго на просьбу беларускiх арганiзацыяў [[Пецярбург]]у. У сваіх успамінах Клаўдзі Дуж-Душэўскі засьведчыў повязь беларускага нацыянальнага сьцяга з гербам Пагоняй: ''«Беларусы ''[даўней]'' лічылі сваім дзяржаўным сьцягам белую Пагоню на чырвоным полі»''<ref>Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, У. Міхнюк. — Менск: Энцыклапедыкс, 2001. С. 272.</ref>. === Нацыянальны гімн === [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Паштоўка [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] з Пагоняй і [[Жыве Беларусь!|нацыянальным дэвізам]], 1918 г.]] На статус беларускага нацыянальнага гімну прэтэндуюць некалькі твораў, сярод якіх вылучаецца дзяржаўны гімн Беларускай Народнай Рэспублікі — [[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]. Гэта песьня нацыянальна-вызвольнага змаганьня аўтарства [[Макар Краўцоў|Макара Касьцевіча (Краўцова)]] на музыку [[Уладзімер Тэраўскі|Ўладзімера Тэраўскага]], марш [[Першы Слуцкі полк|1-е Слуцкае стралковае брыгады войскаў БНР]] у час [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]]. У 1991 годзе з публічным зваротам наконт вяртаньня гэтаму гімну дзяржаўнага статусу выступілі вядомыя літаратары [[Васіль Быкаў]], [[Алесь Адамовіч]] і [[Рыгор Барадулін]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста першы (2016)|к}} С. 421.</ref>. Іншыя найбольш вядомыя беларускія гімны: * [[Магутны Божа]] — духоўны гімн беларусаў; * [[Пагоня (гімн)|Пагоня]] — беларуская песьня на аднайменны верш [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], якую называюць «[[Беларуская Марсэльеза|Беларускай Марсэльезай]]». === Жыве Беларусь! === {{Асноўны артыкул|Жыве Беларусь!}} У якасьці нацыянальнага дэвізу разглядаецца патрыятычны заклік [[Жыве Беларусь!]]<ref name="Svaboda-11.12.2020">[https://www.svaboda.org/a/slova-2020-hodu-zyvie/30995977.html Беларускае слова 2020 году — «Жыве!»], [[Радыё Свабода]], 11 сьнежня 2020 г.</ref><ref name="Plachimovic">[https://nn.by/?c=ar&i=266594 Дацэнт канстытуцыйнага права: Варта дадаць у Канстытуцыю яшчэ адзін дзяржаўны сімвал — дэвіз «Жыве Беларусь!»], [[Наша Ніва]], 13 студзеня 2021 г.</ref> (у разгорнутым выглядзе — ''Няхай жыве вольная, незалежная Беларусь!''), скіраваны на абуджэньне нацыянальна-грамадзянскіх пачуцьцяў, кансалідацыю народу Беларусі ў абарону свабоды, незалежнасьці сваёй краіны, [[беларуская мова|роднай мовы]], усёй нацыянальнай культуры<ref name="ehb">[[Аляксей Каўка|Каўка А.]] Жыве Беларусь! // {{Літаратура/ЭГБ|3к}} С. 377.</ref>. Шырокае ўжываньне гэтага выразу-[[фразэалягізм]]у ў розныя часы стала магчымым дзякуючы яго зьместу — зычаньню росквіту сваёй зямлі, сваёй дзяржаве<ref name="tut.by_11.11.2020"/>. У гэтым дэвізе ў максымальна ляпідарнай форме фармулюецца беларуская нацыянальная ідэя<ref>[https://www.svaboda.org/a/30803999.html Уладзімер Арлоў: Адбылося дафармаваньне беларускай нацыі і народны рэфэрэндум аб вяртаньні нацыянальнай сымболікі], [[Радыё Свабода]], 26 жніўня 2020 г.</ref><ref name="Kalinkina">[[Сьвятлана Калінкіна|Калінкіна С.]] Жыве Беларусь! // [[Народная Воля]]. № 40, 27.05.2014. С. 1.</ref>. == Этнонім == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Ліцьвіны|Русіны}} [[Файл:Грамата_Жыгімонта_(Сігізмунда)_ад_27_верасня_1432_месцічам_Віленскім.jpg|міні|Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта I]] (1432 г.) «''Віленскім месьцічам веры рымскае і рускім, што суць рускае веры''» — сьведчаньне разуменьня пад «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]» [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Кіеўская мітраполія|рускай веры]]<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 57.</ref>]] [[Этнонім]] ''беларусы'' ўтварыўся ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], які пачаткова меў рэгіянальнае значэньне і тычыўся паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''[[Алесь Белы|Белы А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў беларусаў, 1730—1740-я гг.<ref>[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref>]] Першы пісьмова зафіксаваны выпадак ужываньня слова беларус ([[Грэцкая мова|грэц.]]-[[Лацінская мова|лац.]] ''Leucorussus'') як [[Эндаэтнонім|саманазвы]] [[Салямон Рысінскі|выхадца з сучаснай тэрыторыі Беларусі]] датуецца 1586 годам<ref>''[[Алег Латышонак|Латышонак А.]]'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але гэтае вызначэньне не атрымала пашырэньня ў той час у якасьці этноніму. Да канца XVIII ст. у якасьці саманазваў ужываліся вызначэньні ''[[ліцьвіны]]''<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія старажытныя плямёны былі нашымі продкамі? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 2.</ref><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref> і ''[[русіны]]''<ref name="ReferenceA">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>{{Заўвага|«Рускімі» звычайна называлі праваслаўных ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 104.</ref>}}. У першай палове XIX ст. вызначэньне беларусы выкарыстоўвалася пераважна ў [[Віцебская губэрня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Менская губэрня|Менскай губэрні]], і мела ня столькі этнічны, колькі [[Тапонім|тапанімічны]] характар<ref name="ReferenceA"/>. [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Саманазва беларусы ў якасьці этноніму пачала замацоўвацца за беларускім этнасам (амаль на ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|яго этнічнай тэрыторыі]]) толькі зь сярэдзіны 1860-х гадоў (па [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольным паўстаньні 1863—1864 гадоў]], у працах расейскага этнографа [[Радэрык фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863.</ref><ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). Аднак яшчэ ў 1903 годзе этнограф [[Яўхім Карскі]] адзначаў, што найбольш кансэрватыўны сялянскі пласт насельніцтва ня ведае гэтай новаўтворанай кніжнай назвы<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. I. С. 116.</ref>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа («Географический атлас Российской империи», 1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе этнічная тэрыторыя беларусаў мае подпісы [[Ліцьвіны|«літоўцы»]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) і «беларусы»]] Тым часам назва «ліцьвіны» працягвала шырока ўжывацца дзеля вызначэньня беларусаў — як з боку суседніх народаў{{Заўвага|На называньне беларусаў ліцьвінамі ўвагу зьвярталі расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} у 1851 годзе<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>, украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}} ў 1861 годзе<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>, вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} у 1865 годзе<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>, украінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} ў 1873 годзе<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>, расейскі навукоўца і пісьменьнік [[Уладзімер Даль]] у 1881 годзе<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>, францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 1881 годзе<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}} ў 1882 годзе<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, беларускі этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] у 1889 годзе<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>, славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} у 1893 годзе<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}} у 1894 годзе<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>, гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} ў 1899 годзе<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>, віленскі доктар Людвік Чаркоўскі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>, украінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} у 1909 годзе<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref> ды іншыя<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref><ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 218 (1881). [https://books.google.by/books?id=-BkFAAAAYAAJ&pg=RA3-PA299&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0r-DJicLzAhWdQvEDHUzGBMI4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 299].</ref><ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>}}, так і сярод саміх беларусаў{{Заўвага|{{мова-en|«Before 1863, the most common self-appellation of the largest group in Russia’s Northwest Territory — Belarusian-speaking peasants — was apparently “Lithuanian”»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49.</ref>}}. Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. У аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя [[Радзівілы|Радзівіла]]''» і што ліцьвінаў пазнаюць паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>. У 1846 годзе [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]]''»<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. Мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў, што жыхары [[Навазыбкаў]]скага павету пры роспыце адказвалі: «''мы літва, ліцьвіны''»<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref>. Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём [[Жамойты|жмудзінаў]]''»<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, [[Летувісы|жмудзінаў]] — гіргатунамі''»<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. А этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы)<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Таксама летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Апроч таго, ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчылі клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, беларускі грамадзкі дзяяч, пэдагог і актывіст [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель]]{{Заўвага|«''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох ды іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»}}<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, беларускі паэт, удзельнік [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўнік эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух» [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]]<ref>Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя. У 1918 годзе палкоўнік [[Кастусь Езавітаў]] так апісваў самасьвядомасць генэрала [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]: «''Хацеў бы быць бліжэй да Бацькаўшчыны (Вільня). Лічыў адзін раз сябе літвіном, але цяпер даведаўся аб беларусах і сам ня ведае хто ён''»<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад, прадмова, каментары А. Вашкевіча, А. Чарнякевіча, Ю. Юркевіча|выданьне = 2|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = |том = |старонкі = |старонак = 470|сэрыя = |isbn = 978-5-9904531-9-7|наклад = 750}}</ref>. У 1870—1918 гадох этнонім беларусы выцясьняе іншыя «канкурэнтавыя» і лякальна-рэгіянальныя назвы для азначэньня беларускага [[этнас]]у, што зьвязваюць з папулярызацыяй гэтай назвы праз расейскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з разьвіцьцём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэньне гістарычных ведаў і назвы беларусы сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.] — Минск: БГУ, 2004. С. 145.</ref>. Тым часам назва ''ліцьвіны'' стала гістарычным этнонімам беларусаў<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]] у кнізе [[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]], «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Этнічная тэрыторыя == {{Асноўны артыкул|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} [[Файл:Historical borders of Belarusians.png|міні|280пкс| Межы беларускай [[этнічная тэрыторыя|этнічнай тэрыторыі]]<br /> {{Легенда|#F0C500|Паводле [[Яўхім Карскі|Я. Карскага]] (1903)}} {{Легенда|#F00000|Паводле [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]] (1919)}} {{Легенда|#000000|Сучасныя дзяржаўныя граніцы}} ]] [[Файл:Polish-Lithuanian Commonwealth (1619) compared with today's borders (noname).png|міні|280пкс|[[Рэч Паспалітая]] ў XVII стагодзьдзі {{Легенда|#ffaec9|Каралеўства Польскае}} {{Легенда|#dab9f4|Вялікае Княства Літоўскае}} Залежныя тэрыторыі: {{Легенда|#ffc90e|Прусія}} {{Легенда|#efe4b0|Курляндыя}} {{Легенда|#bccacb|Інфлянты}}]] На пачатак ХХ стагодзьдзя, паводле навуковых дасьледаваньняў, якія ў асноўным пацьвярджаліся зьвесткамі афіцыйных перапісаў насельніцтва, беларусы складалі большасьць жыхароў гістарычных [[Смаленскі павет|Смаленшчыны]] і [[Старадубскі павет|Старадубшчыны]] (цяпер частка [[Смаленская вобласьць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласьць|Бранскай]] вобласьцяў [[Расея|Расеі]]), а таксама [[Віленскі павет|Віленшчыны]] і паўднёва-ўсходняй [[Троцкі павет|Троччыны]] (частка [[Віленскі павет|Віленскага павету]] [[Летува|Летувы]]), усходняга [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшша]] (частка [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводзтва]] [[Польшча|Польшчы]]) і паўднёва-ўсходніх [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянтаў]] (частка [[Дагдзкі край|Дагдзкага]], [[Дзьвінскі край|Дзьвінскага]] [[Зілупскі край|Зілупскага]], [[Краслаўскі край|Краслаўскага]] і [[Люцынскі край|Люцынскага]] краёў [[Латвія|Латвіі]]). Згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] на падставе колькаснай перавагі беларусаў гэтыя тэрыторыі ў 1918 годзе абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], у 1919 годзе большая іх частка ўвайшла ў склад утворанай у [[Смаленск]]у [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]. Аднак неўзабаве [[бальшавікі|маскоўскія бальшавікі]] адабралі ў склад [[РСФСР]] ня толькі Смаленшчыну і Старадубшчыну, але таксама гістарычныя [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўшчыну]] разам з [[Амсьціслаў|Амсьціславам]], [[Аршанскі павет|Аршаншчыну]] з [[Ворша]]й, [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]] зь [[Віцебск]]ам, [[Рэчыцкі павет|Панізоўе]] з [[Рэчыца]]й і [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыну]] з [[Полацак|Полацкам]] (пазьней у 1924 і 1926 гадох частку гэтых тэрыторыяў вярнулі ў склад БССР, але Расея пакінула сабе месты і мястэчкі [[Вяліж]], [[Жукава]], [[Любавічы]], [[Манастыршчына|Манастыршчыну]], [[Мікулін]], [[Невель]], [[Пятровічы (Расея)|Пятровічы]], [[Пячэрск]], [[Рудня (горад)|Рудню]], [[Себеж]], [[Шумячы]], [[Усьвяты]] і [[Хаславічы]]), тым часам заходнюю палову Беларусі перадалі ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], усе Інфлянты і частку Полаччыны з прадмесьцем [[Друя|Друі]] [[Прыдруйск]]ам — у склад [[Латвія|Латвіі]]. У верасьні 1939 году, па далучэньні да [[СССР]] [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], [[Ёсіф Сталін|Сталін]] перадаў [[Летува|Летуве]] большую частку Віленшчыны зь [[Вільня]]й, а таксама паўднёва-ўсходнюю Троччыну з [[Трокі|Трокамі]] і частку [[Браслаўскі павет|Браслаўшчыны]], у кастрычніку 1940 году да іх дадаліся раней афіцыйна далучаныя да БССР часткі [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыны]] з [[Друскенікі|Друскенікамі]] і [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыны]] з [[Гадуцішкі|Гадуцішкамі]], [[Дзевянішкі|Дзевянішкамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]]<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210503191603/https://news.tut.by/culture/656335.html Как белорусы потеряли Вильнюс и едва не вернули его 29 лет назад. Объясняем], [[TUT.BY]], 10.10.2019 г.</ref>, таксама ў 1939 годзе да [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскай ССР]] далучылі частку [[Пінскі павет|Піншчыны]] з [[Высоцак|Высоцкам]], [[Дольск]]ам, [[Дубровіца]]й, [[Любяшоў|Любяшовам]], [[Нобель|Нобелем]] і [[Пагост Зарэчны|Пагостам Зарэчным]], а ў склад [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] перадалі заходнюю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыну]] і паўночна-заходнюю частку Гарадзеншчыны. Па заканчэньні [[Другая Сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]] ў 1945 годзе Масква перадала [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] ўсё Падляшша, заходнюю Гарадзеншчыну ([[Васількаў]], [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадок]], [[Дуброва Гарадзенская|Дуброву Гарадзенскую]], [[Заблудаў]], [[Карыцін]], [[Крынкі]], [[Кузьніца|Кузьніцу]], [[Ліпск (Польшча)|Ліпск]], [[Саколка (горад)|Саколку]], [[Сідра|Сідру]], [[Супрасьля|Супрасьлю]], [[Сухаволя|Сухаволю]], [[Штабін]], [[Янаў (Падляскае ваяводзтва)|Янаў]]) і частку [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавышчыны]] зь [[Ялоўка]]й. Далучэньне этнічна беларускіх зямель да іншых дзяржаваў, а таксама брак магчымасьці атрыманьня адукацыі на роднай мове (у 1930-я гады ўсякая беларуская дзейнасьць на Смаленшчыне трапіла пад забарону<ref name="Trusau">[[Алег Трусаў|Трусаў А.]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/Невядомыя_беларускія_дзяржавы.html Вялікае Княства Смаленскае] // Наша Слова. № 34 (822), 5 верасьня 2007.</ref>, у гэты ж час латвійскія ўлады канчаткова ліквідавалі беларускія адукацыйныя ўстановы на беларускай частцы Інфлянтаў<ref name="Citou">{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}} С. 155.</ref>, у 1945 годзе летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, адначасна ліквідаваўшы [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]] і [[Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча]]<ref name="Zajkouski">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 70.</ref>) прывялі практычна да поўнай [[культурная асыміляцыя|асыміляцыі]] тамтэйшага беларускага насельніцтва. == Антрапалёгія == {{Асноўны артыкул|Антрапалёгія беларусаў|Валдайска-верхнедняпроўскі антрапалягічны комплекс}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў Беларусі належаць пераважна да ўсходнеэўрапейскага тыпу сярэднеэўрапейскай расы (у межах вялікай [[эўрапэоідная раса|эўрапэоіднай расы]]). Беларускі антраполяг [[Аляксей Мікуліч]] прыйшоў да высновы, што сучасная карціна [[генафонд]]у беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасаваньня ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>[[Аляксей Мікуліч|Мікуліч А.]] Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — {{Менск (Мінск)}}, 2005. С. 112.</ref>. Паводле вынікаў яго дасьледаваньняў, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэйшая да сучасных украінцаў і мае трывалую генэтычную непарыўнасьць пакаленьняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных археалягічных культураў Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>[[Аляксей Мікуліч|Мікуліч А.]] Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — {{Менск (Мінск)}}, 2005. С. 111.</ref>. == Этнагенэз == {{Асноўны артыкул|Этнагенэз беларусаў}} Працэс фармаваньня беларускай нацыі заняў дастаткова працяглы пэрыяд і адбываўся пад уплывам геаграфічна-кліматычных, сацыяльна-эканамічных, палітычных, царкоўна-рэлігійных фактараў, а таксама агульнаэўрапейскіх этнічных тэндэнцыяў. Паводле падлікаў, зробленых на аснове вялікай колькасьці антрапагенэтычных і генадэмаграфічных матэрыялаў, беларусы (папуляцыі карэнных жыхароў) вядуць свой радавод цягам ня меней за 130—140 каленаў, што адпавядае пэрыяду амаль 1500 год да н. э.<ref name=Mikulic>{{кніга|аўтар=[[Аляксей Мікуліч]]|загаловак=Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалёгія этнасу|месца=Мн.|выдавецтва=Тэхналогія|год=2005|старонак=138|isbn=985-458-122-5}}</ref> У асноўным этнагенэз беларусаў праходзіў на тэрыторыі Верхняга [[Дняпро|Падняпроўя]], Сярэдняга [[Дзьвіна|Падзьвіньня]], [[Нёман|Панямоньня]], [[Буг|Пабужжа]] і [[Прыпяць|Прыпяцкага]] [[Палесьсе|Палесься]]. Прытым трэба ўлічваць, што працэс складаньня беларускай народнасьці ахопліваў землі, што пераўзыходзілі межы сучаснай Беларусі. Гэтак, дадаткова ён праходзіў на тэрыторыях сучаснай Летувы ([[Вільня]] і ваколіцы), Латвіі ([[Дзьвінск]]), Польшчы ([[Беласток]] і [[Белая (горад)|Белая]]) і Расеі ([[Смаленск]], [[Невель]], [[Бранск]])<ref name="hb137">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 137.</ref>. У навуцы няма адназначнасьці што да храналягічных рамак фармаваньня беларускага народу. Адныя дасьледнікі сьцьвярджаюць, што беларусы як [[этнас]] ужо існавалі ў ХІІІ ст., а працэс фармаваньня беларускай [[народнасьць|народнасьці]] пачаўся яшчэ ў ХVII—ХVIII стагодзьдзях ([[Георгі Штыхаў]], [[Мікола Ермаловіч]], [[Міхась Ткачоў]] ды інш.). Паводле [[Валянцін Сядоў|Валянціна Сядова]], беларуская этнічная супольнасьць склалася ў ХІІІ—ХІV стагодзьдзях. [[Майсей Грынблат]] лічыў, што фармаваньне беларусаў адбывалася ў ХІV—ХVІ стагодзьдзях. Няма адзінага погляду і датычна продкаў беларусаў. Сярод асноўных канцэпцыяў вылучаюцца «фінская», «балтыйская», «крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая» і «старажытнаруская»<ref name="hb136">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 136.</ref>. {| class="wikitable" |- !Назва канцэпцыі, яе прыхільнікі і існасьць !! Аргумэнтацыя !! Крытыка |- |'''1. «Фінская»''' (аўтар [[Іван Ласкоў]]): продкамі беларусаў былі славяне і фіны || Асноўным довадам выступаюць некаторыя беларускія [[гідронім]]ы, якія маюць фінскае паходжаньне. || Фінамоўнае насельніцтва на тэрыторыі Беларусі жыло ў глыбокай старажытнасьці (канец [[каменны век|каменнага веку]]) і яшчэ ў [[бронзавы век|бронзавым веку]] яго асымілявалі, як мяркуеццца, старажытныя [[балты]], якія ўспрынялі фінскія назвы рэк і азёраў. Такім парадкам, фіны на тэрыторыі Беларусі маглі быць субстратам не беларусаў, а старажытных балтаў. |- |'''2. «Балтыйская»''' ([[Валянцін Сядоў]], [[Георгі Штыхаў]] ды іншыя): продкамі беларускага народу былі балтыйскія і славянскія плямёны, дзе балты адыгралі ролю [[субстрат]]у (падасновы). || Вялізная колькасьць беларускіх [[гідронім]]аў маюць гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне, на карысьць гэтай тэорыі таксама сьведчаць некаторыя меркавана балтыйскія элемэнты беларускай культуры і мовы (культ вужа, жаночы галаўны ўбор — [[намітка]], у словах цьвёрды гук «р» ды іншае). || Памянёныя элемэнты маюць [[Індаэўрапейцы|індаэўрапейскае паходжаньне]], таму ўласьцівыя як балтам, так і славянам. Балты маглі быць субстратам не беспасярэдне беларусаў, а плямёнаў [[крывічы|крывічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Супраць тэорыі, што беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі», сьведчаць зьвесткі [[Палеагенэтыка|палеагенэтыкі]], якія паказваюць, што генафонд беларусаў і [[летувісы|летувісаў]] мае глыбокія адрозьненьні<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. |- |'''3. «Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая»''' ([[Яўхім Карскі]], [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]], [[Уладзімер Пічэта]] ды іншыя): асноўнымі продкамі беларускага этнасу выступаюць крывічы, дрыгавічы і радзімічы. || Пераемнасьць матэрыяльнай культуры і моўныя запазычаньні беларусаў ў славянскіх супольнасьцяў (саха зь перакладной паліцай у земляробстве і «аканьне» ў беларускай мове ад пачатку былі ўласьцівасьцю крывічоў, палеская саха ў земляробстве і дыфтонгі -ўо, -іе ў мове ад пачатку належалі дрыгавічам ды іншае) || Нельга казаць пра чыста славянскія карані беларусаў, бо этнакультурныя працэсы, якія адбываліся на беларускай этнічнай тэрыторыі датычыліся ня толькі славянаў, але і меркаваных балтаў (плямёны [[літва (племя)|літва]], [[яцьвягі]])<ref name="hb137"/>. |- |'''4. «Старажытнаруская»''' ([[Барыс Рыбакоў]], [[Сяргей Токараў]], [[Лаўрэнці Абэцэдарскі]] ды іншыя): узьнікла ў [[СССР|савецкай]] гістарыяграфіі за часамі кіраваньня [[Ёсіф Сталін|Сталіна]] і мусіла апраўдваць [[русіфікацыя|маскалізацыю]] беларусаў і ўкраінцаў<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/1380072.html Жыцьцё і сьмерць мітаў: Старажытная Русь], [[Радыё Свабода]], 5 лютага 2009 г.</ref><ref>Дзермант А., Санько С. [https://web.archive.org/web/20151017183103/http://arche.bymedia.net/2005-5/dziermant505.htm Этнагенез беларусаў: навука і ідэалогія] // [[ARCHE]]. № 5 (39), 2005 г.</ref>. Яе прыхільнікі сьцьвярджалі, што продкам беларусаў была адна з частак г. зв. «старажытнарускай народнасьці». || У якасьці бяздоваднага пастуляту прыймаецца існаваньне адзінай старажытнарускай дзяржавы — [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] з адзінай старажытнарускай мовай і культурай. || У пісьмовых крыніцах і нават у гістарычных мітах (апроч савецкіх) не існуе якіх-кольвек зьвестак пра старажытнарускую народнасьць. Апроч таго, прыхільнікі гэтай канцэпцыі часьцяком блытаюць старажытную літаратурную мову (блізкую да [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]) з гутарковай, дыялектнай, якая мела свае адрозьненьні на тэрыторыі Кіеўскай Русі<ref>[[Віктар Цітоў|Цітоў В.]] [https://web.archive.org/web/20030122205421/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/07/200-213.htm Па старонках адной «гісторыі»*] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 7. Сш. 1 (12), чэрвень 2000 г.</ref>. |- |} Стымулам да паскарэньня кансалідацыі беларускага этнасу было ўтварэньне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Падпарадкаваньне ў ХІІІ—ХІV стагодзьдзяў больш як двух дзясяткаў ўсходнеславянскіх княстваў адзінай цэнтральнай уладзе спрыяла стварэньню агульнай этнічнай тэрыторыі беларусаў, актывізавала культурныя повязі паміж рознымі яе часткамі. Лёгкасьць аб’яднаньня гэтых шматлікіх дзяржаўных утварэньняў у складзе ВКЛ, апроч вонкавай пагрозы і эканамічных фактараў, шмат у чым тлумачылася якраз наяўнасьцю адзінай этнагенэтычнай спадчыны, а таксама агульнасьцямі гістарычнага лёсу, культуры, мовы і рэлігіі. Вельмі спрыяльным было і этнакультурнае становішча беларускага насельніцтва ў ВКЛ, дзе яны складалі асноўны этнічны масіў і пераважалі ў большасьці буйных населеных пунктаў ([[Вільня]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Коўна]], [[Трокі]])<ref name="hb137"/>. == Мова == {{Асноўны артыкул|Беларуская мова}} [[Файл:BelarusianAsHomeLanguage2009-be-x-old.png|міні|Беларуская мова як асноўная размоўная, перапіс 2009 г.]] Нацыянальная мова беларусаў — [[беларуская мова|беларуская]] (усходняя падгрупа [[славянскія мовы|славянскай групы]] [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай моўнай сям’і]]). Паводле вынікаў перапісу насельніцтва Беларусі 1999 году, 85,6% беларусаў краіны назвалі яе [[родная мова|роднай]], 41,3% — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома. Адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовай палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі]] ёсьць пашырэньне сярод беларусаў [[білінгвізм]]у (з выкарыстаньнем [[Расейская мова|расейскай мовы]]). Паводле перапісу насельніцтва Беларусі 2009 году, толькі 26% беларусаў краіны выкарыстоўвалі беларускую мову ў якасьці размоўнай<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларускую мову лічаць роднай 5 млн. 58 тыс. жыхароў Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/print?id=674826|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=20 лютага 2012|дата доступу=10 лістапада 2013}}</ref>. Мае два альфабэты: побач з больш пашыранай і афіцыйна прынятай [[кірыліца]]й гістарычна таксама ўжываецца традыцыйны [[лацінка|беларускі лацінскі альфабэт]]<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/slucak-ci-slutsk/30640129.html SŁUCAK. Ці Slutsk? Беларуская лацінка, трансьліт і рэпутацыя слаўнага гораду], [[Радыё Свабода]], 28 траўня 2020 г.</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух беларускіх [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага (тарашкевіцы)]] і [[Беларускі афіцыйны правапіс|афіцыйнага (наркамаўкі)]]. <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> == Рэлігія == {{Асноўны артыкул|Праваслаўная царква на Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі}} [[Файл:Сафійскі сабор.jpg|значак|[[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]], XI ст. (па адбудове ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]])]] Большая частка вернікаў-беларусаў спавядае [[Праваслаўная царква на Беларусі|праваслаўе]], меншая — [[Каталіцкі касьцёл у Беларусі|рыма-каталіцтва]]. Праз савецкае змаганьне з рэлігіяй у краіне пашырыўся [[атэізм]]. У старажытнасьці насельніцтва [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] было [[Паганства|паганскім]]. У Х—ХІ стагодзьдзях тут пачало пашырацца хрысьціянства. Адным зь першых місіянэраў быў ісляндзкі вандроўнік [[Торвальд]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] Калі прыйшло на Беларусь хрысціянства // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. Першая [[Хрысьціянства|хрысьціянская]] [[Полацкая япархія]] зьявілася ў 992 годзе. Гэта была адміністрацыйная адзінка [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]] [[Канстантынопальская праваслаўная царква|Канстантынопальскага патрыярхату]]. Увогуле, існуюць падставы меркаваць, што пашырэньне хрысьціянства ўсходняга, або [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскага]], і заходняга, або [[Рымская імпэрыя|рымскага]] абрадаў (падзел на [[праваслаўе]] і [[каталіцтва]] адбыўся толькі ў 1054 годзе, а аформіўся ў 1204 годзе) сярод беларусаў праходзіла адначасна і паралельна<ref name="Zlutka">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Адкуль і калі прыйшла каталіцкая вера на Беларусь? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 34.</ref>. У XIII—XIV стагодзьдзях у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] асноўны арэал фармаваньня беларускага этнасу вызначаўся перавагай славянамоўнага насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысьціянскім. Адначасна адбываліся кантакты з суседнім [[Балтыйскія мовы|балтыйскім]] паганскім насельніцтвам, якое паступова славянізавалася. Наяўнасьць хрысьціянаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Кернаў|Кернаве]], якая адзначаецца зь сярэдзіны XIII стагодзьдзя<ref>Вайткявичус В. [https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. Вып. 3. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 186.</ref>, сьведчыць пра працяглае суіснаваньне ў Вялікім Княстве Літоўскім хрысьціянскага і паганскага насельніцтва<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 193, 197.</ref>. [[Файл:Iškaldź, Trajecki. Ішкальдзь, Траецкі (E. Paŭłovič, 1848).jpg|значак|[[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Ішкальдзь)|Касьцёл]] у [[Ішкальдзь|Ішкальдзі]], XV ст.]] У сярэдзіне XIII стагодзьдзя за часамі [[Міндоўг]]а ўтварылася першае [[Каталіцтва|каталіцкае]] біскупства (хоць пад 1105 годзе ў Кіеўска-Пячорскім патэрыку ўпамінаецца [[Тураў]]скае біскупства, а ў першай палове XIII ст. на полацкіх землях дзеяла Русінскае біскупства, улучанае ў 1255 годзе ў новаствораную Рыскую мітраполію<ref name="Zlutka"/>), якое ахоплівала землі Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 224.</ref>. Пазьней тут зноў не было тэрытарыяльнай арганізацыі [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|рымска-каталіцкага касьцёла]], хоць у 1320-я гады ў Вільні і [[Наваградак|Наваградку]] існавала па адным кляштары нямецкіх [[дамінікане|дамініканаў]] і [[францішкане|францішканаў]], якія не спынялі спробаў місіянэрскай дзейнасьці<ref name="Hancaruk">Ганчарук І. Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // {{Літаратура/Рэлігія і царква на Беларусі|к}} С. 280.</ref>. У 1387 годзе на загад вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] балтыйскае паганскае насельніцтва пачалі масава пераводзіць у каталіцтва, што лічыцца другой хваляй хрысьціянізацыі балтаў у Вялікім Княстве Літоўскім. Ягайла заснаваў [[Віленскае біскупства]], якая падзялялася на сем парафіяў (у тым ліку ў [[Абольцы|Абольцах]], [[Гайна (вёска)|Гайне]] і [[Крэва|Крэве]])<ref name="Hancaruk"/>. Пазьней вялікія князі (напрыклад, [[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]]) праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасьці<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 229.</ref>, а [[Фэўдал|фэўдальны стан]] ([[шляхта]]) складалася як з каталікоў, так і з праваслаўных<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 370—372.</ref>. У 2-й палове XVI ст. хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а потым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]] закранулі, галоўным чынам, шляхту. Найбольш папулярнай канфэсіяй сярод шляхты-пратэстантаў стаў [[кальвінізм]]<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|2к}} С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гады пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ў сваёй большасці перайшла ў рыма-каталіцтва, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя або пратэстанцтва. У 1596 годзе ў выніку [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] праваслаўныя япіскапы перападпарадкавалі [[Літоўская мітраполія|Літоўскую (Кіеўскую) мітраполію]] [[Сьвяты Пасад|Сьвятому Пасаду]] ў выглядзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]]. У 1632 годзе кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] дзеля захаваньня рэлігійнага спакою і ўмацаваньня традыцыйнай талерантнасьці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], афіцыйна аднавіў Кіеўскую мітраполію Канстантынопальскага патрыярхату, якую па [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайне Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у 1685 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] [[дэ-факта]] падпарадкаваў [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царкве]]. На канец XVIII ст. каля 70% беларусаў належалі да ўніяцкай (грэцка-каталіцкай) царквы, 15% былі рыма-каталікамі, 7% — юдэямі і толькі 6% — праваслаўнымі [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы)]]. У 1839 годзе расейскія ўлады забаранілі ўніяцкую царкву і гвалтоўна далучылі яе вернікаў да Ўрадавага сыноду. == Культура == === Сьвяты === [[Файл:Belarusian Easter Eggs.jpg|значак|[[Велікодная пісанка|Беларускія фарбаваныя велікодныя яйкі]]]] Гістарычна беларусы адзначаюць наступныя традыцыйныя народныя сьвяты: {| valign=top |- |valign=top width=30%| * [[Багач]] * [[Вялікдзень]] * [[Дзяды]] * [[Каляды (сьвята)|Каляды]] * [[Камаедзіца (сьвята)|Камаедзіца]] * [[Купальле]] * [[Масьленіца]] |valign=top width=30%| * [[Пакроў]] * [[Радаўніца]] * [[Саракі]] * [[Сёмуха]] * [[Спасы]] * [[Стрэчаньне]] * [[Тройца (сьвята)|Тройца]] |} [[Файл:Дзень Волі 2018.jpg|міні|[[100-годзьдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годзьдзе БНР]] у Менск, 2018 г.]] Нацыянальныя сьвяты беларусаў<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Якія гістарычныя даты павінны памятаць і шанаваць беларусы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 78.</ref> (у [[Беларусь|Беларусі]] часоў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскага]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] сьвяткуюцца на неафіцыйным узроўні, таксама адзначаюцца [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]): * [[Дзень Волі|Дзень Незалежнасьці, або Дзень Волі]], ([[25 сакавіка]]) — сьвята аднаўленьня дзяржаўнай незалежнасьці, якое адзначаецца пад [[нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] і гербам [[Пагоня]]й. Прымяркоўваецца да гадавіны ўтварэньня [[Беларуская Народная Рэспубліка|першай нацыянальнай дзяржавы]], калі ў 1918 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] прыняла [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяю Ўстаўную грамату]]. * Сьвята [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальду]] ([[15 ліпеня]]) — дзень перамогі ў 1410 годзе аб'яднанага войска Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага над [[Крыжакі|крыжакамі]]. * Дзень друку ([[6 жніўня]]) — выданьне ў 1517 годзе [[Францішак Скарына|Францішкам Скарынам]] першай беларускай друкаванай кнігі. * [[Дзень Адраджэньня]] ([[25 жніўня]]) — гадавіна наданьня ў 1991 годзе [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|Дэклярацыі аб сувэрэнітэце Беларусі]] сілы канстытуцыйнага закону, аднаўленьне незалежнай дзяржаўнасьці. * [[Дзень беларускай вайсковай славы]] ([[8 верасьня]]) — сьвята [[Бітва пад Воршай|Аршанскай перамогі]], калі ў 1514 годзе войска Вялікага Княства Літоўскага ўшчэнт разьбіла колькасна большае войска [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] і на пэўны час спыніла маскоўскую агрэсію на Беларусь. * [[Дзень Герояў|Дзень Герояў, або Дзень Слуцкага збройнага чыну]], ([[27 лістапада]]) — гадавіна пачатку ў 1920 годзе баявых дзеяньняў супраць бальшавіцкага войска [[Першы Слуцкі полк|Першым Слуцкім палком]] Беларускай Народнай Рэспублікі. === Фальклёр === Беларуская традыцыйная культура вылучаецца незвычайнай глыбінёй фальклёрнай памяці. Беларускія зьвесткі лічацца вельмі старажытнымі (нават у параўнаньні зь іншымі архаічнымі матэрыяламі — напрыклад, паўночна-расейскім і сэрбскахарвацкім) і таму маюць асаблівую важнасьць для рэканструкцыі<ref>[[Сяргей Санько|Санько С.]] Прадмова // {{Літаратура/Беларуская міталёгія: Энцыкляпэдычны слоўнік (Менск, 2004)|к}} С. 3.</ref>. === Архітэктура === {{Асноўны артыкул|Беларуская традыцыйная драўляная архітэктура|Віленскае барока|Магілёўскае барока}} [[Файл:Stročycy - 12.jpg|міні|Пакроўская царква XVIII ст. зь вёскі [[Логнавічы (Менская вобласьць)|Логнавічаў]]]] У [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музэі народнай архітэктуры і побыту]] (Строчыцы) пад адкрытым небам захоўваюцца помнікі беларускай традыцыйнай драўлянай архітэктуры з розных гістарычна-этнаграфічных рэгіёнаў Беларусі. Экспазыцыю музэю складаюць помнікі дойлідзтва з трох рэгіёнаў — Цэнтральнай Беларусі (асноўная частка [[Менская вобласьць|Менскай]] і заходняя частка [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] вобласьцяў), Падняпроўе (Магілёўская вобласьць, [[Аршанскі раён|Аршанскі]] і [[Дубровенскі раён]]ы [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]], а таксама раёны [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]] ўздоўж рэк [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]) і Паазер’е (цэнтральная і заходня тэрыторыі Віцебскай вобласьці, а таксама часткова паўночныя раёны Менскай вобласьці). [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (J. Dulevič, 1934).jpg|значак|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Беразьвечча)|Беразьвецкая царква]] — шэдэўр [[Віленскае барока|віленскага барока]], [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаны савецкімі ўладамі]]]] Разам з традыцыйнай драўлянай архітэктурай адзначаецца самабытная мураваная [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага (беларуская готыка)]], адметнасьцю якой ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka"/>. Зьяўленьне ў [[Нясьвіж]]ы другога ў [[Эўропа|Эўропе]] твору архітэктуры стылю [[барока]] — [[Фарны касьцёл (Нясьвіж)|Фарнага касьцёла]] — спрыяла выяўленьню ў гэтым стылі найбольшага ўнёску беларусаў у агульнаэўрапейскае мастацтва праз унікальную мураваную архітэктуру [[Віленскае барока|віленскага]]<ref name="bielarus-vkl-293">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 293.</ref> і [[Магілёўскае барока|магілёўскага]] барока<ref>Якімовіч Ю. Магілёўская школа дойлідства // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 248.</ref>. === Строі === {{Асноўны артыкул|Беларускі нацыянальны строй}} Традыцыйны народны строй беларусаў мае доўгую гісторыю разьвіцьця. Спэцыфічныя беларускія рысы ён набыў у XIV—XVI стагодзьдзях, у пэрыяд фармаваньня беларускай народнасьці. Строй склаўся ва ўзаемаўплывах зь летувіскай, польскай, расейскай і ўкраінскай традыцыямі. Апроч гэтага, ён узбагачаўся ўплывамі інтэрнацыянальнага мескага строю і такім чынам упісваўся ў агульнаэўрапейскі кантэкст. Традыцыйнае адзеньне ў большай, чым іншыя формы побыту, ступені адлюстроўвае нацыянальную спэцыфіку беларусаў. Асаблівая роля ў калярыстыцы адзеньня адводзілася срэбрыста-беламу колеру натуральнага лёну або воўны, які ўвасабляў сьвята і радасьць. Апроч белага, важнае месца займаў чырвоны колер, які сымбалізаваў жыцьцё, а, аб’яднаны ў складаную сыстэму знакаў — арнамэнтаў, нанесеных на адзеньне ў часе вышыўкі або тканьня, — служыў засьцерагальным знакам<ref>Раманюк М. Беларускія народныя строі. — {{Менск (Мн.)}}, 2003.</ref>. <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Беларусы Минскай губерни. 1877 год.jpg|«Беларусы Менскай губэрні» Белоруссы (Могилевской губернии).jpg|«Беларусы Магілёўскай губэрні» Biełarusy, Miensk. Беларусы, Менск (1882).jpg|«Тыпы беларусаў Менскай губэрні» Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|«[[Ліцьвіны]]» </gallery> === Кухня === {{Асноўны артыкул|Беларуская кухня}} [[Файл:Potato pancakes.jpg|значак|[[Дранікі]]]] Беларуская кухня фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх ды іншых індаэўрапейскіх народаў, у тым ліку балтыйскіх і германскіх. Як і ўсе старажытныя людзі, продкі беларусаў пачаткова здабывалі ежу пры дапамозе зьбіральніцтва, рыбалоўства і паляваньня, пазьней зьявіліся земляробства і жывёлагадоўля. Да нядаўняга часу ў рацыёне большасьці насельніцтва Беларусі абсалютна пераважалі вэгэтарыянскія стравы — з збожжа, бабовых культураў, агародніны, малака і малочных прадуктаў, насеньня лёну і канапель, прадуктаў зьбіральніцтва — грыбоў, ягад, садавіны, мёду. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да летувіскай. У XIII—XIX стагодзьдзях на яе фармаваньне (асабліва ў прывілеяваных [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]) значна ўплывалі польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасьцяў — габрэйская і татарская, у меншай ступені француская, італьянская, вугорская і ангельская. З XIX ст. найбольшы ўплыў адзначаецца з боку расейскай кухні<ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Белы|Белы А.]]|частка=[http://prastora.by/knihi/biely-alies-nasa-strava-sapraudnaia-bielaruskaia-kuchnia Прадмова]|загаловак=Наша страва|арыгінал=|спасылка=https://lohvinau.by/product/наша-страва-сапраўдная-беларуская-ку/|адказны=|выданьне=2-е выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Логвінаў]]|год=2010|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-985-6901-72-3|наклад=}}</ref>. === Рамёствы === [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|міні|[[Слуцкія паясы|Слуцкі пояс]] у [[Менск]]ім музэі [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]]] Беларусы маюць багатую гісторыю традыцыйных мастацтваў і [[Рамяство|рамёстваў]], многія зь якіх існуюць дагэтуль. Сярод асноўных рамёстваў: * ткацтва ([[слуцкія паясы]]) * апрацоўка дрэва ([[беларуская разьба]]) * [[ганчарства]] * [[кавальства]] * пляценьне з саломы == Расьсяленьне == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Беларусі|Беларуская дыяспара}} Паводле перапісу насельніцтва 2009 году, у Беларусі жыве 7 957 252 беларусы (або 83,7% ад усяго насельніцтва)<ref>[https://web.archive.org/web/20170728214817/http://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/perepis_2009/5.8-0.pdf Перепись населения — 2009. Население по национальности и родному языку]{{Ref-ru}}</ref>. Зьвесткі пра колькасьць беларусаў у іншых краінах: * [[ЗША]] — каля 750&nbsp;000 * [[Расея]] — 520 000 (2010)<ref>[http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]{{Ref-ru}}</ref> * [[Украіна]] — 275&nbsp;763 (2001) * [[Казахстан]] — 111&nbsp;927 (1999) * [[Латвія]] — 68&nbsp;174 (2011) * [[Польшча]] — 48&nbsp;737 (2002) * [[Летува]] — 42&nbsp;866 (2001) * [[Узбэкістан]] — 20&nbsp;397 (2000) * [[Эстонія]] — 17&nbsp;241 (1999) * [[Малдова]] — 5000 — 10&nbsp;000 * [[Канада]] — каля 5000 * [[Кыргыстан]] — 3208 (1999) * [[Францыя]] — каля 3000 [[Беларуская дыяспара|Беларусы замежжа]] гістарычна падзяляюцца на дзьве групы — тыя, хто спрадвеку жыве на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]], якая апынулася на памежжы суседніх зь Беларусьсю дзяржаваў, і тыя, хто мусіў пакінуць радзіму з розных прычынаў, найперш эканамічных і палітычных. Найбольш масавая эміграцыя пачалася ў канцы ХІХ ст., яе абумовіў пошук лепшага заробку і вольнай зямлі. Сотні тысячаў беларусаў выехалі ў [[Сыбір]], у буйныя прамысловыя месты Расеі (толькі у 1896—1912 гадох у Сыбір зь Беларусі перасяліліся 717 тысячаў чалавек)<ref name="Miracycki-1993">[[Леў Мірачыцкі|Мірачыцкі Л.]] Дзе ў свеце жывуць беларусы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 71.</ref>. У пачатку ХХ ст. некаторая частка беларусаў імігравала ў ЗША, Канаду, [[Аргентына|Аргентыну]] і [[Бразылія|Бразылію]]. Гвалтоўная эвакуацыя ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] і [[Кастрычніцкі пераварот]] прычыніліся ад міграцыі беларусаў у Цэнтральную Расею. [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|Бальшавіцкія рэпрэсіі]] змусілі стваральнікаў і актыўных прыхільнікаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] выехаць у Летуву, [[Латвія|Латвію]], Польшчу, [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]] і [[Нямеччына|Нямеччыну]]. У міжваенны пэрыяд дзясяткі тысячаў выхадцаў з Заходняй Беларусі ў пошуках лепшай долі накіраваліся ў Канаду, Аргентыну, [[Уругвай]], [[Парагвай]] і Бразылію. У час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] больш за 300 тысячаў беларусаў апынулася ў Нямеччыне, [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ды іншых заходнеэўрапейскіх краінах. Многія зь іх потым перасяліліся ў ЗША, Канаду і [[Аўстралія|Аўстралію]], дзе ўтварылі новыя цэнтры беларускай эміграцыі<ref name="Miracycki-1993"/>. За часамі [[СССР]] адбывалася ўнутраная міграцыя беларусаў у іншыя савецкія рэспублікі, менавіта такім чынам утварыліся значныя беларускія супольнасьці ў [[Эстонія|Эстоніі]], Казахстане, Цэнтральнай Расеі. Па распадзе СССР некалькі тысячаў беларусаў выехала ў краіны [[Эўразьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], ЗША, Канаду і Расею. == Вядомыя беларусы == * [[Францішак Скарына]] (1470 — ~1551) — першадрукар, філёзаф-гуманіст і пісьменьнік. Перакладнік і выдавец на беларускую рэдакцыю [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] кнігаў [[Біблія|Бібліі]]. * [[Мікола Гусоўскі]] (~1470 — >1533) — паэт-гуманіст і асьветнік эпохі [[Адраджэньне|Адраджэньня]], аўтар паэмы [[Песьня пра зубра]], якая лічыцца непераўзыдзенай у эпічным паказе Беларусі і беларускага народу (да зьяўленьня паэмы «[[Пан Тадэвуш]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]). Адзін з найвыдатнейшых дзеячоў славянскага сьвету паводле [[ЮНЭСКА]]. * [[Казімер Семяновіч]] (~1600 — >1651) — інжынэр і тэарэтык артылерыі, мысьляр-гуманіст. Вынаходнік шматступенчатае ракеты. * [[Тадэвуш Касьцюшка]] (1746—1817) — палітычны і вайсковы дзяяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], кіраўнік [[паўстаньне 1794 году|вызвольнага паўстаньня 1794 году]], удзельнік Вайны за незалежнасьць ЗША. Нацыянальны герой [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[ЗША]]. * [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889) — навуковец-дасьледнік, геоляг, мінэроляг. Займае важнае месца ў гісторыі навукі і культуры Беларусі, [[Чылі]], Польшчы і [[Летува|Летувы]]. Нацыянальны герой Чылі. * [[Язэп Гашкевіч]] (1814—1875) — дыплямат, мовазнаўца, дасьледнік [[Японія|Японіі]] і [[Кітай|Кітаю]], натураліст, арыенталіст. * [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — нацыянальны герой Беларусі, Летувы і Польшчы, адзін з кіраўнікоў [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]]; рэвалюцыянэр-дэмакрат, публіцыст, паэт. * [[Зыгмунт Мінейка]] (1840—1925) — грамадзкі дзяяч, вайсковец, навуковец, рэвалюцыянэр, удзельнік нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў. Нацыянальны герой [[Грэцыя|Грэцыі]]. * [[Ян Чэрскі]] (1845—1892) — геоляг, палеантоляг і географ, дасьледнік [[Сыбір]]ы. * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1847—1905) — фізык, мэдык, біёляг. Адкрывальнік электраграфіі і бяздротавай перадачы электрычных сыгналаў. * [[Соф’я Кавалеўская]] (1850—1891) — матэматык, пісьменьніца, публіцыстка, сябра-карэспандэнтка [[Пецярбург|Пецярбурскай]] акадэміі навук. Першая ў сьвеце жанчына-прафэсарка. * [[Мікалай Судзілоўскі]] (1850—1930) — філёзаф, прыродазнаўца, рэвалюцыянэр, удзельнік грамадзка-палітычных рухаў Беларусі, [[Расея|Расеі]], [[Швайцарыя|Швайцарыі]], [[Румынія|Румыніі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], ЗША, Японіі, Кітаю ды іншых краінаў. Прэзыдэнт Сэнату [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравоў]]. * [[Мечыслаў Карловіч]] (1876—1909) — кампазытар, дырыгент, публіцыст, фатограф і альпініст. * [[Аляксандар Чыжэўскі]] (1897—1964) — біяфізык, адзін з заснавальнікаў геліябіялёгіі. * [[Барыс Кіт]] (1910—2018) — навуковец у галіне ракетнай тэхнікі, узнагароджаны [[Залаты мэдаль Германа Обэрта|Залатым мэдалём Германа Обэрта]], былы дарадца ўраду ЗША ў разьвіцьці [[астранаўтыка|астранаўтыкі]]. * [[Васіль Быкаў]] (1924—2003) — пісьменьнік і грамадзкі дзяяч. [[Народны пісьменьнік Беларусі]] (1980). * [[Пётар Клімук]] (нар. 1942) — генэрал-палкоўнік авіяцыі, навуковец у галіне тэхнічных навук, двойчы [[Герой Савецкага Саюзу]]. Першы беларускі касманаўт. * [[Сьвятлана Алексіевіч]] (нар. 1948) — расейскамоўная пісьменьніца Беларусі. Ляўрэатка [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] (2015). * [[Вольга Корбут]] (нар. 1955) — гімнастка. Чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка. * [[Алесь Бяляцкі]] (нар. 1962) — грамадзкі дзяяч і праваабаронца. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія міру|Нобэлеўскай прэміі міру]] (2022). == Глядзіце таксама == * [[Ліцьвіны]] * [[Русіны]] * [[Старалітва]] * [[Беларусцы]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/Беларуская міталёгія: Энцыкляпэдычны слоўнік (Менск, 2004)}} * {{Літаратура/БелЭн|3}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|1}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|2}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|3}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|5}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|6}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|7}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|8}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|10}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|11}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|12}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|13}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Літаратура/Рэлігія і царква на Беларусі}} * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * {{Кніга|аўтар = Молчанова, Лидия Александровна.|частка = |загаловак = Материальная культура белорусов |арыгінал = |спасылка = |адказны = редакторы: [[Адам Залескі|А. И. Залесский]], [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчик]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1968|том = |старонкі = |старонак = 232|сэрыя = |isbn = |наклад =2400 }} * {{Кніга|аўтар = Молчанова, Лидия Александровна.|частка = |загаловак = Очерки материальной культура белорусов XVI—XVIII вв. |арыгінал = |спасылка = |адказны = редакторы: [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчик]], [[Залман Капыскі|З. Ю. Копысский]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 112|сэрыя = |isbn = |наклад =2400 }} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [https://web.archive.org/web/20100405115510/http://www.belarus.by/by/about-belarus/famous-belarusians Вядомыя беларусы], [[Belarus.by]] * Беларускія плямёны [https://web.archive.org/web/20090421074635/http://jivebelarus.net/our-heritage/krivichy.html Крывічы], [https://web.archive.org/web/20090423065401/http://jivebelarus.net/our-heritage/drigvichi.html Дрыгвічы], [https://web.archive.org/web/20090423014903/http://jivebelarus.net/our-heritage/radzimichy-and-viacichy.html Радзімічы], [https://web.archive.org/web/20090423160818/http://jivebelarus.net/our-heritage/dzyrvyne.html Дзярвяне], [https://web.archive.org/web/20100429081316/http://jivebelarus.net/our-heritage/severyane.html Севяране] {{Насельніцтва Беларусі}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{Беларусы замежжа}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] 6yarjg8da77ruxzkvjwkqccgcsqueqr 0 24197 2696156 2609250 2026-10-08T13:17:17Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696156 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Ужгарад |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Ужгараду |Арыгінальная назва = Ужгород |Герб = Uzhgorod-COA.png |Сьцяг = Flag of Uzhhorod.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = IX стагодзьдзе |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкая]] |Раён = [[Ужгарадзкі раён|Ужгарадзкі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 40 |Крыніца плошчы = <ref>[http://www.umr.uzhgorod.ua/uzhgorod/statistica/]</ref> |Вышыня = 120 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 115449 |Год падліку колькасьці = 2022 | Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022 року». — Київ, Державна служба статистики України, 2022 [http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_Сhuselnist.pdf PDF] {{ref-uk}}</ref> |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = {{Рост}} |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Паштовыя індэксы = 88000-499 |Тэлефонны код = 312(2) |КОАТУУ = 2110100000 |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = Вранішніми вуличками.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 48 |Шырата хвілінаў = 37 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 22 |Даўгата хвілінаў = 18 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = Category:Uzhhorod |Сайт = [http://umr.uzhgorod.ua/ Ужгарадзкая меская рада] |Лацінка=Užharad}} '''У́жгарад''' ({{мова-uk|Ужгород, Užhorod}}, {{Праслухаць|Uk-Ужгород2.oga}}, {{Мова-hu|Ungvár}}, {{Мова-sk|Užhorod}}) — горад ва [[Украіна|Ўкраіне]], адміністрацыйны цэнтар [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкай вобласьці]] і [[Ужгарадзкі раён|Ужгарадзкага раёну]]. Знаходзіцца на рацэ [[Вуж (прытока Лабарцу)|Вуж]] на мяжы са [[Славаччына]]й, за 785&nbsp;км ад [[Кіеў|Кіева]]. Плошча — 40 км². Насельніцтва — {{Лік|144000}} чалавек ([[2025]]). == Этымалёгія == Паведамленьне [[Аль-Ідрысі]] ў 1154&nbsp;р. — найдаўнейшая пісьмовая крыніца, у якой згадваецца Ужгарад. З часу першае згадкі фактычна да канца Першай сусьветнай вайны мела толькі адну назву: Унґвар (варыянты Гункбар, Гунґвар, Онґвар). Само слова складаецца зь дзьвюх частак: «Унґ» і «вар». Датычна другой навукоўцы аднадумныя ў паходжаньні ад вугорскага vár — «умацаваньне, фартэцыя, замак». Вялікія дыскусіі выклікае [[этымалёгія]] слова «Унґ». У 1860&nbsp;року адзін зь першых гісторыкаў места [[Караі Мэйсараш]] (1821—1890) сьцьвярджаў, што «Унґ» азначае «хуткі». Тым часам для вызначэньня дадзенага панятку ў славянскіх мовах ужываюцца зусім іншыя словы. Адзін з дасьледнікаў Эдэ Маўкс, грунтуючыся на тым, што сярод качавых цюрскіх народаў правадыры плямёнаў называліся «онґ», і паколькі, адпаведна з гістарычнымі працамі вугорскага аўтара Ананіма (пач. XIII&nbsp;ст.) [[Арпад]]&nbsp;— адзін з правадыроў старажытных вугорцаў у канцы IX&nbsp;ст.&nbsp;— на пачатку X&nbsp;ст.&nbsp;— захапіў Ужгарад, то і фартэцыя (места) атрымала назву «Онґвар» («Унґвар»). Між іншым, самі продкі вугорцаў — вугры — маюць [[фіна-вугры|фіна-вугорскае]], а ня [[цюркі|цюрскае]] паходжаньне. Аднак, як высьветлілася, Арпад меў тытул «юлі» або «Дзюлі» (з чаго пазьней зьявілася ўласнае імя Дзьюла), а ня «онґ». Не пацьвярджаецца й дапушчэньне Пала Ясаі, што гэтая назва паходзіць ад імя пасла ўсходне-рымскага імпэратара Феадосія Анэгеса, накіраванага да караля [[Гуны|гунаў]] [[Атыла|Атылы]] (V&nbsp;ст.). Іван Ракоўскі лічыў, што назва Унґвар больш славянская, чым Ужгарад, і паходзіць ад такіх словаў, як Уґ (Унґ), што азначае поўдзень (рака Унґ (Уг па-славацку), цяперашні Уж, цячэ на поўдзень), і слова «твар» (тварыць, цьвердзь, фартэцыя), зь якога выпала літара «т», і яно атрымала форму ''вар''. Барыс Яцэнка, вядомы дасьледнік «[[Велесава кніга|Велесавае кнігі]]» (большасьцю сучасных лінгвістаў і гісторыкаў лічыцца фальшыўкай, якая сканструяваная ў ХІХ ст. і зьмяшчае этымалягічна няслушныя імітацыі пад старажытнарускую мову), высунуў гіпотэзу, што ў назьве места крыецца этнічная назва ягоных жыхароў&nbsp;— украінцаў, якіх нібыта называлі таксама Унгара. У першай палове XIX&nbsp;ст. выдатны славіст [[Павал Шафарык]] (1795—1861) штучна з назвы Унґвар утварыў назву Угвар. З гэтай назвы пазьней была зробленая калька «Оўґгарад». Паралельна з гэтым выкладчык Ужгарадзкай духоўнай сэмінарыі Андрэй Балудзянскі (1807—1853) стварыў форму «Унґаград», пераклаўшы вугорскае слова «вар» (замак, умацаваньне) на славянскае «град», аднак ніводная назва не прыжылася. У сярэдзіне XIX&nbsp;ст. нарэшце зьяўляецца і назва Ужгарад. Зьявілася яна пад уплывам пад’ёму нацыянальных рухаў рускага насельніцтва краю, асабліва ў часы [[Рэвалюцыя ў Вугоршчыне (1848—1849)|вугорскай рэвалюцыі 1848—1849&nbsp;рр.]] Каму належыць аўтарства ў стварэньні гэтай назвы, пакуль невядома, ажнак існуюць уяўленьні, якім чынам яна ўтвораная. Замест элемэнту «Унґ» ужытае слова «Уж», а вугорскае «вар» перакладзена (дарэчы, памылкова) як «горад». Новая назва места&nbsp;— «Ужгарад»&nbsp;— у той час не прыжылася. Ёю спарадычна карысталіся да канца 1860-х толькі асобныя прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі (напрыклад, [[Аляксандар Духновіч]]). Насельніцтва ж краю, як пісаў у 1869 І.&nbsp;Ракоўскі, «зь недаразуменьнем зьвяртаецца да сьвятароў з пытаньнем: „Што гэта за места Ужгарад, дзе яно?“». Пра гэтую назву зноў згадалі толькі пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], калі Закарпацьце адышло да Чэхаславаччыны, і новая ўлада вырашыла славянізаваць назвы населеных пунктаў. З таго часу, за выняткам кароткага пэрыяду (1938—1944), калі Закарпацьце ўваходзіла ў склад Вугоршчыны, афіцыйна ўжываецца назва Ужгарад. == Геаграфія == Месца разьмешчанае на вышыні прыблізна 120&nbsp;м у перадгор’ях [[Карпаты|Карпатаў]] на рацэ [[Вуж (прытока Лабарцу)|Вуж]]. Тэрыторыя места займае 41,56 км². Працягласьць з поўначы на поўдзень&nbsp;— 12&nbsp;км, з усходу на захад&nbsp;— 5&nbsp;км. Найвышэйшы пункт Ужгараду&nbsp;— гара Вялікая Дайбавецкая&nbsp;— 224&nbsp;м. Плошча зялёных масіваў і насаджэньняў складае 1574 га, акрамя таго, Ужгарад з усіх бакоў аточаны лясамі. Значную частку плошчы займае правабярэжная частка (Старое Места), якая крыху большая за левабярэжную. Берагі ракі Вуж зьвязваюць 7 мастоў: 6 пешаходна-транспартных і 1 чыгуначны. == Насельніцтва == Насельніцтва Ужгараду расло нераўнамерна. Да пачатку 90-х рокаў XX стагодзьдзя колькасьць жыхароў дасягнула максымальнага ўзроўню 120 тысячаў чалавек. У наступныя гады адзначалася [[дэпапуляцыя]] насельніцтва. У табліцы пададзеныя зьвесткі перапісаў і ацэнак дасьледнікаў<ref>[https://web.archive.org/web/20130516092225/http://uzhgorod.ws/nature-stat.htm Портал г. Ужгорода]</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.3,0.7,1) ImageSize = width:700 height:400 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:150 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:lavender increment:50 start:0 BackgroundColors = canvas:lightgrey BarData= bar:1631 text:1631 bar:1800 text:1800 bar:1830 text:1830 bar:1857 text:1857 bar:1869 text:1869 bar:1880 text:1880 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1918 text:1918 bar:1939 text:1939 bar:1941 text:1941 bar:1944 text:1944 bar:1959 text:1959 bar:1964 text:1964 bar:1970 text:1970 bar:1979 text:1979 bar:1989 text:1989 bar:1998 text:1998 bar:2001 text:2001 bar:2010 text:2010 bar:2013 text:2013 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1631 from:0 till: 1.2 bar:1800 from:0 till: 3.0 bar:1830 from:0 till: 6.6 bar:1857 from:0 till: 8.5 bar:1869 from:0 till: 11.0 bar:1880 from:0 till: 11.3 bar:1890 from:0 till: 11.7 bar:1900 from:0 till: 13.4 bar:1910 from:0 till: 16.0 bar:1918 from:0 till: 20.6 bar:1939 from:0 till: 23.8 bar:1941 from:0 till: 35.3 bar:1944 from:0 till: 17.3 bar:1959 from:0 till: 47.4 bar:1964 from:0 till: 56.2 bar:1970 from:0 till: 64.6 bar:1979 from:0 till: 91.0 bar:1989 from:0 till: 117.1 bar:1998 from:0 till: 126.5 bar:2001 from:0 till: 117.3 bar:2010 from:0 till: 116.4 bar:2013 from:0 till: 116.3 PlotData= bar:1631 at:1.2 fontsize:S text: 1.2 shift:(-10,5) bar:1800 at:3.0 fontsize:S text: 3.0 shift:(-10,5) bar:1830 at:6.631 fontsize:S text: 6.6 shift:(-10,5) bar:1857 at:8.537 fontsize:S text: 8.5 shift:(-10,5) bar:1869 at:11.017 fontsize:S text: 11.0 shift:(-10,5) bar:1880 at:11.373 fontsize:S text: 11.3 shift:(-10,5) bar:1890 at:11.793 fontsize:S text: 11.7 shift:(-10,5) bar:1900 at:13.471 fontsize:S text: 13.4 shift:(-10,5) bar:1910 at:15.980 fontsize:S text: 16.0 shift:(-10,5) bar:1918 at:20.609 fontsize:S text: 20.6 shift:(-10,5) bar:1939 at:23.8 fontsize:S text: 23.8 shift:(-10,5) bar:1941 at:35.252 fontsize:S text: 35.3 shift:(-10,5) bar:1944 at:17.261 fontsize:S text: 17.3 shift:(-10,5) bar:1959 at:47.396 fontsize:S text: 47.4 shift:(-10,5) bar:1964 at:56.2 fontsize:S text: 56.2 shift:(-10,5) bar:1970 at:64.578 fontsize:S text: 64.6 shift:(-10,5) bar:1979 at:90.995 fontsize:S text: 91.0 shift:(-10,5) bar:1989 at:117.061 fontsize:S text: 117.1 shift:(-10,5) bar:1998 at:126.500 fontsize:S text: 126.5 shift:(-10,5) bar:2001 at:117.317 fontsize:S text: 116.3 shift:(-10,5) bar:2010 at:116.4 fontsize:S text: 116.4 shift:(-10,5) bar:2013 at:116.304 fontsize:S text: 116.3 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: Колькасьць насельніцтва Ужгараду (тыс. чал.) </timeline> Асноўныя этнічныя групы (паводле вынікаў перапісу 2001 року): * {{Сьцяг|Украіна}} [[украінцы]]&nbsp;— 77,8% * {{Сьцяг|Расея}} [[расейцы]] — 9,6% * {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[вугорцы]]&nbsp;— 6,9% * {{Сьцяг|Славаччына}} [[славакі]]&nbsp;— 2,2% Таксама ў месьце пражываюць [[цыганы]], [[немцы]], [[жыды]] й іншыя (агулам 3,5% насельніцтва). Гістарычная дынаміка нацыянальнага складу: {| | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1959'''<ref>Кабузан В. М.&nbsp;— [https://web.archive.org/web/20131005070823/http://www.scribd.com/doc/119074830/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%92-%D0%9C-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F Украинцы в мире динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века&nbsp;— 1989 год Форм. этн. и политических границ укр. этноса. Ин-т рос. истории РАН.&nbsp;М.&nbsp;Наука, 2006.]</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1989'''<ref name="census2001">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/Про кількість та склад населення України] за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2001'''<ref name="census2001"/> |- | [[украінцы]]||&nbsp;50,2%||&nbsp;69,8%||&nbsp;77,8% |- | [[расейцы]]||&nbsp;17,3%||&nbsp;14,9%||&nbsp;9,6% |- | [[вугорцы]]||&nbsp;12,2%||&nbsp;7,9%||&nbsp;6,9% |- | [[славакі]]||&nbsp;12,0%||&nbsp;3,3%||&nbsp;2,2% |- | [[цыганы]]||&nbsp;1,0%||&nbsp;1,7%||&nbsp;1,5% |- | [[жыды]]||&nbsp;3,8%||&nbsp;0,8%||&nbsp;0,2% |- | |} === Мова === {| width="40%" align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAFF" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва па роднай мове <small>(2001)</small> |-bgcolor="#eeeeff" ! украінская&nbsp;мова !! расейская !! вугорская !! цыганская !! славацкая |- bgcolor="#f7f9ff" | align=center|77,55% | align=center|12,40% | align=center|7,03% | align=center|1,29% | align=center|0,85% |} == Эканоміка == Ужгарад — істотны эканамічны цэнтар вобласьці, мае разгалінаваную бізнэс-інфраструктуру падтрымкі прадпрымальніцтва. У месьце засяроджана 4358 аб’ектаў гаспадараньня (25,4% агульнай колькасьці аб’ектаў вобласьці). На 10 тысячаў насельніцтва места прыпадае 164 дробныя прадпрыемствы пры сярэднім паказьніку па вобласьці і Ўкраіне&nbsp;— 60 адзінак. Зарэгістравана 9,6 тыс. прадпрымальнікаў-фізычных асобаў. Найбольшую ўдзельную вагу ў агульным аб’ёме рэалізаванай прадукцыі, работ і паслуг займае гуртовы і раздробны гандаль, гандаль транспартнымі сродкамі і паслугі па іх рамонце&nbsp;— 75,2%, прамысловасьць − 14,5%, будаўніцтва&nbsp;— 4,4%, транспарт&nbsp;— 2,3%, апэрацыі зь нерухамасьцю&nbsp;— 1,5%, гатэльны і рэстаранны бізнэс&nbsp;— 0,6%, фінансавая дзейнасьць&nbsp;— 0,3%. Інвэстыцыйную дзейнасьць у месьце зьдзяйсьняюць інвэстары з 28 дзяржаваў. Найбольшая колькасьць інвэстыцый накіраваная ў разьвіцьцё апрацоўнай прамысловасьці (35,3&nbsp;млн. $), гандаль і побыт (8,8&nbsp;млн. $), гатэлі і рэстараны (2,3&nbsp;млн. $) і будаўніцтва (1,4&nbsp;млн. $). === Прамысловасьць === Ужгарад — найістотнейшы эканамічны цэнтар Закарпацьця, тут знаходзіцца болей за 5 тыс. суб’ектаў гаспадараньня, зь іх 90%&nbsp;— прыватнай або калектыўнай уласнасьці. Асноўныя галіны прамысловасьці — харчовая, лёгка, дрэваапрацоўчая, мэблевая, выраб машын і абсталяваньня. Вядучыя прадпрыемствы места, скарыстаўшы ўнутраныя рэзэрвы й замежныя інвэстыцыі, правялі рэканструкцыю і мадэрнізацыю вытворчасьці, выпускаюць на сёньня канкурэнтаздольную прадукцыю на ўнутраным і зьнешнім рынках. === Транспарт === Ужгарад — найбольшы транспартны вузел Закарпацкай вобласьці, празь які праходзіць нізка эўрапейскіх аўташляхоў&nbsp;— {{Код дарогі|Эўрапейскі маршрут E50|E50|green|white|-}}, {{Код дарогі|Эўрапейскі маршрут E58|E58|green|white|-}}, {{Код дарогі|Эўрапейскі маршрут E573|E573|green|white|-}}, а таксама міжнародныя аўтадарогі {{Таблічка-ua|М|06}}, {{Таблічка-ua|М|08}} і аўтамабільны шлях нацыянальнага значэньня {{Таблічка-ua|Н|13}}. Дзейнічаюць [[Ужгарад (станцыя)|чыгуначная станцыя]] і [[Ужгарад (аэрапорт)|аэрапорт]]. У месьце разьмешчаны пункт пропуску на граніцы са [[Славаччына]]й Ужгарад — [[Вышне Нямецке]]. Ужгарад&nbsp;— адзіны абласны цэнтар Украіны, у якім адсутнічае электратранспарт. == Адукацыя і навука == 3 гімназіі. Вышэйшыя навучальныя ўстановы: * [[Ужгарадзкі нацыянальны ўнівэрсытэт]] * [[Закарпацкі мастацкі інстытут]] * Прыродна-гуманітарны коледж УжНУ * [[Ужгарадзкая ўкраінская багаслоўская акадэмія]] * [[Карпацкі ўнівэрсытэт імя Аўгусьціна Валошына]] * Ужгарадзкі камэрцыйны тэхнікум * Ужгарадзкая багаслоўская акадэмія == Культура == У Ужгарадзе дзейнічаюць [[Закарпацкі абласны тэатар лялек]] і [[Закарпацкі абласны дзяржаўны ўкраінскі музычна-драматычны тэатар]]. Музэі і карцінныя галерэі: * [[Закарпацкі краязнаўчы музэй]] у памяшканьні [[Ужгарадзкі замак|Ужгарадзкага замку]] * [[Закарпацкі музэй народнай архітэктуры і побыту]] * [[Закарпацкі абласны мастацкі музэй імя Ёсіпа Бакшая]] * [[Заалягічны музэй УжНУ]] * [[Мэмарыяльны будынак-музэй Фёдара Фёдаравіча Манайлы]] * [[Мэмаріальны будынак-музэй Андрэя Коцкі]] * Мастацкая галерэя «Ужгарад» * Мастацкі цэнтар «Галерэя Ілько» == Рэлігія == [[Файл:Резиденція єпископа.jpg|міні|300пкс|Ужгарадзкі катэдральны сабор]] Рэлігійнае жыцьцё места ёсьць поліканфэсійным і прадстаўленым як традыцыйнымі, так і нетрадыцыйнымы рэлігійнымы напрамкамі. У месьце зарэгістраваныя 65 рэлігійных грамадаў. Сярод іх 23 праваслаўныя (УПЦ МП&nbsp;— 16, УПЦ КП&nbsp;— 5, УАПСЦ&nbsp;— 2), 11&nbsp;— грэка-каталіцкія, 2&nbsp;— рыма-каталіцкія, 12&nbsp;— пратэстанцкія грамады. Зарэгістраваныя 8 нэахрысьціянскіх цячэньняў (Царква Жывога Бога, хрысьціянская эвангельская царква, мармоны), плыня праваслаўнага паходжаньня (Праваслаўная царква Божай Маці), плыня хрысьціянскага паходжаньня (Царква Сабраньня Новага Запавету), 2&nbsp;— усходнія рэлігійныя плыні (будызм, Сьвядомасьці Крышны), 3&nbsp;— ісламскія грамады, 3&nbsp;— юдаізму і грамада Армянскай Апостальскай царквы. Акрамя таго, без рэгістрацыі дзейнічаюць яшчэ каля 10 грамадаў (дыянэтыка, рун-вера, вера Бахаі ды іншыя). == Архітэктура і славутасьці == Ужгарад адносіцца да катэгорыі месцаў са значнаю архітэктурнаю спадчынаю. Зьберагліся ансамблі, асобныя ўнікальныя будынкі&nbsp;— помнікі архітэктуры дзяржаўнага і мясцовага значэньня. Гістарычна сфармаваная забудова цэнтральнай часткі места&nbsp;— жыльлёвыя кварталы, падзеленыя гаспадарскімі пабудовамі на вузкія дзялянкі. Гэтая забудова адносіцца ў асноўныму да XIX стагодзьдзя. Пераважная большасьць будынкаў малапавярховыя (да трох паверхаў). Якасна іншым этапам местабудаўнічага разьвіцьця стала забудова 30-х рокаў XX стагодзьдзя. Гэта яскравы прыклад чэскага функцыяналізму, узор удалага выкарыстаньня адкрытых прастораў у плянаваньні і фармаваньні маштабнага мескага асяродку. Пасьляваенная забудова вялася ў асноўным за межамі гістарычнай часткі. Яна ў пэўнай меры аднастайная па характары архітэктуры і адрозьніваецца іншымы падыходамі ў плянаваньні. Вялікія па памерах пляцы, шырыня вуліцаў і тыповыя жыльлёвыя будынкі паўднёвай часткі кантрастуюць з гістарычна сфармаваным характарам забудовы места. <center> {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- |colspan=12 style="background:#C7C7C7"|<div style='text-align: center;'>'''Сымбалі места'''</div> |- |[[Файл:Uzhgorod castle bastions.jpg|center|200px]] |[[Файл:Cathedral of the Exaltation of the Holy Cross Uzhhorod 2009.jpg|center|170px]] |[[Файл:Uschhorod synagoge.jpg|center|170px]] |[[Файл:Panoramio - V&A Dudush - Пешеходный мост через реку Уж.jpg|center|210px]] |- |<div style='text-align: center;'><small>''Ужгарадзкі замак''</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>''Катэдральны сабор''</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>''Харальная сынагога''</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>''Пешаходны мост цераз Вуж''</small></div> |} </center> Унікальнымі помнікамі архітэктуры ёсьць Гаранская ратонда&nbsp;— храм сьв. Ганны ХІ ст., [[Ужгарадзкі замак]] (ХІІ—ХVІІІ стагодзьдзі)&nbsp;— найстарэйшы помнік фартыфікацыйнага мастацтва і архітэктуры, Крыжаўзьвіжанскі сабор (1644), аформлены ў стылі позьняга барока, Шалесьціўская царква сьвятага Міхаіла (пабудаваная ў 1777 без адзінага цьвіка), Цэгальнянская царква (1802), абласная філярмонія&nbsp;— колішняя сынагога (1902), Пакроўская царква, пабудаваная расейскімі эмігрантамі як храм-помнік палеглым у І сусьветнай вайне (1930). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210118044539/https://www.uzhgorod.ws/ Грамадзка-інфармацыйны партал Ужгараду] * [https://web.archive.org/web/20201031110245/http://ungvar.vox.com.ua/ Ужгарад на старых паштоўках] * [http://www.360uz.info Віртуальны Ужгарад]{{Недаступная спасылка|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://uzhgorod.net.ua/ Закарпацкія навіны] * [https://web.archive.org/web/20180329215842/http://rest.uzhgorod.ws/ Адпачынак у Ужгарадзе] * [http://imsu-zakarpattja.com/uzhgorod.html Закарпацкая вобласьць у складзе УССР] * [https://web.archive.org/web/20131006161414/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_no_uk.asp#m5 Розподіл населення за національністю та рідною мовою] {{ref-uk}} {{Закарпацкая вобласьць}} [[Катэгорыя:Ужгарад| ]] [[Катэгорыя:Ужгарадзкі раён]] ri42am2oq5vvri24d2r6jvu1z829q5i 0 27816 2696198 2664206 2026-10-08T18:49:10Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696198 wikitext text/x-wiki {{Рэгулярная падзея}} '''Чэмпіянат сьвету па футболе''' (таксама вядомы як '''Кубак сьвету па футболе''', '''Чэмпіянат сьвету ФІФА''', афіцыйны назоў '''Кубак сьвету ФІФА''') — найважнейшае міжнароднае футбольнае спаборніцтва. За правядзеньне чэмпіянату сьвету адказвае кіроўны орган сусьветнага [[футбол]]у [[ФІФА]], і ўдзельнічаць у ім могуць мужчынскія й жаночыя футбольныя нацыянальныя зборныя ўсіх краін-чальцоў ФІФА. Фінальныя турніры чэмпіянатаў сьвету праводзяцца раз на чатыры гады, аднак разам з рэгіянальнымі адборачнымі турнірамі чэмпіянат сьвету працягваецца 3 гады. У адборачных спаборніцтвах [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|чэмпіянату сьвету 2014 году]] ўдзельнічалі 203 каманды. У фінальным турніры, які праходзіць раз на 4 гады на працягу 4 тыдняў у загадзя абранай краіне-гаспадары чэмпіянату, прымаюць удзел 32 каманды (31 пераможца адборачнага турніру і зборная краіны-гаспадара; да [[2002]] году яшчэ і пераможца папярэдняга розыгрышу чэмпіянату сьвету таксама ўдзельнічаў у фінальным турніры па-за адборачнымі спаборніцтвамі). Фіналы чэмпіянату сьвету па футболе, якія праводзяцца з 1930 году, зь перапынкам у 1942 і 1946 гадах з-за [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], маюць вялікую глядацкую аўдыторыю і прыцягваюць увагу ва ўсім спартовым сьвеце, часам пераўзыходзячы па колькасьці гледачоў [[Алімпійскія гульні]]. За ўсю гісторыю чэмпіянатаў сьвету восем краін атрымлівалі званьні чэмпіёнаў. Найбольшая колькасьць тытулаў на ліку [[Зборная Бразыліі па футболе|Бразыліі]] — пяць разоў. [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] і [[Зборная Нямеччыны па футболе|Нямеччына]] — па чатыры разы; [[Зборная Аргентыны па футболе|Аргентына]] — па тры разоў; [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] й [[Зборная Ўругваю па футболе|Уругвай]] станавіліся чэмпіёнамі па два разы, і па адным разе пераможцамі чэмпіянату станавіліся [[Зборная Ангельшчыны па футболе|Ангельшчына]] ды [[Зборная Гішпаніі па футболе|Гішпанія]]. == Гісторыя == === Першыя міжнародныя спаборніцтвы === Чэмпіянат сьвету — ня самае першае футбольнае спаборніцтва ў сусьветнай футбольнай гісторыі. Аматарскі футбол стаў часткай праграмы [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] з [[Летнія Алімпійскія гульні 1908 году|1908]] году. [[Файл:London 1908 English Amateur Football National Team.jpg|значак|зьлева|Каманда зборнай Вялікабрытаніі на Алімпійскіх гульнях 1908 году.]] У 1909 годзе ў [[Турын]]е буйны прадпрымальнік сэр [[Томас Ліптан]] арганізаваў турнір, які пазьней звалі «Самы першы чэмпіянат сьвету». Італьянцы, немцы і швайцарцы даслалі на гэты турнір найбольш прафэсійныя клюбы, аднак [[Ангельская фэдэрацыя футболу]] ў адказ на прапанову зрабіць тое ж самае адмовіла. Разумеючы, што без удзелу родапачынальнікаў футболу брытанцаў турнір ня можа лічыцца сур’ёзным, Ліптан запрасіў для ўдзелу ў турніры аматарскі футбольны клюб з паўночнага ўсходу [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] пад назвай «Ўэст Оклэнд» (''West Auckland FC''). Вялікую частку складу гэтай каманды складалі працоўныя вугальных шахтаў, аднак «Ўэст Оклэнд» выйграў турнір з удзелам прафэсіяналаў з кантынэнту. У 1911 годзе ангельцы вярнуліся ў [[Італія|Італію]] абараняць тытул, заваяваны двума гадамі раней, і ізноў выйгралі турнір, перамогшы ў фінале «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]» з разгромным лікам 6:1. Футбольны турнір на Алімпійскіх гульнях, на якіх маглі ўдзельнічаць футбалісты розных краін, быў адзіным афіцыйным спаборніцтвам. У [[Летнія Алімпійскія гульні 1924 году|1924]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 1928 году|1928]] гадах выйгравала [[Зборная Ўругваю па футболе|каманда Ўругваю]]. Шырокае разьвіцьцё прафэсійнага спорту й імклівае нарастаньне парыву паміж узроўнем гульні «профі» і аматараў прымусіла ФІФА прыступіць да арганізацыі чэмпіянату сьвету. На кангрэсе [[ФІФА]] 1926 году [[Анры Дэлянэ]] заявіў: «Сёньня ўжо немагчыма трымаць футбол за сьценамі Алімпійскіх гульняў». Тады ж выканкам [[ФІФА]] ўтварыў камісію, у якую ўвайшлі швайцарац Ж. Бонэ (старшыня), аўстрыец Х. Майлз (сакратар), француз А. Дэлянэ, немец Ф. Лінэман і італьянец Д. Фэрэці, і даручыў ёй вывучыць магчымасьць арганізацыі Кубка сьвету. Канчатковае рашэньне аб сусьветным чэмпіянаце прыняў кангрэс ФІФА ў [[Амстэрдам]]е 29 траўня 1928 году. === Першы чэмпіянат === Дзякуючы перамогам на папярэдніх чэмпіянату дзьвюх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] [[Уругвай]] стаў месцам правядзеньня першага афіцыйнага чэмпіянату сьвету пад эгідай [[ФІФА]]<ref name="FIFA1930I">[https://web.archive.org/web/20060426212450/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html Уругвай 1930 — Афіцыйны сайт Чэмпіянату сьвету ФІФА]</ref>. Спачатку прэтэндэнтаў на правядзеньне першага чэмпіянату сьвету было пяць — [[Італія]], [[Гішпанія]], [[Швэцыя]], [[Нідэрлянды]] і Ўругвай. У выніку большасьць прагаласавала за Ўругвай. Фэдэрацыя Ўругваю дала цьвёрдае абяцаньне выканаць усе фінансавыя ўмовы ФІФА. [[Файл:Estadiocentenario.JPG|міні|«[[Сэнтэнарыё (футбольны стадыён)|Сэнтэнарыё]]» — першы стадыён, на якім праходзіў фінал ЧС]] Аднак выбар Уругваю ў якасьці арэны турніру згуляў з арганізатарамі злы жарт: вандраваньне ва [[Уругвай|Ўругвай]] з [[Эўропа|Эўропы]] атрымлівалася доўгім і дарагім, і ўсяго за 2 месяцы да пачатку турніру ні адна эўрапейская фэдэрацыя не плянавала пасылаць сваю каманду на чэмпіянат. У выніку грандыёзнымі высілкамі Рымэ атрымалася схіліць да ўдзелу ў турніры 4 эўрапейскія каманды: зборныя [[Зборная Францыі па футболе|Францыі]], [[Зборная Бэльгіі па футболе|Бэльгіі]], [[Зборная Румыніі па футболе|Румыніі]] й [[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславіі]]. Агулам у турніры прыняло ўдзел усяго 13 камандаў — сем з [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыкі]], 4 з [[Эўропа|Эўропы]] і 2 з [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]]. Гэта найменшы лік удзельнікаў чэмпіянату сьвету ў яго гісторыі (гэтулькі жа было ў фінальным турніры [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1950 году|чэмпіянату сьвету 1950 году]]), і адзіны раз у гісторыі розыгрышаў, калі не паўстала неабходнасьці ў адборачным турніры. 13 камандаў былі падзеленыя на чатыры групы. Пераможцы груп выходзілі ў паўфінал. Новы стадыён «[[Сэнтэнарыё (футбольны стадыён)|Сэнтэнарыё]]» быў пушчаны ў эксплюатацыю толькі на шосты дзень турніру. Да гэтага на матчах зьбіралася часам па 800—1000 гледачоў. Першыя матчы ў гісторыі чэмпіянатаў сьвету былі адначасова выйграныя [[Зборная Францыі па футболе|Францыяй]] і [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], якія перамаглі [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыку]] зь лікам 4:1 і [[Зборная Бэльгіі па футболе|Бэльгію]] 3:0 адпаведна. Першы гол у гісторыі чэмпіянатаў сьвету быў забіты французам [[Люсьен Ляран|Люсьенам Ляранам]], першы [[хэт-трык]] зрабіў [[Бэрт Патэна]] з зборнай ЗША ў матчы супраць [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]] (ЗША перамаглі зь лікам 3:0). Паколькі самыя моцныя эўрапейскія зборныя ў турніры ня ўдзельнічалі, як і вынікала чакаць, у фінале турніру сустрэліся дзьве паўднёваамэрыканскія каманды — у прысутнасьці 93 тысяч гледачоў на стадыёне «[[Сэнтэнарыё (футбольны стадыён)|Сэнтэнарыё]]» ў [[Мантэвідэо]] [[Зборная Ўругваю па футболе|зборная Ўругваю]] стала першым чэмпіёнам сьвету, абгуляўшы [[Зборная Аргентыны па футболе|зборную Аргентыны]] зь лікам 4:2<ref name="FIFAorigin">[https://web.archive.org/web/20070325173838/http://fifaworldcup.yahoo.com/releases/en/fwc_origin_en.pdf Вытокі Чэмпіянату сьвету ФІФА] Прэс-рэліз ФІФА.</ref>. [[Летнія Алімпійскія гульні 1932 году|Алімпійскія гульні 1932 году]] праводзіліся ў [[Лос-Анджэлес]]е (ЗША), дзе значна больш папулярны [[амэрыканскі футбол]]. Адсутнасьць цікавасьці да эўрапейскага футболу з боку амэрыканцаў, а таксама рознагалосьсі паміж [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]] і ФІФА ў пытаньнях азначэньня статусу гульцоў-прафэсіяналаў прывялі да таго, што футбол быў выключаны з праграмы Алімпійскіх гульняў 1932 году. === Разьвіцьцё === Галоўнымі праблемамі, зь якімі сутыкаліся арганізатары пры правядзеньні першых чэмпіянатаў сьвету, былі высокі кошт праезду да месца правядзеньня фінальнага турніру для камандаў зь іншых кантынэнтаў, і вайна: чэмпіянаты сьвету 1942 і 1946 гадоў былі адмененыя з-за [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Родапачынальнікі футболу з Брытанскіх выспаў ігнаравалі першыя 3 чэмпіянаты сьвету. Упершыню брытанцы прынялі ўдзел у чэмпіянаце сьвету толькі ў [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1950 году|1950]] годзе, пасьля дасягненьня дамовы зь [[ФІФА]] аб сваім адмысловым статусе. У фінальных турнірах чэмпіянатаў з [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1934 году|1934]] па [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1978 году|1978]] гады прымалі ўдзел 16 камандаў (акрамя рэдкіх выпадкаў, калі нейкія каманды адмаўляліся ад удзелу ў турніры ўжо пасьля заканчэньня кваліфікацыі). Большасьць удзельнікаў пападала ў фінал з [[Эўропа|Эўропы]] ды [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыкі]], зь невялікім дадаткам самых моцных камандаў [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]] й [[Акіянія|Акіяніі]]. Звычайна гэтыя каманды станавіліся пастаўшчыкамі ачкоў для эўрапейцаў і паўднёваамэрыканцаў, хоць былі і выключэньні — напрыклад, [[Зборная КНДР па футболе|каманда КНДР]] у [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1966 году|1966]] годзе выйшла ў чвэрцьфінал. У [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|1982]] годзе склад удзельнікаў фінальнага турніру быў пашыраны да 24 камандаў, а ў [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|1998]] — да 32. Дадатковыя месцы ў асноўным аддаваліся прадстаўнікам [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]] й [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]]. На апошніх турнірах каманды з гэтых рэгіёнаў, якія раней лічыліся нефутбольнымі, пачалі выступаць усё больш і больш пасьпяхова, напрыклад [[Зборная Камэруну па футболе|Камэрун]] у [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1990 году|1990]] годзе, [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвая Карэя]], [[Зборная Сэнэгалу па футболе|Сэнэгал]] і [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце ў 2002 годзе]]. Чэмпіянаты сьвету сталі сапраўды змаганьнем камандаў са ўсяго сьвету — 197 каманд прымалі ўдзел у адборачных спаборніцтвах да [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|чэмпіянату сьвету 2006 году]], 204 прынялі ўдзел у [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|чэмпіянату сьвету 2010]], і сьпіс фаварытаў чэмпіянату не абмяжоўваецца больш камандамі толькі з [[Эўропа|Эўропы]] й [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыкі]]. == Формула правядзеньня == === Адборачны турнір === Адборачныя, або кваліфікацыйныя, спаборніцтвы праводзяцца для таго, каб паменшыць колькасьць удзельнікаў і адабраць самых моцных для ўдзелу ў фінальным турніры. Адзіны ЧС, перад якім не праводзілася кваліфікацыйных спаборніцтваў — самы першы [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1930 году|чэмпіянат 1930 году]]. Адборачныя спаборніцтвы праводзяцца па занальным прынцыпе ў адпаведнасьці з рэгіёнамі [[ФІФА]]: [[Афрыка]], [[Азія]], [[Паўднёвая Амэрыка]], [[Акіянія]], [[Эўропа]] й [[Паўночная Амэрыка]]); арганізацыяй адборачных турніраў займаюцца рэгіянальныя фэдэрацыі (у Эўропе, напрыклад, [[УЭФА]]) у адпаведнасьці з агульнымі прынцыпамі ФІФА. Перад чарговым турнірам ФІФА вызначае колькасьць месцаў у фінальным турніры, якія атрымлівае кожны рэгіён; асноўным крытэрам зьяўляецца «сіла» футболу ў рэгіёне, але таксама ўлічваецца той факт, што дадатковыя месцы ў фінале ЧС стымулююць разьвіцьцё футболу ў рэгіёне, і, вядома, мае месца лабіяваньне сваіх інтэрасаў рэгіянальнымі канфэдэрацыямі. Ад [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|1938 году]] краіна-арганізатар турніру аўтаматычна атрымлівае месца ў фінале. Больш таго, да [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|2002 году]] пераможца папярэдняга чэмпіянату сьвету таксама атрымліваў месца ў фінале без папярэдняга адбору. Падчас азначэньня рэглямэнту [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|ЧС-2006]], аднак, гэтае правіла было адменена, і чэмпіён сьвету 2002 году [[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]] ўдзельнічала ў адборачным турніры на агульных падставах. У нашы дні адборачны турнір стартуе амаль за тры гады да фінальнага і працягваецца больш за два гады. Фармат адборачных спаборніцтваў моцна адрозьніваецца паміж рэгіёнамі, а таксама зьмяняецца ад турніру да турніру. Як правіла, акрамя спаборніцтваў усярэдзіне рэгіёнаў праводзіцца некалькі дадатковых міжкантынэнтальных стыкавых матчаў, пераможцы якіх выходзяць у фінал. Напрыклад, пераможца адборачнай зоны [[Акіянія|Акіяніі]] адстойваў сваё права ўдзелу ў фінальным турніры [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|ЧС-2006]] у двух матчах з камандай, якая заняла пятае месца ў турніры краін [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыкі]]. === Фінальны турнір === Формула, якая выкарыстоўваецца для правядзеньня чэмпіянатаў сьвету з 1998 году, прадугледжвае 32 удзельнікі фінальнага турніру. Фінальны турнір праходзіць у загадзя абранай краіне на працягу месяца і складаецца з 2 стадыяў — групавога турніру і гульняў па кубкавай сыстэме на выбываньне. На стадыі групавога турніру каманды дзеляцца на 8 груп па 4 каманды. Склад груп вызначаецца лёсаваньнем, падчас якой 8 камандаў («сеяныя») становяцца першым нумарам у групе, а астатнія 24 каманды падзяляюцца на 3 кошыкі ў адпаведнасьці з геаграфіяй і рэйтынгам зборных-удзельніц. З кожнага кошыка ў кожную групу пападае ў выніку адна каманда, аднак ёсьць дадатковыя правілы, якія ўскладняюць працэдуру лёсаваньня: напрыклад, у адной групе ня можа быць больш за дзьве эўрапейскія каманды, або больш за адну каманду зь любога іншага рэгіёну. У кожнай групе каманды праводзяць аднакругавы турнір з 3 тураў. Матчы апошняга туру, каб выключыць магчымасьць змовы, праводзяцца ў адзін дзень у адзін час. За перамогу ў матчы каманда атрымлівае 3 пункты, за нічыю — адзін. З кожнай групы ў другі раўнд выходзяць каманды, якія занялі першыя два месцы — усяго 16 удзельнікаў чэмпіянату. У другім раўндзе каманды гуляюць матчы на выбываньне. Той, хто саступіў, сканчае свой удзел у турніры. У выпадку, калі лік пасьля 90 хвілін гульні застаецца нічыйным, гуляецца [[авэртайм|дадатковы час]], і ў выпадку неабходнасьці праводзіцца [[сэрыя пэнальці (футбол)|сэрыя пэнальці]]. У 1/8 фіналу пераможца кожнай з груп першага раўнду гуляе з другой камандай зь іншай групы, далей пераможцы выходзяць у 1/4 фіналу, паўфінал і фінал. Пераможцы фіналу становяцца чэмпіёнамі сьвету. Каманды, якія прайгралі ў паўфіналах, разгульваюць трэцяе месца ў матчы паміж сабой. == Вынікі == === Усе чэмпіянаты сьвету === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- !rowspan="2" width="5%"|Год !rowspan="2" width="14%"|Месца правядзеньня !width="1%" rowspan="24"| !colspan="3"|Фінальная гульня !width="1%" rowspan="24"| !colspan="3"|Матч за 3-е месца |- !width="15%"|Пераможца !width="10%"|Лік !width="15%"|2-е месца !width="15%"|3-е месца !width="10%"|Лік !width="15%"|4-е месца |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1930 году|1930]] |[[Уругвай]] |{{Сьцяг Уругваю|30пкс}}<br />'''[[Зборная Ўругваю па футболе|Уругвай]]''' |'''4:2''' |{{Сьцяг Аргентыны|30пкс}}<br />[[Зборная Аргентыны па футболе|Аргентына]] |{{Сьцяг ЗША (48 зорак)|30пкс}}<br />[[Зборная ЗША па футболе|ЗША]] |^{('''[[#1|1]]''')} |{{Сьцяг Югаславіі (1918-1945)|30пкс}}<br />[[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславія]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1934 году|1934]] |[[Італія]] |{{Сьцяг Італіі (1861—1946)|30пкс}}<br />'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''2:1'''<br />[[дадатковы час|дад. час]] |{{Сьцяг Чэхіі|30пкс}}<br />[[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] |{{Сьцяг Нямеччыны (1871—1918)|30пкс}}<br />[[Зборная Нямеччыны па футболе|Нямеччына]] |'''3:2''' |{{Сьцяг Аўстрыі|30пкс}}<br />[[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|1938]] |[[Францыя]] |{{Сьцяг Італіі (1861—1946)|30пкс}}<br />'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''4:2''' |{{Сьцяг Вугоршчыны (1920-1940)|30пкс}}<br />[[Зборная Вугоршчыны па футболе|Вугоршчына]] |{{Сьцяг Бразыліі (1889-1960)|30пкс}}<br />[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]] |'''4:2''' |{{Сьцяг Швэцыі|30пкс}}<br />[[Зборная Швэцыі па футболе|Швэцыя]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1950 году|1950]] |[[Бразылія]] |{{Сьцяг Уругваю|30пкс}}<br />'''[[Зборная Ўругваю па футболе|Уругвай]]''' |^{('''[[#2|2]]''')} |{{Сьцяг Бразыліі (1889-1960)|30пкс}}<br />[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]] |{{Сьцяг Швэцыі|30пкс}}<br />[[Зборная Швэцыі па футболе|Швэцыя]] |^{('''[[#2|2]]''')} |{{Сьцяг Гішпаніі (1945-1977)|30пкс}}<br />[[Зборная Гішпаніі па футболе|Гішпанія]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1954 году|1954]] |[[Швайцарыя]] |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />'''[[Зборная Нямеччыны па футболе|ФРГ]]''' |'''3:2''' |{{Сьцяг Вугоршчыны (1949-1957)|30пкс}}<br />[[Зборная Вугоршчыны па футболе|Вугоршчына]] |{{Сьцяг Аўстрыі|30пкс}}<br />[[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]] |'''3:1''' |{{Сьцяг Уругваю|30пкс}}<br />[[Зборная Ўругваю па футболе|Уругвай]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1958 году|1958]] |[[Швэцыя]] |{{Сьцяг Бразыліі (1889-1960)|30пкс}}<br />'''[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]]''' |'''5:2''' |{{Сьцяг Швэцыі|30пкс}}<br />[[Зборная Швэцыі па футболе|Швэцыя]] |{{Сьцяг Францыі|30пкс}}<br />[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |'''6:3''' |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />[[Зборная Нямеччыны па футболе|ФРГ]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1962 году|1962]] |[[Чылі]] |{{Сьцяг Бразыліі (1960-1968)|30пкс}}<br />'''[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]]''' |'''3:1''' |{{Сьцяг Чэхіі|30пкс}}<br />[[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] |{{Сьцяг Чылі|30пкс}}<br />[[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] |'''1:0''' |{{Сьцяг Югаславіі (1945—1991)|30пкс}}<br />[[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславія]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1966 году|1966]] |[[Ангельшчына]] |{{Сьцяг Ангельшчыны|30пкс}}<br />'''[[Зборная Ангельшчыны па футболе|Ангельшчына]]''' |'''4:2'''<br />[[дадатковы час|дад. час]] |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />[[Зборная Нямеччыны па футболе|ФРГ]] |{{Сьцяг Партугаліі|30пкс}}<br />[[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]] |'''2:1''' |{{Сьцяг СССР (1955—1980)|30пкс}}<br />[[Зборная СССР па футболе|СССР]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1970 году|1970]] |[[Мэксыка]] |{{Сьцяг Бразыліі (1968-1992)|30пкс}}<br />'''[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]]''' |'''4:1''' |{{Сьцяг Італіі|30пкс}}<br />[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />[[Зборная Нямеччыны па футболе|ФРГ]] |'''1:0''' |{{Сьцяг Уругваю|30пкс}}<br />[[Зборная Ўругваю па футболе|Уругвай]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1974 году|1974]] |[[Нямеччына|ФРН]] |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />'''[[Зборная Нямеччыны па футболе|ФРН]]''' |'''2:1''' |{{Сьцяг Нідэрляндаў|30пкс}}<br />[[Зборная Нідэрляндаў па футболе|Нідэрлянды]] |{{Сьцяг Польшчы|30пкс}}<br />[[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]] |'''1:0''' |{{Сьцяг Бразыліі (1968-1992)|30пкс}}<br />[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1978 году|1978]] |[[Аргентына]] |{{Сьцяг Аргентыны|30пкс}}<br />'''[[Зборная Аргентыны па футболе|Аргентына]]''' |'''3:1'''<br />[[дадатковы час|дад. час]] |{{Сьцяг Нідэрляндаў|30пкс}}<br />[[Зборная Нідэрляндаў па футболе|Нідэрлянды]] |{{Сьцяг Бразыліі (1968-1992)|30пкс}}<br />[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]] |'''2:1''' |{{Сьцяг Італіі|30пкс}}<br />[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|1982]] |[[Гішпанія]] |{{Сьцяг Італіі|30пкс}}<br />'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''3:1''' |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />[[Зборная Нямеччыны па футболе|ФРГ]] |{{Сьцяг Польшчы|30пкс}}<br />[[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]] |'''3:2''' |{{Сьцяг Францыі|30пкс}}<br />[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1986 году|1986]] |[[Мэксыка]] |{{Сьцяг Аргентыны|30пкс}}<br />'''[[Зборная Аргентыны па футболе|Аргентына]]''' |'''3:2''' |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />[[Зборная Нямеччыны па футболе|ФРГ]] |{{Сьцяг Францыі|30пкс}}<br />[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |'''4:2'''<br />[[дадатковы час|дад. час]] |{{Сьцяг Бэльгіі|30пкс}}<br />[[Зборная Бэльгіі па футболе|Бэльгія]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1990 году|1990]] |[[Італія]] |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />'''[[Зборная Нямеччыны па футболе|ФРГ]]''' |'''1:0''' |{{Сьцяг Аргентыны|30пкс}}<br />[[Зборная Аргентыны па футболе|Аргентына]] |{{Сьцяг Італіі|30пкс}}<br />[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |'''2:1''' |{{Сьцяг Ангельшчыны|30пкс}}<br />[[Зборная Ангельшчыны па футболе|Ангельшчына]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|1994]] |[[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |{{Сьцяг Бразыліі|30пкс}}<br />'''[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]]''' |'''0:0'''<br />'''(3:2, [[пэнальці (футбол)|пэнальці]])''' |{{Сьцяг Італіі|30пкс}}<br />[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |{{Сьцяг Швэцыі|30пкс}}<br />[[Зборная Швэцыі па футболе|Швэцыя]] |'''4:0''' |{{Сьцяг Баўгарыі|30пкс}}<br />[[Зборная Баўгарыі па футболе|Баўгарыя]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|1998]] |[[Францыя]] |{{Сьцяг Францыі|30пкс}}<br />'''[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]''' |'''3:0''' |{{Сьцяг Бразыліі|30пкс}}<br />[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]] |{{Сьцяг Харватыі|30пкс}}<br />[[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |'''2:1''' |{{Сьцяг Нідэрляндаў|30пкс}}<br />[[Зборная Нідэрляндаў па футболе|Нідэрлянды]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|2002]] |[[Рэспубліка Карэя]]<br />[[Японія]] |{{Сьцяг Бразыліі|30пкс}}<br />'''[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]]''' |'''2:0''' |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />[[Зборная Нямеччыны па футболе|Нямеччына]] |{{Сьцяг Турэччыны|30пкс}}<br />[[Зборная Турэччыны па футболе|Турэччына]] |'''3:2''' |{{Сьцяг Паўднёвай Карэі|30пкс}}<br />[[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвая Карэя]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|2006]] |[[Нямеччына]] |{{Сьцяг Італіі|30пкс}}<br />'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''1:1'''<br />'''(5:3, [[пэнальці (футбол)|пэнальці]])''' |{{Сьцяг Францыі|30пкс}}<br />[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />[[Зборная Нямеччыны па футболе|Нямеччына]] |'''3:1''' |{{Сьцяг Партугаліі|30пкс}}<br />[[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|2010]] |[[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] |{{Сьцяг Гішпаніі|30пкс}}<br />'''[[Зборная Гішпаніі па футболе|Гішпанія]]''' |'''1:0'''<br />[[дадатковы час|дад. час]] |{{Сьцяг Нідэрляндаў|30пкс}}<br />[[Зборная Нідэрляндаў па футболе|Нідэрлянды]] |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />[[Зборная Нямеччыны па футболе|Нямеччына]] |'''3:2''' |{{Сьцяг Уругваю|30пкс}}<br />[[Зборная Ўругваю па футболе|Уругвай]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|2014]] |[[Бразылія]] |{{Сьцяг Нямеччыны|30пкс}}<br />'''[[Зборная Нямеччыны па футболе|Нямеччына]]''' |'''1:0'''<br />[[дадатковы час|дад. час]] |{{Сьцяг Аргентыны|30пкс}}<br />[[Зборная Аргентыны па футболе|Аргентына]] |{{Сьцяг Нідэрляндаў|30пкс}}<br />[[Зборная Нідэрляндаў па футболе|Нідэрлянды]] |'''3:0''' |{{Сьцяг Бразыліі|30пкс}}<br />[[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 2018 году|2018]] |[[Расея]] |{{Сьцяг Францыі|30пкс}}<br />'''[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]''' |'''4:2''' |{{Сьцяг Харватыі|30пкс}}<br />[[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |{{Сьцяг Бэльгіі|30пкс}}<br />[[Зборная Бэльгіі па футболе|Бэльгія]] |'''2:0''' |{{Сьцяг Ангельшчыны|30пкс}}<br />[[Зборная Ангельшчыны па футболе|Ангельшчына]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|2022]] |[[Катар]] |{{Сьцяг Аргентыны|30пкс}}<br />'''[[Зборная Аргентыны па футболе|Аргентына]]''' |'''3:3'''<br />'''(4:2, [[пэнальці (футбол)|пэнальці]])''' |{{Сьцяг Францыі|30пкс}}<br />[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |{{Сьцяг Харватыі|30пкс}}<br />[[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |'''2:1''' |{{Сьцяг Марока|30пкс}}<br />[[Зборная Марока па футболе|Марока]] |- |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году|2026]] |[[ЗША]]<br />[[Канада]]<br />[[Мэксыка]] | | | | | | |} <div id="1">^'''1''' Матч за трэцяе месца ў 1930 годзе не праводзіўся. [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]] і [[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславія]] прайгралі ў паўфіналах.</div> <div id="2">^'''2''' Афіцыйнага фінальнага матчу ў 1950 годзе не праводзілася, паколькі лёс першых месцаў вырашалася ў фінальным групавым турніры з 4 камандаў. Аднак матч [[Зборная Ўругваю па футболе|Уругваю]] й [[Зборная Бразыліі па футболе|Бразыліі]] (матч, вядомы як [[Мараканаза]]), дэ-факта апынуўся фіналам, паколькі менавіта перамога ў гэтай гульні зь лікам 2:1 прынесла Ўругваю званьне чэмпіёнаў.</div> === Найлепшыя зборныя === [[Файл:World cup countries best results.png|міні|upright=2|Найлепшыя вынікі краін на чэмпіянатах сьвету]] У агульнай складанасьці 207 розных зборных прымалі ўдзел у чэмпіянатах сьвету, аднак толькі дванаццаць зь іх даходзілі да фінальнага матчу, і з дванаццаць камандаў-фіналістаў восем краін станавіліся чэмпіёнамі. Таму заваёва Кубка сьвету лічыцца вялікім дасягненьнем і нязьменна выклікае гонар у заўзятараў зборнай, якая перамагла. Найлепшая зборная чэмпіянатаў сьвету — [[Зборная Бразыліі па футболе|Бразылія]]. Бразыльцы — адзіная ў сьвеце зборная, якая ўдзельнічала ў фінальных турнірах усіх чэмпіянатаў сьвету, пры гэтым яны 5 разоў выйгравалі чэмпіянат і яшчэ двойчы былі фіналістамі. Эўрапейскія каманды выйгравалі чэмпіянат сьвету 11 разоў, а паўднёваамэрыканскія — 9. Найбольшую колькасьць разоў у фінал выходзілі [[Зборная Нямеччыны па футболе|Нямеччына]] (8 разоў) і Бразылія (7 разоў). Пры гэтым Бразылія перамагала ў 5 фіналах, Нямеччына — у 4. У [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1970 году|1970 годзе]] Бразылія й [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] адначасова вышлі ў фінал чэмпіянатаў сьвету, маючы па 2 перамогі ў чэмпіянатах сьвету, у [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|1994]] — па тры перамогі. Абодва разы ў фінале перамагалі бразыльцы. Упершыню эўрапейская каманда перамагала ў чэмпіянаце сьвету за межамі [[Эўропа|Эўропы]] ў 2010 годзе. Паўднёваамэрыканская каманда змагла заваяваць Кубак сьвету ў Эўропе толькі аднойчы — Бразылія на чале з [[Пэле]] ў [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1958 году|1958]] годзе. {| class="wikitable" |- !Каманда !Колькасьць перамог !Чэмпіёны сьвету !2-е месца !3-е месца !4-е месца{{Заўвага|у 1930 годзе — паўфіналісты}} |- | {{Футбол Бразылія}} | 5 | [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1958 году|1958]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1962 году|1962]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1970 году|1970]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|1994]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|2002]] | 2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1950 году|1950]]*, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|1998]]) | 2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|1938]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1978 году|1978]]) | 2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1974 году|1974]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|2014]]*) |- |{{Сьцяг Нямеччыны}} [[Зборная Нямеччыны па футболе|Нямеччына]] |4 |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1954 году|1954]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1974 году|1974]]*, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1990 году|1990]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|2014]] |4 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1966 году|1966]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|1982]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1986 году|1986]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|2002]]) |4 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1934 году|1934]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1970 году|1970]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|2006]]*, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|2010]]) |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1958 году|1958]]) |- | {{Футбол Італія}} |4 |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1934 году|1934]]*, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|1938]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|1982]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|2006]] |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1970 году|1970]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|1994]]) |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1990 году|1990]]*) |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1978 году|1978]]) |- |{{Сьцяг Аргентыны}} [[Зборная Аргентыны па футболе|Аргентына]] |3 |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1978 году|1978]]*, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1986 году|1986]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|2022]] |3 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1930 году|1930]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1990 году|1990]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|2014]]) | - | - |- |{{Сьцяг Францыі}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |2 |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|1998]]*, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2018 году|2018]] |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|2006]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|2022]]) |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1958 году|1958]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1986 году|1986]]) |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|1982]]) |- | {{Сьцяг Уругваю}} [[Зборная Ўругваю па футболе|Уругвай]] | 2 | [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1930 году|1930]]*, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1950 году|1950]] | - | - | 3 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1954 году|1954]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1970 году|1970]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|2010]]) |- |{{Сьцяг Ангельшчыны}} [[Зборная Ангельшчыны па футболе|Ангельшчына]] |1 |[[Чэмпіянат сьвету па футболе 1966 году|1966]]* | - | - |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1990 году|1990]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2018 году|2018]]) |- | {{Сьцяг Гішпаніі}} [[Зборная Гішпаніі па футболе|Гішпанія]] | 1 | [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|2010]] | - | - | 1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1950 году|1950]]) |- | {{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Зборная Нідэрляндаў па футболе|Нідэрлянды]] | - | - | 3 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1974 году|1974]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1978 году|1978]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|2010]]) | 1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|2014]]) | 1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|1998]]) |- |{{Сьцяг Чэхіі}} [[Зборная Чэхаславаччыны па футболе|Чэхаславаччына]] | - | - |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1934 году|1934]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1962 году|1962]]) | - | - |- |{{Сьцяг Вугоршчыны}} [[Зборная Вугоршчыны па футболе|Вугоршчына]] | - | - |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|1938]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1954 году|1954]]) | - | - |- |{{Сьцяг Швэцыі}} [[Зборная Швэцыі па футболе|Швэцыя]] | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1958 году|1958]]*) |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1950 году|1950]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|1994]]) |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|1938]]) |- |{{Сьцяг Харватыі}} [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 2018 году|2018]]) |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1998 году|1998]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|2022]]) | - |- |{{Сьцяг Польшчы}} [[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]] | - | - | - |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1974 году|1974]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|1982]]) | - |- |{{Сьцяг Аўстрыі}} [[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]] | - | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1954 году|1954]]) |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1934 году|1934]]) |- |{{Сьцяг Партугаліі}} [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]] | - | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1966 году|1966]]) |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|2006]]) |- |{{Сьцяг Бэльгіі}} [[Зборная Бэльгіі па футболе|Бэльгія]] | - | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 2018 году|2018]]) |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1986 году|1986]]) |- |{{Сьцяг Турэччыны}} [[Зборная Турэччыны па футболе|Турэччына]] | - | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|2002]]) | - |- |{{Сьцяг Чылі}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] | - | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1962 году|1962]]*) | - |- |{{Сьцяг Югаславіі}} [[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславія]] | - | - | - | - |2 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1930 году|1930]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1962 году|1962]]) |- |{{Сьцяг ЗША}} [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]] | - | - | - | - | 1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1930 году|1930]]) |- |{{Сьцяг СССР}} [[Зборная СССР па футболе|СССР]] | - | - | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1966 году|1966]]) |- |{{Сьцяг Баўгарыі}} [[Зборная Баўгарыі па футболе|Баўгарыя]] | - | - | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|1994]]) |- |{{Сьцяг Паўднёвай Карэі}} [[Зборная Рэспублікі Карэя па футболе|Рэспубліка Карэя]] | - | - | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|2002]]*) |- |{{Сьцяг Марока}} [[Зборная Марока па футболе|Марока]] | - | - | - | - |1 ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|2022]]*) |} <nowiki>*</nowiki> — гаспадары чэмпіянату сьвету Шэсьць з васьмі камандаў, якія перамагалі на чэмпіянаце сьвету, хоць бы раз дамагаліся гэтага ў якасьці гаспадароў турніру. Гэта адзін з галоўных чыньнікаў таго, чаму розныя краіны настолькі актыўна дамагаюцца правы праводзіць чэмпіянат у сябе. У той жа час, гэта адзін з кірункаў крытыкі турніру і ФІФА як яго арганізатараў: крытыкі паказваюць на рэжым празьмернай спрыяльнасьці да гаспадароў турніру, што выяўляецца ў прывілеяваным становішчы гаспадароў пры лёсаваньні й добразычлівасьці да іх судзьдзяў. Нават традыцыйна «слабыя» футбольныя нацыі, праводзячы чэмпіянат сьвету ў сябе, нярэдка дамагаліся добрых вынікаў: апошні прыклад таму — посьпех зборнай [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвай Карэі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]] (пры гэтым да 2002 году паўднёвакарэйцы ні разу не змаглі нават выйсьці ў другі раўнд спаборніцтваў). Зборныя [[Зборная Ангельшчыны па футболе|Ангельшчыны]] й [[Зборная Францыі па футболе|Францыі]] дамагаліся званьня чэмпіёнаў толькі на «хатніх» чэмпіянатах сьвету. Усяго ў фінальных турнірах чэмпіянатаў сьвету ўдзельнічалі зборныя 77 краін. Ніжэй пералічаныя 10 камандаў, якія маюць найбольшую колькасьць выхадаў у фінальную частку ЧС: {| class="wikitable" |- !Удзелаў<br />у фінале!!Зборная |- |21||{{Футбол Бразылія}} |- |19||{{Футбол Нямеччына}} |- |18||{{Футбол Італія}} |- |17||{{Футбол Аргентына}} |- |16||{{Футбол Мэксыка}} |- |15||{{Футбол Ангельшчына}}<br />{{Футбол Гішпанія}}<br />{{Футбол Францыя}} |- |13||{{Футбол Бэльгія}}<br />{{Футбол Уругвай}} |} === Найлепшыя зборныя кантынэнтаў === На сёньняшні дзень Кубак сьвету заваёўвалі толькі каманды з Эўропы і Паўднёвай Амэрыкі. Самым вялікім дасягненьнем каманды з КОНКАКАФ быў выхад у паўфінал у 1930 годзе [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]]. Першай азіяцкай камандай, якая выйшла ў паўфінал, стала зборная Паўднёвай Карэі на ЧС-2002. [[Зборная Турэччыны па футболе|Турэцкая зборная]] таксама выйшла ў паўфінал на тым жа чэмпіянаце, але Турэччына зьяўляецца чальцом [[УЭФА]] і таму традыцыйна лічыцца эўрапейскай камандай. Тры афрыканскія каманды дасягалі стадыі чвэрцьфіналаў: [[Зборная Камэруну па футболе|Камэрун]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1990 году|ЧС-1990]], [[Зборная Сэнэгалу па футболе|Сэнэгал]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце 2002 году]], [[Зборная Ганы па футболе|Гана]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|чэмпіянаце 2010 году]]. З прадстаўнікоў Акіяніі найлепшы вынік у [[Зборная Аўстраліі па футболе|Аўстраліі]], якая ў [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|2006 годзе]] выйшла ў другі раўнд, але ўжо з наступнага чэмпіянату Аўстралія прадстаўляе Азіяцкую канфэдэрацыю. == Прыз == {{Асноўны артыкул|Кубак сьвету ФІФА (прыз)}} На чэмпіянатах сьвету з 1930 па 1970 пераможцу ўручаўся Кубак [[Жуль Рымэ|Жуля Рымэ]] (першапачаткова яго звалі проста ''Кубак сьвету '' або ''Coupe du Monde''; у 1946 годзе ён атрымаў імя прэзыдэнта [[ФІФА]], які арганізаваў першы чэмпіянат сьвету). Было загадзя абумоўлена, што зборная, якая выйграла чэмпіянат сьвету 3 разы, атрымае гэты кубак навечна. Трэцяй перамогі першымі дамагліся бразыльцы ў [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1970 году|1970]], і Кубак Жуля Рымэ адправіўся ў офіс Фэдэрацыі футболу Бразыліі. Аднак у 1983 годзе кубак быў выкрадзены, і яго пошукі так і не прывялі ні да якога выніку. Пачынаючы з 1974 году пераможцу ўручаецца новы кубак, які завецца ''Прыз кубка сьвету ФІФА''. Гэты кубак ніколі ня будзе ўручаны на вечнае захоўваньне, колькі б чэмпіянатаў ня выйграла якая-небудзь зборная. Аргентына, Нямеччына й Бразылія ўжо выйгравалі новы кубак па 2 разы. Гэты прыз ня будзе заменены датуль, пакуль дошчачка з імёнамі пераможцаў чэмпіянатаў сьвету на ім ня будзе запоўненая, што адбудзецца не раней 2038 году (калі кубак ня стануць разгульваць часьцей). == Узнагароды == Па выніках кожнага фінальнага турніру чэмпіянату ўручаюцца некалькі індывідуальных і камандных узнагародаў тым, хто асоба выявіў сябе ў нейкім з аспэктаў гульні. Узнагарод на сёньняшні дзень шэсьць: * [[Залатая буца]] (упершыню ўручаная ў 1930 годзе): прыз найлепшаму бамбардзіру турніру * Залаты мяч (уручаецца з 1982 году): прыз найлепшаму гульцу турніру * Залатая пальчатка (раней — прыз [[Леў Яшын|Льва Яшына]]): найлепшаму галкіпэру (упершыню ўручаны ў 1994 годзе) * Прыз сумленнай гульні ФІФА: камандзе, лепш за ўсё выконвала прынцыпы справядлівай гульні (упершыню ўручаная ў 1978 годзе) * Прыз відовішчнай гульні: камандзе, якая паказала самы відовішчны футбол на чэмпіянаце, вынік вызначаецца народным галасаваньнем (упершыню ўручаны ў 1994 годзе) * Найлепшы малады гулец чэмпіянату: узнагарода для найлепшага гульца чэмпіянату з тых, хто не старэй за 21 год на пачатак году чэмпіянату (упершыню ўручаная ў 2006 годзе) == Рэкорды == {{Асноўны артыкул|Рэкорды чэмпіянатаў сьвету па футболе}} * '''Самая буйная перамога''': Вугоршчына — Паўднёвая Карэя 9:0, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1954 году|1954]]; Югаславія — Заір 9:0, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1974 году|1974]]; Вугоршчына — Сальвадор 10:1, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|1982]] * '''Самы хуткі гол''': [[Хакан Шукюр]], 10,89 сэкунды, Турэччына — Паўднёвая Карэя 3:2, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|2002]] * '''Самая вялікая колькасьць удзелаў у ЧС''': [[Антоніё Карбахаль]] (Мэксыка, 1950—1966) і [[Лётар Матэўс]] (Нямеччына, 1982—1998), 5 * '''Найбольшая колькасьць гульняў на ЧС''': [[Лётар Матэўс]], 25 * '''Найлепшы бамбардзір''': [[Міраслаў Клёзэ]] (Нямеччына, 2002—2014), 16 * '''Найбольшы лік галоў у адным турніры''': [[Жуст Фантэн]] (Францыя), 13, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1958 году|1958]] * '''Найбольшы лік галоў у адным матчы''': [[Алег Саленка]] (Расея), 5, Расея — Камэрун 6:1, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|1994]] * '''Самы стары гулец''': [[Фарыд Мандрагон]], 43 гады і 3 дні, Калюмбія — Японія, [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|2014]] == Тэлебачаньне й прэса == Чэмпіянаты сьвету па футболе — спартовыя спаборніцтвы з самай вялікай гледачовай аўдыторыяй з усіх якія праводзяцца ў сьвеце. Колькасьць гледачоў тэлетрансьляцыяў з чэмпіянатаў сьвету перавышае нават гледачовую аўдыторыю Алімпійскіх гульняў<ref name="FIFANews">[https://web.archive.org/web/20070319033609/http://www.fifa.com/fifa/pub/newsletter/fifanews.6-97.html Навіны ФІФА]. Зэп Блятэр, генэральны сакратар ФІФА, чэрвень 1997 г.</ref>. Сумарная аўдыторыя чэмпіянату сьвету 2002 году склала прыкладна 2,88 млрд чалавек. 1,1 мільярда глядзелі фінальны матч гэтага турніру. Лёсаваньне фінальнага турніру чэмпіянату сьвету — 2006 назіралі 300 мільёнаў гледачоў па ўсім сьвеце<ref name="ABCSport">[http://www.abc.net.au/sport/content/200512/s1528128.htm «Хиддинк: Нас чакае сур'ёзнае выпрабаваньне»], ABC Sport, 10 сьнежня 2005 г.</ref>. Пачынальна з 1966 году ў кожнага чэмпіянату сьвету ёсьць свой талісман (першым талісманам, на ЧС-1966, быў ільвяня ''Вілі''). == Выбар месца правядзеньня чэмпіянату == : ''Глядзіце сьпіс гаспадароў чэмпіянату ў разьдзеле [[#Усе чэмпіянаты сьвету|Усе чэмпіянаты сьвету]].'' На цяперашні момант месца правядзеньня чарговага чэмпіянату сьвету вызначаецца за 6 гадоў да турніру галасаваньнем чальцоў выканаўчага камітэту ФІФА. Усе чэмпіянаты сьвету з 1930 па 1998 праводзіліся або ў [[Эўропа|Эўропе]], або ў [[Амэрыка|Амэрыцы]]. Пры гэтым было прынята чаргаваць месца правядзеньня — адзін чэмпіянат праводзіўся ў Эўропе, наступны ў Амэрыцы, потым ізноў надыходзіла чаргу Эўропы і г. д. Адзіны раз, калі гэты парадак быў парушаны — 1938 год; нягледзячы на тое, што чэмпіянат сьвету 1934 году праводзіўся ў Італіі, у 1938 месца правядзеньня турніру ізноў стала Эўропа. Чэмпіянат 2002 году ўпершыню быў праведзены за межамі Эўропы і Амэрыкі — гаспадарамі турніру сталі [[Рэспубліка Карэя]] й [[Японія]]. Першапачаткова карэйцы і японцы былі канкурэнтамі, але ў апошні момант яны пад націскам ФІФА пагадзіліся правесьці турнір сумесна. Аднак з-за гістарычна няпростых адносін паміж Карэяй і Японіяй, а таксама з-за таго, што гэтыя краіны падзяляе мора, пры правядзеньні чэмпіянату паўстаў цэлы шэраг праблем. У сувязі з гэтым па канчатку турніру службоўцы ФІФА неаднаразова заяўлялі, што больш не дапусьцяць сумеснага правядзеньня чэмпіянату сьвету<ref name="FIFArelease">[https://web.archive.org/web/20040528153714/http://fifa.com/en/media/index/0,1369,101476,00.html Арганізатарам ЧС-2010 стала ПАР], Прэс-рэліз ФІФА ад 15 траўня 2004 г.</ref>. Рашэньне аддаць права правядзеньня ЧС-2006 [[Нямеччына|Нямеччыне]] было сустрэта неадназначна, бо ўсімі чакалася, што правядзеньне турніру будзе даверанае [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвай Афрыцы]]. Пры фінальным галасаваньні галасы разьмеркаваліся 12 да 11 на карысьць Нямеччыны. Дэлегат ФІФА з [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыі]] Чарлз Дэмпсі, які атрымаў указаньне ад Фэдэрацыі футболу Акіяніі галасаваць за ПАР, у апошні момант устрымаўся ад галасаваньня. Калі бы ён не зрабіў гэтага, галасы бы разьмеркаваліся пароўну, і рашэньне ў гэтым выпадку павінен быў прыняць глава ФІФА Зэп Блятэр, які быў прыхільнікам кандыдатуры Паўднёвай Афрыкі<ref name="Wagman">[https://web.archive.org/web/20090108063115/http://www.soccertimes.com/wagman/2000/jul07.htm «Прэзыдэнт ФІФА Блятэр аддае ЧС-2006 Нямеччыне і прайгравае»] Робэрт Ўогмэн, «Сокер Таймз», 7 ліпеня 2000 г.</ref>. Дэмпсі растлумачыў свой крок тым, што выпрабоўваў занадта вялікі ціск з боку і Нямеччыны і ПАР, уключаючы нават спробы подкупу<ref name="IOL">[https://web.archive.org/web/20060512011414/http://www.int.iol.co.za/index.php?set_id=6&click_id=19&art_id=qw962980020648B216 «Нямецкі часопіс бярэ на сябе адказнасьць за ўяўную спробу подкупу»], ''IOL'', 7 ліпеня 2000 г.</ref>, і таму палічыў, што ня зможа застацца бесстароньнім. У выніку ўзьніклага скандалу ФІФА заявіла, што ізноў вяртаецца да прынцыпу ратацыі паміж кантынэнтамі ў азначэньні гаспадароў чэмпіянату сьвету; зараз, аднак, у ратацыі будуць удзельнічаць усе кантынэнты, а ня толькі Эўропа й Амэрыка. Для чэмпіянату сьвету 2010 году ў якасьці кантынэнту правядзеньня была абраная [[Афрыка]], і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] усё-ткі займела для сябе чэмпіянат сьвету, абышоўшы чатырох іншых прэтэндэнтаў. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2010 году стаў першым буйным спартовым спаборніцтвам, праведзеным на Чорным кантынэнце. [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|Чэмпіянат сьвету 2014 году]] прайшоў у [[Бразылія|Бразыліі]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150318083110/http://www.fifa.com/worldcup/archive/ Афіцыйная статыстыка ФІФА усіх турніраў 1930—2002. Вынікі ўсіх матчаў усіх чэмпіянатаў 1930—2002] * [https://web.archive.org/web/20060701031630/http://www.fifa.com/en/index.html Афіцыйны сайт ФІФА] * [https://web.archive.org/web/20190725125256/http://www.worldcup-history.com/ WorldCup-History.com] * [http://www.planetworldcup.com ''Planet World Cup'' з інфармацыяй аб усіх фіналах чэмпіянатаў сьвету] * [https://web.archive.org/web/20080926162341/http://soccer-stat.ru/indexworld3.html Вынікі ўсіх матчаў усіх чэмпіянатаў, сумарная статыстыка] {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} {{Найлепшыя бамбардзіры чэмпіянатаў сьвету па футболе}} {{ФІФА}} {{Міжнародны футбол}} {{Чэмпіянаты сьвету па гульнявых відах спорту}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе| ]] [[Катэгорыя:Футбольныя кубкі]] bmzee3see51xbfzm9cty6ysqbpd1atr 0 55372 2696210 2491864 2026-10-08T22:16:01Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696210 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Арэхаўскі сельсавет‎‎}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Арэ́хаўскі сельсаве́т''' — [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — гарадзкі пасёлак [[Арэхаўск]]. == Гісторыя == Створаны 8 красавіка 2004 году. У склад Арэхаўскага сельсавету былі перададзеныя вёска [[Брухава]] скасаванага [[Арэхаўскі пасялковы савет|Арэхаўскага пасялковага савету]], вёскі [[Верацея (Віцебская вобласьць)|Верацея]], [[Карабішчы]], [[Краснабель]], [[Рагозіна (Віцебская вобласьць)|Рагозіна]], [[Халмы (Віцебская вобласьць)|Халмы]] [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавету]]. 10 кастрычніка 2013 году ў склад сельсавету перададзеныя населеныя пункты [[Арашкі]], [[Лісоўскія (вёска)|Лісоўскія]], [[Рамальдава]], [[Старына (Аршанскі раён)|Старына]] ліквідаванага [[Клюкаўскі сельсавет|Клюкаўскага сельсавету]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180311203419/http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=D913v0060692&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области». Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)}} {{Аршанскі раён}} [[Катэгорыя:Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Аршанскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 2004 годзе]] 8e7s04lm58qzwmvhyri1p6xuizhvod1 0 62945 2696218 2615448 2026-10-08T22:35:44Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696218 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кляно́ўскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Кляны]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе Дубровенскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай вобласьці). 25 сьнежня 1962 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] Віцебскай вобласьці<ref>[http://busel.org/texts/cat1ee/id5ewxenr.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 25 сьнежня 1962 году. Пра ўзбуйненьне сельскіх раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. 6 студзеня 1965 году сельсавет перададзены ў склад адноўленага Дубровенскага раёну<ref>[https://web.archive.org/web/20190423173630/http://busel.org/texts/cat1er/id5ewzenc.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 6 студзеня 1965 году. Пра стварэньне новых раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{ref-ru}}</ref>. 10 кастрычніка 2013 году сельсавет ліквідаваны, усе населеныя пункты — [[Быстрыёўка]], [[Гладкія]], [[Жарнеўка]], [[Кляны]], [[Кулакоўшчына (Віцебская вобласьць)|Кулакоўшчына]], [[Ляхаўка (Дубровенскі раён)|Ляхаўка]], [[Пячонкі (Віцебская вобласьць)|Пячонкі]], [[Хаетчына]], [[Цыбульскія]], [[Чырына (Дубровенскі раён)|Чырына]] — перададзеныя ў склад [[Зарубскі сельсавет|Зарубскага сельсавету]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180311203419/http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=D913v0060692&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области». Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292]{{Ref-ru}}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 19 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 79 {{Кляноўскі сельсавет}} {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] jkqy94z2gtlppj5qq2k6xxeubc93qw7 0 66082 2696211 2307965 2026-10-08T22:21:21Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696211 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Асінто́рфскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — пасёлак [[Асінторф]]. == Гісторыя == 8 красавіка 2004 году працоўны пасёлак Асінторф быў аднесены да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў, у сувязі з гэтым быў скасаваны [[Асінторфскі пасялковы савет]] і створаны Асінторфскі сельсавет. У склад новастворанага сельсавету былі ўключаны пасёлак Асінторф і вёска [[Шабаны (Дубровенскі раён)|Шабаны]] [[Пірагоўскі сельсавет|Пірагоўскага сельсавету]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120520204953/http://old.bankzakonov.com/region/razdel24/time1/lavz0086.htm Рашэньне Віцебскага абласнога Савету дэпутатаў ад 8 красавіка 2004 г. №55 «Пра зьмену адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу раёнаў Віцебскай вобласьці»]{{ref-ru}}</ref> 26 верасьня 2017 году Асінторфскі і [[Засьценкаўскі сельсавет|Засьценкаўскі]] сельсаветы былі аб'яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Асінторфскі сельсавет<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0085296&p1=1 Решение Витебского областного совета депутатов от 14 сентября 2017 г. № 218 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Дубровенского района Витебской области»]{{Недаступная спасылка|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Асінторфскі сельсавет}} {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Асінторфскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 2004 годзе]] 7w140fz4vwumwzffh55yxl9miufz3nk 0 66206 2696235 2687395 2026-10-09T07:49:39Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2696235 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Мухаеды |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Мухаедаў |Назва па-расейску = |Лацінка = Muchajedy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = сяло Імухаедаўскае (аднойчы; а часьцей Мухаедаўскае), Мухаедавічы |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскі]] |Сельсавет = [[Мухаедаўскі сельсавет|Мухаедаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 210 |Год падліку колькасьці = 2006 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247812 |СААТА = |Выява = Киров, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 10.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 30 |Шырата сэкундаў = 04 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 25 |Даўгата сэкундаў = 42 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Мухае́ды'''<ref name="fn1">{{Літаратура/СНМ/Менская/1909}} С. 129</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны}} С. 68, 79, 176, 188</ref> (''Махае́ды''{{заўвага|Ужываная ў раньнія савецкія часы форма Махае́ды не была варыянтам назвы, а ўсяго хіба свавольным яе скажэньнем, нібыта дзеля большай «мілагучнасьці». Асабліва прыдалася, калі ў 1924 г. вёска стала цэнтрам сельсавету. Можна не сумнявацца, што грунтам для ўжываньня формы Махаеды зьявілася сьцьвярджэньне ў «Описании церквей и приходов Минской епархии» (1879) нібыта «''Село Мухоеды по древним документам именуется Мохоеды''»<ref name="fn4">Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 96 — 106</ref>, што ёсьць няпраўдай.}}; з 1939 году — ''Кі́раў''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Храпунь|Храпуні]]. Цэнтар [[Мухаедаўскі сельсавет|Мухаедаўскага сельсавету]] [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіцца на шашы {{Таблічка-by|Р|37}}. == Геаграфія == За 38 км на поўдзень ад [[Нароўля|Нароўлі]], 35 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск]] (на лініі [[Каленкавічы]] — [[Оўруч]]), 216 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Імухаедаўскае згаданае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, як меркаваў У. Б. Антановіч, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], які калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на Палесьсі. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь ёй, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імем князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}<ref name="fn3">Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> не пазьней 1394 году:{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ Имухоедовскимъ, островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у Павъловичахъ — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Івашэнцавічаў]] [[Файл:Спрэчныя грунты ў Мухаедавічах. 1522 г.jpg|значак|зьлева|Мухаедавічы ў пазямельнай спрэчцы 1522 г.]] [[Файл:POL COA Ostoja średniowieczna.svg|100пкс|значак|Герб Астоя роду Служкаў]] Потым добры сталі выслугай зямянаў Івашэнцавічаў. Сярод іншых сёлаў, якія месьціліся ў [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскім павеце і аднайменным ваяводзтве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{заўвага|Яшчэ ня ў «Польскім каралеўстве», як падаваў С. В. Марцэлеў<ref name="fn2">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 146</ref>}}, Мухаедавічы згаданыя 25 чэрвеня 1509 году ў прывілеі караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] «шляхотъне врожонымъ дворяномъ» Багдану, Андрэю і Зьмітру Івашэнцавічам. У дакумэнце сказана, што фартуна належала яшчэ іхнаму дзядзьку пану Раману, а пазьней яе трымаў муж стрыечнай сястры каралеўскі «зрадъца» князь Іван Глінскі<ref> Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 8 (1499—1514). / A. Baliulis ir kt. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995. С. 320</ref>, былы [[Ваяводы кіеўскія|ваявода кіеўскі]]. На грунты ў Мухаедавічах, аднак, прэтэндавалі і іншыя гаспадарскія слугі. Паны Васіль Балгавіцінавіч і Сенька Бабінскі ў 1522 годзе апэлявалі да караля, маўляў, зямяне Зьміцер і Макар Івашэнцавічы занялі і карыстаюцца не сваім. Апошнія адказалі, што тое ім падаравана манархам на вечнасьць. Кароль Жыгімонт загадаў абодвум бакам стаць перад ім з дакумэнтамі, якія пацьвярджаюць падараваньні. Напэўна, ў наступным годзе ўдзельнікі цяжбы неяк падзялілі між сабой Мухаедаўскія і прылеглыя добры<ref>Русская историческая библиотека (далей: РИБ). Т. XX. Литовская метрика. Т. 1. — Петербург, 1903. Стб. 1038—1039; таксама гл.: Малиновский И. А. Сборник материалов, относящихся к истории панов-рады Великого Княжества Литовского. — Томск, 1901. С. 313—314</ref>. Як вынікае зь ліста-пастановы 1551 году князя Фрыдэрыка (Сямёна) Глебавіча Пронскага, ваяводы кіеўскага, дзяржаўцы чарнобыльскага, уладальнікі Мухаедавічаў, у ліку якіх і пароднены з панамі Івашэнцавічамі гаспадарскі зямянін Ждан Служка, не жадалі выконваць тое, што «''отъ славное памети небожъчика Володимера наданное''»{{заўвага|Князь-ваявода Ф. Пронскі з дарадцамі ў сярэдзіне XVI ст. разабраўся ў сытуацыі, прагледзеўшы дароўныя запісы на старым [[Дабравесьце|дабравесьці]]. Таму наймаверна, што падараваньне царкве было зроблена яшчэ першым кіеўскім князем з [[Гедзімінавічы|дынастыі Гедымінавічаў]] Уладзімерам Альгердавічам, то бо не пазьней 1394 г. Дык і праблема невядомага сына, князя Васіля, перастае існаваць.}}, бо пра яго ўжо і ня ведалі<ref name="fn3"/>.{{пачатак цытаты}}''ЛЂта Божого Нароженя тисеча петсотъ петдесятъ первого, месеца декабъря третего дня, индикта десятого а при томъ и на томъ праве быль его милость панъ Богъданъ Семашъко, маршалокъ господарский. Жаловалъ мнЂ богомолецъ господарский Григорей, свещенникъ Светого Великого Василия, мурованого, протопопа зъ Овручого, на земянъ господарскихъ: пана Ждана Служку и Стужинковича и иншимъ, ижъ дей мнЂ; и на церковъ Божию Светого Василия, мурованого, дани повинное не даютъ и давать не хочутъ не ведати для чого зъ селъ и зъ острововъ наданыхъ приходячого меду пресного, и доводилъ того вписомъ евангелиемъ святымъ отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ; я видечи въ томъ евангелий уписы розные, на разныхъ месцахъ наданые и написаные, казалемъ слово одъ слова съ того евангелия выписать для лепъшое вЂры…_я теды, выслухавъши и видечи доводы слушъные, старые, изъ тыхъ селъ дань повинна естъ оддавать и я теды симъ моимъ листомъ напоминаю и росказую вамъ всЂмъ, написаннымъ въ томъ евангелию, абы тому богомолцу, на тую церковъ, тые дани сполняли и отдавали, ижъ естъ речъ повинная, абы мне о то на васъ болшъ не докучалъ, а где бы давать не хотЂли — грабить васъ кажемо конечне''{{канец цытаты}} У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік гэтага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} засьведчана, што сяло Мухаедавічы было ў валоданьні паноў Макаравічаў Івашэнцавічаў<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. У ходзе адміністрацыйнай рэформы 1565—1566 гадоў Мухаедавічы были аднесены да Кіеўскага павету пры разьмежаваньні яго з паветам Мазырскім: «… ''а оттоль на замочокъ Хабное, до реки Уши, оттоль на село Мухоедовичи, а отъ Мухоедовичъ до Словешни, а Словешнею доловъ ажъ до Припети, по правои стороне поветъ Киевскии, а по левои Мозырскии''…»<ref>РИБ. Т. XXX. Литовская метрика. Отд. 1-2. Ч. 3. Т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 892—893</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Мухаедавічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum (надалей: VL). Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва) 1581 году вынікае, што 3-ма дымамі [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] у вёсцы Мухаедавічы валодалі ігумен і чарняцы Сьвята-Мікалаеўскага Пустынскага манастыра ў Кіеве. 19 асадных дымоў, 2-е [[агароднікі|агароднікаў]] былі ў валоданьні пані Служчыны, пані Іванавай і пані Мікалаевай. Яшчэ 4-ма асаднымі дымамі валодаў пан Рыгор Макаравіч. З асадных выбіралася па 15 грошаў, з агароднікаў — па 6 грошаў<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 40, 42</ref>. У 1585 годзе частку Мухаедавічаў, што належала Пустынскаму манастыру набылі паны Кміты<ref>Літвін Г. З народу руського. Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Пер. з польськ. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. С. 148, 166</ref>. 9 чэрвеня 1598 году пан Мікалай Служка, староста крычаўскі, запісаў у пажыцьцёвае валоданьне сваёй жонцы пані Ганьне з дому Тхарэўскіх добры Мухаедавічы, Вуглы, [[Апачычы]]. 12 ліпеня 1602 году панства Лукаш Сапега з жонкай Зофіяй Кміцянкай паклікалі да судовай адказнасьці [[Крыштап Слушка|Крыштафа]], падсудка менскага, і [[Аляксандар Слушка|Аляксандра]], двараніна {{падказка|ЯКМ|Яго Каралеўскай Міласьці}}, [[Слушкі|Служкаў]] за наезд на трыманы імі ад айцоў Мікольскага Пустынскага манастыра ў Кіеве востраў Чэрняхоўскі, што месьціўся ў ваколіцах вёскі Мухаедавічы, ды ўчыненыя там ўсялякія рабункі. 3-м жніўня 1604 году пазначаная дамова паміж Паўлам і Хведарам Багданавічамі, братанічам іхным Андрэем Івашэнцавічам адносна падзелу добраў у Оўруцкай воласьці Кіеўскага ваяводзтва Мухаедавічаў, Апачына, Ясенічаў, Загальцаў, Вароніна, Барысава, Мутыжына, Скухрычаў, Капылова, Навасельцаў і Саўкоў, а таксама дворышчаў у месьце Кіеве; вялося таксама пра ўлагоджваньне непаразуменьняў міх князямі Пятром і Стэфанам [[Збараскія|Збараскімі]] і панам Мікалаем Макаравічам Івашэнцавічам. [[Файл:Alaksandar Słuška. Аляксандар Слушка (XVII).jpg|значак|зьлева|150px|Аляксандар Служка, ваявода менскі]] 17 траўня 1613 году пан Крыштаф, ваявода вэндэнскі, і Аляксандар, староста рэчыцкі, Служкі ці не ўпершыню абвінавацілі пана Лукаша Сапегу і жонку яго Зофію ў незаконным узяцьці ў заставу і ўжываньні іхных дзедзічных добраў Мухаедавічаў, Вуглоў, Белага Берага, а таксама вёскі Апачычына{{заўвага|Сказана, што яны належалі Служкам «''з усімі іх прыналежнасьцямі, з баярамі, данінамі, уходамі, езамі рачнымі, гонамі бабровымі, ловамі пташымі''».}}, запатрабавалі ад [[Сапегі|Сапегаў]] адкупнога за няпраўныя дзеяньні, а разам і пакіданьня маёнтку. Але яшчэ 19-м жніўня 1613 году датаваныя дзьве справы. У першай зь іх панства Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі судзіліся з панам Стэфанам Лозкам за падданых, зьбеглых да ягонага [[Рожаў|Рожава]] з [[Тоўсты Лес (Кіеўская вобласьць)|Тоўстага Лесу]], Мухаедавічаў і [[Смалегаў|Смалігавічаў]]. У другой пан Гапон і іншыя Трыпольскія вялі цяжбу з сужэнствам Сапегамі аб насланьні імі людзей чарнобыльскіх, антонаўскіх, ліпскіх, дзянісаўскіх, мухаедаўскіх на грунты і вёску Ключнікаўскія ды ўчыненьні там розных гвалтаў. У судовай позве ад 1 чэрвеня 1618 году пан Аляксандар і іншыя Служкі ў чарговы раз абвінавацілі сужэнства Лукаша і Зофію з [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Кмітаў Чарнабыльскіх]] Сапегаў у гвалтоўным заняцьці добраў Мухаедавічы, Вуглы, Белы Бераг і Апачычы. 9 ліпеня т. г. Служкі запатрабавалі ад Сапегаў вяртаньня вёскі Ханеўскай, заснаваный на грунтах мухаедаўскіх, а разам самых Мухаедавічаў зь іншымі вышэйназванымі вёскамі. А 22 чэрвеня і 9 ліпеня 1618 году пан Каспар Пэплоўскі судзіўся быў з самымі панамі Крыштафам і Аляксандрам Служкамі, уладальнікамі Мухаедавічаў, як і з панам Лукашам Сапегай, уладальнікам Антонава, у справе заняцьця і прыўлашчваньня імі грунтоў Планінскіх (Плаксінскіх), каля Мухаедавічаў leżących, аддадзеных яму ЯКМ пажыцьцёва{{заўвага|Ёсьць зьвестка пра больш раньні дакумэнт пад назвай «Danina gruntu y uroczyszcz plakszynskich przy Owruczu y pry Muchoiedowcach.., na Zastawiu urodz. Kasprowi Pepłowskiemu», датаваны 23-м траўня 1614 г.<ref>Руська (Волинська) метрика [Текст] : регести документів Коронної канцелярії для укр. земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569-1673 / Держ. ком. арх. України, Центр. держ. істор. арх. України, м. Київ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, Генер. дирекція держ. арх., Голов. арх. давніх актів ; ред. і упоряд Г. Боряк [та ін.] ; передм. П. К. Грімстед. — Київ, 2002. С. 564</ref>}}<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. — Warszawa, 1894. S. 19 — 20, 66, 201—202, 205, 271, 299, 309, 311, 503—504, 575</ref>. [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|значак|150px|Кіеўскі мітрапаліт Пётар Магіла. Партрэт XVII ст.]] Згодна з тарыфам падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з 18 дымоў osiadłych і з 4 агароднікаў sioła Mochoiedowicz пана Аляксандра Служкі, менскага кашталяна, рэчыцкага старосты, і нашчадкаў нябожчыка пана Крыштафа, ваяводы вэндэнскага, Рэмігіяна і Рафала Служкаў выплачвалася адпаведна па тры і па паўтара злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 400</ref>. 22 сьнежня 1646 году праваслаўны мітрапаліт Пётар Магіла завяшчаў калегіюму Брацкага Багаяўленскага манастыра ў Кіеве 20 000 злотых на добрах Апачыцы і Мухаедавічы, набытых ад нашчадкаў вэндэнскага ваяводы Крыштафа Служкі. Тую ж нерухомасьць завяшчаў і свайму брату пры ўмове, што выкупіць яе за названую суму ў айцоў-калегіятаў. Але брат, як скардзіліся пазьней манахі, у часы ваеннага ліхалецьця адабраў ў іх падараванае і прадаў пану Сапегу. [[Файл:Juzef Bahusłaŭ Słuška. Юзэф Багуслаў Слушка.jpg|значак|зьлева|150px|Юзаф Багуслаў Служка]] 9 студзеня 1656 году, у самы цяжкі пэрыяд [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай]], украінскі гетман [[Багдан Хмяльніцкі]] выдаў унівэрсал, якім, акрамя прыбыткаў зь езуіцкіх маёнткаў, падараваў Багаяўленскаму манастыру ня частку, а цэлае сяло Мухаеды на Палесьсі. 31 сьнежня 1659 году, па чалабітнай ігумена Анікія і чарняцоў Багаяўленскага манастыра, маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч пацьвердзіў тое сваёй жалаванай граматай<ref>Памятники, изданные Киевскою комиссиею для разбора древних актов. Т. 2 / Издание второе, с дополнениями. — Киев, 1897. С. 430, 432, 448—449, 452</ref>. 6 сакавіка 1660 году права на «село Мухоиди по''д'' Хвастовомъ»{{заўвага|Лякалізацыя, зразумела ж, памылковая.}} пацьвердзіў гетман Юры Хмяльніцкі<ref>Універсали Івана Мазепи (1687—1709). — Київ; Львів, 2006. Частина ІІ. Додаток І. Документи українських гетьманів (1632—1686). № 15</ref>. Пасьля вайны, аднак, Мухаеды вярнуліся да паноў Служкаў. Згодна зь люстрацыяй падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 58 дымоў вёскі Muchoiedy пана [[Юзэф Багуслаў Слушка|Юзафа Багуслава Служкі]], [[Харунжы вялікі літоўскі|харунжага]] вялікага літоўскага, выплачвалася 10 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 494</ref>. Згаданыя Мухаеды ў тарыфах падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1707, 1711 і 1714 гадоў. У 1734 годзе ў Мухаедах налічвалася 30 двароў{{Заўвага|У крыніцы паведамляецца пра «ćwierć dymu», дым жа складалі тады 120 двароў.}}<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 22, 39, 40, 55, 63, 74, 295</ref>. [[Файл:POL COA Oskierka.svg|значак|100px|Герб Мурдэліо зьменены роду Аскеркаў.]] На 1738—1741 гады ленным уладальнікам фальваркаў Нароўля, Мухаеды, Вуглы і Прудок быў наваградзкі кашталян [[Антоні Аскерка]]<ref>Анішчанка Я. К. Збор твораў у 6 т. Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. Спісы на рус. мове / Я. К. Анішчанка. — Мінск: Выд. В. Хурсік, 2010. С. 255</ref>. Потым спадчыньнікам маёнткаў Антонаў, Нароўля, Мухаеды і Вуглы стаў сын [[Рафал Алаіз Аскерка|Рафал Алаізі]]<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С.Рыбчонак і інш. — Мінск, 2002. С. 329</ref>. [[Файл:Пастанова канвакацыйнага сейму 1764 г.jpg|значак|зьлева|Пастанова Генэральнай Канфэдэрацыі Кароны і ВКЛ на канвакацыі Варшаўскай 1764 г.<ref>Konfederacya Generalna omnium ordinum Regni et Magni Ducatus Lituaniae na Konwokacyi Główney Warszawskiey uchwalona, dnia siodmego miesiąca maja, roku Pańskiego tysiącznego siedmsetnego szesćdziesiątego czwartego. (Konstytucye Wielkiego Xięstwa Litewskiego…)</ref>]] Паводле тарыфа 1754 году, з 65 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «ćwierć dymu, szesnastka i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (×6 — каля 390 жыхароў) вёскі Muchoidy яго міласьці пана Аскеркі «do grodu» (Оўруцкага замку) меркавалася{{заўвага|Тут, як і ў тарыфе 1734 г., прыналежнасьць паселішча пазначаная як спрэчная (in controverso). Падобна, што мелася на ўвазе тое, куды мусіць накіроўвацца падымнае, — да Оўруцкага, ці да Мазырскага павету.}} 10 злотых і 4 грошы, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 40 злотых, 16 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 179; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|значак|150px|Ян Мікалай Аскерка.]] Канвакацыйны сойм 1764 году прызнаў ленны маёнтак Нароўля зь вёскамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], [[Галоўчыцы (Гомельская вобласьць)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]], Мухаеды, Вуглы «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» Рафала Алаізія Аскеркі, маршалка Мазырскага павету, яго дзедзічным уладаньнем<ref>VL. Tom VII. — Petersburg, 1860. S. 87</ref>{{заўвага|У дакумэнце сказана, што ўсе пералічаныя добры месьціліся ў Мазырскім павеце. Такім чынам, на будучыню спрэчнасьць адміністрацыйнай прыналежнасьці Мухаедаў ліквідавалася, хоць у адрозьненьне ад іншых аскеркаўскіх уладаньняў на Нараўляншчыне, яна была экстэрытарыяльнай.}}. Пасьля Рафала (†1767) Нароўляй, [[Барбароў|Бабічамі]] (будучым Барбаровам), [[Скрыгалаў|Скрыгалавам]], зразумела, і Мухаедамі завалодаў сын [[Ян Мікалай Аскерка]]<ref>Рыбчонак С., Свяжынскі У. Аскеркі гербу Мурдэліо зменены. // Спадчына. 4/1999. С. 206</ref>. У матэрыяле Генэральнай візытацыі 13 лютага 1778 году, праведзенай а. Эліяшам (Ільлёй) Бародзічам, протанатарыем апостальскім дыяцэзіі Пінскай і Тураўскай, сказана, што Мухаедаўская пад тытулам Сьвятога Мікалая прыходзкая царква ў добрах пана Яна Аскеркі, войскага мазырскага, заставалася ў Мазырскім дэканаце. Але будынак у 1775 г. згарэў. На яго месцы часова пастаўлена невялічкая капліца. Прыход складалі жыхары 60 двароў сяла Мухаеды і 16 двароў вёскі Вуглы. Свайго пароха ў прыходзе на той час не было, таму курыраваў яго адміністратар Тэадор Тышкевіч (Хведар Цішкевіч)<ref>НГАБ у Менску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41240. А. 113адв., 114</ref>. Пазьней гэты сьятар узначаліў прыход, як засьведчана запісам 16 студзеня 1784 году, калі быў ахрышчаны немаўля Павал, сын шляхетных Рыгора і Агаты (Агафіі) Галякоў; кумамі выступілі Даніла Калецкі (Халецкі) і Матрона, жонка Сямёна Ропата<ref>НГАБ. Ф. 319. Воп. 2, Спр. 693. А. 18</ref>. У папярэдняй візытацыі згаданы [[антымінс]] Мухаедаўскай царкве, асьвечаны япіскапам пінскім і тураўскім Булгакам{{заўвага|Імаверна, Георгіем, спачыўшым у 1769 г.}}, з рэліквіямі, пячаткай і подпісам. У візытацыі, выкананай 1 лютага 1787 году {{падказка|каад'ютарам|намесьнікам епархіяльнага япіскапа}} пінскім і тураўскім [[Язафат Булгак|Язафатам Булгакам]], сказана, што Сьвята-Мікалаеўская царква ў Мухаедах, сяле стражніка польнага ліоўскага Аскеркі (Яна Мікалая), належала не да Мазырскага, а да Петрыкаўскага дэканату ды, што на той час ужо быў узьведзены новы яе будынак<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41240. А. 218, 219адв.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Мухаеды, Вуглы і Дзёрнавічы на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.jpg|значак|зьлева|Мухаеды, Вуглы і Дзёрнавічы на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.</ref>]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Мухаеды — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У крыніцы, заснаванай на зьвестках рэвізіі 1795 году, сяло Мухаеды названае ў пераліку паселішчаў, адабраных у стражніка польнага літоўскага Яна Мікалая Аскеркі ў «казённое ведомство за клятвопреступление», г. зн. за ўдзел у вызвольным паўстаньні 1794 году<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 73</ref>. На 1797 год сяло Мухаеды, вёскі Вуглы, Буда, слабада Красноўка (Слабада) ў мэтрычнай кнізе Мухаедаўскай Крыжаўзьдзьвіжанскай царквы названыя ўладаньнем «господина Гроховского»<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр 494. А. 218—222</ref>. Але ўжо ў наступным 1798 г. усе тутэйшыя падданыя запісаныя прыналежнымі да «казённого ведомства» альбо «казённого имения»<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр 496. А. 311, 313адв., 314адв.</ref>. [[Файл:Барбароў у паўстаньні 1831 г.jpg|значак|зьлева|Мухаеды і навакольле ў паўстаньні 1831 г.]] У чэрвені 1831 году, перад фінальнай бітвай пад вёскай Вуглы, у лясох Мухаедаўскага маёнтку стаялі паўстанцы з Радамышльскага і Оўруцкага паветаў, раней разьбітыя маскоўцамі ў Украіне. Тамсама зьявілася і рэшта адзьдзелу Фелікса Кеневіча, адзінага сфармаванага ў Беларусі, які спрабаваў дзейнічаць у Мазырскім і Рэчыцкім паветах<ref>Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 55, 57</ref>. У ходзе рэформы П. Д. Кісялёва ў межах Мухаедаўскага казённага маёнтку была ўтворана воласьць{{заўвага|Ня варта блытаць з валасьцямі — адміністрацыйнымі адзінкамі ў складзе павету — парэформавага часу.}} з управай, згаданая ў 1848 годзе. Насельніцтва — 229 дзяржаўных сялянаў, 4 (чацьвёра) габрэяў<ref>Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 9. Ч. 4. Минская губерния. — С.-Петербург: Тип. Деп. Ген. штаба, 1848. С. 5, 7</ref>. У 1852 годзе ў Мухаедах пачала дзейніаць школа для дзяцей тых дзяржаўных сяляняў<ref name="fn2"/>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 302 жыхары абодвух полаў сяла Мухаеды зьяўляліся прыхаджанамі тутэйшай Крыжаўзьдзьвіжанскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 680</ref>. [[Файл:Мухаеды з прылегласьцямі на мапе Ф. Ф. Шубэрта 1850 г. з праўкамі 1866-68 гг.jpg|значак|Мухаеды з прылегласьцямі на мапе Ф. Ф. Шубэрта 1850 г. з праўкамі 1866-68 гг.]] У парэформавы пэрыяд Мухаеды адміністрацыйна належалі да Дзёрнавіцкай воласьці. На 1868 год маецца зьвестка пра тое, як мясцовыя жыхары зь нейкай прычыны дамагаліся скасаваньня ў іхным сяле царкоўнага прыходу<ref name="fn4"/>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Крыжаўзьдзьвіжанскай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Іаан Сакалоў, в. а. штатнага псаломшчыка Данііл Леляўскі. У прыходзе, акрамя сяла Мухаеды, — вёскі Буда, Красноўка, Вуглы і Вярсожка<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 464</ref>. На 1879 год царкоўны пры ход налічваў 669 душ мужчынскага і 679 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя; вёска Вярсожка не згаданая, але паведамляецца пра верных з шасьці хутароў<ref name="fn4"/>. У 1886 годзе ў сяле было 47 двароў, 425 жыхароў, існавала школа<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Згодна з даведнікам 1909 году, у сяле Мухаеды налічвалася 168 двароў і 1109 жыхароў<ref name="fn1"/>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Мухаеды ў складзе Дзёрнавіцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85</ref>. [[Файл:Machajedy. Махаеды (M. Lebiedziŭ, 1919).jpg|значак|зьлева|Лясьніцтва нібыта М''а''хаедаўскае, але Буда тут яшчэ М''у''хаедаўская. 1919 г.]][[Файл:Мухаеды, Буда Мухаедаўская, Красноўка на мапе РККА 1926 г.jpg|значак|Мухаеды, Буда Мухаедаўская, Красноўка на мапе РККА 1926 г.]] 1 студзеня 1919 году пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Рэчыцкі павет стаў адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Напярэдадні [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] ў Мухаедах было 327 двароў і 1119 жыхароў. У чэрвені 1942 і ў ліпені 1943 году акупанты спалілі 321 дом і загубілі 21 вяскоўца<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 433</ref>. На франтах загінуў альбо прапаў бязь вестак 141 чалавек<ref name="fn2"/>. == Насельніцтва == * 2004 год — 159 гаспадарак, 388 жыхароў * 2006 год — 210 жыхароў == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Мухаедаўскі сельсавет}} {{Нараўлянскі раён}} [[Катэгорыя:Мухаедаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] 2xs94n96llubfn3plqlo5t4cnqwr1kr 10 69402 2696155 2695476 2026-10-08T12:27:55Z Jim 415 2696155 wikitext text/x-wiki {{Ці ведаеце вы/зьмест |тэрмін = 1 - 31 верасьня 2026 году |выява1 = Jakub Popiwczak 2024.03.24 02 (cropped).jpg |калі нарадзіўся '''[[Якуб Папіўчак]]''', польскі валейбаліст, лідэр клюбу «Алюран» і зборнай [[Польшча|Польшчы]]? |якія вуліцы перасякае вуліца [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйская]] ў [[Менск]]у? |пад чыім кіраўніцтвам пачаў выходзіць часопіс [[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]? |гістарычную назву вуліцы [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] ў Менску? |калі нарадзіўся [[Васіль Грынь]], [[Беларусь|беларускі]] турыстычны актывіст і экскурсавод, музыка і пісьменьнік, пэдагог? }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Галоўная старонка]]</noinclude> g45jzdulbpiiusdqb0quidinmpr1gqq 2696199 2696155 2026-10-08T18:50:08Z Dymitr 10914 лібэра — гэта адная з пазыцыяў у валейболе 2696199 wikitext text/x-wiki {{Ці ведаеце вы/зьмест |тэрмін = 1 - 31 верасьня 2026 году |выява1 = Jakub Popiwczak 2024.03.24 02 (cropped).jpg |калі нарадзіўся '''[[Якуб Папіўчак]]''', польскі валейбаліст, [[лібэра (валейбол)|лібэра]] клюбу «Алюран» і зборнай [[Польшча|Польшчы]]? |якія вуліцы перасякае вуліца [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйская]] ў [[Менск]]у? |пад чыім кіраўніцтвам пачаў выходзіць часопіс [[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]? |гістарычную назву вуліцы [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] ў Менску? |калі нарадзіўся [[Васіль Грынь]], [[Беларусь|беларускі]] турыстычны актывіст і экскурсавод, музыка і пісьменьнік, пэдагог? }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Галоўная старонка]]</noinclude> eowrpi2jlzcivo3usl6o5u9t3oi24uw 0 110093 2696212 2615303 2026-10-08T22:23:18Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696212 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дабрынскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Дабры́нскі сельсавет''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Дабрынь (Віцебская вобласьць)|Дабрынь]]. == Гісторыя == [[20 жніўня]] [[1924]] году створаны ў складзе Дубровенскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да [[26 ліпеня]] [[1930]] году, з [[20 лютага]] [[1938]] году — Віцебскай вобласьці). [[25 сьнежня]] [[1962]] году раён скасаваны, сельсавет далучаны да [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] Віцебскай вобласьці<ref>[http://busel.org/texts/cat1ee/id5ewxenr.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 25 сьнежня 1962 году. Пра ўзбуйненьне сельскіх раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. [[6 студзеня]] [[1965]] году сельсавет перададзены ў склад адноўленага Дубровенскага раёну<ref>[https://web.archive.org/web/20190423173630/http://busel.org/texts/cat1er/id5ewzenc.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 6 студзеня 1965 году. Пра стварэньне новых раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{ref-ru}}</ref>. == Населеныя пункты == * [[1 студзеня]] [[1947]] — 10 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 79 {{Дабрынскі сельсавет (Дубровенскі раён)}} {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Дабрынскі сельсавет (Дубровенскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] 5w9ny6mti9htzqcsaaa57pwtdgscxue 0 110226 2696213 2615313 2026-10-08T22:24:37Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696213 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Зару́бскі сельсавет''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Зарубы]]. == Гісторыя == [[6 студзеня]] [[1965]] году сельсавет перададзены ў склад адноўленага Дубровенскага раёну<ref>[https://web.archive.org/web/20190423173630/http://busel.org/texts/cat1er/id5ewzenc.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 6 студзеня 1965 году. Пра стварэньне новых раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{ref-ru}}</ref>. [[8 красавіка]] [[2004]] году ў склад сельсавету ўключаны 7 сельскіх населеных пунктаў скасаванага [[Баеўскі сельсавет|Баеўскага сельсавету]] і выключаны 7 сельскіх населеных пунктаў у межах камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства імя Чарняхоўскага (перададзены ў склад [[Валяўкоўскі сельсавет|Валяўкоўскага сельсавету]]).<ref>[https://web.archive.org/web/20120520204953/http://old.bankzakonov.com/region/razdel24/time1/lavz0086.htm Рашэньне Віцебскага абласнога Савету дэпутатаў ад 8 красавіка 2004 г. №55 «Пра зьмену адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу раёнаў Віцебскай вобласьці»]{{ref-ru}}</ref> 10 кастрычніка 2013 году ў склад сельсавету перададзеныя ўсе населеныя пункты — [[Быстрыёўка]], [[Гладкія]], [[Жарнеўка]], [[Кляны]], [[Кулакоўшчына (Віцебская вобласьць)|Кулакоўшчына]], [[Ляхаўка (Дубровенскі раён)|Ляхаўка]], [[Пячонкі (Віцебская вобласьць)|Пячонкі]], [[Хаетчына]], [[Цыбульскія]], [[Чырына (Дубровенскі раён)|Чырына]] — ліквідаванага [[Кляноўскі сельсавет|Кляноўскага сельсавету]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180311203419/http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=D913v0060692&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области». Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 {{Зарубскі сельсавет}} {{Дубровенскі раён}} {{Навігацыйная група |назоў = Раёны, у якія ўваходзіў сельсавет |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Аршанскі раён }} [[Катэгорыя:Зарубскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1960 годзе]] 4fxomkfw2mbvf2ver2x714imxdqa8k4 0 110314 2696217 2615315 2026-10-08T22:33:36Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696217 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Засьце́нкаўскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Засьценкі (Дубровенскі раён)|Засьценкі]]. == Гісторыя == 6 студзеня 1965 году сельсавет перададзены ў склад адноўленага Дубровенскага раёну<ref>[https://web.archive.org/web/20190423173630/http://busel.org/texts/cat1er/id5ewzenc.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 6 студзеня 1965 году. Пра стварэньне новых раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{ref-ru}}</ref>. 8 красавіка 2004 году ў склад сельсавету ўключаны 8 сельскіх населеных пунктаў скасаванага [[Рэдзькаўскі сельсавет|Рэдзькаўскага сельсавету]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120520204953/http://old.bankzakonov.com/region/razdel24/time1/lavz0086.htm Рашэньне Віцебскага абласнога Савету дэпутатаў ад 8 красавіка 2004 г. №55 «Пра зьмену адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу раёнаў Віцебскай вобласьці»]{{ref-ru}}</ref>. 26 верасьня 2017 году [[Асінторфскі сельсавет|Асінторфскі]] і Засьценкаўскі сельсаветы былі аб'яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Асінторфскі сельсавет<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0085296&p1=1 Решение Витебского областного совета депутатов от 14 сентября 2017 г. № 218 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Дубровенского района Витебской области»]{{Недаступная спасылка|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 {{Засьценкаўскі сельсавет}} {{Дубровенскі раён}} {{Аршанскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2017 годзе]] 0b1tfcqgwqcgwzg7g0ak7jq9mijnqm2 0 110340 2696214 2615575 2026-10-08T22:26:27Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696214 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Малаба́хаўскі сельсавет''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — горад [[Дуброўна]] (да 2019 году — вёска [[Малое Бахава]]). == Гісторыя == 6 студзеня 1965 году сельсавет перададзены ў склад адноўленага Дубровенскага раёну<ref>[https://web.archive.org/web/20190423173630/http://busel.org/texts/cat1er/id5ewzenc.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 6 студзеня 1965 году. Пра стварэньне новых раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{ref-ru}}</ref>. 18 красавіка 2019 году адміністрацыйны цэнтар перанесены ў горад [[Дуброўна]]<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D919v0096064&p1=1|title=«О переносе административного центра Малобаховского сельсовета Дубровенского района». Решение Дубровенского районного Совета депутатов от 18 апреля 2019 г. № 57|language=ru|date=2019-05-24}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 {{Малабахаўскі сельсавет}} {{Дубровенскі раён}} {{Навігацыйная група |назоў = Раёны, у якія ўваходзіў сельсавет |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Аршанскі раён }} [[Катэгорыя:Малабахаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1954 годзе]] tr0hvo2p72aelgt3ys4tyhf43uctuln 0 110436 2696215 2614247 2026-10-08T22:29:30Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696215 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Піраго́ўскі сельсавет''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Пірагі (Дубровенскі раён)|Пірагі]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе Дубровенскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай вобласьці). У 1927 годзе сельсавет перайменаваны ў [[Мардашавіцкі сельсавет|Мардашавіцкі]], а 16 ліпеня 1954 году — вернутая першапачатковая назва. 25 сьнежня 1962 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] Віцебскай вобласьці<ref>[https://web.archive.org/web/20170102182130/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewzeni.htm Об укрупнении сельских районов Республики Беларусь]{{ref-ru}} / Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 25 декабря 1962 г.</ref>. 6 студзеня 1965 году сельсавет перададзены ў склад адноўленага Дубровенскага раёну<ref>[https://web.archive.org/web/20190423173630/http://busel.org/texts/cat1er/id5ewzenc.htm Об образовании новых районов Республики Беларусь]{{ref-ru}} / Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 6 января 1965 г.</ref><ref>{{ФКДА-с|код=115110|назва=Пірагоўскі}}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1974 году — 20<ref>{{Літаратура/БССР. Адм.-тэр. падзел|5}} С. 48</ref> * 1 студзеня 1986 году — 20<ref>{{Літаратура/БССР. Адм.-тэр. падзел|7}} С. 49</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/АТУ БССР|1}} С. 319 * {{Літаратура/АТУ БССР|2}} С. 215 * {{Літаратура/АТУ РБ}} С. 143 {{Пірагоўскі сельсавет}} {{Дубровенскі раён}} {{Навігацыйная група |назоў = Раёны, у якія ўваходзіў сельсавет |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Аршанскі раён }} [[Катэгорыя:Пірагоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1954 годзе]] m0kjt3m6hq8vctz5j5wgh5kpyuljs3x 0 123692 2696223 2181806 2026-10-08T22:41:29Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696223 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ба́еўскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Баева]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе [[Ляднянскі раён|Ляднянскага раёну]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году). 8 ліпеня 1931 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да Дубровенскага раёну. 16 ліпеня 1954 году сельсавет перайменаваны ў [[Асташкавіцкі сельсавет (Дубровенскі раён)|Асташкавіцкі]]. 24 траўня 1968 году сельсавет перайменаваны ў Баеўскі.<ref>{{ФКДА-с|код=86041|назва=Баеўскі}}</ref><ref>{{ФКДА|код=90774|назва=Калгас «Кастрычнік»}}</ref> 8 красавіка 2004 году сельсавет скасаваны, населеныя пункты перададзены [[Зарубскі сельсавет|Зарубскаму сельсавету]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120520204953/http://old.bankzakonov.com/region/razdel24/time1/lavz0086.htm Рашэньне Віцебскага абласнога Савету дэпутатаў ад 8 красавіка 2004 г. №55 «Пра зьмену адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу раёнаў Віцебскай вобласьці»]{{ref-ru}}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 11 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/ЭГБ|4}} С. 422 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 79 {{Баеўскі сельсавет}} {{Дубровенскі раён}} {{Ляднянскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2004 годзе]] q3ehtq76udofpqtychqxlv2ffwf95hb 0 123696 2696230 2244021 2026-10-08T22:54:32Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне склад 2696230 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Рэ́дзькаўскі сельсаве́т''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Рэдзькі (Віцебская вобласьць)|Рэдзькі]]. == Гісторыя == 8 красавіка 2004 году сельсавет ліквідаваны. Усе населеныя пункты перададзеныя [[Засьценкаўскі сельсавет|Засьценкаўскаму сельсавету]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120520204953/http://old.bankzakonov.com/region/razdel24/time1/lavz0086.htm Рашэньне Віцебскага абласнога Савету дэпутатаў ад 8 красавіка 2004 г. №55 «Пра зьмену адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу раёнаў Віцебскай вобласьці»]{{ref-ru}}</ref> == Склад == На момант скасаваньня ў склад сельсавета ўваходзілі 8 населеных пунктаў: [[Азёры (Дубровенскі раён)|Азёры]], [[Вялікае Тхорына]], [[Кіраёва (Дубровенскі раён)|Кіраёва]], [[Косьціна]], [[Пятрыкі (Дубровенскі раён)|Пятрыкі]], [[Рэдзькі (Віцебская вобласьць)|Рэдзькі]], [[Судзілавічы (Дубровенскі раён)|Судзілавічы]] і [[Шэкі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Рэдзькаўскі сельсавет}} {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2004 годзе]] gcxcdik497eo83rokotdkpdsc4bk8t7 0 132583 2696229 2614976 2026-10-08T22:47:42Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696229 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Азёрскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Азёрскі сельсавет''', '''Азярэ́цкі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Пятрыкі (Віцебская вобласьць)|Пятрыкі]] (на 1 студзеня 1947 году). == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе Дубровенскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай вобласьці). З 9 верасьня 1946 году да 17 сьнежня 1956 году сельсавет знаходзіўся ў складзе [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскага раёну]] Віцебскай вобласьці. 25 сьнежня 1962 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] Віцебскай вобласьці<ref>[http://busel.org/texts/cat1ee/id5ewxenr.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 25 сьнежня 1962 году. Пра ўзбуйненьне сельскіх раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. 6 студзеня 1965 году сельсавет перададзены ў склад адноўленага Дубровенскага раёну<ref>[https://web.archive.org/web/20190423173630/http://busel.org/texts/cat1er/id5ewzenc.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 6 студзеня 1965 году. Пра стварэньне новых раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{ref-ru}}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 6 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|1}} С. 201 * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 84 {{Навігацыйная група |назоў = Раёны, у якія ўваходзіў сельсавет |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Дубровенскі раён |Арэхаўскі раён |Аршанскі раён }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] 4i9f3ui8i2p1weve19tec1pqd73n7sa 2696231 2696229 2026-10-08T23:02:11Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне 2696231 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Азёрскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Азёрскі сельсавет''', '''Азярэ́цкі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Пятрыкі (Віцебская вобласьць)|Пятрыкі]] (на 1 студзеня 1947 году). == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе Дубровенскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай вобласьці). З 9 верасьня 1946 году да 17 сьнежня 1956 году сельсавет знаходзіўся ў складзе [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскага раёну]] Віцебскай вобласьці. 25 сьнежня 1962 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] Віцебскай вобласьці<ref>[http://busel.org/texts/cat1ee/id5ewxenr.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 25 сьнежня 1962 году. Пра ўзбуйненьне сельскіх раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. 6 студзеня 1965 году сельсавет перададзены ў склад адноўленага Дубровенскага раёну<ref>[https://web.archive.org/web/20190423173630/http://busel.org/texts/cat1er/id5ewzenc.htm Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад 6 студзеня 1965 году. Пра стварэньне новых раёнаў Рэспублікі Беларусь]{{ref-ru}}</ref>. 24 мая 1968 году сельсавет перайменаваны ў [[Рэдзькаўскі сельсавет|Рэдзькаўскі]]. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 6. На 1 студзеня 1974 году ў складзе сельсавета 9 населеных пунктаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|1}} С. 201 * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 84 {{Навігацыйная група |назоў = Раёны, у якія ўваходзіў сельсавет |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Дубровенскі раён |Арэхаўскі раён |Аршанскі раён }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] 38bxok9x6zsnks9cpylx5g8ghy28g77 0 132591 2696228 1872916 2026-10-08T22:45:43Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696228 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Верацейскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Вераце́йскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Верацея (Віцебская вобласьць)|Верацея]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай вобласьці). 9 верасьня 1946 году сельсавет далучаны да Арэхаўскага раёну Віцебскай вобласьці. 16 ліпеня 1954 году сельсавет перайменаваны ў [[Халмоўскі сельсавет|Халмоўскі]]. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 6 == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|1}} С. 201 * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 84 {{Арэхаўскі раён}} {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Арэхаўскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1954 годзе]] jfyeg9l43cu6aeus4hzrc0eim69w7w5 0 132605 2696227 1877747 2026-10-08T22:44:57Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696227 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дубровенскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Дубро́венскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — места [[Дуброўна]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе Дубровенскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай вобласьці). == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] t0b9a7cxi57rtg88vrf5niluqk44npt 0 132613 2696226 1886931 2026-10-08T22:43:01Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696226 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Но́ватухі́нскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Новая Тухінь]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе Дубровенскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай вобласьці). == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 8 == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 79 {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] 0koelk7vksfi86zuv8a6bwfze8da4rb 0 132615 2696225 1895795 2026-10-08T22:42:14Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696225 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ці́левіцкі сельсавет''', '''Ці́лівіцкі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Малое Бахава]] (на 1 студзеня 1947 году). == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе Дубровенскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай вобласьці). == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 12 == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 79 {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] gzovat2unsouebf6ccr0aviq1nkwtwe 0 132619 2696222 1872777 2026-10-08T22:40:20Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696222 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Бельскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бе́льскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Бель (Дубровенскі раён)|Бель]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе [[Ляднянскі раён|Ляднянскага раёну]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году). 8 ліпеня 1931 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да Дубровенскага раёну. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 15 == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/ЭГБ|4}} С. 422 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 79 {{Дубровенскі раён}} {{Ляднянскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] 17n8d0t23jpupk58fydkfn5ju0x2y8j 0 132632 2696221 1880437 2026-10-08T22:39:38Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696221 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Іско́скі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Іскозы]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе [[Ляднянскі раён|Ляднянскага раёну]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году). 8 ліпеня 1931 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да Дубровенскага раёну. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 13 == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/ЭГБ|4}} С. 422 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 79 {{Дубровенскі раён}} {{Ляднянскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] hx8p7a8esxtk56rpb9rp2cjgsrmcd5h 0 132634 2696219 1891536 2026-10-08T22:37:33Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696219 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Сла́таўшчынскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Зарубы]] (на 1 студзеня 1947 году). == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе [[Ляднянскі раён|Ляднянскага раёну]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году). 8 ліпеня 1931 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да Дубровенскага раёну.<!--сельсавет перайменаваны ў [[Зарубскі сельсавет|Зарубскі]].--> == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 9 == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 309 * {{Літаратура/ЭГБ|4}} С. 422 * {{Літаратура/БССР. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на 1.1.1947}} С. 79 {{Дубровенскі раён}} {{Ляднянскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] iggoduthj3ys5450hj9xztkmky4o72a 0 132662 2696220 1883944 2026-10-08T22:38:39Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696220 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Лядня́нскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Ляднянскі раён|Ляднянскага раёну]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе Ляднянскага раёну Аршанскай акругі (да 26 ліпеня 1930 году). 24 верасьня 1926 году сельсавет скасаваны, населеныя пункты перададзены навастворанаму [[Ляднянскі местачковы савет|Ляднянскаму местачковаму савету]]. == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|4}} С. 422 {{Ляднянскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ляднянскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1926 годзе]] mkb3eckt4nr2uhs7rdaka69btlbdzhy 0 132678 2696216 2050691 2026-10-08T22:32:24Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2696216 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Мардашавіцкі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Мардахі|Мардашавічы]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны [[Пірагоўскі сельсавет]] у складзе Дубровенскага раёну [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай вобласьці). У 1927 годзе сельсавет перайменаваны ў Мардашавіцкі, а 16 ліпеня 1954 году — вернутая першапачатковая назва<ref>{{ФКДА-с|код=115110|назва=Пірагоўскі}}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 13<ref>{{Літаратура/БССР. Адм.-тэр. падзел|1}} С. 79</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/АТУ БССР|1}} С. 299 * {{Літаратура/АТУ БССР|2}} С. 196 {{Мардашавіцкі сельсавет}} {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дубровенскага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1954 годзе]] p4lpvb1568rniudb8tng3xromqnhc28 10 155701 2696195 2636290 2026-10-08T18:44:10Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696195 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва_шаблёну = Беларуская экстраліга |state = {{{state|autocollapse}}} |назва = [[Беларуская экстраліга]] |bodyclass = hlist |верх = ''Пераможца (2025—2026): [[Мэталюрг Жлобін]]'' |група_інфармацыі1 = Беларуская экстраліга |сьпіс1 = * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1992—1993 гадоў|1992—1993]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1993—1994 гадоў|1993—1994]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1994—1995 гадоў|1994—1995]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1995—1996 гадоў|1995—1996]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1996—1997 гадоў|1996—1997]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1997—1998 гадоў|1997—1998]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1998—1999 гадоў|1998—1999]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1999—2000 гадоў|1999—2000]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2000—2001 гадоў|2000—2001]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2001—2002 гадоў|2001—2002]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2002—2003 гадоў|2002—2003]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2003—2004 гадоў|2003—2004]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2004—2005 гадоў|2004—2005]] * [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2005—2006 гадоў|2005—2006]] * [[Адкрыты чэмпіянат Беларусі па хакеі 2006—2007 гадоў|2006—2007]] * [[Беларуская экстраліга 2007—2008 гадоў|2007—2008]] * [[Адкрыты чэмпіянат Беларусі па хакеі 2008—2009 гадоў|2008—2009]] * [[Адкрыты чэмпіянат Беларусі па хакеі 2009—2010 гадоў|2009—2010]] * [[Адкрыты чэмпіянат Беларусі па хакеі 2010—2011 гадоў|2010—2011]] * [[Адкрыты чэмпіянат Беларусі па хакеі 2011—2012 гадоў|2011—2012]] * [[Адкрыты чэмпіянат Беларусі па хакеі 2012—2013 гадоў|2012—2013]] * [[Беларуская экстраліга 2013—2014 гадоў|2013—2014]] * [[Беларуская экстраліга 2014—2015 гадоў|2014—2015]] * [[Беларуская экстраліга 2015—2016 гадоў|2015—2016]] * [[Беларуская экстраліга 2016—2017 гадоў|2016—2017]] * [[Беларуская экстраліга 2017—2018 гадоў|2017—2018]] * [[Беларуская экстраліга 2018—2019 гадоў|2018—2019]] * [[Беларуская экстраліга 2019—2020 гадоў|2019—2020]] * [[Беларуская экстраліга 2020—2021 гадоў|2020—2021]] * [[Беларуская экстраліга 2021—2022 гадоў|2021—2022]] * [[Беларуская экстраліга 2022—2023 гадоў|2022—2023]] * [[Беларуская экстраліга 2023—2024 гадоў|2023—2024]] * [[Беларуская экстраліга 2024—2025 гадоў|2024—2025]] * [[Беларуская экстраліга 2025—2026 гадоў|2025—2026]] * [[Беларуская экстраліга 2026—2027 гадоў|2026—2027]] |група_інфармацыі2 = Клюбы |сьпіс2 = * [[Авіятар Баранавічы|Авіятар]] * [[Берасьце (хакейны клюб)|Берасьце]] * [[Віцебск (хакейны клюб)|Віцебск]] * [[Гомель (хакейны клюб)|Гомель]] * [[Дынама-Маладэчна]] * [[Ліда (хакейны клюб)|Ліда]] * [[Лякаматыў Ворша|Лякаматыў]] * [[Магілёў (хакейны клюб)|Магілёў]] * [[Мэталюрг Жлобін|Мэталюрг]] * [[Нёман Горадня (хакейны клюб)|Нёман]] * [[Славуціч Смаленск|Славуціч]] * [[Хімік Наваполацак|Хімік]] * [[Шахцёр Салігорск (хакейны клюб)|Шахцёр]] * [[Юнацтва-Менск]] |ніз = * [[Усходне-эўрапейская хакейная ліга]] * [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па хакеі|Найвышэйшая ліга Беларусі]] * [[Кантынэнтальная хакейная ліга|КХЛ]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Беларускі хакей]]</noinclude> n8jzlvt4r9cwavazvgj8ju2uhwhj8ou 0 161394 2696207 2681569 2026-10-08T20:46:28Z Kent Wang 100435 /* Сьпіс */ Neptune's Lake, Palácio Nacional de Queluz 05.jpg 2696207 wikitext text/x-wiki [[Файл:Portugal - Location Map (2013) - PRT - UNOCHA.svg|справа|400пкс|Мапа Партугаліі]] '''Сьпіс [[горад|гарадоў]] [[Партугалія|Партугаліі]] паводле колькасьці насельніцтва'''. У сьпіс уключаныя гарады з насельніцтвам ня менш за 50 000 чалавек па стане на [[12 сакавіка]] [[2011]] году. Колькасьць насельніцтва прыводзіцца адносна названага гораду без уліку пасяленьняў, якія складаюць яго прыгарады. == Сьпіс == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! № ! Па-беларуску ! [[Партугальская мова|Па-партугальску]] ! Насельніцтва<br />(2011) ! Выява |- |1 || align="left" | [[Лісабон]] || Lisboa || 552 700 || [[Файл:Lisboa, Praça dom Pedro IV.jpg|120пкс]] |- |2 || align="left" | [[Порту]] || Porto || 237 591 || [[Файл:Oporto - Vista - 20110425 120313.jpg|120пкс]] |- |3 || align="left" | [[Віла-Нова-дзі-Гая]] || Vila Nova de Gaia || 186 502 || [[Файл:Vila Nova de Gaia seen from Porto.jpg|120пкс]] |- |4 || align="left" | [[Амадора]] || Amadora || 175 136 || [[Файл:Amadora Portugal.jpg|120пкс]] |- |5 || align="left" | [[Брага]] || Braga || 136 885 || [[Файл:Braga do Monte Picoto.jpg|120пкс]] |- |6 || align="left" | [[Фуншал]] || Funchal || 111 892 || [[Файл:Madeira 27 2014.jpg|120пкс]] |- |7 || align="left" | [[Алмада]] || Almada || 108 615 || [[Файл:Almada Cristo Rei.jpg|120пкс]] |- |8 || align="left" | [[Каімбра]] || Coimbra || 105 842 || [[Файл:Almedina-CCBY.jpg|120пкс]] |- |9 || align="left" | [[Сэтубал]] || Setúbal || 98 131 || [[Файл:Setubal I.jpg|120пкс]] |- |10 || align="left" | [[Агуалва-Касэн]] || Agualva-Cacém || 81 845 || [[Файл:AgualvaCacem.JPG|120пкс]] |- |11 || align="left" | [[Келуш]] || Queluz || 78 040 || [[Файл:Neptune's Lake, Palácio Nacional de Queluz 05.jpg|120пкс]] |- |12 || align="left" | [[Барэйру]] || Barreiro || 63 353 || <center>[[Файл:Barreiro, Portugal (coat of arms).png|60пкс]] |- |13 || align="left" | [[Авэйру]] || Aveiro || 60 058 || [[Файл:Ria de Aveiro.jpg|120пкс]] |- |14 || align="left" | [[Адывэлаш]] || Odivelas || 59 559 || [[Файл:OdivelasPortugal.jpg|120пкс]] |- |15 || align="left" | [[Візэў]] || Viseu || 57 975 || [[Файл:ViseuAereas1.jpg|120пкс]] |- |16 || align="left" | [[Рыю-Тынту]] || Rio Tinto || 50 713 || [[Файл:POR Rio Tinto Igreja Sao Cristovao 04.jpg|120пкс]] |- |17 || align="left" | [[Лейрыя]] || Leiria || 50 533 || [[Файл:LEIRIA E CASTELO.jpg|120пкс]] |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.citypopulation.de/Portugal-Cities.html City Population] {{Сьпіс гарадоў Эўропы}} [[Катэгорыя:Гарады Партугаліі| ]] gcfrg1zdsibwre1rofye81tvdr6oeg3 0 161427 2696206 1750879 2026-10-08T20:44:12Z Kent Wang 100435 Neptune's Lake, Palácio Nacional de Queluz 05.jpg 2696206 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Келуш |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Келушу |Назва на мове краіны = Queluz |Код мовы назвы краіны = pt |Краіна = Партугалія |Герб = SNT-queluz.png |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = Лісабон |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Дістрікт |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = Лісабон |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 78040 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2011 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +0 |Летні час = +1 |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Neptune's Lake, Palácio Nacional de Queluz 05.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 38 |Шырата хвілінаў = 45 |Шырата сэкундаў = 05 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 09 |Даўгата хвілінаў = 15 |Даўгата сэкундаў = 59 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.cm-sintra.pt/ Сайт]{{ref-pt}} |Колер = {{Колер|Партугалія}} }} '''Келуш''' ({{мова-pt|Queluz}}) — горад на захадзе [[Партугалія|Партугаліі]]. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.citypopulation.de/Portugal-Cities.html City Population] {{ref-en}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Гарады Партугаліі]] 7d3mq2iaimmd8ysq9017cq1tvqo01sf 0 162903 2696205 2618829 2026-10-08T19:41:11Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696205 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст}} '''Але́г Астраша́пкін''' ({{н}} 20 студзеня 1992 году, [[Магілёў]], [[Беларусь]]) — беларускі [[гандбол]]ьны [[паўсярэдні (гандбол)|правы паўсярэдні]], гулец ізраільскага клюбу «[[Гапаэль Рышон-ле-Цыён|Гапаэль]]» з [[Рышон-ле-Цыён]]у і [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]]<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/player/542002|загаловак = Aleh Astrashapkin|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[ЭГФ|European Handball Federation]]|дата доступу = 30 студзеня 2015|мова = en|камэнтар = }}</ref>. == Кар’ера == Пачынаў кар’еру ў магілёўскім клюбе [[Машэка Магілёў|«Машэка»]]. У 2013 годзе перайшоў у [[Берасьцейскі гандбольны клюб імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова]]. У 2015—2017 гадах выступаў на правах арэнды за вугорскія клюбы [[Вац (гандбольны клюб)|«Вац»]] і [[Чурго (гандбольны клюб)|«Чурго»]]. У чэрвені 2017 году было абвешчана аб вяртаньні Астрашапкіна ў Берасьце<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 5 чэрвеня 2017|url = https://by.tribuna.com/handball/1051900097.html|title = Астрашапкин и Сельвесюк вернулись в БГК им. Мешкова|format = |work = |publisher = by.tribuna.com|accessdate = 29 ліпеня 2017|language = ru|postscript = }}</ref>. Па заканчэньні сэзону 2017—2018 гадоў пакінуў берасьцейскі клюб<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 1 чэрвеня 2018|url = https://by.tribuna.com/handball/1063697917.html|title = Вукич, Никуленков, Стойкович и еще три игрока покинули БГК|format = |work = |publisher = by.tribuna.com|accessdate = 23 верасьня 2018|language = ru|postscript = }}</ref> і стаў гульцом «Чурго» на трывалай аснове. У чэрвені 2020 году перайшоў у расейскі [[ЦСКА Масква (гандбольны клюб)|ЦСКА]]<ref>{{cite web|date = 2020-06-10|url = https://www.pressball.by/news/handball/359352|title = Гандбол. ЦСКА объявил о подписании контракта с белорусским полусредним Олегом Астрашапкиным|publisher = pressball.by|accessdate = 2021-01-31|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205013154/https://www.pressball.by/news/handball/359352|archivedate = 5 лютага 2021|url-status = dead}}</ref>. У канцы траўня 2024 году беларус далучыўся да клюбу «[[Гапаэль Рышон-ле-Цыён|Гапаэль]]» з Рышон-ле-Цыёну<ref>[https://handballfast.com/news/54171-belorusskii-polusrednii-moskovskogo-cska-oleg-astrasapkin-prodolzit-kareru-v-izrailskom-xapoele-iz-rison-le-ciona «Белорусский полусредний московского ЦСКА Олег Астрашапкин продолжит карьеру в израильском „Хапоэле“ из Ришон-ле-Циона»]. Быстрый центр.</ref>. За ізраільскі клюб згуляў некалькі сэзонаў, але вымушанаы зьехаў з краіны пасьля [[Вайна ХАМАСу з Ізраілем (з 2023)|нападу ХАМАСу на Ізраіль]] увосень 2023 году<ref>[https://betnews.by/perezhil-dva-raketnyh-obstrela-oleg-astrashapkin-o-tom-kak-pokinul-izrail/ «„Пережил два ракетных обстрела“. Олег Астрашапкин — о том, как покинул Израиль»]. Bet News.</ref>. Пасьля некалькіх месяцаў на радзіме, дзе гулец не гуляў, перад пачаткам сэзону 2024—2025 гадоў далучыўся да расейскага «[[Зэніт Санкт-Пецярбург (гандбольны клюб)|Зэніту]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20250115021036/https://sport5.by/news/handball/Oleg-Astrashapkin-Mne-interesno-chtoto-novoe-novye-chempionaty-novyy-vyzov/ «Олег Астрашапкин: „Мне интересно что-то новое, новые чемпионаты, новый вызов“»]. Sport5.</ref>. Па заканчэньні кантракту ў ліпені 2026 году вярнуўся ў ізраільскі клюб «Гапаэль»<ref>{{Спасылка|дата публікацыі = 2026-07-24 |url = https://betnews.by/oleg-astrashapkin-vozvratilsya-v-izrail/ |загаловак = Олег Астрашапкин возвратился в Израиль |выдавец = Bet News |дата доступу = 2026-10-08 |мова = ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2017-18/player/542002 Профіль]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} на бачыне [[ЭГФ]] * [https://web.archive.org/web/20151109234917/http://handball.by/%D0%9C%D1%83%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F/%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B8%D0%BD-%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3.html Профіль]{{ref-ru}} на бачыне [[БФГ]] * [https://web.archive.org/web/20170820124850/http://www.bgk-meshkova.com/oleg_astrashapkin.html Профіль]{{ref-ru}} на бачыне БГК {{Навігацыйная група |назоў = Астрашапкін у складзе [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|зборнай Беларусі]] на [[Чэмпіянат сьвету па гандболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па гандболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Беларусь на ЧЭ-2014 па гандболе |Беларусь на ЧС-2015 па гандболе |Беларусь на ЧС-2017 па гандболе |Беларусь на ЧС-2021 па гандболе }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Астрашапкін, Алег}} [[Катэгорыя:Беларускія гандбалісты]] [[Катэгорыя:Гандбалісты зборнай Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны і чэмпіёнкі Беларусі па гандболе]] a4pio617grh4rqnf7hh5041hpbn0aei 10 162923 2696204 1761055 2026-10-08T19:32:53Z Dymitr 10914 стыль 2696204 wikitext text/x-wiki {{Склад зборнай |1 = {{{1|}}} | назва_шаблёну = Беларусь на ЧЭ-2014 па гандболе | state = | стыль_загалоўка = | колер_рамкі = | колер_тэксту = white | колер_фону = #C80815 | краіна = Беларусь <!--| варыянт_сьцягу = калі сьцяг адрозьніваецца ад сучаснага (гл. [[Шаблён:Сьцягафікацыя]])--> | зборная_спасылка = Мужчынская зборная Беларусі па гандболе <!--| зборная = тэкст спасылкі на зборную--> <!--| від_спорту = можна задаць у фармаце «па <відзе_спорту>»--> | турнір_спасылка = Чэмпіянат Эўропы па гандболе сярод мужчынаў 2014 году | турнір = Чэмпіянат Эўропы 2014 году | нум1 = 1 | н1 = [[Казімер Катлінскі|Катлінскі]] | нум2 = 2 | н2 = [[Іван Броўка|Броўка]] | нум3 = 4 | н3 = [[Максім Бабічаў|Бабічаў]] | нум4 = 6 | н4 = [[Віктар Зайцаў|Зайцаў]] | нум5 = 8 | н5 = [[Дзьмітры Камышык|Камышык]] | нум6 = 9 | н6 = [[Алег Астрашапкін|Астрашапкін]] | нум7 = 10 | н7 = [[Барыс Пухоўскі|Пухоўскі]] | нум8 = 12 | н8 = [[Аляксей Кішоў|Кішоў]] | нум9 = 14 | н9 = [[Сяргей Рутэнка|С. Рутэнка]] | нум10 = 15 | н10 = [[Дзяніс Рутэнка|Д. Рутэнка]] | нум11 = 17 | н11 = [[Дзьмітры Нікуленкаў|Нікуленкаў]] | нум12 = 18 | н12 = [[Сяргей Шыловіч|Шыловіч]] | нум13 = 19 | н13 = [[Міхаіл Няжура|Няжура]] | нум14 = 20 | н14 = [[Дзьмітры Чыстабаеў|Чыстабаеў]] | нум15 = 21 | н15 = [[Віталь Чарапенька|Чарапенька]] | нум16 = 24 | н16 = [[Максім Баранаў|Баранаў]] | нум17 = 55 | н17 = [[Аляксандар Цітоў|Цітоў]] | нум18 = 86 | н18 = [[Яўген Сямёнаў|Сямёнаў]] | трэнэр = [[Юры Шаўцоў|Шаўцоў]] | заўвагі = <!--тэкст у адвольнай форме, які зьявіцца ўнізе пад сьпісам (''неабавязковы'')--> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Беларускі гандбол|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}]] </noinclude> fjggqt5ijxeyw7v742r8fx8t32hbn3p 0 164878 2696224 2436395 2026-10-08T22:42:06Z Redaktor GLAM 70484 Higher resolution version of image 2696224 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = Замак |Назва = Камянец-Падольскі замак |Арыгінальная назва = Кам'янець-Подільська фортеця |Выява = Kamianets-Podilskyi-2007.jpg |Подпіс выявы = Камянец-Падольскі замак. Сучасны стан. |Шырыня выявы = |Статус = Ахоўваецца дзяржавай |Краіна = Украіна |Назва месцазнаходжаньня = [[Хмяльніцкая вобласьць]] |Месцазнаходжаньне = [[Камянец-Падольскі|Камянец]] |Адрас = |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = XI ст. |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XI ст. |Канчатак будаўніцтва = XII ст. |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 48 |Шырата хвілінаў = 40 |Шырата сэкундаў = 29 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 34 |Даўгата сэкундаў = 25 |Назва мапы = Украіна |Пазыцыя подпісу на мапе = унізе |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = Kamianets-Podilskyi }} '''Камянец-Падольскі замак''' ({{мова-uk|Кам'яне́ць-Поді́льська форте́ця}}) — замак у месьце [[Камянец-Падольскі]] ([[Хмяльніцкая вобласьць]], [[Украіна]]). Вядомы з [[14 стагодзьдзе|XIV стагодзьдзя]] як частка абарончай сыстэмы места [[Камянец-Падольскі|Камянец]], колішняй сталіцы [[Падольскае княства|Падольскага княства]] [[14 стагодзьдзе|XIV]]-[[15 стагодзьдзе|XV]] [[стагодзьдзе|стагодзьдзяў]], [[Падольскае ваяводзтва|Падольскага]] [[ваяводзтва]] [[15 стагодзьдзе|XV]]-[[18 стагодзьдзе|XVIII]] [[стагодзьдзе|стагодзьдзяў]], а пасьля [[Падольская губэрня|Падольскай губэрні]] ([[1793]]—[[1924]] рр). Замак зьяўляецца часткаю [[Нацыянальны гістарычна-архітэктурны запаведнік «Камянец»|Нацыянальнага гістарычна-архітэктурнага запаведніку «Камянец»]], які належыць да «[[Сем цудаў Украіны|сямі цудаў Украіны]]». == Геаграфічныя зьвесткі == ''Падрабязныя зьвесткі пра месцазнаходжаньне замку магчыма паглядзець у артыкуле'' '''''[[Смотрыцкі каньён]]'''''. Востраў, на якім знаходзіцца крэпасьць, акружаны каньёнам. Па каньёне працякае рака [[Смотрыч]], якая сваім цягам утварае пятлю — абцякае вакол высокай гары і, не даходзячы да свайго рэчышча некалькі мэтраў, паварочвае й цячэ далей. У тым месцы, дзе Смотрыч, абцякаючы востраў, стварае сваім рэчышчам пятлю, стаіць у куце, утвораным двума ярамі, Камянецкі замак. Зь местам ён злучаецца вузкай паласой скалы, на якой пабудаваны [[Замкавы мост]]. == Гісторыя == === Праблема датаваньня === Доўгі час лічылася, што крэпасьць была пабудаваная ў другой палове [[14 стагодзьдзе|14 стагодзьдзя]] — першая згадка ў гісторыі пра Камянецкі замак у грамаце ад [[7 студзеня]] [[1374]] р. [[ВКЛ|літоўска-рускага]] князя [[Юрыя Карыятавіча]], якой ён са згоды свайго брата [[Аляксандар Карыятавіч|Аляксандра Карыятавіча]] дае камянчанам [[Магдэбурскае права]] й наўпрост указвае, што грамата даецца «на замку» ў Камянцы. == Структура замку == == Асноўныя гістарычныя падзеі == == Камэнданты == == Галерэя == <gallery> Файл:Kamianets-Podilskyi by Napoleon Orda (5362906).jpg|Камянецкі замак на [[Літаграфія|літаграфіі]] [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] 1871 Файл:Старе місто1916.jpg|Стары ўезд у места праз Польную браму 1916 Файл:Старий міст1916.jpg|Старое места 1916 Файл:Bramapolska.jpg|Польская брама 1910 Файл:Руська брама.jpg|Руская брама </gallery> {{Накід}} [[Катэгорыя:Замкі Ўкраіны]] k6i9nfg349qhbgtpotfx7gixvp2y9x3 0 176299 2696197 2532381 2026-10-08T18:49:02Z Dymitr 10914 стыль 2696197 wikitext text/x-wiki {{Валейбалістка}} '''Вольга Паўлюкоўская''' ({{Н}} 13 ліпеня 1988 году, [[Горадня]]) — беларуская валейбалістка, выступала на пазыцыі [[лібэра (валейбол)|лібэра]]. == Узнагароды == * 2012 — Найлепшая лібэра беларускай лігі ў сэзоне 2011—2012 гадоў * 2013 — Найлепшая лібэра беларускай лігі ў сэзоне 2012—2013 гадоў {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Паўлюкоўская, Вольга}} [[Катэгорыя:Беларускія валейбалісткі]] gi30gpjcqp2jiyi0p45dpais9nrsdjx 0 180165 2696171 2670151 2026-10-08T17:52:16Z Ґайдечахв74Лпадаоо 82536 /* Пашыранасьць */ 2696171 wikitext text/x-wiki '''[[Расейская мова]] ў [[Беларусь|Беларусі]]''' атрымала значнае пашырэньне сярод [[Насельніцтва Беларусі|жыхароў краіны]] ў выніку [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовай палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі]], а з усталяваньнем [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскага]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] з мэтай атрымаць падтрымку і грошы [[Расея|Расеі]]<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> [[Аляксандар Лукашэнка]] [[дэ-факта]] надаў расейскай мове статус дзяржаўнай мовы (фармальна побач зь [[Беларуская мова|беларускай]], якая аднак, пачала дыскрымінавацца<ref>Гуштын А. [https://web.archive.org/web/20170217003642/http://naviny.by/rubrics/society/2015/05/13/ic_articles_116_188871 Рэферэндум-1995. Права на беларускую мову], NAVINY.BY, 13 траўня 2015 г.</ref>) на падставе афіцыйна агучаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]], які супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref> і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref> Расейская мова ў XXI стагодзьдзі, забясьпечваючы ў цэлым патрэбнасьці камунікацыі, не забясьпечвае псыхалягічны камфорт [[насельніцтва Беларусі|жыхароў Беларусі]], што становіцца фактарам моўнага супрацьстаяньня і канфрантацыі. Расейская мова, у адрозьненьне, напрыклад, ад [[беларуская мова|беларускай]], не дазваляе меркаваць пра [[Нацыянальнасьць|нацыянальную прыналежнасьць]] расейскамоўнага<ref name="Лукашанец">[[Аляксандар Лукашанец|Лукашанец А. А.]] [https://web.archive.org/web/20160305110915/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/110638/1/Lukashanets%20A.%20A.pdf Русский язык в условиях международной интеграции и глобализации] // Русский язык: система и функционирование (к 75-летию филологического факультета): сб. материалов VІ Междунар. науч. конф., Минск, 28-29 октября 2014 г.: в 2 ч. Ч. 1 / редкол.: И. С. Ровдо (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Изд. центр БГУ, 2014. — С. 3-10.</ref>. Расейская мова становіцца своеасаблівым гальмом для пашырэньня сфэраў выкарыстаньня расейскай мовы. Усякае, нават нязначнае, прасоўваньне беларускай мовы ў хоць-якую з сфэраў сучаснай камунікацыі, дзе яна мусіць выкарыстоўвацца як [[дзяржаўная мова]], чыста суб’ектыўна ўспрымаецца многімі расейскамоўнымі, у тым ліку беларусамі, як замах менавіта на расейскую мову<ref name="Лукашанец"/>. == Пашыранасьць == <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> Паводле [[Перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] 1999 году, расейскую мову назвалі [[Родная мова|роднай]] для 24,1% грамадзянаў Беларусі. Пры гэтым яе лічаць роднай: * 90,7% [[Расейцы|расейцаў]], * 77,0% [[Жыды|габрэяў]], * 42,8% [[Украінцы|украінцаў]], * 16,2% [[Палякі|палякаў]], * 14,3% [[Беларусы|беларусаў]]. Перапіс даў магчымасьць разьдзяліць паняцьці «родная мова» і «мова, на якой чалавек размаўляе дома». Паводле ягоных вынікаў, расейскай мовай дома размаўляюць 62,8% насельніцтва. Пры гэтым дома расейскай мовай размаўляюць: * 95,7% расейцаў, * 95,7% габрэяў, * 83,6% украінцаў, * 58,6% беларусаў, * 37,7% палякаў. У местах, паводле вынікаў перапісу, расейскай мовай размаўляюць 79,8% насельніцтва, у вясковай мясцовасьці — 24,5%. Некаторыя аналітыкі лічаць, што рэальная карціна пашыранасьці расейскай мовы іншая, бо многія карыстальнікі [[трасянка|трасянкі]] назвалі яе пры перапісе беларускай мовай. Таксама адзначаецца, што вялікая колькасьць людзей, якія рэальна карыстаюцца расейскай мовай, пры перапісе назвалі беларускую праз пачуцьцё нацыянальнай самасьвядомасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160305100843/http://naviny.by/rubrics/society/2006/08/15/ic_articles_116_147626/ Защитит ли народ белорусский язык]</ref>. == Беларускі акцэнт == Пад паняцьцем «беларускі акцэнт» аб’яднаныя асноўныя інтэрфэрэнтныя зьявы, характэрныя для расейскай гаворкі беларусаў (у меншай ступені расейскага насельніцтва Беларусі). Да іх адносяцца: * '''фанэтычныя''': фрыкатыўнае [γ] (ґара), замена гуку [г] гукам [х] у канцы словаў (пірох, смох); меншая рэдукцыя ненаціскных галосных (памагать замест пъмŒгаць, jапонец замест jіпонец (яканьне)); цьвёрдыя [ч] [чытать], ужываньне [шч] замест [щ] (шчука); [[дзеканьне]] (дзядзька); няправільны націск (четырна́дцать). У меншай ступені сустракаюцца падвойныя мяккія зычныя (варэньне, голосованьне); цьвёрды [р] замест мяккага (рысовать); губнагубны [ў] замест [у] і [л] (быў, траўка); цьвёрдыя губныя на канцы словаў (сем, степ)<ref>Мельникова Л. А. Фонетическая интерференция // Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси. Мн., 1999</ref>,<ref>Мечковская Н. Б. Языковая ситуация в Беларуси: Этические коллизии двуязычия // Russian Linguistics. 1994. Vol. 18</ref>,<ref>[https://web.archive.org/web/20080223130136/http://linguarium.iling-ran.ru/ling_geo/belarus/index.shtml Коряков Ю. Б. Типология языковых ситуаций и языковая ситуация в Белоруссии: Диссертация на соискание учёной степени канд. филол. наук]</ref>. * '''марфалягічныя''': да іх паводле дасьледаваньня Г. Ф. Вештарта адносяцца няправільны выбар роду назоўнікаў (собака съел; кровавый мозоль); няправільнае ўжываньне ліку назоўнікаў (мы собирали малины; слова выделены красным чернилом); памылковыя флексіі пры скланеньні (без погонов; мы с папом; по окне; на зелёным); формы без -т# або з -ць# у 3-й асобе дзеясловаў цяперашняга часу (дыхае, рисуе; береть, глядять); выкарыстаньне скарочанага варыянту суфікса нязьдзейсьненага тыпу (подкрадваться, выкрайвать)<ref>Вешторт Г. Ф. Смешанные формы речи // Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси. Мн., 1999. С. 65-73</ref>. * '''лексічныя''': ужываньне беларускіх словаў: завея (расейск. метель), бульба (расейск. картофель), цыбуля (расейск. лук), шильда (вывеска)<ref name="linguarium.iling-ran.ru">https://web.archive.org/web/20080930220744/http://linguarium.iling-ran.ru/ling_geo/belarus/LSB-3.shtml</ref>. == Уплыў на беларускую мову == На мяжы XX і XXI стагодзьдзяў характар уплыву расейскай мовы на сыстэму беларускай набыў рысы своеасаблівага «антыўплыву». У беларускай мове знаходзяць сваё адлюстраваньне тэндэнцыя да нацыяналізацыі і адыходу ад расейскай мовы, што праяўляецца ў вывядзеньні з актыўнага ўжытку [[русізм]]аў і лексікі, якая супадае з расейскай (''[[выстава]]'' замест ''выстаўка'' ({{Мова-ru|выставка}}), ''[[заплечнік]]'' замест ''рукзак'' ({{Мова-ru|рюкзак}})), гэтая тэндэнцыя стымулюе ўласныя намінатыўныя магчымасьці беларускай мовы. Акрамя таго, суседзтва дзьвюх моў спрыяе зьмяненьню вэктару моўнага ўзаемадзеяньня і стымулюе збліжэньне беларускай мовы з [[Польская мова|польскай]] (актывізацыя ў беларускай мове [[палянізм]]аў ''улётка'', ''імпрэза'', ''мапа'', ''валізка'' і ішн.)<ref name="Лукашанец"/>. == Адукацыя і навука == У 2006—2007 навучальным року ў расейскамоўных школах і клясах навучаліся каля 80% вучняў школаў<ref>[http://www.svaboda.org/xml/articles/2006/09/DF65CCE0-DC93-454B-943E-F5705264C0B1.html Беларускія школы ў новым навучальным годзе]</ref>. У 2006 року ў расейскамоўных школах на расейскую мову былі пераведзеныя прадметы «Гісторыя Беларусі» і «Геаграфія Беларусі», якія раней выкладаліся ў іх па-беларуску<ref>[https://web.archive.org/web/20141013161938/http://news.tut.by/society/75131.html ТБМ предлагает премьер-министру отменить перевод преподавания истории и географии Беларуси на русский язык]</ref>. Выкладаньне ва ўсіх ВНУ і ССНУ вядзецца таксама ў асноўным на расейскай мове (за выключэньнем спэцыялізаваных катэдраў, прытым і выкладчыкам, і студэнтам няпрофільных катэдраў надаецца права выбару расейскай мовы як мовы лекцый і адказаў). Адным з прадметаў, па якіх праводзіцца тэставаньне для паступленьня ў ВНУ на нефілялягічныя спэцыяльнасьці, зьяўляецца на выбар расейская або беларуская мова. Падрыхтоўка спэцыялістаў па спэцыяльнасьці «Расейская філялёгія» вядзецца ў 8 ВНУ Беларусі: па дзьве ВНУ ў [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] і [[Менская вобласьць|Менскай абласьцёх]] і па адной ВНУ ў астатніх. У беларускай навуцы пераважае расейская мова. Так, у канцы 1990-х сярод працаўнікоў навукі беларускай мовай карысталіся пры зносінах 13%, абедзьвюмя мовамі — 33%, астатнія 54% карысталіся толькі расейскай мовай<ref name="linguarium.iling-ran.ru"/>. == Культура == З 18 тэатраў Беларусі расейскамоўных 14. Расейская мова таксама пераважае ў беларускіх СМІ (асабліва на тэлебачаньні), кнігавыдаўніцтве, справаводзтве, працы органаў дзяржаўнай улады, набажэнскай практыцы пратэстанцкіх устаноў і, часта, праваслаўнай царквы. Каталіцкая ж царква выкарыстоўвае ў асноўным беларускую і, радзей, польскую мову. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s.] * [https://web.archive.org/web/20080223130136/http://linguarium.iling-ran.ru/ling_geo/belarus/index.shtml Коряков Ю. Б. Типология языковых ситуаций и языковая ситуация в Белоруссии: Диссертация на соискание учёной степени канд. филол. наук] [[Катэгорыя:Расейская мова|Беларусь]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] 72a7uhbsgmarwqgrzs3r4j42u5qk7g0 2696178 2696171 2026-10-08T18:09:45Z Dymitr 10914 артаграфія 2696178 wikitext text/x-wiki '''[[Расейская мова]] ў [[Беларусь|Беларусі]]''' атрымала значнае пашырэньне сярод [[Насельніцтва Беларусі|жыхароў краіны]] ў выніку [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовай палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі]], а з усталяваньнем [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскага]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] з мэтай атрымаць падтрымку і грошы [[Расея|Расеі]]<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> [[Аляксандар Лукашэнка]] [[дэ-факта]] надаў расейскай мове статус дзяржаўнай мовы (фармальна побач зь [[Беларуская мова|беларускай]], якая аднак, пачала дыскрымінавацца<ref>Гуштын А. [https://web.archive.org/web/20170217003642/http://naviny.by/rubrics/society/2015/05/13/ic_articles_116_188871 Рэферэндум-1995. Права на беларускую мову], NAVINY.BY, 13 траўня 2015 г.</ref>) на падставе афіцыйна агучаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]], які супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref> і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref> Расейская мова ў XXI стагодзьдзі, забясьпечваючы ў цэлым патрэбнасьці камунікацыі, не забясьпечвае псыхалягічны камфорт [[насельніцтва Беларусі|жыхароў Беларусі]], што становіцца фактарам моўнага супрацьстаяньня і канфрантацыі. Расейская мова, у адрозьненьне, напрыклад, ад [[беларуская мова|беларускай]], не дазваляе меркаваць пра [[Нацыянальнасьць|нацыянальную прыналежнасьць]] расейскамоўнага<ref name="Лукашанец">[[Аляксандар Лукашанец|Лукашанец А. А.]] [https://web.archive.org/web/20160305110915/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/110638/1/Lukashanets%20A.%20A.pdf Русский язык в условиях международной интеграции и глобализации] // Русский язык: система и функционирование (к 75-летию филологического факультета): сб. материалов VІ Междунар. науч. конф., Минск, 28-29 октября 2014 г.: в 2 ч. Ч. 1 / редкол.: И. С. Ровдо (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Изд. центр БГУ, 2014. — С. 3-10.</ref>. Расейская мова становіцца своеасаблівым гальмом для пашырэньня сфэраў выкарыстаньня расейскай мовы. Усякае, нават нязначнае, прасоўваньне беларускай мовы ў хоць-якую з сфэраў сучаснай камунікацыі, дзе яна мусіць выкарыстоўвацца як [[дзяржаўная мова]], чыста суб’ектыўна ўспрымаецца многімі расейскамоўнымі, у тым ліку беларусамі, як замах менавіта на расейскую мову<ref name="Лукашанец"/>. == Пашыранасьць == <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> Паводле [[Перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] 1999 году, расейскую мову назвалі [[Родная мова|роднай]] для 24,1% грамадзянаў Беларусі. Пры гэтым яе лічаць роднай: * 90,7% [[Расейцы|расейцаў]], * 77,0% [[Жыды|габрэяў]], * 42,8% [[Украінцы|украінцаў]], * 16,2% [[Палякі|палякаў]], * 14,3% [[Беларусы|беларусаў]]. Перапіс даў магчымасьць разьдзяліць паняцьці «родная мова» і «мова, на якой чалавек размаўляе дома». Паводле ягоных вынікаў, расейскай мовай дома размаўляюць 62,8% насельніцтва. Пры гэтым дома расейскай мовай размаўляюць: * 95,7% расейцаў, * 95,7% габрэяў, * 83,6% украінцаў, * 58,6% беларусаў, * 37,7% палякаў. У местах, паводле вынікаў перапісу, расейскай мовай размаўляюць 79,8% насельніцтва, у вясковай мясцовасьці — 24,5%. Некаторыя аналітыкі лічаць, што рэальная карціна пашыранасьці расейскай мовы іншая, бо многія карыстальнікі [[трасянка|трасянкі]] назвалі яе пры перапісе беларускай мовай. Таксама адзначаецца, што вялікая колькасьць людзей, якія рэальна карыстаюцца расейскай мовай, пры перапісе назвалі беларускую праз пачуцьцё нацыянальнай самасьвядомасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20160305100843/http://naviny.by/rubrics/society/2006/08/15/ic_articles_116_147626/ Защитит ли народ белорусский язык]</ref>. == Беларускі акцэнт == Пад паняцьцем «беларускі акцэнт» аб’яднаныя асноўныя інтэрфэрэнтныя зьявы, характэрныя для расейскай гаворкі беларусаў (у меншай ступені расейскага насельніцтва Беларусі). Да іх адносяцца: * '''фанэтычныя''': фрыкатыўнае [γ] (ґара), замена гуку [г] гукам [х] у канцы словаў (пірох, смох); меншая рэдукцыя ненаціскных галосных (памагать замест пъмŒгаць, jапонец замест jіпонец (яканьне)); цьвёрдыя [ч] [чытать], ужываньне [шч] замест [щ] (шчука); [[дзеканьне]] (дзядзька); няправільны націск (четырна́дцать). У меншай ступені сустракаюцца падвойныя мяккія зычныя (варэньне, голосованьне); цьвёрды [р] замест мяккага (рысовать); губнагубны [ў] замест [у] і [л] (быў, траўка); цьвёрдыя губныя на канцы словаў (сем, степ)<ref>Мельникова Л. А. Фонетическая интерференция // Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси. Мн., 1999</ref>,<ref>Мечковская Н. Б. Языковая ситуация в Беларуси: Этические коллизии двуязычия // Russian Linguistics. 1994. Vol. 18</ref>,<ref>[https://web.archive.org/web/20080223130136/http://linguarium.iling-ran.ru/ling_geo/belarus/index.shtml Коряков Ю. Б. Типология языковых ситуаций и языковая ситуация в Белоруссии: Диссертация на соискание учёной степени канд. филол. наук]</ref>. * '''марфалягічныя''': да іх паводле дасьледаваньня Г. Ф. Вештарта адносяцца няправільны выбар роду назоўнікаў (собака съел; кровавый мозоль); няправільнае ўжываньне ліку назоўнікаў (мы собирали малины; слова выделены красным чернилом); памылковыя флексіі пры скланеньні (без погонов; мы с папом; по окне; на зелёным); формы без -т# або з -ць# у 3-й асобе дзеясловаў цяперашняга часу (дыхае, рисуе; береть, глядять); выкарыстаньне скарочанага варыянту суфікса нязьдзейсьненага тыпу (подкрадваться, выкрайвать)<ref>Вешторт Г. Ф. Смешанные формы речи // Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси. Мн., 1999. С. 65-73</ref>. * '''лексічныя''': ужываньне беларускіх словаў: завея (расейск. метель), бульба (расейск. картофель), цыбуля (расейск. лук), шильда (вывеска)<ref name="linguarium.iling-ran.ru">https://web.archive.org/web/20080930220744/http://linguarium.iling-ran.ru/ling_geo/belarus/LSB-3.shtml</ref>. == Уплыў на беларускую мову == На мяжы XX і XXI стагодзьдзяў характар уплыву расейскай мовы на сыстэму беларускай набыў рысы своеасаблівага «антыўплыву». У беларускай мове знаходзяць сваё адлюстраваньне тэндэнцыя да нацыяналізацыі і адыходу ад расейскай мовы, што праяўляецца ў вывядзеньні з актыўнага ўжытку [[русізм]]аў і лексікі, якая супадае з расейскай (''[[выстава]]'' замест ''выстаўка'' ({{Мова-ru|выставка}}), ''[[заплечнік]]'' замест ''рукзак'' ({{Мова-ru|рюкзак}})), гэтая тэндэнцыя стымулюе ўласныя намінатыўныя магчымасьці беларускай мовы. Акрамя таго, суседзтва дзьвюх моў спрыяе зьмяненьню вэктару моўнага ўзаемадзеяньня і стымулюе збліжэньне беларускай мовы з [[Польская мова|польскай]] (актывізацыя ў беларускай мове [[палянізм]]аў ''улётка'', ''імпрэза'', ''мапа'', ''валізка'' і ішн.)<ref name="Лукашанец"/>. == Адукацыя і навука == У 2006—2007 навучальным року ў расейскамоўных школах і клясах навучаліся каля 80% вучняў школаў<ref>[http://www.svaboda.org/xml/articles/2006/09/DF65CCE0-DC93-454B-943E-F5705264C0B1.html Беларускія школы ў новым навучальным годзе]</ref>. У 2006 року ў расейскамоўных школах на расейскую мову былі пераведзеныя прадметы «Гісторыя Беларусі» і «Геаграфія Беларусі», якія раней выкладаліся ў іх па-беларуску<ref>[https://web.archive.org/web/20141013161938/http://news.tut.by/society/75131.html ТБМ предлагает премьер-министру отменить перевод преподавания истории и географии Беларуси на русский язык]</ref>. Выкладаньне ва ўсіх ВНУ і ССНУ вядзецца таксама ў асноўным на расейскай мове (за выключэньнем спэцыялізаваных катэдраў, прытым і выкладчыкам, і студэнтам няпрофільных катэдраў надаецца права выбару расейскай мовы як мовы лекцый і адказаў). Адным з прадметаў, па якіх праводзіцца тэставаньне для паступленьня ў ВНУ на нефілялягічныя спэцыяльнасьці, зьяўляецца на выбар расейская або беларуская мова. Падрыхтоўка спэцыялістаў па спэцыяльнасьці «Расейская філялёгія» вядзецца ў 8 ВНУ Беларусі: па дзьве ВНУ ў [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] і [[Менская вобласьць|Менскай абласьцёх]] і па адной ВНУ ў астатніх. У беларускай навуцы пераважае расейская мова. Так, у канцы 1990-х сярод працаўнікоў навукі беларускай мовай карысталіся пры зносінах 13%, абедзьвюмя мовамі — 33%, астатнія 54% карысталіся толькі расейскай мовай<ref name="linguarium.iling-ran.ru"/>. == Культура == З 18 тэатраў Беларусі расейскамоўных 14. Расейская мова таксама пераважае ў беларускіх СМІ (асабліва на тэлебачаньні), кнігавыдаўніцтве, справаводзтве, працы органаў дзяржаўнай улады, набажэнскай практыцы пратэстанцкіх устаноў і, часта, праваслаўнай царквы. Каталіцкая ж царква выкарыстоўвае ў асноўным беларускую і, радзей, польскую мову. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s.] * [https://web.archive.org/web/20080223130136/http://linguarium.iling-ran.ru/ling_geo/belarus/index.shtml Коряков Ю. Б. Типология языковых ситуаций и языковая ситуация в Белоруссии: Диссертация на соискание учёной степени канд. филол. наук] [[Катэгорыя:Расейская мова|Беларусь]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] q6iqap37z6ozi0mbc2cx7lj81muys5g 0 186395 2696165 1928022 2026-10-08T16:25:06Z Ліцьвін 847 стыль 2696165 wikitext text/x-wiki Назву '''Куляшоўка''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === ** [[Куляшоўка (Гомельская вобласьць)|Куляшоўка]] — вёска ў [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]] ** [[Куляшоўка (Магілёўская вобласьць)|Куляшоўка]] — вёска ў [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]] ** [[Куляшоўка (Менская вобласьць)|Куляшоўка]] — вёска ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] {{Неадназначнасьць}} cmsp7obz70yyxgy1en3ujpgimkx70xm 0 192868 2696232 2682028 2026-10-09T01:01:16Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696232 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал |назва = ATR |лягатып = |краіна = {{Сьцяг Украіны}} [[Украіна]] |вяшчаньне = |створаны = 1 верасьня 2006 |заснавальнік = |уладальнік = |кіраўніцтва = |слоган = «Аб Усходзе для Захаду і пра Захад для Усходу» |сайт = [http://atr.ua/ atr.ua] }} '''ATR''' — [[Украіна|украінскі]] тэлеканал, раней быў адным з трох тэлеканалаў Крыму, нароўні зь [[Першы Крымскі|Першым Крымскім]] і [[Lâle]], праграмы якога выходзяць у этэр на [[Крымскататарская мова|крымскататарскай мове]]. 35% вяшчаньня каналу вядзецца на крымскататарскай мове, 30% — на [[Украінская мова|ўкраінскай]], 20% — на [[Расейская мова|расейскай]], 15% — на [[Турэцкая мова|турэцкай]] мове з украінскімі субтытрамі. Асноўнай мэтавай аўдыторыяй тэлеканала зьяўляецца [[Крымскія татары|крымскататарское насельніцтва]] Крыма і сьвету. Дэвіз тэлеканалу: «Пра Ўсход для Захаду і пра Захад для Ўсходу»<ref>[https://web.archive.org/web/20150401025328/http://atr.ua/info/about О нас]</ref>. == Гісторыя == Тэлеканал пачаў працу 1 верасьня 2006 году на 27 канале ў [[Сімфэропаль|Сімфэропалі]]. У 2012 годзе пачаў трансьлявацца 24 гадзіны на суткі на спадарожніку Astra. Колькасьць супрацоўнікаў павялічылася з 30 да 200<ref>[http://mediasat.info/2014/08/08/krymskij-telekanal-atr-jepoha-peremen Крымский телеканал АТР: Эпоха перемен] / mediasat.info</ref>. Аўдыторыя каналу складае каля 5 млн гледачоў<ref>[http://www.telekritika.ua/telebachennya/2012-06-11/72342 «За четыре месяца мы нарастили объём рекламы в 15 раз»] / telekritika.ua</ref>. Падчас [[Крымскі крызіс (2014)|крымскага крызысу 2014 году]] тэлеканал выступаў за тэрытарыяльнае адзінства Ўкраіны<ref>[http://24tv.ua/news/showNews.do?mi_yediniy_narod_yedina_krayina__video_kanalu_atr_za_tsilisnist_ukrayini_video&objectId=420251 «Ми єдиний народ, єдина країна!», — відео каналу ATR за цілісність України (Відео)] / 24tv.ua</ref>. ATR вёў жывыя трансьляцыі зь месца падзеяў у Крыму<ref>[https://web.archive.org/web/20150402101911/http://osvita.mediasapiens.ua/web/online_media/onlayntranslyatsiyu_podiy_u_krimu_vede_telekanal_atr/ Онлайн-трансляцію подій у Криму веде телеканал ATR] / osvita.mediasapiens.ua</ref>. У жніўне 2014 году група дэпутатаў [[Дзяржаўная Рада Рэспублікі Крым|Дзяржаўнай Рады Рэспублікі Крым]] патрабавала пазбавіць акрэдытацыі карэспандэнта ATR Шаўкета Наматулаева за тое, што той ня ўзьняўся падчас выкананьня [[Гімн Расеі|гімну Расеі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150402152905/http://hromadskeradio.org/2014/08/19/zhurnalist-kryimskotatarskogo-kanala-atr-popal-v-chernyiy-spisok Журналист крымскотатарского канала ATR попал в «черный список»] / hromadskeradio.org</ref>. У лістападзе 2014 году Нацыянальнная рада Ўкраіны па пытаньнях тэлебачаньня і радыётрансьляцый заклікала правайдэраў рэтрансьляваць ATR<ref>[http://www.rbc.ua/rus/news/natssovet-prizval-provayderov-retranslirovat-krymskotatarskiy-05112014213700 Нацсовет призвал провайдеров ретранслировать крымскотатарский канал ATR] / rbc.ua</ref>. 3 лістапада 2014 году канал быў узнагароджаны прэміяй імя Ісмаіла Гаспрынскага ў вобласьці журналістыкі і абароны правоў чалавека ў намінацыі «Тэлебачаньне цюрскага сьвету»<ref>[https://web.archive.org/web/20141129202558/http://qha.com.ua/informagentstvo-qha-nagradili-mejdunarodnoi-premiei-140967.html Информагентство QHA наградили международной премией] / qha.com.ua</ref>. 26 студзеня 2015 году ў будынку тэлеканалу адбыліся вобшукі супрацоўнікамі [[Паліцыя Расеі|паліцыі]] і [[АМАП (Расея)|АМАПу]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150402160612/http://www.segodnya.ua/regions/krym/vse-podrobnosti-vooruzhennogo-obyska-na-krymskotatarskom-telekanale-atr-587214.html Все подробности вооружённого обыска на крымскотатарском телеканале ATR] / segodnya.ua</ref>. [[Парлямэнцкая асамблея Рады Эўропы]] і [[Міністэрства замежных справаў Турэччыны]] асудзілі вобшукі на ATR<ref>[http://investigator.org.ua/news/147521 В ОБСЕ осудили обыски на крымскотатарском телеканале АТР] / Центр журналистских расследований</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/147699 МИД Турции: Обыски на крымскотатарском телеканале АТР — посягательство на свободу прессы] / Центр журналистских расследований</ref>. === Закрыцьцё === 19 сакавіка 2015 году кіраўнік Рэспублікі Крым [[Сяргей Аксёнаў]] заявіў, аб тым, што кіраўніцтву канала праясьніцца, што нагнятаць абстаноўку і выклікаць у насельніцтва пачуцьцё напружанасьці, зьвязанае з тым, што канал дае надзею на вяртаньне Крыму ў склад Украіны, падбухторваючы іншых людзей да дзеяньняў, кажучы, што пасьля расправяцца з тымі, хто атрымаў расейскія пашпарты, у цяперашні паўваенны час недапушчальна<ref>[http://ria.ru/politics/20150319/1053392148.html Аксенов: разжигание вражды в Крыму в это непростое время недопустимо] / ria.ru</ref>. 25 сакавіка 2015 году на ATR пачаўся тэлемарафон «Не забівайце ATR!», так як [[Раскамнагляд]] адмовіў тэлеканалу ў рэгістрацыі па расейскім заканадаўстве<ref>[http://www.telekritika.ua/kontekst/2015-03-24/105275 ATR запускає телемарафон проти закриття телеканалу] / telekritika.ua</ref>. У этэры ATR зьявіўся гадзіньнік, які адлічваў час да спыненьня вяшчаньня. 1 красавіка 2015 году ў 00:00 тэлеканал спыніў вяшчаньне з-за неатрыманьня перарэгістрацыі. Разам зь ім спынілі працу дзіцячы тэлеканал «Ляле», радыёстанцыі «Мэйданы-ФМ» і «Лідэр», якія ўваходзяць у інфармацыйны холдынг ATR<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/551b336a9a7947382b568817 Крымский телеканал АТР прекратил вещание из-за проблем с регистрацией СМИ] «РБК», 01.04.2015</ref>. Гэта выклікала хвалю абурэньня ў сьвеце. Пазьней расейскія ўлады тлумачылі закрыцьцё не палітычным чыньнікам, а тым, што кіраўніцтва каналу не падало патрэбныя дакумэнты для перарэгістрацыі, а патрэбная мыта за перарэгістрацыю была заплачана на няправільны рахунак<ref>{{Cite web|url = http://15minut.org/article/atr-borba-za-zhizn-2015-03-20-08-35-22|title = ATR: Борьба за жизнь|author = |work = |date = 2015-03-20|publisher = }}</ref>. === Аднаўленьне дзейнасьці === 17 чэрвеня 2015 тэлеканал аднавіў вяшчаньне, трансьлюючы свае праграмы з [[Кіеў|Кіеву]]<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/3529157-krymskotatarskyi-telekanal-ATR-nachal-veschanye-yz-kyeva Крымскотатарский телеканал ATR начал вещание из Киева]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=G96xrBp4jZ0 ATR в екзилі. Кримськотатарський канал почав мовити з Києва]</ref>. У Крыме канал даступны толькі па [[Спадарожнікавае тэлебачаньне|спадарожнікавым тэлебачаньні]]. Старшыня расейскага камітэту па інфармацыйнай палітыцы, сувязі і масавых камунікацыях Крыму Сяргей Шувайнікаў заявіў, што журналісты тэлеканала будуць несьці крымінальную адказнасьць за зьмест матэрыялаў, у выпадку іх неадпаведнасьці законам РФ<ref>[http://gordonua.com/news/crimea/Vlasti-Kryma-prigrozili-ugolovnoy-otvetstvennost-zhurnalistam-kompanii-ATR-85676.html «Власти Крыма» пригрозили уголовной ответственностью журналистам компании АTR]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спаслыкі == * [https://web.archive.org/web/20141114040752/http://atr.ua/ Афіцыйны сайт]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы на расейскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы на ўкраінскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы на крымскататарскай мове]] [[Катэгорыя:Украінскія тэлеканалы]] auso64o7qhisddsjgnq3k1tg6ee9r3j 0 208847 2696162 2674181 2026-10-08T15:57:48Z Ґайдечахв74Лпадаоо 82536 2696162 wikitext text/x-wiki '''На Беларусі''' ў гутарковым або афіцыйным ужытку існавалі некалькі '''моваў'''. У рускіх княствах для стварэньня заканадаўчых ды [[летапіс]]ных тэкстаў выкарыстоўвалася ''[[Старажытнаруская мова|агульная мова ўсходніх славянаў]] (старажытнаруская)''. Пасьля [[Хрысьціянізацыя|хрысьціянізацыі]] беларускіх земляў у 10 стагодзьдзі, як мова абрадаў, выкарыстоўваецца ''[[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]'', распрацаваная [[Кірыла і Мятод|Кірылам і Мятодам]]. З 14 па 18 стагодзьдзі [[Вялікае княства Літоўскае|ў Вялікім Княстве Літоўскім]] ужывалася пісьмовая ''[[старабеларуская мова]]'', на якой адбіліся некаторыя рысы народных гаворкаў. Гэтаю моваю напісаныя тры [[статуты ВКЛ]] (1529, 1566, 1588 рокаў), [[Беларуска-літоўскія летапісы|летапісы]], дзёньнікі. Ёсьць беларускім варыянтам царкоўнаславянскае мовы, упершыню выкарыстаная ў выданьнях [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]; разам з тым яе роля на беларускіх землях часова зьменшваецца. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Польска квітнет лаціною,''<br /> ''Літва квітнет русчызною.''<br /> ''Без той в Польшчэ не прэбудзеш,''<br /> ''Без сей в Літве блазнам будзеш…''<br /> Ян Казімер Пашкевіч. 1621. |- |} З 16 стагодзьдзя, калі адбылося [[Люблінская унія|зьяднаньне ВКЛ з Польскім Каралеўствам]] ў канфэдэратыўную [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]], набірае моцу [[палянізацыя]] [[Шляхта|вышэйшых станаў грамадзтва]] праз каталіцкую царкву. ''[[Польская мова]]'' выцясьняе старабеларускую з дзяржаўнага ўжытку, кнігадруку. У 1697 годзе было загадана пісаць афіцыйныя дакумэнты ў ВКЛ толькі польскаю. Аднак гэтая пастанова тычылася пераважна канцылярыі ВКЛ і судоў: некаторыя акты мескіх маґістратаў, цэхаў працягвалі выходзіць беларускаю. [[Гісторыя беларускай мовы|Беларуская мова]] выкарыстоўвалася для навучаньня толькі [[Берасьцейская унія|вуніяцкім]] ордэнам [[Ордэн базылянаў Сьвятога Язафата|базылянаў]]. Пасьля ўваходу беларускіх земляў у 1772-95 роках у склад [[Расейская імпэрыя|Расейскае Імпэрыі]], палянізацыя саступае мейсца [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] сялянаў і дамінаваньню ''[[расейская мова|расейскае мовы]]''. Носьбітамі беларускіх гаворкаў засталіся сяляне і мясцовая дробная шляхта. У гэты час існуюць польска-беларускае, расейска-беларускае [[двухмоўе]]; значная частка насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] — [[габрэі]] — карысталіся моваю ''[[ідыш]]''. У 19 стагодзьдзі ''[[Беларуская мова|новая беларуская мова]]'', заснаваная збольшага [[Дыялекты беларускай мовы|на народных гаворках]] знаходзіць дарогу ў літаратуру. Выбітнейшымі ўзорамі [[Беларуская літаратура|беларускае літаратуры]] першае паловы стагодзьдзя ёсьць творчасьць [[Ян Чачот|Яна Чачота]], другое — [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. У 1906 годзе былі заснаваныя кнігавыдавецкая суполка «[[Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ]]» і ґазэта «[[Наша Ніва]]», якія згуртавалі вакол сябе дзяячоў беларускае культуры, стаўшы рухавіком [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага Адраджэньня]]. Дзякуючы ім адбываліся папулярызацыя і выпрацоўка літаратурных нормаў беларускае мовы. Паводле [[Другая Ўстаўная грамата|Другое Ўстаўное ґраматы]], прынятай у 1918 годзе Першым Усебеларускім зьездам ''«…У рубяжох Беларускай Народнай Рэспублікі ўсе народы маюць права на нацыянальна-пэрсанальную аўтаномію; абвяшчаецца роўнае права ўсіх моваў народаў Беларусі.»'' У [[БССР]], створанай у 1920 годзе афіцыйнымі мовамі былі [[Беларуская мова|беларуская]], [[Расейская мова|расейская]], [[Польская мова|польская]], [[ідыш]]. Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|вайны]] гэты статус захавалі толькі дзьве першыя, прычым назіралася звужэньне ўжытку беларускае мовы на карысьць расейскай. 26 студзеня 1990 року [[Вярхоўны Савет БССР]] прыняў Закон «Аб мовах», згодна зь якім беларускай мове надаваўся статус дзяржаўнае, а расейская ўжывалася, [[Лінгва франка|як мова міжнацыянальных зносінаў]]. Па выніках [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 року]] расейскай мове нададзены аднолькавы статус зь беларускаю. <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> ''Суадносіны моваў у Беларусі ў 1999 ды 2009 роках:'' {| class="wikitable" |- ! !! беларуская !! расейская !! іншыя |- | 1999 (родная) || 73,7 % || 21,9 % || 4,4 % |- | 1999 (хатняя) || 36,7 % || 62,8 % || 0,5 % |- | 2009 (родная) || 53, 2 % || 41,5 % || 5,3 % |- | 2009 (хатняя) || 23,4 % || 70,2 || 6,4 % |} == Крыніцы == * ''Г. Пашков и др.'' Республика Беларусь: энциклопедия в 6 т. Т. 1 — Минск, БелЭн\2005 * [https://web.archive.org/web/20190627212733/http://mowaznaustwa.ru/2011/10/31/s-stankevich-rusifikacyya-belaruskaj-movy-%D1%9E-bssr-i-supraci%D1%9E-rusifikacyjnamu-pracesu/ ''С. Станкевіч'' РУСІФІКАЦЫЯ БЕЛАРУСКАЕ МОВЫ Ў БССР І СУПРАЦІЎ РУСІФІКАЦЫЙНАМУ ПРАЦЭСУ] * [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|Тэкст закону пра мовы у рэдакцыі 1990 року]] * [http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=71687&idate=2010-12-30/ Бітва за роднае слова. Публікацыя ў ґазэце «Зьвязда» у 3 частках, прысьвечаная стану беларускай мовы]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20101030210223/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.11-0.pdf/ Мовы насельніцтва Беларусі паводле перапісу 2009] {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Мовы Беларусі| ]] 68cf8lztm6besn4r9oppebr9seu19r9 2696177 2696162 2026-10-08T18:08:33Z Dymitr 10914 артаграфія 2696177 wikitext text/x-wiki '''На Беларусі''' ў гутарковым або афіцыйным ужытку існавалі некалькі '''моваў'''. У рускіх княствах для стварэньня заканадаўчых ды [[летапіс]]ных тэкстаў выкарыстоўвалася ''[[Старажытнаруская мова|агульная мова ўсходніх славянаў]] (старажытнаруская)''. Пасьля [[Хрысьціянізацыя|хрысьціянізацыі]] беларускіх земляў у 10 стагодзьдзі, як мова абрадаў, выкарыстоўваецца ''[[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]'', распрацаваная [[Кірыла і Мятод|Кірылам і Мятодам]]. З 14 па 18 стагодзьдзі [[Вялікае княства Літоўскае|ў Вялікім Княстве Літоўскім]] ужывалася пісьмовая ''[[старабеларуская мова]]'', на якой адбіліся некаторыя рысы народных гаворкаў. Гэтаю моваю напісаныя тры [[статуты ВКЛ]] (1529, 1566, 1588 рокаў), [[Беларуска-літоўскія летапісы|летапісы]], дзёньнікі. Ёсьць беларускім варыянтам царкоўнаславянскае мовы, упершыню выкарыстаная ў выданьнях [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]; разам з тым яе роля на беларускіх землях часова зьменшваецца. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Польска квітнет лаціною,''<br /> ''Літва квітнет русчызною.''<br /> ''Без той в Польшчэ не прэбудзеш,''<br /> ''Без сей в Літве блазнам будзеш…''<br /> Ян Казімер Пашкевіч. 1621. |- |} З 16 стагодзьдзя, калі адбылося [[Люблінская унія|зьяднаньне ВКЛ з Польскім Каралеўствам]] ў канфэдэратыўную [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]], набірае моцу [[палянізацыя]] [[Шляхта|вышэйшых станаў грамадзтва]] праз каталіцкую царкву. ''[[Польская мова]]'' выцясьняе старабеларускую зь дзяржаўнага ўжытку, кнігадруку. У 1697 годзе было загадана пісаць афіцыйныя дакумэнты ў ВКЛ толькі польскаю. Аднак гэтая пастанова тычылася пераважна канцылярыі ВКЛ і судоў: некаторыя акты мескіх маґістратаў, цэхаў працягвалі выходзіць беларускаю. [[Гісторыя беларускай мовы|Беларуская мова]] выкарыстоўвалася для навучаньня толькі [[Берасьцейская унія|вуніяцкім]] ордэнам [[Ордэн базылянаў Сьвятога Язафата|базылянаў]]. Пасьля ўваходу беларускіх земляў у 1772-95 роках у склад [[Расейская імпэрыя|Расейскае Імпэрыі]], палянізацыя саступае мейсца [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] сялянаў і дамінаваньню ''[[расейская мова|расейскае мовы]]''. Носьбітамі беларускіх гаворкаў засталіся сяляне і мясцовая дробная шляхта. У гэты час існуюць польска-беларускае, расейска-беларускае [[двухмоўе]]; значная частка насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] — [[габрэі]] — карысталіся моваю ''[[ідыш]]''. У 19 стагодзьдзі ''[[Беларуская мова|новая беларуская мова]]'', заснаваная збольшага [[Дыялекты беларускай мовы|на народных гаворках]] знаходзіць дарогу ў літаратуру. Выбітнейшымі ўзорамі [[Беларуская літаратура|беларускае літаратуры]] першае паловы стагодзьдзя ёсьць творчасьць [[Ян Чачот|Яна Чачота]], другое — [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. У 1906 годзе былі заснаваныя кнігавыдавецкая суполка «[[Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ]]» і ґазэта «[[Наша Ніва]]», якія згуртавалі вакол сябе дзяячоў беларускае культуры, стаўшы рухавіком [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага Адраджэньня]]. Дзякуючы ім адбываліся папулярызацыя і выпрацоўка літаратурных нормаў беларускае мовы. Паводле [[Другая Ўстаўная грамата|Другое Ўстаўное ґраматы]], прынятай у 1918 годзе Першым Усебеларускім зьездам ''«…У рубяжох Беларускай Народнай Рэспублікі ўсе народы маюць права на нацыянальна-пэрсанальную аўтаномію; абвяшчаецца роўнае права ўсіх моваў народаў Беларусі.»'' У [[БССР]], створанай у 1920 годзе афіцыйнымі мовамі былі [[Беларуская мова|беларуская]], [[Расейская мова|расейская]], [[Польская мова|польская]], [[ідыш]]. Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|вайны]] гэты статус захавалі толькі дзьве першыя, прычым назіралася звужэньне ўжытку беларускае мовы на карысьць расейскай. 26 студзеня 1990 року [[Вярхоўны Савет БССР]] прыняў Закон «Аб мовах», згодна зь якім беларускай мове надаваўся статус дзяржаўнае, а расейская ўжывалася, [[Лінгва франка|як мова міжнацыянальных зносінаў]]. Па выніках [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 року]] расейскай мове нададзены аднолькавы статус зь беларускаю. <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> ''Суадносіны моваў у Беларусі ў 1999 ды 2009 роках:'' {| class="wikitable" |- ! !! беларуская !! расейская !! іншыя |- | 1999 (родная) || 73,7 % || 21,9 % || 4,4 % |- | 1999 (хатняя) || 36,7 % || 62,8 % || 0,5 % |- | 2009 (родная) || 53, 2 % || 41,5 % || 5,3 % |- | 2009 (хатняя) || 23,4 % || 70,2 || 6,4 % |} == Крыніцы == * ''Г. Пашков и др.'' Республика Беларусь: энциклопедия в 6 т. Т. 1 — Минск, БелЭн\2005 * [https://web.archive.org/web/20190627212733/http://mowaznaustwa.ru/2011/10/31/s-stankevich-rusifikacyya-belaruskaj-movy-%D1%9E-bssr-i-supraci%D1%9E-rusifikacyjnamu-pracesu/ ''С. Станкевіч'' РУСІФІКАЦЫЯ БЕЛАРУСКАЕ МОВЫ Ў БССР І СУПРАЦІЎ РУСІФІКАЦЫЙНАМУ ПРАЦЭСУ] * [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|Тэкст закону пра мовы у рэдакцыі 1990 року]] * [http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=71687&idate=2010-12-30/ Бітва за роднае слова. Публікацыя ў ґазэце «Зьвязда» у 3 частках, прысьвечаная стану беларускай мовы]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20101030210223/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.11-0.pdf/ Мовы насельніцтва Беларусі паводле перапісу 2009] {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Мовы Беларусі| ]] 9jxxg62sb6gkatar80m16o19p9h83yg 0 218135 2696176 2696146 2026-10-08T18:07:24Z Dymitr 10914 артаграфія 2696176 wikitext text/x-wiki '''Перапіс насельніцтва ў Беларусі 2019 року''' — трэці пасьля [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Рэспублікі Беларусі|здабыцьця сувэрэнітэту]] [[перапіс насельніцтва]] Рэспублікі Беларусі, які адбыўся 4—30 кастрычніка 2019 году<ref>[https://web.archive.org/web/20191005171626/http://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-word/Oficial_statistika/Ukaz_384_24_10_2016.doc Указ Президента Республики Беларусь от 24 октября 2016 г. № 384 «О проведении в 2019 году переписи населения Республики Беларусь»]</ref>. Афіцыйна мэтаю правядзеньня перапісу было названае атрыманьне інфармацыі пра насельніцтва Беларусі, неабходнай дзеля распрацоўкі дзяржаўных прагнозаў сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця краіны, актуальных разьлікаў і прагназаваньня колькасьці ды складу насельніцтва, вывучэньня разьмяшчэньня і выкарыстаньня працоўных рэсурсаў, правядзеньня навуковых дасьледаваньняў<ref>[https://web.archive.org/web/20191005171253/http://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-word/Respondent/zakon%20144-3%20ot%2013-07-2006.doc Закон Республики Беларусь от 13 июля 2006 года «О переписи населения»]</ref>. == Падрыхтоўка == 24 кастрычніка 2016 году А. Лукашэнка падпісаў Указ № 384 «Аб правядзеньні ў 2019 годзе перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь», які прызначыў на 4-30 кастрычніка. Паводле 2-га пункту Ўказу, гарадзкія і раённыя выканаўчыя камітэты мелі прыцягнуць у якасьці часовага перапіснога пэрсаналу [[студэнт]]аў, чыноўнікаў, супрацоўнікаў грамадзкіх аб'яднаньняў, [[Беспрацоўе|беспрацоўных]] і [[пэнсія]]нэраў<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Перапіс насельніцтва пройдзе 4—30 кастрычніка 2019 году|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20161024/1477331992-perapis-naselnictva-proydze-4-30-kastrychnika-2019-goda|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=25 кастрычніка 2016|нумар=[http://zviazda.by/be/number/206-28316 206 (28316)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/25kas-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. Згодна з 3-м пунктам дапускаўся ўдзел у перапісе празь Сеціва. У 4-м пункце згадвалася, што перапісчыкам надаваўся бясплатны праезд у грамадзкім транспарце з 23 верасьня па 13 лістапада 2019 году. Згодна з 6-м пунктам [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] і [[Белтэлерадыёкампанія]] мелі забясьпечыць асьвятленьне перапісу ў СМІ<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Указ прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь № 384 «Аб правядзеньні ў 2019 годзе перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь»|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/Ukaz_384_24_10_2016.pdf|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2 кастрычніка 2018|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. 23 лістапада 2016 году [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] зацьвердзіў Пастанову № 953 «Аб захадах рэалізацыі Ўказу...», паводле якой ухваліў Палажэньне і склад камісіі правядзеньня перапісу. Камісію з 34 намесьнікаў міністраў і старшыняў аблвыканкамаў узначаліў 1-ы намесьнік старшыні ўраду [[Аляксандар Турчын]]. Згодна з 3-м пунктам Пастановы для перапісу мелі выкарыстаць: цягам 19 працоўных дзён па рэгістратары на 700 дамоў, цягам 28 дзён па перапісчыку на 750 чалавек і цягам 37 дзён па загадніку ўчастка на 14 500 чалавек. Паводле Пастановы, [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]] абавязалі разаслаць [[Паслуга кароткага паведамленьня|тэкставыя паведамленьні]] пра перапіс сотавым абанэнтам, [[Міністэрства антыманапольнага рэгуляваньня і гандлю Рэспублікі Беларусь]] — разьмясьціць сацыяльную рэкляму ад 3 чэрвеня да 30 кастрычніка 2019 году, [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь]] — перадаць [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнаму статыстычнаму камітэту]] асабістыя зьвесткі з рэгістра насельніцтва, [[Міністэрства жыльлёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] — прыцягнуць рэгістратараў зь ліку супрацоўнікаў ЖКГ і разьмясьціць абвесткі на дошках каля пад'ездаў, мясцовыя органы ўлады — падабраць да 1 верасьня 2019 году дастатковы лік перапісчыкаў і вылучыць памяшканьні для ўчасткаў з 16 верасьня да 20 лістапада<ref>{{Навіна|аўтар=[[Андрэй Кабякоў]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 23 лістапада 2016 г. № 953 «Аб захадах рэалізацыі Ўказу прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад 24 кастрычніка 2016 г. № 384»|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/Postanovlenie_2016-11-23_953.pdf|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=19 ліпеня 2019|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. 28 чэрвеня 2018 году Савет міністраў Беларусі ўхваліў Пастанову № 505 «Аб зацьвярджэньні Праграмы перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 году», што зьмяшчала 50 пытаньняў да пастаянных жыхароў Беларусі і 8 пытаньняў да часовых жыхароў<ref>{{Навіна|аўтар=Андрэй Кабякоў|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 28 чэрвеня 2018 г. № 505 «Аб зацьвярджэньні Праграмы перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 году»|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/Postanovlenie_2016-11-23_953.pdf|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=29 чэрвеня 2018|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. 10 кастрычніка 2018 году Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь ухваліў Пастанову № 98 «Аб зацьвярджэньні Інструкцыі па арганізацыі і правядзеньні перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 году». Згодна зь Інструцыяй 4-20 кастрычніка 2019 году можна было запоўніць перапісны ліст у Сеціве і на ўчастку. 21-30 кастрычніка 2019 году перапісчыкі мелі правесьці апытаньне па месцы жыхарства а 9:00-21:00. Участкі мелі працаваць 4-6 кастрычніка а 9:00-21:00 і 7-30 кастрычніка а 9:00-20:00. Паводле Інструкцыі, да 3 лютага 2020 году вызначылі выкласьці ў вольны доступ папярэднія зьвесткі перапісу, а да 1 чэрвеня 2020 году — асноўныя зьвесткі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Перапіс насельніцтва 2019|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20181030/1540883063-perapis-naselnictva-2019|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=30 кастрычніка 2018|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. 5 лістапада 2018 году 1000 рэгістратараў пачала абыход па прынамсі 700 домаўладаньняў за дзень на чалавека для падліку адраснай гаспадаркі цягам 19 дзён<ref>{{Навіна|аўтар=Аляксандар Харавец, тэлеканал «[[Беларусь 1]]»|загаловак=Беларусь рыхтуецца да перапісу насельніцтва|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/belarus_gotovitsya_k_perepisi_naseleniya/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=25 верасьня 2018|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. Пры канцы лістапада 2018 году 1000 рэгістратараў ад жыльлёва-камунальнай гаспадаркі склала сьпісы 626 000 пабудоваў і жылых памяшканьняў у рамках падрыхтоўкі да перапісу. Задзейнічалі ад 44 супрацоўнікаў у Менску да 187 у [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Да абыходу Рэестар адрасоў і Рэгістар несельніцтва зьмяшчалі каля 500 000 будынкаў. Рэгістратары выдалілі зь пераліку каля 8000 дамоў і дадалі каля 126 000. Яны выкарыстоўвалі пляншэты з мапаграфічнай праграмай, што дазваляла перадаваць зьвесткі на [[Сэрвэр (апаратнае забесьпячэньне)|сэрвэр]] Нацстаткаму Беларусі<ref>{{Артыкул|аўтар=Натальля Лубнеўская.|загаловак=Анкета на пяць хвілінаў|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20181130/1543595562-pershyya-vyniki-perapisu-naselnictva-zyavyacca-u-pachatku-2020-goda|выданьне=Зьвязда|тып=|год=1 сьнежня 2018|нумар=[http://zviazda.by/be/number/232-28848 232 (28848)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/page-4_3.pdf 4]|issn=}}</ref>. 23 жніўня 2019 году Нацстаткам Беларусі запусьціў сайт перапіс.бел. Празь яго вырашылі правесьці першы ў Беларусі анлайн-перапіс на аснове створанай у 2016 годзе Міжбанкаўскай сыстэмы ідэнтыфікацыі (МСІ), што зьмяшчала зьвесткі пра 6,8 млн жыхароў, або 71,8% насельніцтва. Занесеныя ў базу зьвестак МСІ грамадзяне мелі ўвесьці 14-значны асабісты нумар пашпарта і нумар мабільнага тэлефона, каб атрымаць код для запаўненьня перапіснога ліста. Долю бюджэтных выдаткаў на перапіс 2019 году скарацілі з 95% да 35% параўнальна зь 2009 годам. [[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]] вылучыў каля 5000 з 12 800 задзейнічаных пляншэтаў. [[Сусьветны банк]] (Вашынгтон, ЗША) вылучыў Нацстаткаму грант на $1,9 млн. Іншымі 5 найбольшымі спонсарамі выступілі «[[Беларуская калійная кампанія]]», «[[Менскі трактарны завод]]», «[[Галантэя]]», «[[Белфармацыя]]» і «[[Эўрагандаль]]»<ref>{{Артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=Інтэрнэт-перапіс будзе максімальна зашыфраваны|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20190822/1566491990-internet-perapis-budze-maksimalna-zashyfravany|выданьне=Зьвязда|тып=|год=23 жніўня 2019|нумар=[http://zviazda.by/be/number/159-29026 159 (29026)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/23zni-2_optim_0.pdf 2]|issn=}}</ref>. 11 верасьня 2019 году старшыня Нацстаткаму [[Іна Мядзьведзева]] паведаміла, што зьвесткі перапісу пра сельскую гаспадарку абнародуюць у ліпені 2021 году<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Белстат: максімальная задача перапісу - яго пройдзе больш за 98 працэнтаў насельніцтва, звыш 25 працэнтаў - па інтэрнэце|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/belstat-maksimalnaja-zadacha-perapisu-jae-projdze-bolsh-za-98-pratsentau-naselnitstva-zvysh-25-81162-2019/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=11 верасьня 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. 1 кастрычніка 2019 году пачала працаваць бясплатная тэлефонная даведка Нацстаткаму пра перапіс пад нумарам 8-801-100-3131<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кол-цэнтар па перапісе насельніцтва пачаў працаваць у Беларусі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/kol-tsentr-pa-perapise-naselnitstva-pachau-pratsavats-u-belarusi-81744-2019/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=2 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. == Праграма == Пералік пытаньняў, па якіх адбываўся збор пэрсанальных зьвестак у дачыненьні грамадзянаў Беларусі, зацьверджаны [[Урад Беларусі|Саветам міністраў Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190920192900/http://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-word/Respondent/post_128.doc Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 28 июня 2018 г. № 505 «Об утверждении программы переписи населения Республики Беларусь 2019 года»]</ref>: ;Пытаньні, датычныя асноўных дэмаграфічных характарыстык: * прозьвішча, імя, імя па бацьку; * ідэнтыфікацыйны нумар; * дата нараджэньня, лік поўных гадоў; * плоць; * сваяцкія ці іншыя стасункі з асобай, пазначанай першай у хатняй гаспадарцы; * стан у шлюбе (для асобаў векам 15 гадоў і старэйшых); * месца нараджэньня. ;Пытаньні, датычныя міграцыйнай актыўнасьці: * бязупыннасьць пражываньня ў гарадзкім паселішчы ці сельскай мясцовасьці гэтага адміністрацыйнага раёну; * пэрыяд прыбыцьця ў дадзены населены пункт; * месца папярэдняга жыхарства; * пражываньне болей за 1 год безупынна ў якой-кольвек іншай краіне; * краіна, у якой пражываў рэспандэнт да даты прыбыцьця ў Рэспубліку Беларусь на сталае месца жыхарства; * месяц і год прыбыцьця ў Рэспубліку Беларусь; * прычына прыбыцьця ў Рэспубліку Беларусь на сталае месца жыхарства; * намер і прычына, па якой плянуецца выехаць з Рэспублікі Беларусь (для асобаў векам 15—74 гадоў); * тэрмін, на які плянуецца выехаць з Рэспублікі Беларусь. ;Пытаньні, датычныя нацыянальна-этнічных характарыстык * нацыянальнасьць (паводле самавызначэньня і жаданьня рэспандэнта, для дзяцей — па вызначэньні бацькоў). * родная мова; * мова, якою рэспандэнт звычайна размаўляе дома; * іншая(-ыя) мова(-ы), якой(-імі) вольна валодае рэспандэнт. ;Пытаньні, датычныя адукацыі: * узровень адукацыі (для асобаў векам 10 гадоў і старэйшых), наяўнасьць навуковай ступені; * уменьне чытаць і пісаць; * навучаньне ва ўстанове адукацыі (для асобаў векам 6—60 гадоў); * наведваньне дзіцём дашкольнай установы (для дзяцей векам 3—7 гадоў, якія не наведваюць школу). ;Крыніцы сродкаў да існаваньня, якія мае ў 2019 року. ;Пытаньні, датычныя занятасьці (для асобаў векам 15 гадоў і старэйшых): * асноўная аплачваная работа, занятак, які прыносіць прыбытак, ці работа без аплаты працы ў сваяка (далей — работа) у апошні тыдзень да пачатку перапісу насельніцтва; * месцазнаходжаньне працы; * прычына, па якой рэспандэнт не працуе ў населеным пункце па месцы жыхарства; * пэрыядычнасьць выезду на працу на тэрыторыю іншай дзяржавы; * характарыстыка работы, выконванай рэспандэнтам; * кім рэспандэнт зьяўляўся на працы (статус у занятасьці); * пошук працы рэспандэнтам цягам апошняга месяцу да пачатку перапісу насельніцтва, гатовасьць прыступіць да яе ў найбліжэйшыя 2 тыдні; * прычына адмовы ад пошуку працы. ;Колькасьць народжаных дзяцей (для жанчын векам 15 гадоў і старэйшых). ;Пытаньні, датычныя жыльлёвых умоваў: * месца жыхарства; * лік хатніх гаспадарак, якія жывуць у памяшканьні, і іхні склад; * памер агульнай плошчы аднакватэрнага жылога дому ці кватэры; * існыя віды дабрабыту ў памяшканьні, якое выкарыстоўваецца для пражываньня; * уласьнік памяшканьня, якое выкарыстоўваецца для пражываньня; * колькасьць жылых пакояў, якую займае хатняя гаспадарка. ;Часовае пражываньне (побыт) на дату правядзеньня перапісу насельніцтва сярод чальцоў хатняй гаспадаркі асобаў, якія стала пражываюць па-за межамі Рэспублікі Беларусі ;Пытаньні, датычныя сельскагаспадарчай дзейнасьці: наяўнасьць ва ўласнасьці або валоданьні, карыстаньні хатняй гаспадаркі зямельных надзелаў у 2019 року з пазначэньнем іхняй колькасьці * характарыстыка зямельных надзелаў (месцазнаходжаньне і агульная плошча, у тым ліку занятая пад пасевы па відах сельскагаспадарчых культураў) ды мэты іхняга выкарыстаньня; * наяўнасьць на земляных надзелах пладова-ягаднага дрэвастану і хмызьнякоў на 1 кастрычніка 2019 р.; * колькасьць (плошча) пладова-ягаднага дрэвастану ў пладаносным веку па відах; * наяўнасьць у гаспадарцы скаціны, птушкі і пчоласем’яў на 1 кастрычніка 2019 року; * колькасьць скаціны і птушкі па відах, колькасьць пчоласем’яў. === Да часовых жыхароў === У дачыненьні асобаў, якія часова пражываюць у Рэспубліцы Беларусь, праграма была іншай: * адрас у пэрыяд прахаджэньня перапісу; * прозьвішча, імя, імя па бацьку; * плоць; * дата нараджэньня; * краіна нараджэньня; * грамадзянства; * краіна сталага пражываньня; * мэта прыезду ў Рэспубліку Беларусі. == Правядзеньне == 4 кастрычніка 2019 году перапіс пачаўся анлайн апоўначы а 0:00. Аднак Міжбанкаўская сыстэма ідэнтыфікацыі, якую выкарыстоўвалі для ўваходу на сайт, мела толькі расейскамоўную вэрсію, што абмяжоўвала моўныя правы беларускамоўных жыхароў краіны<ref>{{Навіна|аўтар=Валяр'ян Шкленьнік|загаловак=Карэспандэнт «Зьвязды» пратэставаў перапіс насельніцтва анлайн|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20191004/1570162803-karespandent-zvyazdy-pratestavau-perapis-naselnictva-anlayn|выдавец=Газэта «Зьвязда»|дата публікацыі=4 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. Ранкам запрацавалі 644 участкі, інтэрактыўную мапу якіх Нацстаткам разьмясьціў на сваёй бачыне<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Перапіс насельніцтва стартаваў у Беларусі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/perapis-naselnitstva-startavau-u-belarusi-81816-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=4 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. На сотавыя тэлефоны жыхароў Беларусі разаслалі [[Паслуга кароткага паведамленьня|тэкставыя паведамленьні]] з 2 спасылкамі для запаўненьня перапіснога ліста анлайн<ref>{{Навіна|аўтар=Тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=Дадзены старт перапісу насельніцтва Беларусі|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/dan_start_perepisi_naseleniya_belarusi_/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=4 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. Цягам 4 кастрычніка сайт Нацстаткаму стаў часова недаступным, бо быў разьлічаны на 60 000 заходаў адначасова. Тым часам, нагрузка перавысіла 70 000 заходаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Белстат распавёў пра нечаканыя праблемы падчас перапісу праз інтэрнэт|спасылка=https://belsat.eu/news/belstat-raspavyou-pra-nechakanyya-prablemy-padchas-perapisu-praz-internet/|выдавец=Тэлеканал «[[Белсат]]»|дата публікацыі=19 лістапада 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. Да 6 кастрычніка на 9:00 у перапісе прынялі ўдзел 505 100 (5,3%) жыхароў Беларусі, зь іх 52% (264 000) празь Сеціва<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У перапісе насельніцтва Беларусі прынялі ўдзел ужо больш за 500 тыс. чалавек|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/u-perapise-naselnitstva-belarusi-prynjali-udzel-uzho-bolsh-za-500-tys-chalavek-81859-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=7 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. На 9 кастрычніка а 9:00 лік перапісаных вырас да 1 544 900 (16,3%) жыхароў, зь якіх 42% (646 600) прайшлі яго празь Сеціва<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Ужо больш за 1,5 млн беларусаў прынялі ўдзел у перапісе насельніцтва|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/uzho-bolsh-za-15-mln-belarusau-prynjali-udzel-u-perapise-naselnitstva-81961-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=9 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. На 11 кастрычніка а 9:00 перапісалі 2 295 100 (24,3%) жыхароў, зь іх 38% (866 700) празь Сеціва<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Амаль 2,3 млн беларусаў прынялі ўжо ўдзел у перапісе насельніцтва|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/amal-23-mln-belarusau-prynjali-uzho-udzel-u-perapise-naselnitstva-82055-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=11 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. На 14 кастрычніка а 9:00 перапісалі 2 753 300 (29,1%) чалавек, зь іх празь Сеціва 39% (1 073 900)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Больш за 1 млн беларусаў прынялі ўдзел у перапісе насельніцтва па інтэрнэце|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/bolsh-za-1-mln-belarusau-prynjali-dzel-u-perapise-naselnitstva-pa-internetse-82093-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=14 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. 15 кастрычніка 2019 году Нацстаткам Беларусі ўпершыню разаслаў на сотавыя тэкставыя паведамленьні па-беларуску з запрашэньнем да перапісу<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Белстат упершыню запрасіў на перапіс па-беларуску|спасылка=https://belsat.eu/news/belstat-upershynyu-zaprasiu-na-perapis-pa-belarusku/|выдавец=Тэлеканал «Белсат»|дата публікацыі=15 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. На 16 кастрычніка а 9:00 у перапісе паўдзельнічалі 3 419 100 (36,2%) жыхароў, зь якіх 38% (1 286 500) у Сеціве. Пагатоў у Менску каля 60% удзельнікаў перапісаў прайшлі яго ў Сеціве<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Штодзённа ў перапісе прымаюць удзел да 300 тыс. чалавек|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/shtodzenna-u-perapise-prymajuts-udzel-da-300-tys-chalavek-82204-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=17 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. На 18 кастрычніка а 9:30 у сеціўным перапісе паўдзельнічалі 1,833 млн чалавек (19,4% жыхароў)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сёньня апошні дзень анлайн-перапісу насельніцтва|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/sennja-aposhni-dzen-anlajn-perapisu-naselnitstva-82241-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=18 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. 20 кастрычніка старшыня Нацстаткаму Іна Мядзьведзева заявіла, што перапісалі 4,9 млн чалавек (51,8%), у тым ліку празь Сеціва 21% жыхароў Беларусі. Таксама задзейнічалі 12 500 перапісчыкаў замест 48 000 у 2009 годзе<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Белстат задаволены правядзеннем інтэрнэт-перапісу|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/belstat-zadavoleny-pravjadzennem-internet-perapisu-82286-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=21 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. 22 кастрычніка 2019 году А. Лукашэнка пазначыў пры перапісе ў якасьці роднай мовы беларускую<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка прыняў удзел у перапісе насельніцтва Беларусі|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prynjau-udzel-u-perapise-naselnitstva-belarusi-82367-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=22 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. Да 29 кастрычніка ў перапісе прынялі ўдзел звыш 90% насельніцтва [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]], зь іх чвэрць запоўніла перапісныя лісты анлайн<ref>{{Навіна|аўтар=Натальля Кезік, тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=Заўтра апошні дзень перапісу насельніцтва|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/zavtra_posledniy_den_perepisi_naseleniya/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=29 кастрычніка 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}}</ref>. == Вынікі == 20 лютага 2020 году [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]] абнародаваў першыя вынікі перапісу, паводле якога [[насельніцтва Беларусі]] на 4 кастрычніка 2019 году склала 9 413 446 чалавек. Насельніцтва скарацілася прыкладна на 41 000 чалавек параўнальна з улікам напярэдадні перапісу 1 кастрычніка 2019 году. Большасьць скарачэньня склаў [[Эміграцыя|выезд]] зь сем'ямі на заробкі за мяжу тэрмінам больш за год. Рэшта прыпала на [[Дэпапуляцыя|выміраньне]]. Жанчыны склалі 53,8% насельніцтва. Вырасла насельніцтва Менску, якое перавысіла 2,018 млн жыхароў, і Менскай вобласьці, дзе былі большыя заробкі. Гараджане склалі 77,5% насельніцтва краіны (каля 7,3 млн), сяляне — 2 113 457 чалавек. Таксама адзначалася [[перасяленьне]] ў раёны, што прылягалі да абласных цэнтраў, у тым ліку з гарадоў. На ўсходзе [[Менскі раён|Менскага раёну]] гарадзкія рысы набылі такія [[Прадмесьце|прадмесьці]], як [[Бараўляны (Менскі раён)|Бараўляны]] і [[Копішча (Менскі раён)|Копішча]]. У перапісе ўдзельнічала 95% жыхароў Беларусі. З гэтага ліку 48% апыталі дома, 28% выбралі стацыянарны або мабільны ўчастак, 22% выкарысталі інтэрнэт-сайт і 2% адмовіліся ад перапісу. Падчас перапісу выдаткі ўпалі да 57 цэнтаў на чалавека параўнальна з 1,53 даляра пры перапісе 2009 году. Сродкі рэспублікансага бюджэту склалі 28%, бо асноўную частку выдаткавалі [[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]], [[Сусьветны банк]], «Беларуская калійная кампанія», «[[Менскі трактарны завод]]» і ўласьнік берасьцейскага футбольнага клюба «[[Дынама Берасьце|Дынама]]» Аляксандар Зайцаў<ref>{{Артыкул|аўтар=Марыя Дадалка.|загаловак=«У нас было чатыры Алы Пугачовы»|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20200220/1582188971-belstat-aguchyu-pershyya-dadzenyya-perapisu-nas-bolsh-za-94-mln|выданьне=Зьвязда|тып=|год=21 лютага 2020|нумар=[http://zviazda.by/be/number/35-29149 35 (29149)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/21lut-1_optim_1.pdf 1], [http://zviazda.by/sites/default/files/21lut-4_optim_1.pdf 4]|issn=}}</ref>. У абласьцях перапісалі наступны лік насельніцтва: [[Менская вобласьць|Менская]] — 1,471 млн, [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] — 1388,5 тыс., [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] — 1,348 млн, [[Віцебская вобласьць|Віцебская]] — 1135,7 тыс., [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] — 1026,8 тыс. і [[Магілёўская вобласьць|Магілёўская]] — 1024,7 тыс. жыхароў. Насельніцтва Менску вырасла за кошт перасяленьня, якое перакрыла выміраньне. Сярод перапісаных было 20 500 іншаземных падарожнікаў, якія часова знаходзіліся ў Беларусі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Белстат агучыў першыя даныя перапісу: нас больш за 9,4 млн|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/belstat-aguchyu-pershyja-danyja-perapisu-nas-bolsh-za-94-mln-85426-2020/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=20 лютага 2020|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>. 10 верасьня 2020 году Нацыянальны статыстычны камітэт Беларусі абнародаваў бюлетэнь пра вынікі перапісу 2019 году, паводле якіх доля [[Беларусы|беларусаў]] у насельніцтве вырасла да 84,9 % (7 990 719 чалавек) параўнальна з папярэднім перапісам 2009 году. Доля расейцаў упала да 7,5 % (706 992 чал.). Доля палякаў і ўкраінцаў засталася на ўзроўні 3,1 % (287 693 чал.) і 1,7 % (159 656 чал.) насельніцтва. Сярод іншых найбольш вырасла доля азіяцкіх народнасьцяў — [[Кітайцы|кітайцаў]], [[Туркмэны|туркмэнаў]] і [[Таджыкі|таджыкаў]]<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Лічба дня|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=11 верасьня 2020|нумар=[http://zviazda.by/be/number/177-29291 177 (29291)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/11ver-1_optim_0.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>. Па 0,1 % насельніцтва складалі жыды, [[армяне]], [[татары]], [[цыганы]], [[азэрбайджанцы]], [[летувісы]] і [[туркмэны]]. Менш за 0,1 % і звыш 1000 чалавек налічвалі [[Беларускія немцы|немцы]], [[грузіны]], [[малдаване]], [[латышы]], [[узбэкі]], [[казахі]], [[арабы]] і таджыкі. Найбольш шматлікай узроставай групай былі людзі ў веку 30—34 гадоў (781 253 чал.), найменш шматлікай — у веку 75—79 гадоў. Сярэдні ўзрост насельніцтва складаў 40,7 году, у тым ліку 43,1 году ў жанчынаў і 38 гадоў у мужчынаў. Наймаладзейшым было насельніцтва Менску — 39,3 году, найстарэйшым у Віцебскай вобласьці — 42,5 году. Працаздольнае насельніцтва скарацілася на 432 555 чалавек да 5 420 271 жыхароў Беларусі. Старэйшых за працаздольны ўзрост было 2 309 218 чалавек, маладзейшых — 1 683 957 чалавек. У [[шлюб]]е пражывала 4 286 433 жанчынаў і 3 533 358 мужчынаў (+753 075 замужніх жанчынаў), што большасьцю тлумачылася пашыранасьцю працы за мяжой [[муж]]оў, а таксама [[Палігамія|шматжэнствам]]. Па [[найм]]е працавалася 51,2 % жыхароў Беларусі, 28,3 % былі [[пэнсія]]нэрамі, 24,5 % знаходзіліся на ўтрыманьні (пераважна дзеці) і 4,2 % былі самазанятымі. Сярод жыхароў у веку ад 10 гадоў 2 388 982 (287 на 1000 насельніцтва) мелі [[Сярэдняя спэцыяльная адукацыя|сярэднюю спэцыяльную адукацыю]], 2 055 139 (247) — [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшую]], 1 767 729 (212) — агульную сярэднюю, 576 085 (69) — пачатковую, 481 139 (58) — агульную базавую (9 клясаў) і 21 030 (3) — пасьлядыплёмную (магістры, [[Кандыдат навук|кандыдаты]] і дактары навук)<ref>{{Навіна|аўтар=[[БелаПАН]]|загаловак=Белстат апублікаваў вынікі перапісу 2019 году|спасылка=https://www.racyja.com/hramadstva/belstat-apublikavau-vyniki-perapisu-2019/|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]|дата публікацыі=11 верасьня 2020|дата доступу=12 верасьня 2020}}</ref>. == Распаўсюджанасьць беларускай і расейскай моваў == <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2019.png|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2019.png|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2019.png|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2019.png|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2019.png|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2019.png|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> Доля тых, для каго [[беларуская мова]] — [[Родная мова|родная]], вырасла да 54 %, у тым ліку сярод беларусаў да 61,2 %. Таксама беларуская была роднай для 54,5 % [[Палякі ў Беларусі|палякаў]], 11,5 % [[Жыды ў Беларусі|жыдоў]], 8,2 % украінцаў і 2,8 % [[Расейцы ў Беларусі|расейцаў]]. Доля тых, хто размаўляе па-беларуску дома, таксама вырасла да 26 %: 28,5 % беларусаў, 46 % палякаў, 6,5 % [[Украінцы ў Беларусі|украінцаў]], 2,5 % расецаў і 2,1 % жыдоў<ref>{{Навіна|аўтар=Сяргей Гудзілін|загаловак=Вынікі перапісу: вырасла доля тых, для каго беларуская мова — родная|спасылка=http://nashaniva.by/?c=ar&i=258810|выдавец=Партал «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=11 верасьня 2020|дата доступу=12 верасьня 2020}}</ref>. Пагатоў, доля гараджанаў, якія размаўляюць па-беларуску, амаль падвоілася да 21,3 % і склала большасьць карыстальнікаў беларускай мовы — 63,6 %. Паказальна, што сярод менчукаў доля карыстальнікаў беларускай мовы падскочыла амаль 6-кратна да 34,1 %<ref>{{Навіна|аўтар=Надзея Бужан|загаловак=34% менчукоў заявілі, што размаўляюць дома па-беларуску|спасылка=http://nashaniva.by/?c=ar&i=258877|выдавец=Партал «Наша ніва»|дата публікацыі=11 верасьня 2020|дата доступу=12 верасьня 2020}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Перапіс насельніцтва-2019|спасылка=https://blr.belta.by/all-rubric-news/viewSuzet/perapis-naselnitstva-2019-162/page/1|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=30 кастрычніка 2019|дата доступу=22 студзеня 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Перапіс насельніцтва|спасылка=http://zviazda.by/be/tags/perapis-naselnictva|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=25 кастрычніка 2019|копія=http://zviazda.by/be/tags/perapis-naselnictva-belarusi-2019|дата копіі=4 кастрычніка 2019|дата доступу=22 студзеня 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Тэма: Перапіс 2019|спасылка=https://www.tvr.by/bel/trend/perepis-2019/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=6 лістапада 2019|дата доступу=24 студзеня 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Перапіс насельніцтва|спасылка=https://belsat.eu/tag/perapis-naselnitstva/|выдавец=Тэлеканал «[[Белсат]]»|дата публікацыі=19 лістапада 2019|дата доступу=22 студзеня 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Перапіс насельніцтва 2019 году|спасылка=https://www.belstat.gov.by/informatsiya-dlya-respondenta/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-raunda-2020-goda/|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}} ** [https://web.archive.org/web/20191005164226/http://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/2-2N_bel-190912.pdf Перапісны ліст] {{Перапісы насельніцтва ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Перапісы насельніцтва ў Беларусі|2019]] [[Катэгорыя:Падзеі 2019 году]] spfgucdqaq20zifcv7ln1qzc329awpo 3 222293 2696173 2696010 2026-10-08T17:59:50Z Asorev 79430 /* О восстановлении статьи Барыс Пярчаткін */ Адказ 2696173 wikitext text/x-wiki {{Userbox |id = [[Файл:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архіў]] |border-c = #aaaaaa |info-c = #f9f9f9 |info = Архіў абмеркаваньняў: * '''[[/Архіў 1|2007—2008]]''' * '''[[/Архіў 2|01.2009—06.2009]]''' * '''[[/Архіў 3|06.2009—2014]]''' * '''[[/Архіў 4|2018—2019]]''' }} == Зьнявага да праведзенага мерапрыемства == Вітаю. Навошта вы выдалілі артыкул [[Анн Ліндэ]]? Можна ж было проста паставіць шаблён "Да выдаленьня" і зразумець, што проста не было часу выправіць хібы, якія зрабілі пачаткоўцы? Гэткія дзеяньні ніяк ня робяць наш разьдзел больш прывабным!--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 11:38, 21 лютага 2020 (+03) : Вітаю. Артыкул [[Анн Ліндэ]] зьмяшчаў толькі тэкст «Анн Ліндэ». Ды адкуль назва Анн? Гэта ўжо па-беларуску? І пра якія яшчэ хібы вы кажыце? Таму мае дзеяньні якраз робяць наш разьдзел больш прывабным, бо я хутка выдаліў пусты артыкул з памылковай назвай. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 12:52, 21 лютага 2020 (+03) :: Калі б вы паставілі шаблён "Да выдаленьня", артыкул павісеў бы пару дзён, а за гэты час я пасьпеў бы перанесьці яго пад слушную назву (па-беларуску) і скапіяваць ("перакласьці") яго з афіцыйнага разьдзелу, але ж першым аўтарам застаўся бы ўдзельнік-пачатковец, які яго стварыў. Фармальна вы ўсё слушна зрабілі, але праігнаравалі маю просьбу не чапляцца да пачаткоўцаў, нягледзячы на тое, што я прасіў аб гэтым на форуме. І замест таго, каб усё гэта вам тлумачыць, ужо б зрабіў усё вышэйзгаданае, але цяпер ня ведаю, калі зноў буду мець час на Вікіпэдыю, таму артыкул можаце не аднаўляць.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 13:16, 21 лютага 2020 (+03) ::: Няма аніякага сэнсу ў наяўнасьці толькі назвы «Анн Ліндэ» і зьместу «Анн Ліндэ». Тое, што я выдаліў гэтую інфармацыю немагчыма інтэрпрэтаваць як прыклад таго, што я чапляюся да пачаткоўцаў. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:38, 21 лютага 2020 (+03) == Меткі й апісаньні Вікізьвестак == Паводле [[d:Help:Label/be-tarask|Дапамога:Метка]] і [[d:Help:Description/be-tarask|Дапамога:Апісаньне]] меткі й апісаньні ня трэба пісаць зь вялікай літары, калі гэта ня ўласныя імёны. --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Renessaince|<b style="color:#0645ad"> Renessaince </b>]]</span> 07:53, 23 лютага 2020 (+03) : Добра. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:46, 23 лютага 2020 (+03) ==Віківясна-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясьне-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 10:29, 2 сакавіка 2020 (UTC+3) == вёскі ўключаныя ў межы Горадні == Тут пішуць, што ў межы Горадні былі ўключаныя вёскі Зарыца ды Забалаць. У бе: пішуць аднак пра ўключаньні толькі часткаў гэтых вёсак. Ці можна праверыць, існуюць гэтыя вёскі далей або не? [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 17:47, 26 сакавіка 2020 (+03) : У гэтай ж тэме: якую мае цяперь назву [[:pl:Przysiółka]] і калі была ўключаная ў Горднію? [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 18:02, 26 сакавіка 2020 (+03) :: Калі арыентавацца на гэты [http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor04/text04831.htm ўказ], то вёскі цалкам уключаныя ў склад Горадні. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:12, 26 сакавіка 2020 (+03) ::: Ну менавіта ўжо прачытаў і разумею так, што першы пункт становіць пра падпарадкаваньня вёсак пад гарадзку ўладу (з тагачасных сельсаветаў). Але гэта не мусіць яшче азначаць, што вёскі цалкам ліквідаваныя. Згодна з пунктам 2, у межы гораду ўключаныя былі тэрыторыі вёсак, напрыклад з Зарыці 55,7751 га. Ну і тут цікава, ці да тага часу Зарыца імела менавіта 55,7751 га, што бы азначала што цалакам яе ўключылі, ці аднак напрыклад 57 га і гэта азначае, што не была цалкам ліквідаваныя, таму што ўключылі толькі частку? У ўказе няма фразы што існаваньне вёсак коньчыцьца. Калі пабачыў карту, найшоў Зарыцу ў мяжах гораду (большая частка), але такасама - ужо за мяжай, ў мяжах гарадзенскага раёну. А гэта б значыла, што вёска далей існуе, хаця шмат меньшая. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 18:30, 26 сакавіка 2020 (+03) :::: Наўрад ці. Я думаю, што вёскі больш не існуе. Яна можа існаваць у межах Горадні, але гэта зусім іншыя адносіны. Я напрыклад ня чуў пра тое, каб у Беларусі існавалі гарады, у склад якіх уваходзілі сельскія населеныя пункты. Напрыклад у Расеі вёскі ўваходзілі ў склад Масквы. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:51, 26 сакавіка 2020 (+03) ::::: :) Калі будзе магчымасьць, праверыце калі ласка склады сельсаветаў бліз Горадні. Можа што та цікавага адкрыем. Пакуль [https://www.openstreetmap.org/relation/5640816#map=16/53.7544/23.8258 карта][[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 19:19, 26 сакавіка 2020 (+03) :::::: Калі пісаў, што ў указе пра Горадні не ўбачыў нічога пра ліквідацыі пункта, меў на ўвадзе штосьці такага як http://www.pravo.by/pdf/2008-38/2008-38(039-056).pdf#page=14 тут]]. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 00:28, 28 сакавіка 2020 (+03) ::::::: Магчыма калі гаворка вядзецца пра вялікую колькасьць населеных пунктаў, то так ня пішуць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 01:09, 28 сакавіка 2020 (+03) :::::::: Можа. Але думаю, што аднак бе: мае рацыю, калі пішуць у артыкуле пра путрышаўскі сельсавет: 24 красавіка 2008 года ў склад горада Гродна перададзены вёскі Астравок 2, Аульс, Грандзічы, Дзевятоўка, Кульбакі, Лапенкі, Малышчына, Падкрыжакі, Панямунь і часткі вёсак Дуброва, Забалаць, Зарыца і Чашчаўляны[5]. 1. У указе няма зьвестак пра ліквідаваньня вёсак, хаця праўда, гэта тычыцца таксама 9, які улучылі ў горад; 2. На карце можна найсьці існаваюшчія далей 4 апошнія вёскі; 3. На старонцы райісполкома, калі апісуюць путрышаўскі сельсавет, пішуць пра гэтыч 4 вёсак. 4. На бе і на ру ў артыкулах пра путрышаўскі сельсавет пішуць пра гэтыч 4 вёсак. 5. Хаця, што б нічога не забыць, http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm іх не вылічвае. Каб гэта ўзяць і падумаць, можа й тут памыліліся. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 03:40, 28 сакавіка 2020 (+03) == Комі мова у Комі (мова) == Здравствуйте. Зачем? [[Удмурцкая мова]], а не [[Удмурцкая (мова)]], [[Расейская мова]], а не [[Расейская (мова)]], [[Беларуская мова]], а не [[Беларуская (мова)]] и так далее и тому подобное. [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 17:39, 27 красавіка 2020 (+03) : Здравствуйте. Не знаю почему, но ваше личное решение до сих пор не отменено в Русской Википедии — [[ru:Википедия:К переименованию/8 декабря 2017#Коми (язык) → Коми язык]]. Я понимаю, что ваши споры уже навсегда прекратились в Русской Википедии — [[ru:Участник:Валко]], но это ещё не значит, что все ваши изыскания стоит переносить в этот раздел. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 01:54, 28 красавіка 2020 (+03) :: А источники посмотреть тяжело? [https://www.google.ru/search?tbm=bks&hl=ru&q=%22коми+язык%22] [https://books.google.ru/books?id=6rdMAQAAIAAJ&q=%22коми+язык%22&dq=%22коми+язык%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjLvZSsz8HYAhXI6CwKHanmBGgQ6AEILzAC] Конституция Республики Коми от 17 февраля 1994 г. (с изменениями и дополнениями)<br>Статья 67<br>Государственными языками Республики Коми являются '''коми и русский языки'''.<br>В Республике Коми гарантируется народам, проживающим на территории республики, право на сохранение родного языка, создание условий для его изучения и развития. [https://constitution.garant.ru/region/cons_komi/chapter/c7672a3a2e519cd7f61a089671f759ae/] А на всегда нет ничего, все всегда временно. [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 17:56, 28 красавіка 2020 (+03) : Я не вижу, что там написано что-то на беларуском языке. В беларуском языке есть свои нормы, как и в языке коми, так и в русском языке. Посмотрите например категорию [[:Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы]]. Может ещё возможен вариант [[Мова комі]], но это звучит как [[Мова беларусаў]]. Лично я никто, чтобы изменять нормы беларуского правописания. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:00, 28 красавіка 2020 (+03) :: Как хотите, делайте [[Мова комі]], но вы сами сказали, что это звучит как [[Мова беларусаў]]. Я не меняю белорусскую норму, я хотел как у всех, без скобок, зачем они? Комі (мова) [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Катэгорыя:Фіна-вугорскія_мовы решайте], нужны скобки или нет. Мне без разницы. Вы отменили, все на вашей совести. Свою правку, я объяснил. А вот на белорусском [https://books.google.ru/books?id=XmNgAAAAMAAJ&q=%22Комі+мова%22&dq=%22Комі+мова%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjFhLSBwovpAhWJ6KYKHbKCCWQQ6AEIPjAC] [https://books.google.ru/books?id=aMkPAQAAIAAJ&q=%22Комі+мова%22&dq=%22Комі+мова%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjFhLSBwovpAhWJ6KYKHbKCCWQQ6AEIRzAD] [https://books.google.ru/books?id=TT4RAQAAMAAJ&q=%22Комі+мова%22&dq=%22Комі+мова%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjFhLSBwovpAhWJ6KYKHbKCCWQQ6AEITzAE] [https://books.google.ru/books?id=pEAzAAAAIAAJ&q=%22Комі+мова%22&dq=%22Комі+мова%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjFhLSBwovpAhWJ6KYKHbKCCWQQ6AEIXzAG] Все. Удачи. [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 19:19, 28 красавіка 2020 (+03) ::: Первая ссылка — на украинском языке, последующие — интересные. При этом в БелЭн также упоминается «комі мова» (т. 8, с. 396). Убедили. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 23:41, 28 красавіка 2020 (+03) :::: Ну вот, хорошо, а то в начале ругаться стали. [[Комі-зыране]] в [[Комі (народ)]] будем переименовывать? [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 04:35, 29 красавіка 2020 (+03) ::::: Я не против. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:41, 29 красавіка 2020 (+03) :::::: Хорошо, я переименовал. [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 15:37, 29 красавіка 2020 (+03) ==[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]]== Запрашаю ўхваліць заяўку на грант для правядзеньня ў чэрвені фотаспаборніцтва ў Беларусі ([[:commons:Grants:Project/Rapid/User Group Belarus/Wiki Loves Earth Belarus_2020#Endorsements]]).--[[Удзельнік:W]] 7:30, 10 траўня 2020 (UTC+3) {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага фотаспаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 13:04, 30 траўня 2020 (UTC+3) {{Запрашэньне ў Таварыства дзесяцігадовых}}--[[Удзельнік:W]] 21:43, 8 чэрвеня 2020 (UTC+3) == Крос-вікі-вандалізм == Добры дзень! Карыстальнік з IP 195.114.148.221, а таксама 195.114.146.102, 195.114.148.87, 195.114.146.60 і інш. вандальна рэдагуе артыкулы пра беларускую арабіцу ва ўсіх Вікіпедыях, да якіх мае досяг, уключаючы гэтую. Вы ўжо накладалі на яго часовае спагнаньне, цяпер Martin Urbanec заблякаваў яго і глябальна [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/195.114.148.221], але толькі з аднаго IP. Ці можна ўжо адкатваць яго праўкі, альбо лепей пачакаць? [[Удзельнік:Shelest1985|Shelest1985]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Shelest1985|гутаркі]]) 09:45, 3 верасьня 2020 (+03) (Рыгор Шэлест) : Добры дзень! Дзякуй за ўвагу. Я абараніў артыкул. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 11:16, 3 верасьня 2020 (+03) ===<<я не разумею вашыя "обговоре͡ння">>[https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%8D%D1%82&diff=2154549&oldid=2154326]=== Що конкретно ти, баране, не роз'умієшь?<br> <br> ¶ https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Абмеркаваньне:Беларускі_арабскі_альфабэт#https://arabica.fias.fr_was_removed<br> ¶ https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў&oldid=2154578#Seveleu-Dubrovnik_--_ЛІНҐВОФРІК<br> ¶ https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Seveleu-Dubrovnik&oldid=3689794#%D0%9E%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%96%D0%9D%D0%9E:_Seveleu-Dubrovnik_--_%D0%9B%D0%86%D0%9D%D2%90%D0%92%D0%9E%D0%A4%D0%A0%D0%86%D0%9A%5B1%5D<br> ¶¶¶ Я все розписав <i>більш ніж детально</i> <b>з посила͡ннями на ауторитетні ͡джерела</b>(себто це <u>набагато</u> більш вікіпедично ніж твоя ста͡ття на вікі, йолопе!). Те що ти не роз'умієшь, не є арґументом у на'уковому дис'путі: як-що навіть після всіх моих по'ясне͡ннь не роз'умієшь і вважаєшь мене за'анґажованою стороною, то треба питати в когось йншого. Можна звернутися безпочередньо до [[Удзельнік:Seveleu-Dubrovnik|Seveleu-Dubrovnik]]-а, e-mail: seveleu.dubrovnik@fias.fr Я за'про'понував ще звернутися до [[:crh:Qullanıcı:Don_Alessandro|Don Alessandro]] -- viн принаімні літери арабиці розрізняє... Але ні: [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ЗАХИСТИВ<nowiki>[ ВАНДАЛІВ]</nowiki>. Тому-що <font color="red"><b>БАРАН</b></font><br> <br> <br> <br> <br> <br> По'ясни будь-ласка свои незроз'умілі антикон'структивні дії ось [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E&oldid=2154591#%D0%9B%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD_--_%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%9B%5B5%5D тут]. == Пратэсты == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Паглядзі, калі ласка, мо дадасі што тут: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Форум/Вниманию_участников#Участник_DarDar_в_теме_Акции_протеста_в_Белоруссии_(2020)? Удзельнік усё лезе дадаваць зьвесткі ў абарону уладаў на падставе сумнеўных крыніцаў альбо сацсетак а-ля YouTube. І так яму тры розных удзельніка адкатвалі зьмены нядаўна: https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Акции_протеста_в_Белоруссии_(2020)&action=history. Па статыстыцы гэта нейкі прарасеец: https://en.wikipedia.org/wiki/Special:CentralAuth?target=DarDar. Праўкі толькі па-расейску. Да й праўкі ўсе «ў тэму»: https://ru.wikipedia.org/wiki/Служебная:Вклад/DarDar. -- [[user:pr12402|pr12402]]! == Gennady Shutov == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Паглядзі, калі ласка, мо можаш закінуць артыкул пра [[Генадзь Шутаў|Генадзя Шутава]] на ангельскую Wiki (сам не магу, бо заблякавалі, а старонка Gennady Shutov у ніх ахоўваецца ад вандалізму, трэ рэгістрацыя). 👀 Тэкст можна ўзяць адсюль, я пераклаў: https://simple.wikipedia.org/wiki/User:Pr12402. Таксама расейцы напалі на артыкул па-расейску, спрабуюць выдаліць: https://ru.wikipedia.org/wiki/Шутов,_Геннадий, https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_удалению/12_сентября_2020#Шутов,_Геннадий. Трэ абарона ахвяры. Удалага дня! P.S. Яшчэ напісаў [[user:Raviaka Ruslan|Raviaka Ruslan]] і напішу JerzyKundrat на нармакаўке, мо дапамогуць. -- [[user:pr12402|pr12402]] == [[Беларускі арабскі альфабэт]] == Hello Ліцьвін, it seems the article [[Беларускі арабскі альфабэт]] needs to be protected again. --[[Удзельнік:Dandelo|Dandelo]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dandelo|гутаркі]]) 21:58, 14 верасьня 2020 (+03) == [[Цягнік]] == Вітаю. Зьвяртаюся да вас як да асноўнага аўтару артыкулу [[Цягнік]]: ці не жадаеце высунуць яго ў абраныя?--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 15:38, 12 лістапада 2020 (+03) : Вітаю. Можаце. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:42, 12 лістапада 2020 (+03) :: Добра, што вы ня супраць. Праўда, было б няблага, калі б гэта зрабілі вы, бо калі раптам спатрэбіцца дапрацоўка, у мяне дакладна ня будзе на гэта часу. Але асабіста я лічу, што артыкул ужо цягне на абраны (на тое ён і цягнік :) ).--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 18:33, 12 лістапада 2020 (+03) == Рознае == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#Критика_решения_Европарламента -- трэ хуценька ўставіць 5 капеек https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Протесты_в_Белоруссии_(2020)&diff=110920347&oldid=110920254 (закінуў спасылку на усе 30+ Wiki, тэкст пра Пуціна на 5 Wiki, паўсюль за тыдзець ок, выдалілі толькі расейцы, таксама выдалілі James Shotter // Violent crackdown fails to silence Belarus protesters // Financial Times тут: https://ru.wikipedia.org/wiki/Обсуждение:Хронология_протестов_в_Белоруссии_(2020)#Чистка). Падтрымка расейскага прэзідэнту [[Уладзімер Пуцін|Уладзімера Пуціна]] на піку пратэстаў дапамагла Аляксандару Лукашэнку трымацца, і пасьля недоўгачасовага зацішша карныя сілы бясьпекі разгарнулі агрэсіўную кампанію па запалохваньню яго апанэнтаў<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|url-status=live|archiveurl=https://archive.vn/QPuiD|archivedate=2020-12-02|accessdate=2020-12-05|author=James Shotter.|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Financial Times|Financial Times|be|Financial Times}}|language=en}}</ref>. Усяго найлепшага! Жадаю бясьпекі! P.S. https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_удалению/11_декабря_2020#Авторадио_(Белоруссия) і https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_удалению/9_декабря_2020#Александр_Помидоров -- [[user:pr12402|pr12402]] 11 сьнежня 2020 : Вітаю. : https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#Критика_решения_Европарламента — падтрымаў, бо госдума — тое самае, што і парлямэнт Беларусі. : https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Протесты_в_Белоруссии_(2020)&diff=110920347&oldid=110920254 — тутака не магу нічога зрабіць. : https://ru.wikipedia.org/wiki/Обсуждение:Хронология_протестов_в_Белоруссии_(2020)#Чистка) — а што тутака? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 23:35, 11 сьнежня 2020 (+03) :: {{артыкул у іншым разьдзеле|Financial Times|Financial Times|be|Financial Times}} – глыба (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Reliable_sources/Perennial_sources#State-sponsored_fake_news_sites, https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Deprecated_sources). Нэўтральнае, аўтарытэтнае выданьне з гісторыяю, 50+ Wiki-старонак мае. Аналітыка James Shotter з Financial Times як вельмі важная крыніца. НЕ:НОВОСТИ. Аўтар піша з вышыні некалькі месяцаў. James Shotter таксама пісаў для Financial Times напачатку лета<ref>{{cite web |first1=James |last1=Shotter |first2=Max |last2=Seddon |date=23 June 2020 |title=Belarus's middle class begins to turn on Lukashenko |url= https://www.ft.com/content/47e9c455-b640-483e-8317-a301c87dc920 |publisher=[[Financial Times]]}}</ref>, так што не залётны аўтар, амаль ВП:ЭКПЕРТ. Ён піша, каму Пуцін адкрыта дапамагае. Можна заносіць у картку бакоў (гл. https://es.wikipedia.org/wiki/Protestas_en_Bielorrusia_de_2020, https://pt.wikipedia.org/wiki/Protestos_na_Bielorrússia_em_2020, https://it.wikipedia.org/wiki/Proteste_in_Bielorussia_del_2020, https://ro.wikipedia.org/wiki/Protestele_din_Belarus_din_2020 ды інш.). Як вынік усе карманныя СМІ Крамля (RIA, RT, Sputnik, Lenta й г.д.) павінны праходзіць як НЕ:АИ з адпаведнымі вынікамі (Па меньшае меткі [non-primary source needed]/афіляваныя крыніца, калі не адразу выдаляць усе запар, а таму што артыкулы вялікія, стаяць на скарачэньне, то трэ выдаляць такія крыніцы першымі, а зь імі й тэкст, які яны падмацоўваюць.). Я прагледзеў 5 дзён таму ўсе 30+ Wiki, што ёсьць. Парадавала пазыцыя вугорцаў (!), гішпанцаў, італьянцаў, партугальцаў, туркаў (!), румынаў, іншых. З EN Wiki зразумела, там OK, украінцы, вядома, ОК бяз спрэчак (няма нават старонкі абмеркаваньня). Перагібы толькі на RU. Бачыў, як на цябе наляталі з-за нібыта прадузятасьці праваабарончых арганізацыяў(, а тут чорным па беламу Financial Times піша, хто на якім баку. -- [[user:pr12402|pr12402]] 11 сьнежня 2020 ::: Вядома, што я падтрымліваю выдаленьне прапагандыстаў. Але, шчыра кажучы, я нават і ня ведаю чым я магу дапамагчы ў гэтай сытуацыі, бо ў Расейская Вікіпэдыі дадаюцца нават беларускія прапагандысцкія крыніцы (СБ, АТН і г.д.) і ніхто з гэты нічога ня можа зрабіць. [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?search=%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%83+%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%BB+%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BA&title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA&go=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8&ns0=1 Яскравы прыклад]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 01:51, 12 сьнежня 2020 (+03) :::: Маскальскі "Царьград" жа вось, напрыглад, забанілі па маёй ініцыятыве (https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников/Архив/2020/4#Авторитетность_Царьград_ТВ). Трэ спрачацца, хаця б трохі. Запрашаю кінуць 5 капеек сюды сюды: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#Побочный_вопрос_про_«News_Front» -- [[user:pr12402|pr12402]] 13 сьнежня 2020 ::::: Дзякуй за працу! Шчыра кажучы, я ўжо стаміўся спрачацца, але калі ня мы, то хто. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 01:21, 14 сьнежня 2020 (+03) == Thank you == Hi, dear Ліцьвін, and thank you for your message. You can find me on my [[:it:Utente:Rei Momo|Italian Wikipedia]]. See you soon. [[Удзельнік:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Rei Momo|гутаркі]]) 00:19, 13 сьнежня 2020 (+03) == Шутаў, Бандарэнка == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Калі можна, пакінь нешта ў абарону Шутава (https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion/Requests/2020/Hienadz_Shutau) і Бандарэнкі (https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion/Requests/2020/Raman_Bandarenka). Дзякуй! UPD. Тутака трэ дапамога таксама: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Hienadz_Shutau -- [[user:pr12402|pr12402]], 14 сьнежня 2020 UPD 2. Адбілі Шутава на English, Бандарэнку на Simple, Тарайкоўскага на Simple (усех, магчыма, часова), Шутава на Simple выдалілі. Яшчэ ёсьць час хуценька падтрымамць Тарайкоўскага на English: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Alexander_Taraikovsky -- [[user:pr12402|pr12402]], 5 студзеня 2021 == Вэлкам == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! https://ru.wikipedia.org/wiki/Обсуждение:А1_(провайдер), нехта разумны з BY зоны спэцыяльна пад левым IP (не 178.***.***.***) (https://guc.toolforge.org/?by=date&user=46.56.207.189) абараняе й так а-ля раклямны/раздуты артыкул. Я ўжо пісаў KastusK, ён узяў крытыку на варту (https://de.wikipedia.org/wiki/A1_Belarus). Ужо й так інфу пазакідваў на UK, BE, BE-X-OLD, EN: прэтэнзіі толькі на RU) -- [[user:pr12402|pr12402]], 17 сьнежня 2020 == Рознае 2 == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Мяркую, можна паціху перакладаць накопленыя табою матэрыялы (пратэсты, храналёгія). Інфы дастаткова. Бачыў, нядаўна расееец-адмін заблякаваў (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:CentralAuth?target=Sealle, толькі RU праўкі). Магчыма й надалей будуць рэпрэсіі, мо выдаляць старонку ўдзельніка( Та я ж храналёгія й так толькі па-расейку, так што нават пры жаданьні чытача некуды пераходзіць, каб пачытаць альтэрнатыву. Бывай здароў! P.S. https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Hienadz_Shutau&diff=next&oldid=994467377 І так ужо па Шутаву крыніцаў накідана першаякасных( -- [[user:pr12402|pr12402]], 21 сьнежня 2020 : Вітаю. Я яму напісаў. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 20:32, 21 сьнежня 2020 (+03) ==Месяц беларускай літаратуры== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяцы беларускай літаратуры]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''спаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяц беларускай літаратуры]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 15:54, 14 студзеня 2021 (UTC+3) == Closer == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Там нехта нават сумленны з адмінаў ёсьць (!). 👀 https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#Предвзятость_Deutsche_Welle_в_белорусской_тематике https://en.wikipedia.org/wiki/Special:CentralAuth?target=Meteorych Трэ адным вокам сачыць, мо будзе дзе справа на ДД, топік-бан альбо яшчэ нешта. Усяго добрага! Шчыра жадаю бясьпекі. -- [[user:pr12402|pr12402]], 14 лютага 2021 ==Віківясна-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:CEE Spring Logo vertical-t.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясьне-2021]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021/Удзельнікі|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 21:32, 16 сакавіка 2021 (UTC+3) == Віківясна 2021: Украіна == [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] Добры дзень! Я хачу прапанаваць вам стварыць артыкулы пра Украіну з гэтага спісу на украинскую тематику https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Spring_2021/Structure/Ukraine ? Канчатковая версія спіса будзе вынесена на дзнях, але ўсе прапанаваныя зараз артыкулы важныя. Напрыклад, нашы асобы: паводле разлічаных траекторый Кандратюка, саветы паляцелі ў космас, і янкі таксама паляцелі на Месяц. Паповіч - першы спявак у космасе. Вароны правёў першую паспяховую трансплантацыю ўнутраных органаў у свеце, Стражэска ўпершыню апісаў сімптомы інфаркту міякарда, ледзь не галоўную прычыну смерці ў свеце. Турчын і Каваленка - трэнеры-рэкардсмены ў сваіх відах спорту. Крушэльніцкая спявала на роўных з Каруза, і "Solo Mie" - пра яе (хаця ў вас яна ёсць). Пулюй - адкрывальнік неонавага выпраменьвання і рэнтгенаўскіх прамянёў, якія былі скрадзены ў яго рэнтгенаўскімі прамянямі і атрымалі першую Нобелеўскую прэмію па фізіцы. Драгабыч - стваральнік геліяцэтрычнай сістэмы свету ў сярэднявечнай Еўропе, настаўнік Каперніка і рэктар знакамітай Балонскай вобласці, змагар супраць чумы, адзін з першых хірургаў і друкароў у Еўропе. Хаўкін і Забалотны - пераможцы эпідэмій. Кніга Аксаны Забужко ўваходзіць у лік лепшых кніг XXI стагоддзя https://tsn-ua.newsproxy.vip/ru/books/muzey-zabroshennyh-sekretov-oksany-zabuzhko-vklyucheno-v-reyting-luchshih-romanov-xxi- veka-1456539. html, Віннічук таксама з'яўляецца аўтарам еўрапейскіх бэстсэлераў. Далгоў і Беразоўскі - у залах славы, Харлан і Біладыд - лепшыя спартсмены года ў сваіх відах спорту ў свеце. Марчук у 2007 быў уключаны ў спіс 100 выдатных сучасных геніяў паводле брытанскай газеты The Daily Telegraph. <ref>{{Cite web | accessdate = 2015-11-18 | title = 100 лепшых жывых геніяў|url = http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html|publisher = Telegraph.co.uk}} </ref>. Танцамі яшчэ адной жывой легенды - Чапкіса - захапляліся Сталін і Сальвадор Далі, Аксана Лыніў - самы вядомы дырыжор свету, фільмы "Дом" і "Атлантыда" - пераможцы фестываляў. Барыс Патон узначальваў Акадэмію навук Украіны на працягу 58 гадоў, распрацоўваў метады зваркі сасудаў і шмат іншага. Увогуле трэба паглядзець, чаго з гэтага ў bgviki не хапае. З павагай,--[[Удзельнік:Yasnodark|Yasnodark]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Yasnodark|гутаркі]]) 18:20, 22 сакавіка 2021 (+03) == GFDL == Hi! I made a suggestion at [[Абмеркаваньне MediaWiki:Licenses]] but it is probably not a page that many users notice. Could you have a look or give me a link to a better page to make the suggestion? --[[Удзельнік:MGA73|MGA73]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MGA73|гутаркі]]) 20:54, 28 траўня 2021 (+03) : Hello. Write to the user [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 00:05, 29 траўня 2021 (+03) ==Вікі любіць Зямлю-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Wiki Loves Earth map marker.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага</br>спаборніцтва «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю-2021]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі ласка, запішыцеся ў [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021/Удзел|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 20:51, 30 траўня 2021 (UTC+3) == Прывітанне == Чаму я не магу дадаць фота на старонку з Ноччу расстраляных паэтаў? [[Удзельнік:Кастусь Тэнц|Кастусь Тэнц]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Кастусь Тэнц|гутаркі]]) 08:13, 11 жніўня 2021 (+03) : Ня ведаю. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:57, 11 жніўня 2021 (+03) == Аб Жэмойці == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Форум#Жэмойць—Летува Форум] і даць свой адказ. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:38, 27 кастрычніка 2021 (+03) ==[[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]== Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:25, 20 сьнежня 2021 (UTC+3) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 21:10, 4 студзеня 2022 (+03) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&oldid=22532492 --> == Thank you == As a gentle reminder, the ratification voting process for the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines revised enforcement guidelines] of the Universal Code of Conduct is about halfway through, and will be closing about 7 days from now. If you are interested, kindly [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voting cast your vote here]. Best regards, [[Удзельнік:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Гутаркі ўдзельніка:AAkhmedova (WMF)|гутаркі]]) 01:09, 16 сакавіка 2022 (+03) == дадаць старонку для ELBO ў беларуская (тарашкевіца) == @[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] Прывітанне, паважаныя Ліцьвін! Ці можаце вы стварыць для мяне старонку для ELBO на беларуская мове (тарашкевіца) : https://be-tarask.m.wikipedia.org/ быць: https://be-tarask.m.wikipedia.org/ELBO, як я стварыў у беларуская Вікіпедыі Я быў бы вельмі рады, калі б вы стварылі яго для мяне, бо я не вельмі разумею гэтую версію па-беларуску дзякуй [[Удзельнік:SSHTALBI|SSHTALBI]] ([[Гутаркі ўдзельніка:SSHTALBI|гутаркі]]) 16:25, 28 красавіка 2022 (+03) == Аўкштота == Вітаю! Прашу паглядзець [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Аўкштота]]. [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:56, 14 чэрвеня 2022 (+03) == [[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Месяц істотных артыкулаў|Месяц істотных артыкулаў]] == Вітаю! Як маецеся? Запрашаю да ўдзелу ў дапаўненьні і стварэньні артыкулаў у рамках «Месяца істотных артыкулаў», які пачнецца 12 жніўня да 19-годзьдзя Беларускай Вікіпэдыі. Артыкулы для будучага напісаньня магчыма загадзя абраць у [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Пашыраная вэрсія]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:45, 16 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Віленскі саміт 2023 году]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за абарону артыкула ад [[Вікіпэдыя:Вайна рэдагаваньняў]] пасьля трох адкатаў з боку апанэнта, да якога безвынікова зьвяртаўся ў абмеркаваньні і на старонцы гутарак. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 14:46, 2 жніўня 2023 (UTC+3) : Вітаю. Абараніў на 1 тыдзень. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:37, 2 жніўня 2023 (+03) ::Вялікі дзякуй за абарону. Толькі ці можна вярнуць [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Віленскі_саміт_2023_году&oldid=2420448 ранейшую] вэрсію, паводле апошняга дапаўненьня артыкула новымі крыніцамі. Забыўся вярнуць яе сам перад запытам.--[[Удзельнік:W]] 14:46, 2 жніўня 2023 (UTC+3) ::: Я абараняў артыкул з улікам патрабаваньняў правіла [[Вікіпэдыя:Кансэнсус#Выкарыстаньне старонак абмеркаваньняў]]: «Працэс пошуку кансэнсусу не патрабуе абавязковага выкарыстаньня старонак абмеркаваньняў, аднак калі гэта магчыма, то для вядзеньня дыскусіяў варта выкарыстоўваць менавіта гэтыя старонкі. Перад занясеньнем істотных рэдагаваньняў карысна зазірнуць на старонку абмеркаваньня артыкула, каб высьвятліць, ці не абмяркоўвалася гэтае пытаньне раней». Таму вятаньне [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Віленскі_саміт_2023_году&oldid=2420448 наступнай] вэрсіі артыкула будзе працягам вайны рэдагаваньняў, бо менавіта вы ўзьнялі спрэчнае пытаньне ў [[Абмеркаваньне:Віленскі саміт 2023 году]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 20:03, 2 жніўня 2023 (+03) ::::Даў тлумачэньне на старонцы [[Абмеркаваньне:Віленскі саміт 2023 году]]. Буду ўдзячны за разуменьне становішча з абмаскальваньнем беларускай навуковай тэрміналёгіі, якую праводзіць на Факультэце міжнародных адносін БДУ рэдактар часопіса з Расеі, як і за разуменьне адрозьненьня між беларускім скаротам (абрэвіятурай) АПАД і расейскай трансьлітарацыяй НАТО, якой ня месца ў беларускай мове, як савецкаму перажытку перакладаў з трэцяй мовы на беларускую з расейскай.--[[Удзельнік:W]] 22:34, 2 жніўня 2023 (UTC+3) == [[Беларуская АЭС]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку надзённага артыкула, які вы стварылі ў 2008 годзе. Вылучыў яго ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская АЭС]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 20:46, 21 лістапада 2023 (UTC+3) == Сойм == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#%D0%9C%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F Форум]. З павагаю [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 12:16, 21 сьнежня 2023 (+03) . == [[Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 16:31, 29 лютага 2024 (UTC+3) == Акторкі == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D1%8C_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96 Форум] і адказаць на выдаленьні допісаў. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:32, 21 чэрвеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == [[Бярэзінскі раён]] == Падкажыце, калі ласка, можа вы ведаеце, чаму [[Бярэзань]], але [[Бярэзінскі раён]]? [[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:43, 25 жніўня 2024 (+03) : Ад назвы Бярэ́зіна. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:44, 25 жніўня 2024 (+03) :: Ці правільна я зразумеў, што назва раёну ў гэтым выпадку паходзіць ад назвы ракі, а не ад назвы гораду? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 14:00, 25 жніўня 2024 (+03) ::: А чаму назва Бярэ́зіна — гэта і ня назва гораду? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 14:39, 25 жніўня 2024 (+03) :::: Але такога варыянту назвы гораду няма ў артыкуле [[Бярэзань]]. Ці няма тады непасьлядоўнасьці, што назва раёну паходзіць ад формы назвы гораду, якая не зьяўляецца асноўнай? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 16:22, 25 жніўня 2024 (+03) ::::: Магчыма і няма. Калі сапраўды няма, то можаце дадаць. ::::: Я не задаваўся гэтым пытаньнем. Калі вас гэтая тэма цікавіць, то можаце ўзьняць гэтае пытаньне. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 09:23, 26 жніўня 2024 (+03) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Альтэрнатыўная рэчаіснасьць ў артыкуле! == Вітаю! Хацеў ўзьняць такое пытаньне: ў артыкуле [[Беларусь]] вісіць бчб-сьцяг і Пагоня, а не сымбалі, якія фактычна выконваюць дзяржаўныя функцыі ў той Беларусі, якая ёсьць. Таксама ў артыкуле пазначана толькі беларуская мова ў якасьці дзяржаўнай, што не адпавядае рэальнасьці. Яшчэ прыклад: артыкул пра [[Сьвятая (гара)|найвышэйшую кропку Беларусі]] мае стары, так гістарычны, але стары назоў, а не афіцыйны. Таксама ў артыкулах падаюцца некаторыя ідэі як дакананы факт, калі насамрэч гэта так не ёсьць. Лічу, што вікіпэдыя мае адлюстроўваць рэчаіснасьць. І такія практыкі самаўпраўства шкодныя для гэтага моўнага разьдзелу вікіпэдыі. [[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 15:15, 3 лютага 2025 (+03) : Вітаю. Я згодзен з вамі, што існуюць дзяржаўныя сымбалі Беларусі, якія павінны адлюстроўвацца ў артыкуле пра сучасную дзяржаву Беларусь. Таксама я супраць блякаваньняў за меркаваньні і скаргаў у дачыненьні да гэтай сытуацыі. Усе спорныя моманты трэба спакойна абмяркоўваць. Што тычыцца назвы гары, то маем правіла — [[Вікіпэдыя:Беларускія традыцыйныя гістарычныя назвы]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 11:45, 4 лютага 2025 (+03) == Блякаваньні == Разблякуйце таксама спадара @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], бо яго таксама не папярэджавалі перад блякаваньнем, калі ўжо спасылаецеся на пункт правілаў аб забароне блякаваньняў <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 21:19, 6 лютага 2025 (+03) : Вітаю. Зрабіў. Ня ўсё адразу {{-)}} --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:36, 6 лютага 2025 (+03) == Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы 2025 == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Сустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]-2025, якая пройдзе ў верасьні ў Грэцыі. Буду ўдзячны за падтрымку маёй заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы на старонцы [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча ЦУЭ-2025]]. Усялякая падача 2-й заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы таксама вітаецца, бо для Беларусі вылучана 2 месцы. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 12:20, 12 траўня 2025 (UTC+3) == Да галасаваньня == Прашу зайсьці на галасаваньне па пытаньні сьцягу [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B#Kazimier_Lachnovi%C4%8D бюракрата] [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 12:49, 14 траўня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|гутаркі]]) 14:17, 29 траўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|гутаркі]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Зьняць абарону == Прашу зьняць абарону з [[Шаблён:Парнаграфія ў ЗША/Творы]] і [[Шаблён:Парнаграфія ў ЗША/Асобы]], бо немагчыма яго правіць і рабіць допісы. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 19:12, 31 ліпеня 2025 (+03) : Вітаю. Праверыў. Адпаведныя шаблёны ніколі не былі абароненыя, можаце іх правіць і рабіць допісы. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:50, 31 ліпеня 2025 (+03) == [[Беларуская праваслаўная царква]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за зьняцьцё перашкоды для пераносу паводле найбольш пашыранай у РПЦ і адзінай у Беларусі назвы ([[Вікіпэдыя:Запыты на перанос#Беларускі экзархат → Беларуская праваслаўная царква]]). З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 13:18, 3 жніўня 2025 (СКЧ+3) : Вітаю. Выдаліў перанакіраваньне з гісторыяй. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 17:13, 3 жніўня 2025 (+03) == [[Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. Адначасна віншую з 21-мі ўгодкамі заснаваньня [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускай Вікіпэдыі]] 12 жніўня 2004 году. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 14:33, 12 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Гомельскі вагонабудаўнічы завод]] == Вітаю і віншую з 24-мі ўгодкамі [[Дзень Адраджэньня|Дня Адраджэньня]] незалежнасьці Беларусі 25 жніўня 1991 году! Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гомельскі вагонабудаўнічы завод]]. Таксама вітаюцца яго вычытка і дапаўненьне, як і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:26, 25 жніўня 2025 (СКЧ+3) == Запыт на разблякаваньне == Вітаю! Застаюся адзіным, хто калі-небудзь на справе бараніў уведзенае вамі ў 2019 годзе зьмяненьне правіла галасаваньняў пры [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпэдыя:Галасаваньні/Правіла_абраньня_адмінаў&diff=prev&oldid=2445592 абмеркаваньні іншай прапановы 2023 году], пра што пісаў вам у Вікізьвестках. І вось няўдзячнасьць. Пры гэтым не патрабаваў ад вас за гэта ні падзякі, ні выбачэньня за адсутнасьць падтрымкі ўведзенага вамі ж правіла ў тым абмеркаваньні. Сёлета атрымаў падтрымку 3-х удзельнікаў у абмеркаваньні гэтага правіла ([[Абмеркаваньне Вікіпэдыі:Галасаваньні/Шапка#Прыбіраньне ўнутранай супярэчнасьці]]). На дзіва, вы бачыце абразу ў маёй пасьлядоўнасьці сьледаваньню правілу, а не ў яго парушэньні ў 2023 годзе вашым былым стаўленікам насуперак ранейшаму ўдаваньню падтрымкі на словах у 2019-м, якое і нарок лялечным тэатрам. Ніколі і нічым ні вам, ні камусьці іншаму не пагражаў. Наадварот папярэдзіў вас пра згаданую пагрозу, пра што і пісаў вам. Калі ласка, будзьце ўважлівымі да таго, што вам пішу. Спадзяюся на вашае разуменьне і выкананьне вашага ж абяцаньня пры абраньні адмінам не накладаць блякаваньня пры абмеркаваньні, а не вандалізьме супраць зьместу артыкулаў, асабліва калі тое абмеркаваньне тычыцца асабіста вас. Мяркую, што вы зазнавалі ад вашага папярэдніка на пасадзе тое самае непаразуменьне, якое зараз зазнаю сам, а цяпер вы абодва незаблякаваныя насуперак ранейшым непаразуменьням.—[[Удзельнік:W]] 16:43, 15 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Міхаіл Бабіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Міхаіл Бабіч]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 17:13, 15 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Дрыкаўка]] == Здаецца трэба выдаляць допіс [[Дрыкаўка]]? [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 19:36, 1 кастрычніка 2025 (+03) : Вітаю. Дзякуй за пільнасьць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:05, 1 кастрычніка 2025 (+03) == Добрыя артыкулы == Вітаю! У сувязі з блакаваньнем удзельніка W у мяне паўстае пытаньне: а хто цяпер будзе дадаваць новыя артыкулы, якія затым атрымаюць статус, на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы]]? Напрыклад, хто падвядзе вынік наконт [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Міхаіл Бабіч|гэтага дзяяча​]]? Раней гэта рабіў удзельнік W, але ён заблакаваны. Хацелася бы пачуць адказ, спадаре [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]]. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 00:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) : Вітаю. Гэтае могуць рабіць іншыя ўдзельнікі. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 09:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сьпіс гарадоў Беларусі]] == Прашу падтрымаць допіс на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Сьпіс гарадоў Беларусі]]. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 16:28, 31 кастрычніка 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Перанос == Прашу выдаліць старонкі-перанакіраваньні, як то [[Гронінген]] і гэтай далей, згаданыя на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%81#%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4)_%E2%86%92_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD старонцы запытаў на перанос], каб вызваліць месца для пераносу асноўных артыкулаў гэтых гарадоў. Я асабіста гэта не магу зрабіць праз тэхнічныя абмежаваньні, бо толькі адміністратары могуць рабіць выдаленьні. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 11:56, 7 сьнежня 2025 (+03) : Зрабіў. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:25, 7 сьнежня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 22:43, 7 сьнежня 2025 (+03) == Форум == Мне здаецца [[Вікіпэдыя:Форум]] трэба перанесьці ў архіў, бо ўжо 2026 год. Там ужо многа накапілася і яго трэба прыбраць у архіў. Тое з сама з [[Вікіпэдыя:Запыты]], на выдаленьне, перанос і г.д. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 21:04, 9 студзеня 2026 (+03) : Так, сапраўды, трэба. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 22:24, 9 студзеня 2026 (+03) == Дэкляматарскі конкурс 2026 году == У лютым 2026 году [[Фонд Тутака]] правядзе пяты [https://tutaka.org/be/drm_26/ Дэкляматарскі конкурс да дня роднае мовы]. Можа ўставіць на [[Галоўная старонка]] допіс у Актуальныя падзеі. Можа наступны допіс: [[Фонд Тутака]] ладзіць пяты Дэкляматарскі конкурс да [[Міжнародны дзень роднай мовы|Дня роднае мовы]]. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 18:50, 21 студзеня 2026 (+03) : Вітаю. Дадавайце. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 23:40, 21 студзеня 2026 (+03) ::Як дадаваць? Старонка ж абароненая! Трэба Вам гэта зрабіць. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 16:41, 25 студзеня 2026 (+03) == Пра абнаўленьне зьвестак == [[Удзельнік:Dymitr]] піша наступныя словы: цяпер, сёньня. Ці трэба пры пісаньні трэба пазьбягаць словаў: цяпер, зараз, на сёньня і г.д.? * [[Сяргей Канцавы]] На '''сёньня''' ўваходзіць у трэнэрскі штаб «[[Ніва Доўбізна|Нівы]]» з [[Доўбізна|Доўбізны]]. (замест на сёньня можа трэба па стане на 6 студзеня 2026 году) * [[Павал Яўсеенка]] '''Цяпер''' працуе трэнэрам «[[Ніва Доўбізна|Нівы]]» з [[Доўбізна|Доўбізны]]. (замест цяпер можа па стане на 6 студзеня 2026 году) * [[Дзьмітры Молаш]] На '''сёньня''' працуе галоўным трэнэрам клюбу [[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|«Тарпэда»-БелАЗ]]. (на сёньня, а можа па стане на 6 студзеня 2026 году) [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:21, 25 студзеня 2026 (+03) : Вітаю. У [[Вікіпэдыя:Культура мовы]] нічога пра гэтае не гаворыцца. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 22:18, 25 студзеня 2026 (+03) == Пра катэгорыю == Маецца [[:Катэгорыя:Дэйвід Лінч]]. Прашу яе далучыць да катэгорыі, якія ніжэй па-ангельску. На ангельскае Вікіпэдыі маюцца катэгорыі, але як іх па-беларуску пісаць? Напішыце Самі. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 18:26, 2 лютага 2026 (+03) : Вітаю. Няўжо з такім вялікім унёскам вы не маглі самі дадаць неабходныя катэгорыі? Я дадаў неабходныя катэгорыі, але не ствараў адсутныя. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:31, 2 лютага 2026 (+03) == Паклёп [[Удзельнік:Dymitr]] == Прашу дазволу на рэдагаваньне допісаў зробленых [[Удзельнік:Dymitr]] на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%9E%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0:%D0%AF%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B0/%D0%A1%D1%85%D0%BE%D1%9E5#%D0%A1%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%AF%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87 Гутаркі], дзе слова "?????матэрыялы" асабіста замяню на слова "матэрыялы", бо яны абражаюць мяне. Тое да самае замяніць словы на словы "матэрыялы" на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#%D0%9A%D0%B0%D1%82%D1%8D%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D1%9E%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B0 Катэгорыі ўдзельніка Ясамойла], бо яны мяне абражаюць і робяць правапарушальнікам. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 18:23, 19 лютага 2026 (+03) : Вітаю. Я бачу, што, на жаль, вы нічога не зразумелі. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:47, 19 лютага 2026 (+03) == [[Гараватка (трылёгія)]] == Вітаю! Прашу выказаць сваё меркаваньне наконт артыкулу, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гараватка (трылёгія)]]. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 22:14, 6 сакавіка 2026 (+03) == [[Выдрыца (урочышча)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Выдрыца (урочышча)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:48, 31 жніўня 2026 (+03) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:51, 28 верасьня 2026 (+03) == О восстановлении статьи [[Барыс Пярчаткін]] == Здравствуйте. Стюард {{u|Johannnes89}} удалил эту статью как некорректный машинный перевод, но на самом деле этот перевод переработал {{u|Dymitr}}. Прошу Вас посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если Вы сочтёте текст статьи переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Удзельнік:Asorev|Asorev]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Asorev|гутаркі]]) 08:34, 7 кастрычніка 2026 (+03) :Asorev forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output himself. The discussion on metawiki linked in my deletion summary proves that their AI model made obvious mistakes in at least some languages (example [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400]). That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Another user making minor edits to the article doesn’t mean that the other user reviewed the entire article, especially given that it wasn’t transparent to them that this is AI output which needs to be thoroughly checked. [[Удзельнік:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Johannnes89|гутаркі]]) 12:35, 7 кастрычніка 2026 (+03) ::By the way, after that steward deleted those 100+ articles, three of them were restored by local administrators — the articles in Afrikaans (afwiki), Tatar (ttwiki), and Bashkir (bawiki). [[Удзельнік:Asorev|Asorev]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Asorev|гутаркі]]) 20:59, 8 кастрычніка 2026 (+03) led4ahs5qy70z06pta8j8relf65gyxo 0 225507 2696208 2632704 2026-10-08T21:57:57Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696208 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|37|56|23|N|27|20|27|E|type:city_region:TR}} [[Файл:Ephesus MKL Bd. 5 1890 (128671928).jpg|400пкс|міні|Мапа гораду]] '''Эфэ́с''' ({{мова-la|Ephesus}}, {{мова-el|Ἔφεσος}}, {{мова-tr|Efes}}) — старажытны горад на заходнім узьбярэжжы [[Малая Азія|Малой Азіі]], пры ўпадзеньні ракі Каістар (суч. [[Малы Мэндэрэс]]), на поўдзень ад Сьмірны (суч. [[Ізьмір]]) (сучасная тэрыторыя [[Турэччына|Турэччыны]]). У цяперашні час археалягічная зона Эфэсу, памерам больш за дзесяць кілямэтраў, знаходзіцца ў навакольлі гораду [[Сэльчук]], [[Турэччына]]. У музэі Сэльчука сабраны ўнікальныя знаходкі з Эфэскіх храмаў. У 2015 годзе Эфэс быў уключаны ў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сьпіс Сусьветнае спадчыны ЮНЭСКО]]<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1018 Эфэс на сайце Сусьветае спадчыны ЮНЭСКО]{{ref-en}}</ref>. == Гісторыя == Горад быў закладзены на беразе [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]], тым самым, быў партовым горадам, і хутка разьвіваўся за кошт гандлю. Зьяўляўся важным цэнтрам старажытнай [[Арцава|Арцавы]] і [[Іёнія|Іёніі]]. Пасьля мора адышло, апусьціўшыся на 57 мэтраў, што і стала прычынай хуткага заняпаду гораду. Сёньня разваліны Эфэсу знаходзяцца на адлегласьці прыблізна 6 км ад берага мора. Сваёй славай Эфэс у вялікай ступені абавязаны мясцоваму [[культ]]у ўсходняй багіні ўрадлівасьці, якая з часам атаясамліваецца з грэцкай багіняй [[Артэміда]]й. Пакланеньне багіні ідзе з спрадвечных часоў, але будаўніцтва прысьвечанага ёй [[Храм Артэміды (Эфэс)|храму]], аднаго зь [[Сем цудаў сьвету|сямі цудаў сьвету]], пачалося ў першай палове VI стагодзьдзя да н. э. Насельніцтва гораду дасягала 200 тысячаў жыхароў, і Эфэс быў другім горадам у [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]] паводле памеру і значэньня пасьля [[Рым]]у. Эфэс і ягоныя жыхары шматкрот згадваюцца ў [[Дзеі Сьвятых Апосталаў|Дзеях Сьвятых Апосталаў]]. Эфэская царква фігуруе ў [[Адкрыцьцё Яна Багаслова|Адкрыцьці Яна Багаслова]] як адна зь [[Сем цэркваў Апакаліпсісу|сямі цэркваў Апакаліпсісу]]. Гэтыя кнігі, а таксама [[Пасланьне да эфэсянаў]] апостала [[Павал (апостал)|Паўла]] ўваходзяць у склад [[Новы Запавет|Новага Запавету]]. У 1869 г. ангельскімі навукоўцамі былі праведзены першыя археалягічныя раскопкі заснаванага [[Лісімах]]ам гораду на гары, у выніку якіх сьвету была адкрыта прыгажосьць антычнага гораду. Рэшткі старажытнага Эфэсу схаваныя пад амаль непраходным балотам. == Славутасьці == [[Файл:Ephesus_092013.jpg|міні|Бібліятэка Цэльса]] [[Файл:Ac artemisephesus.jpg|міні|Руіны храма Артэміды ў Эфэсе]] [[Файл:Efez, Nike - 24 września 2011 r.SDC11918.jpg|міні|[[Ніка (міталёгія)|Ніка]]]] У Эфэсе захавалася мноства археалягічных помнікаў. Асабліва багаты горад помнікамі рымскай эпохі, сярод гарадоў усходняга Міжземнамор’я тут іх больш за ўсё. Далёка ня ўсё яшчэ раскапана, але тое што можна ўбачыць дае некаторае ўяўленьне пра былую пышнасьць гораду. === Базыліка Сьв. Яна === Базыліка пабудавана ў 6 ст. пры імпэратары [[Юстыніян I|Юстыніяне I]] там дзе меркавана знаходзілася грабніца апостала. === Храм Артэміды=== {{Main|Храм Артэміды ў Эфэсе}} Толькі адна непрыкметная калёна ацалела ад храму Артэміды, аднаго зь [[Сем цудаў сьвету|сямі цудаў сьвету]]. Калёна была знойдзена падчас археалягічных раскопак, якія праводзіліся [[Брытанскі музэй|Брытанскім музэям]] у 1870-х гг. Нязначныя фрагмэнты фрызу і яшчэ некалькі невялікіх знаходак знаходзяцца часткова ў Брытанскім музэі, часткова ў археалягічным музэі [[Стамбул]]у. === Дом Багародзіцы === {{Асноўны артыкул|Дом Багародзіцы (Эфэс)}} Дом быў знойдзены ў 1892 годзе, дзякуючы раскопкам, ініцыяваным манахам П. Юнгам. === Бібліятэка Цэльса === {{Асноўны артыкул|Бібліятэка Цэльса}} Бібліятэка была пабудаваная ў час кіраўніцтва [[Адрыян]]а, паводле праекту архітэктара Тыбэрыя Юліюса Аквілы, які прысьвяціў яго свайму бацьку Тыбэрыю Юліюсу Цэльсу. == Жыхары і ўраджэнцы == * [[Гіпанакс]] (сатырык) * [[Геракліт]] (філёзаф) * [[Парасый]] (мастак) * [[Зэнадот Эфэскі|Зэнадот]] (філёлаг і паэт) * [[Саран Эфэскі]] * [[Руф]] * [[Ян Багаслоў]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20100201200350/http://www.turkishru.net/ephesus.html TurkishRuNet: Горад-музэй Эфэс, фатаграфіі] * [https://web.archive.org/web/20200430175750/http://www.capone-online.ru/turkey_map_efes.html Мапа-схэма развалінаў гораду Эфэсу] * [http://wikimapia.org/#y=37940576&x=27340851&z=16&l=0&m=a&v=2 Эфэс на WikiMAPIA] * [http://wikimapia.org/#y=37911679&x=27333818&z=18&l=0&m=a&v=2 Дом Багародзіцы на WikiMAPIA] [[Катэгорыя:Эфэс (горад)]] [[Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Турэччыне]] [[Катэгорыя:Археалягічныя аб’екты ў Турэччыне]] [[Катэгорыя:Сьвятыя гарады]] [[Катэгорыя:Гарады Іёніі]] [[Катэгорыя:Колішнія гарады Эўропы]] qo9eylsagv3x40fmxruczcux5sfx47l 0 260856 2696160 2346785 2026-10-08T14:45:02Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696160 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Уругуаяна |Код мовы назвы краіны = pt |Краіна = Бразылія |Назва ў родным склоне = Уругуаяны |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]] |Шырата паўшар’е = паўднёвае |Шырата градусаў = 29 |Шырата хвілінаў = 45 |Шырата сэкундаў = 18 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 57 |Даўгата хвілінаў = 05 |Даўгата сэкундаў = 16 }} '''Уругуая́на''' ({{мова-pt|Uruguaiana}}) — горад у [[Бразылія|Бразыліі]], які месьціцца ў штаце [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]]. Паводле зьвестак на 2020 год насельніцтва гораду складала каля 127 тысяч чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20170509085114/http://www.uruguaiana.rs.gov.br/ «Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística»].</ref>. Горад месьціцца на беразе ракі Ўругваю, а на супрацьлеглым беразе стаіць аргентынскі горад [[Паса-дэ-лёс-Лібрэс]]. Гарады злучаныя паміж сабой аўтамабільна-чыгуначным мостам. == Гісторыя == Рэгіён традыцыйна быў заселены індзейскімі плямёнамі. Першымі эўрапейцамі, якія тут зьявіліся, былі [[езуіты]]. У далейшым рэгіён быў агалошаны часткай партугальскае кароны. У пачатку XIX стагодзьдзя, у 30 кілямэтрах ад сучаснай Ўругуаяны, меўся вайсковы лягер, а таксама шэраг маёнткаў. У 1840 годзе вёска была зьнішчаная паводкай. У 1843 годзе пасселішча было адноўленае. Горад быў самым глыбокім пунктам Бразыліі, да якога падыйшлі парагвайцы падчас [[Парагвайская вайна|Парагвайскай вайны]]. Парагвайцы захапілі горад без супраціву. Бразыльскі кантроль быў адноўлены пасьля шасьцітыднёвай аблогі<ref>Leuchars, Chris (2002). «To the Bitter End: Paraguay and the War of the Triple Alliance».</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170509085114/http://www.uruguaiana.rs.gov.br/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Уругуаяна| ]] h2ed4gzlm329s4urbx153rjrrtfiwjl 0 263263 2696240 2693218 2026-10-09T08:14:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696240 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Альґерд |лацінка = Algierd / Alhierd |арыгінал = Algerd |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Ала (мужчынскае імя)|Alo]] + [[Герда|Gerd]] <br> [[Алег|Alko]] + Gerd |варыянт = Альгерт, Алігард, Альгард, Альгарт, Гэльгерд, Гольгерт, Альгірд, Алкард, Ольгерд, Эльгерд, Ольгірд |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Альгерд''' (''Альгерт'', ''Алігард'', ''Альгард'', ''Альгарт'', ''Гэльгерд'', ''Гольгерт'', ''Альгірд'', ''Алкард'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча '''Ольгерд''' (''Эльгерд'', ''Ольгірд''). == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Алгерд, Алгерт, Олгард, Алгард, Алгарда, Алгарт, Олгарт, Галгерд, Галгард або Голгерд, пазьней Ольгерд, Алгірт, Алкард або Алегарт (Algerd<ref name="Seibicke-1996-80">Seibicke W. Historisches deutsches Vornamenbuch. Bd. 1. — Berlin, 1996. [https://books.google.by/books?id=eFBmAAAAMAAJ&q=algerd+adalgard&dq=algerd+adalgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjB1eC7g8aJAxWf1QIHHXl-DCAQ6AF6BAgJEAI S. 80].</ref>, Algeard<ref>Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham, 2023. P. 37.</ref><ref>[https://www.behindthename.com/name/algeard/submitted Algeard], Behind the Name</ref><ref> Keith Briggs, [https://keithbriggs.info/Anglo-Saxon_dithematic_names.html#a Anglo-Saxon dithematic names]</ref><ref name="Fleming-1998-74-101">Fleming R. Domesday Book and the Law: Society and Legal Custom in Early Medieval England. — Cambridge, 1998. [https://books.google.by/books?id=gBm2eQvZlN4C&pg=PA101&dq=%22Algeard%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiXwruY4oCGAxXS_7sIHWpBCzoQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Algeard%22&f=false P. 74, 101].</ref>, Algerðr<ref>Falk H. Anmälan av «Norsk isländska dopnamn och fin gerade namn från medeltiden samlade och utgivna av EH Lind». Häftena 1—4 // Arkiv för nordisk filologi. Bd. 23 (27). — Lund, 1911. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gvWmhGW4sFwC&q=Algerdr#v=snippet&q=Algerdr&f=false S. 97].</ref><ref>Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. S. 17.</ref>, Algerde<ref>[https://web.archive.org/web/20260823165124/https://slektogdata.no/nb/navn-anno-1900-pa-bokstaven-0 Navn anno 1900 på bokstaven A], Navnene er hentet fra Folketellingen 1900, som du finner på Digitalarkivet.no, Slekt og Data</ref>, Algert<ref>Stark F. Die Kosenamen der Germanen: eine Studie. — Wien, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0VAJAAAAQAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 180].</ref><ref name="Brons-1877-26">Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 26].</ref>, Algerth<ref name="Brons-1877-26"/>, Olgard<ref>Raveling I. Die ostfriesischen Vornamen: Herkunft, Bedeutung und Verbreitung. — Aurich, 1972. [https://books.google.by/books?id=S2xmAAAAMAAJ&q=Olgard+gard&dq=Olgard+gard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiIqeuEn4KEAxVg_rsIHXSiCJMQ6AF6BAgEEAI S. 89].</ref>, Algardus<ref name="Krause-1856-39">Krause C. E. H. Beiträge zur gefchichte Stade’s 1286 1315 Die 41 ersten Folien des ältesten Stadterbebuchs // Programm des Gymnasium’s zu Stade für Ostern 1856. — Stade, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=bL1bAAAAcAAJ&q=Algardus%2C+Halgardus#v=snippet&q=Algardus%2C%20Halgardus&f=false S. 39].</ref>, Algard<ref>[https://taaldacht.nl/germaanse-namen/ Germaanse namen], Taaldacht</ref>, Algardis<ref name="Morlet-1971-16">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 16.</ref><ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 131, 277.</ref>, Algart<ref>Die deutschen Familiennamen: nach breslauer quellen des 13. und 14. Jahrhunderts. — Breslau, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=CEwImm4TtCgC&q=+Algart+#v=snippet&q=Algart&f=false S. 14, 58].</ref>, Olgart<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 1609.</ref>, Hallgerðr<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Hall+%22gerdr%22#v=snippet&q=Hall%20%22gerdr%22&f=false S. 38, 141].</ref>, Hallgerd<ref>Weitershaus F. W. Das neue Vornamenbuch 8000 Vornamen: Herkunft u. Bedeutung. — München, 1988. S. 107.</ref>, Halgerd<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=halgerd+halgard&dq=halgerd+halgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjgmJekjuWFAxW4gv0HHRHVAHcQ6AF6BAgHEAI S. 164].</ref>, Halgardus<ref name="Krause-1856-39"/>, Holgerd<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 570.</ref>, Olgerd<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/olgerd Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Olgerd], MyHeritage</ref>, Algiert<ref>Debrabandere F. Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. — Amsterdam, 2003.</ref><ref>[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/a/ A], Dictionnaire de tous les noms de famille belges</ref>, Allcard<ref>Ferguson R. English Surnames: And Their Place in the Teutonic Family. — London and New York, 1858. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L70EAAAAIAAJ&q=Allcard+Alcheard+#v=snippet&q=Allcard%20Alcheard&f=false P. 218].</ref>, Allegaert<ref>Germain J., Herbillon J. Dictionnaire des noms de famille en Wallonie et à Bruxelles. — Bruxelles, 2007. [https://www.google.by/books/edition/Dictionnaire_des_noms_de_famille_en_Wall/4bYErd60g3YC?hl=ru&gbpv=1&dq=allegaert+adalgardis&pg=PA127&printsec=frontcover P. 127].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 167].</ref><ref name="Seibicke-1996-80"/><ref name="Fleming-1998-74-101"/><ref name="Morlet-1971-16"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Ала (мужчынскае імя)|ал-]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Алігут]], [[Альмін]], [[Аламунт]]; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alls 'увесь, кожны'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 52.</ref> або ад асновы -адал- (ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] adal 'шляхетны')<ref name="Supieranskaja-2005-168">Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 168.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Wisgeard, Mundgerd, Teutgerdis) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгерд германскаму імю Olgard (Olgardus) сьцьвердзіў мовазнаўца і літаратуразнаўца-мэдыявіст [[Аляксандар Бразгуноў]]<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 211.</ref>. Гоцкае паходжаньне імя Альгерд адзначаў яшчэ прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} з спасылкай на нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леа Маер|Леа Маера|de|Leo Meyer (Sprachforscher)}}<ref> Über heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden, insbesondere Lettlands und Weissrusslands / von C. Grewingk. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HDdQF4Sj-moC&q=Olgerd%20gard#v=snippet&q=Olgerd%20gard&f=false S. 92]</ref>. У [[Раўданскі рукапіс|Раўданскім рукапісе]], апублікаваным [[Тэадор Нарбут|Тэадорам Нарбутам]], імя Альгерд тлумачылася як «радасьць [[Вольга|Вольгі]]» (відаць, ад [[Алег|-ольг-]] + германскае hord 'скарб')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>, а гісторык [[Юзэф Пузына]] выводзіў імя Альгерд ад [[Паўночнагерманскія мовы|германскага (паўночнагерманскага)]] імя ''Альгард'' (''Algard''<ref>Puzyna J. Sukcesorowie Trojdena // Ateneum Wileńskie. Z. 1, 1938. S. 14—15.</ref>)<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [http://belhist.narod.ru/hist/gen2.html Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх] // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. № 6, 2001. С. 42—53.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] у сваёй кнізе «Старажытныя ліцьвіны» зьвяртае ўвагу на тое, што прускі храніст [[Віганд Марбурскі]] пісаў пра герцага Альгерда з [[Гогенштайн (Турынгія)|Гогенштайну]] ({{мова-la|«Algardus comes de Hoensteyn»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=Algardus#v=snippet&q=Algardus&f=false S. 645].</ref>), тым часам пра аднаго з каралёў [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] Альгерда (''Allegart'') VIII ст. пісаў аўтар хронікі Ўсходняй [[Фрызія|Фрызіі]]. Гэтыя ды іншыя прыклады (''Algerd'', ''Alegardus'', ''Alhart'', ''Alherd''<ref name="Urban-2001-125">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 125.</ref>) пацьвярджаюць, што імя Альгерд мела лучнасьць з імёнамі германскага паходжаньня<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 47, 136.</ref>. Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскую]] этымалёгію імёнаў [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]], імя Альгерд складаецца з асноваў [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгін]], [[Альгімонт]]; германскія імёны Heligin, Alcmunt), якая паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16.</ref>, і -герд- (-гард-, -герт-). Такім парадкам, імя Альгерд азначае «сьвятая ахова»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандра Суперанская||ru|Суперанская, Александра Васильевна}} выводзіць імя Альгерд з германскіх моваў ад імя Adalger, дзе adal 'шляхетны' і gar 'кап’ё'<ref name="Supieranskaja-2005-168"/>. Такое ж тлумачэньне даецца ў беларускім «Слоўніку асабовых уласных імёнаў», выдадзеным у 2011 годзе<ref>{{Літаратура/Слоўнік асабовых уласных імёнаў (2011)|к}} С. 22.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя Альгард (Альгарт): ''Peter Algart'' (1398 год)<ref name="Trautmann-1925-12">Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Algart+Algarde#v=snippet&q=Algart%20Algarde&f=false S. 12].</ref>, ''Johannes Algarde'' (1400 год)<ref name="Trautmann-1925-12"/>. У [[Гданьск]]у адзначалася імя Гольгард: ''Stefan Holgard'' (1427 год)<ref>Romaniuk Z. Kontakty handlowe miast podlaskich z Gdańskiem w XV w. // Małe miasta. Między tradycją a wyzwaniem przyszłości. Acta Collegii Suprasliensis 2. — Supraśl, 2002. S. 82.</ref>, у ваколіцах [[Клайпеда|Мэмэлю]] — прозьвішча Hellgardt<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=HELLGARDT&ofb=memelland&modus=&lang=de HELLGARDT], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Алкердъ'' (1330—1359 гады)<ref>Смоленские грамоты XIII—XIV вв. — М., 1963. С. 69—71.</ref>; ''Самъ Олкгердъ Божію милостью великий князь Литовьскій, Рускій, Жомоитскій и иныхъ''<ref name="Urban-2001-125"/> (25 жніўня 1342 году)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 24.</ref>; ''Господарю его милости Князю Великому Олигарду'' (30 сьнежня 1347 году)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 25—26.</ref>; ''Olgerdus'' (1347 і 1352 гады)<ref>Лаврецкий Г. А. Граффити храма в Сынковичах. Проблема датировки // Архитектура: сборник научных трудов. Вып. 11, 2018. С. 13.</ref>; ''а за великого князя Олькерта и за [[Карыят|Корьята]]''<ref name="Urban-2001-162">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 162.</ref> (1352 год)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 30.</ref>; ''Helgerdi Suppremi principis lythwanorum'' (''Helgerdus supremus prinreps''<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. [https://books.google.by/books?id=X1cHAwAAQBAJ&pg=PA61&dq=%22helgerdus%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi35p6d7-6BAxWGgv0HHWpkBcgQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22helgerdus%22&f=false P. 61].</ref>; 14 жніўня 1358 году)<ref>Kodeks dyplomatyczny Księstwa Mazowieckiego. — Warszawa, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=2Pc4AQAAMAAJ&q=Helgerdi#v=snippet&q=Helgerdi&f=false S. 73].</ref>; ''Володимеръ Ольгердовичь''<ref name="Urban-2001-160"/> (1362—1392 гады)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 37.</ref>; ''Allexandro filio Holgerti'' (запіс пад 1366 годам)<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. S. 717.</ref>; ''Algherde'' (7 лістапада 1367 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d041.htm Договор между Тевтонским орденом в Ливонии и ВКЛ о пограничном режиме на реке Двине (1367)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Kenna uxor Kazimiri ducis Saxonie, filia Olgerti ducis Lithuanie'' («Kalendarz Krakowski» пад 1368 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica: Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Kraków, 1893. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9kkhAQAAMAAJ&q=Kenna+Olgerti#v=snippet&q=Kenna%20Olgerti&f=false S. 653].</ref>; ''Andrey Olherdowicz'', ''Андрей Ольгердович'' (каля 1370—1377 або 1381—1387 гадоў)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 73.</ref>; ''ὁ βασιλεὺς, ὁ Ἄλγερδος''{{Заўвага|Тытуляваньне польскага караля [[Казімер III Вялікі|Казімера]]: ''ὁ κράλης τῆς Λαχίας, ὁ Καζίμοιρος''<ref>Svarevičiūtė K. Lietuvos didžiojo kunigaikščio Algirdo graikiškas laiškas Bizantijos epistolografijos kontekste // Literatūra. T. 53 (3), 2011. P. 96.</ref>}} (1371 год)<ref>Patrologiae cursus completus, seu bibliotheca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica omnium s.s patrum, doctorum scriptorumque ecclesiasticorum sive latinorum, sive graecorum qui ab aevo apostolico ad aetatem Innocentii III (ann.1216) pro occidentalibus, et ad Photii tempora (ann. 863) pro orientalibus. T. CLII, 1866.[https://books.google.by/books?hl=ru&id=J0X56dX0k74C&q=%CE%91%CE%BB%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B4%CE%BF%CF%82#v=snippet&q=%CE%91%CE%BB%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B4%CE%BF%CF%82&f=false P. 1451].</ref><ref>Mitteilungen der Litauischen literarischen Gesellschaft. Heft 29. — Heidelberd, 1907. [https://books.google.by/books?newbks=1&hl=ru&id=0dZMAAAAYAAJ&q=%CE%91%CE%BB%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B4%CE%BF%CF%82+Olgerd#v=snippet&q=%CE%91%CE%BB%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B4%CE%BF%CF%82%20Olgerd&f=false S. 358].</ref>; ''Се язъ князь великии Олгердъ''<ref name="Urban-2001-125"/> (1372 год<ref>[https://web.archive.org/web/20250123122754/http://starbel.by/dok/d038.htm Перемирие между Великим княжеством Литовским и Великим княжеством Московским (1372)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 46.</ref>; ''Nobilibus viris Oligerdo Magno et [[Кейстут|Kenstuto]] ac [[Любарт|Lubardo]] fratribus ducibus Lituanorum'' (23 кастрычніка 1373 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20210511070032/http://starbel.by/dok/d070.htm Послание папы Григория XI в.к.л. Ольгерду с призывом принять католичество (1373)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Olgordi'' (29 верасьня 1377 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20241127042646/http://starbel.by/dok/d042.htm Послание короля Польши и Венгрии Людовика о положении в Подольской земле (1377)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''Algirde, quondam rex Littovie'' (1377 год, 10 кастрычніка 1385 году, 11 кастрычніка 1385 году)<ref>{{Літаратура/Полацкія граматы (2015)|1к}} С. 74, 77, 79.</ref>; ''Се язъ великии князь Дмитрии Олгирдовичь''<ref name="Urban-2001-160">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 160.</ref> (1386 год)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 67.</ref>; ''huius pater Helgorth… Helgorth Keistuthy'' (запіс пад 1386 годам)<ref>Monumenta Poloniae historica. Pomniki dziejowe Polski. T. 2. — Lwów, 1872. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=UBdTAAAAcAAJ&q=Helgorth#v=snippet&q=Helgorth&f=false S. 862].</ref>; ''Мы князь Дмитрии Олгердовичь''<ref name="Urban-2001-160"/> (16 сьнежня 1388 году)<ref>{{Літаратура/Граматы 14 ст. (1974)|к}} С. 98.</ref>; ''Olcardus noster olim genitor'' (15 траўня 1390 году)<ref>[http://starbel.by/dok/d039.htm Пожалование села Понары Виленскому кафедральному костелу (1390)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref><ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 31.</ref>; ''vnser feter herczog Algart''<ref>[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]] «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 263—264.</ref> ([[Мэмарыял Вітаўта]], 1390 год); ''Algerde''<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=Algerde#v=snippet&q=Algerde&f=false S. 93, 103].</ref>, ''Algarde''<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=Algarden#v=snippet&q=Algarden&f=false S. 76, 103, 113, 115]</ref> ([[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга]]), ''Algard''<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=8H8OAAAAYAAJ&pg=PA533&dq=Algard&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjU0-GuxZP9AhWCuaQKHQpeD3MQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Algard&f=false S. 508, 519, 520, 522, 527, 533, 578, 587].</ref>, ''Algart''<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 522, 549, 567, 577, 583, 592, 604].</ref> ([[Хроніка Віганда]]); ''сынове Олгордовы'' ([[Задоншчына (помнік)|Задоншчына]]); ''Olgerth''{{Заўвага|Паводле [[Паходжаньне караля Ягайлы і Вітаўта, князёў Літвы|Origo regis Jagyelo et Wytholdi ducum Lithuanie]]}} або ''Олкгирд''{{Заўвага|Паводле [[Віленскі летапіс|Віленскага сьпісу]]}} ([[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]); ''Algardus'' (па 1409 годзе)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=0jchAQAAMAAJ&pg=PA997&dq=Algardus&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwit6dvz3a79AhWRtKQKHTCYCRUQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Algardus&f=false S. 997].</ref>; ''князь Олгердъ Гедиминовичь… къ Олгерду Гедиминовичю… Олигерду Гедиминовичю'' ([[Наўгародзкі чацьверты летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 4. — СПб., 1848. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QUoPAQAAMAAJ&q=%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C#v=snippet&q=%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C&f=false С. 53, 56, 187].</ref>; ''къ великому князю Олгерду Гедименовичю Литовскому'' ([[Сафійскі першы летапіс]])<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gc5hAAAAcAAJ&q=%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E#v=snippet&q=%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E&f=false С. 223].</ref>; ''Nos Boleslaus alias Swidrigaill dei gracia dux Olgorthowicz'' (10 верасьня 1420 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA489&dq=dux+olgorthowicz&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif7Mfzo5z9AhXatqQKHbL0AcIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=dux%20olgorthowicz&f=false S. 489].</ref>; ''Semeon Ulgerdowicz'' (''Semeon Olgerdowicz''; [[Хрыстмэмэльская ўмова|22 чэрвеня 1431 году]])<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 8. — Riga; Moskau, 1884. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OUYOAAAAQAAJ&q=Semeon+Ulgerdowicz+#v=snippet&q=Semeon%20Ulgerdowicz&f=false S. 272—273].</ref>; ''ex genitoris nostri olim magni ducis Lythwanie Olgerdi'' (14 ліпеня 1431 году)<ref>Codex epistolaris saeculi decimi quinti. T. 2. — Cracoviae, 1891. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FC6aOCae2PkC&q=Olgerdi#v=snippet&q=Olgerdi&f=false P. 257].</ref>; ''avo videlicet Olgerdo olim magno duce Lithwanie'' (1440 год)<ref>Собрание древних грамот и актов городов: Вильны, Ковна, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам: Ч. 1. — Вильно, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=11JfAAAAcAAJ&q=Olgerdo#v=snippet&q=Olgerdo&f=false С. 6].</ref>; ''Швитригайл Олкгирдович'' (15 траўня 1446 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 3, 1432—1534. — Lwów, 1890. S. 4.</ref>; ''мы великий князь Александро, инако Швитрикгайло Олькгирдовичь'' (29 сьнежня 1446 году, 29 сьнежня 1451 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 3, 1432—1534. — Lwów, 1890. S. 5, 6.</ref>; ''Олгордъ князь Литовьскыи… за Олгорда'' ([[Рагоскі летапісец]])<ref>ПСРЛ. Т. 15. — М., 2000. [https://books.google.by/books?id=YRIaAgAAQBAJ&pg=PA41&dq=%22%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8A+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8C%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjerLbkxM-BAxXXM-wKHZg-KvcQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false С. 59].</ref>; ''Швитрикгайл(ъ) Олькгирдовичь'' (31 сьнежня 1450 году, 1451 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 45, 46.</ref>; ''Швитригайло Оликгирдович'' (24 верасьня 1451 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 44.</ref>; ''Швитрикаила Олкердови(ч)'' (1452 год)<ref>{{Літаратура/Граматы 15 ст. (1965)|к}} С. 38.</ref>; ''Олькгирдъ'' (1469—1477 гады)<ref>Ivoška D., Ryčkov A. Brėžiant Vyžuonų ribą: šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas) kelias // Acta Linguistica Lithuanica. XCI, 2024. P. 36.</ref>; ''Olgerdus filius Gedimini'' ([[Ян Длугаш]])<ref>Joannis Długossii seu longini canonici Cracoviensis Historiae Polonicae libri XII. T. 3. L. 9, 10. — Cracoviae, 1876. [https://books.google.by/books?id=ONvkM5EkcLYC&pg=PA472&dq=%22Olgerdus+filius+Gedimini%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj35cCcg539AhURPOwKHSFkBDY4ChDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%22Olgerdus%20filius%20Gedimini%22&f=false P. 472].</ref>; ''Olgierd… Olgierd Gidyminowicz'' ([[Хроніка Быхаўца]])<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 138—141.</ref>; ''князь велики Литовьскій Олгердъ Гедимановичъ''<ref name="Urban-2001-125"/><ref>ПСРЛ. Т. 10. — СПб., 1885. [https://books.google.by/books?id=8mBKAQAAMAAJ&pg=PA221&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8A+%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJzJOx_639AhUEOewKHQlpD7gQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q&f=false С. 221].</ref> ([[Ніканаўскі летапіс]]); ''Олкгирд… князя Андрея Олкгардовича полоцкого'' ([[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага]])<ref>Gudmantas K. Tichonravovo nuorašas. Transkripcija // Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Kn. 48, 2019. P. 229, 237.</ref>; ''Олгерд… Олгерд Гидиминовичь'' ([[Хроніка літоўская і жамойцкая]])<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 41—43, 63.</ref>; ''Алексей Самойлов сын Олгерд'' (1655 год)<ref>Памятники истории Восточной Европы. Источники 15-17 вв. Том 4. (Monumena Historica Res Gestas Europae Orientalis Illustrantia). Крестоприводная книга шляхты Великого княжества Литовского 1655 г. — Москва — Варшава, 1999. [https://books.google.by/books?id=MoAdAQAAMAAJ&q=%22%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2+%D1%81%D1%8B%D0%BD%22&dq=%22%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2+%D1%81%D1%8B%D0%BD%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiO4Zz7nNX_AhUChP0HHe4FDK0Q6AF6BAgGEAI С. 62].</ref>; ''Aleksander Elgierd'' (1763 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Elgierd&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Szczuczyn], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Józef Olgird, towarzysz husarski'' (21 жніўня 1780 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 323.</ref>; ''Kajetan Elgierd'' (1821 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Elgierd&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Iwoniszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * [[Альгерд]] (каля 1296—1377) — [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]], меў 12 сыноў і 5 дачок (у крыніцах упамінаюцца зь [[імя па бацьку|імём па бацьку]] [[Альгердавічы|Альгердавіч]] [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй]], [[Карыбут|Карыбут Дзьмітры]], [[Лугвен|Лугвен Сямён]], [[Сьвідрыгайла]], [[Уладзімер Альгердавіч|Уладзімер]]) * [[Бэрнат|Бернат]] Альгерт (Biernat Olgiert) — [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]] [[Сьвідрыгайла|Сьвідрыгайлы]], які ўпамінаецца ў 1445 і 1451 гадох<ref>Halecki O. Ostatnie lata Świdrygiełły i sprawa wołyńska za Kazimierza Jagiellończyka. — Kraków, 1915. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=lRQBAAAAMAAJ&dq=%22Olgiert+Biernat%22&q=Biernat#v=snippet&q=Biernat&f=false S. 301].</ref> * Юры з Альгерда Шапоўскі — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], дваранін скарбовы літоўскі, падчашы [[вількамір]]скі ў 1678—1697 гадох<ref>Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, tom I: Województwo wileńskie. XIV—XVIII wiek. — Warszawa, 2004. S. 435.</ref> * Адам з Альгерда Шапоўскі — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, падчашы вількамірскі ў 1703 годзе<ref>Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, tom I: Województwo wileńskie. XIV—XVIII wiek. — Warszawa, 2004. S. 453.</ref> * Мацей з Альгерда Шапоўскі — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, мечнік вількамірскі ў 1704—1713 гадох<ref>Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, tom I: Województwo wileńskie. XIV—XVIII wiek. — Warszawa, 2004. S. 435.</ref> * Гіляры з Альгерд Лукомскі — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, стражнік [[Смаленскі павет|смаленскі]] ў 1782 годзе<ref name="UWKL-2003-213">Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy. T. 4. Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie XIV—XVIII wiek. — Warszawa, 2003. S. 213.</ref> * Язафат з Альгердаў Лукомскі — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, стражнік смаленскі ў 1784 годзе<ref name="UWKL-2003-213"/> * [[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898) — беларускі паэт, перакладнік * Альгерд Рэнард — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]] на 1912 год<ref>Прибавление к № 61 Виленских Губернских Ведомостей, 1912. С. 2.</ref> * [[Альгерд Бульба]] (сапраўд. Вітаўт Чыж; 1884—1939) — беларускі грамадзкі дзеяч, этнограф, крытык і публіцыст * [[Альгерд Малішэўскі]] (1922—1989) — беларускі мастак, выкладнік * [[Альгерд Невяроўскі]] (нар. 1969) — беларускі журналіст * [[Альгерд Бахарэвіч]] (нар. 1975) — беларускі пісьменьнік і перакладнік Ольгерды-[[Эйгерд]]ы (Olgierd-Ejgierd) гербу [[Пагоня|Пагоня Літоўская]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род<ref>Polska encyklopedja szlachecka. T. 9. — Warszawa, 1937. S. 153.</ref>. На [[Браслаўскі павет|гістарычнай Браслаўшчыне]] існуе вёска [[Альгярдова]], на [[Ашмянскі павет|гістарычнай Ашмяншчыне]] — [[Альгердава]]. На гістарычнай Браслаўшчыне існавала сядзіба [[Альгердаўшчына|Альгердаўшчына або Бяльмонты]]. == Глядзіце таксама == * [[Ала (мужчынскае імя)|Ала]] * [[Герда|Герд]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * {{Літаратура/Слоўнік асабовых уласных імёнаў (2011)}} {{Імёны з асновай ал}} {{Імёны з асновай алг}} {{Імёны з асновай ґард}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 4dbofaxu45denwf18fvfkdv6gqy1hc2 0 269994 2696200 2405565 2026-10-08T18:50:43Z Dymitr 10914 артаграфія 2696200 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Картка зь ВікіЗьвестак}} [[Файл:Predsednik vlade dr. Robert Golob v družbi ministrov na tekmi svetovnega prvenstva v odbojki (52342042435).jpg|значак|Лібэра славенскай зборнай [[Яні Ковачыч]] на [[Чэмпіянат сьвету па валейболе сярод мужчынаў 2022 году|ЧС-2022]].]] '''Лібэ́ра''' ({{Мова-it|libero|скарочана}} «вольны»)&nbsp;— пазыцыя гульца ў валейболе, які выконвае выключна абаронныя функцыі. Асноўныя задачы гульцоў гэтага амплюа — прыём атакучых удараў суперніка, падбор адскокаў ад блёку і скідак. У адрозьненьне ад усіх іншых удзельнікаў каманды, лібэра грае ў [[Футболка|футболцы]] іншага колеру. == Мінуўшчына == У 1998 року ў правілы валейболы ўнесьлі істотныя зьмены, намагаючыся зрабіць гульню больш відовішчнай. Тады ж упершыню прадставілі пазыцыю лібэра, надаўшы такому валейбалісту пэўныя абмежаваньні, а таксама змусіўшы насіць футболку іншага колеру, ніж партнэры па камандзе. Першымі міжнароднымі спаборніцтвамі з удзелам лібэра сталі [[Чэмпіянат сьвету па валейболе сярод жанчын 1998 году|жаночы]] і [[Чэмпіянат сьвету па валейболе сярод мужчынаў 1998 году|мужчынскі]] чэмпіянаты сьвету 1998 року. Ідэя стварэньня лібэра палягала на тым, каб дазволіць камандам як мага даўжэй утрымліваць свайго найлепшага абаронцы на пляцоўцы. У сучасным валейболе цэніцца рост, але ў абаронных дзеях такія гіганты выглядаюць нязграбна, тады як гульцы невысокага росту могуць хутка групавацца, ныраць, то бок даставаць складаныя мячы. Увядзеньне ў гульню спэцыяліста ў абароне дазволіла павялічыць працягласьць і відовішчнасьць розыгрышаў. У 2008 року [[Міжнародная фэдэрацыя валейболу]] дазволіла заяўляць у склад каманды двух лібэра, але на пляцоўцы мог гуляць толькі адзін зь іх. З 2011 року правілы дазволілі замену аднаго лібэра на другога; дагэтуль такую замену можна было правесьці толькі адзін раз. З 2021 року лібэра атрымаў права быць капітанам каманды. == Функцыі == Лібэра ёсьць выключна абарончым гульцом і адказвае за прыём мяча, граючы пераважна на пазыцыі 6-га нумару. Асноўная задача лібэра — прыняць першы мяч, каб сувязны далей мог вывесьці нападніка на ўдар. Правілы забараняюць лібэра выконваць падачу, ставіць блёк і атакаваць па мячы, які знаходзіцца вышэй за верхні край сеткі. Больш за тое, іншыя гульцы таксама ня могуць атакаваць, калі лібэра падаў ім мяч пальцамі зьверху ў пярэдняй зоне. Але ў задняй зоне (сваёй асноўнай рабочай) лібэра можа аддаваць перадачу як зьверху, так і зьнізу. Дзеля адрозьненьня ад гульцоў іншых амплюа лібэра мае футболку іншага колеру, гуляе пераважна ў заднім шэрагу і можа замяняць толькі валейбалістаў задняга шэрагу. Пры гэтым ён мае права на неабмежаваную колькасьць заменаў, а астатнія гульцы абмежаваныя сумарнай колькасьцю ў 6 заменаў за партыю. Замены&nbsp;— важны тактычны ход у гульні, паколькі дазваляюць вывесьці з поля стомленых валейбалістаў або тых, у каго не пайшла гульня. Лібэра можа выходзіць і вяртацца на пляцоўку неабмежаваную колькасьць разоў: можа замяняць любога гульца, які стаіць на заднім шэрагу (пазыцыі 1, 5, 6). Калі пры пераходзе лібэра трапляе на пазыцыі атакі (2, 3, 4), то ягонае месца павінен заняць гулец з папярэдняй шосткі. Таксама правілы забараняюць мець адначасна на пляцоўку двух лібэра, хоць у заяўцы іх можа быць 2<ref>''Official volleyball rules'', FIVB, 2021, kapitola 6: ''The Libero Player''</ref>. У выпадку траўмы лібэра, калі запасны лібэра ў складзе адсутнічаў, трэнэр ці капітан каманды могуць вызначыць новага лібэра сярод гульцоў, якія ў дадзены момант не знаходзіліся на пляцоўцы. Траўмаваны лібэра ня можа вярнуцца на пляцоўцы да канца гульні; новапрызначаны лібэра выконвае ягоныя функцыі да сканчэньня паядынку. == Галоўныя якасьці == У той час як сувязны — ключавое зьвяно ў стварэньні атак каманды, лібэра ёсьць своеасаблівым капітанам і лідэрам абарончых дзеяньняў. Паколькі падача — вельмі складаны тэхнічны элемэнт у гульні, а лібэра гуляе ў заднім шэрагу, ён павінен найлепш рабіць прыём. У сучасным валейболе пасьля сілавых падачаў мяч ляціць з высокай хуткасьцю, і лібэра павінен прыняць яго любой цаной, нават калі для гэтага давядзецца згрупавацца і ўпасьць. Таксама валейбаліст гэтага амплюа павінен пралічваць дзеяньні супернік: за лічаныя сэкунды разьмяшчацца на пляцоўцы так, каб была магчымасьць згуляць у мяч. Паводле складанасьці лібэра — другая пазыцыя на полі пасьля сувязнога. Лібэра грае вялікую ролю ў камандзе, ён павінен мець уменьні для гульні на любой пазыцыі, чытаць гульню і страхаваць блякавальнікаў. Але найлепш такі валейбаліст павінен умець прымаць мяча, каб той не адскокваў абы-як, а кіраваўся дакладна ў рукі сувязнога. Улічваючы той факт, што лібэра вызваленыя ад атакуючых дзеяў, яны на трэніроўках могуць больш часу вылучаць на абаронныя ўменьні, а такім тэхнічным элемэнтам, як блёк, атака ці падача, можна практычна не надаваць увагі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Пазыцыі гульцоў у валейболе}} [[Катэгорыя:Валейбольныя пазыцыі]] f3nvbbc8sen3ac6dffnm1w2gyrjmgnk 0 276902 2696241 2689010 2026-10-09T08:15:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696241 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Летува |Назва = Альгердава |Лацінка = Algierdava |Статус = былы хутар |Назва ў родным склоне = Альгердава |Назва летувіскай мовай = Algirdavas |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Мясцовая назва = |Павет = [[Віленскі павет|Віленскі]] |Раён = [[Сьвянцянскі раён|Сьвянцянскі]] |Староства = |Мэр = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 56 |Шырата сэкундаў = 45.6 |Даўгата градусаў = 25 |Даўгата хвілінаў = 48 |Даўгата сэкундаў = 10.8 |Назва мапы = |Варыянт мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Альгердава''' ({{мова-lt|Algirdavas|скарочана}}) — былы [[хутар]] у [[Летува|Летуве]], каля возера [[Каркажыкі (возера)|Каркажышкаў]]. Уваходзіла ў склад Падбродзкага староства [[Сьвянцянскі раён|Сьвянцянскага раёну]] [[Віленскі павет|Віленскага павету]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Альгерд (імя)}} Алгерд, Алгерт, Олгард, Алгард, Алгарда, Алгарт, Олгарт, Галгерд, Галгард або Голгерд, пазьней Ольгерд, Алгірт, Алкард або Алегарт (Algerd<ref name="Seibicke-1996-80">Seibicke W. Historisches deutsches Vornamenbuch. Bd. 1. — Berlin, 1996. [https://books.google.by/books?id=eFBmAAAAMAAJ&q=algerd+adalgard&dq=algerd+adalgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjB1eC7g8aJAxWf1QIHHXl-DCAQ6AF6BAgJEAI S. 80].</ref>, Algeard<ref>Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham, 2023. P. 37.</ref><ref>[https://www.behindthename.com/name/algeard/submitted Algeard], Behind the Name</ref><ref> Keith Briggs, [https://keithbriggs.info/Anglo-Saxon_dithematic_names.html#a Anglo-Saxon dithematic names]</ref><ref name="Fleming-1998-74-101">Fleming R. Domesday Book and the Law: Society and Legal Custom in Early Medieval England. — Cambridge, 1998. [https://books.google.by/books?id=gBm2eQvZlN4C&pg=PA101&dq=%22Algeard%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiXwruY4oCGAxXS_7sIHWpBCzoQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Algeard%22&f=false P. 74, 101].</ref>, Algerðr<ref>Falk H. Anmälan av «Norsk isländska dopnamn och fin gerade namn från medeltiden samlade och utgivna av EH Lind». Häftena 1—4 // Arkiv för nordisk filologi. Bd. 23 (27). — Lund, 1911. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gvWmhGW4sFwC&q=Algerdr#v=snippet&q=Algerdr&f=false S. 97].</ref><ref>Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. S. 17.</ref>, Algerde<ref>[https://web.archive.org/web/20260823165124/https://slektogdata.no/nb/navn-anno-1900-pa-bokstaven-0 Navn anno 1900 på bokstaven A], Navnene er hentet fra Folketellingen 1900, som du finner på Digitalarkivet.no, Slekt og Data</ref>, Algert<ref>Stark F. Die Kosenamen der Germanen: eine Studie. — Wien, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0VAJAAAAQAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 180].</ref><ref name="Brons-1877-26">Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 26].</ref>, Algerth<ref name="Brons-1877-26"/>, Olgard<ref>Raveling I. Die ostfriesischen Vornamen: Herkunft, Bedeutung und Verbreitung. — Aurich, 1972. [https://books.google.by/books?id=S2xmAAAAMAAJ&q=Olgard+gard&dq=Olgard+gard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiIqeuEn4KEAxVg_rsIHXSiCJMQ6AF6BAgEEAI S. 89].</ref>, Algardus<ref name="Krause-1856-39">Krause C. E. H. Beiträge zur gefchichte Stade’s 1286 1315 Die 41 ersten Folien des ältesten Stadterbebuchs // Programm des Gymnasium’s zu Stade für Ostern 1856. — Stade, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=bL1bAAAAcAAJ&q=Algardus%2C+Halgardus#v=snippet&q=Algardus%2C%20Halgardus&f=false S. 39].</ref>, Algard<ref>[https://taaldacht.nl/germaanse-namen/ Germaanse namen], Taaldacht</ref>, Algardis<ref name="Morlet-1971-16">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 16.</ref><ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 131, 277.</ref>, Algart<ref>Die deutschen Familiennamen: nach breslauer quellen des 13. und 14. Jahrhunderts. — Breslau, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=CEwImm4TtCgC&q=+Algart+#v=snippet&q=Algart&f=false S. 14, 58].</ref>, Olgart<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 1609.</ref>, Hallgerðr<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Hall+%22gerdr%22#v=snippet&q=Hall%20%22gerdr%22&f=false S. 38, 141].</ref>, Hallgerd<ref>Weitershaus F. W. Das neue Vornamenbuch 8000 Vornamen: Herkunft u. Bedeutung. — München, 1988. S. 107.</ref>, Halgerd<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=halgerd+halgard&dq=halgerd+halgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjgmJekjuWFAxW4gv0HHRHVAHcQ6AF6BAgHEAI S. 164].</ref>, Halgardus<ref name="Krause-1856-39"/>, Holgerd<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 570.</ref>, Olgerd<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/olgerd Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Olgerd], MyHeritage</ref>, Algiert<ref>Debrabandere F. Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. — Amsterdam, 2003.</ref><ref>[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/a/ A], Dictionnaire de tous les noms de famille belges</ref>, Allcard<ref>Ferguson R. English Surnames: And Their Place in the Teutonic Family. — London and New York, 1858. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L70EAAAAIAAJ&q=Allcard+Alcheard+#v=snippet&q=Allcard%20Alcheard&f=false P. 218].</ref>, Allegaert<ref>Germain J., Herbillon J. Dictionnaire des noms de famille en Wallonie et à Bruxelles. — Bruxelles, 2007. [https://www.google.by/books/edition/Dictionnaire_des_noms_de_famille_en_Wall/4bYErd60g3YC?hl=ru&gbpv=1&dq=allegaert+adalgardis&pg=PA127&printsec=frontcover P. 127].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 167].</ref><ref name="Seibicke-1996-80"/><ref name="Fleming-1998-74-101"/><ref name="Morlet-1971-16"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Ала (мужчынскае імя)|ал-]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Алігут]], [[Альмін]], [[Аламунт]]; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alls 'увесь, кожны'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 52.</ref> або ад асновы -адал- (ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] adal 'шляхетны')<ref name="Supieranskaja-2005-168">Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 168.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Wisgeard, Mundgerd, Teutgerdis) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгерд германскаму імю Olgard (Olgardus) сьцьвердзіў мовазнаўца і літаратуразнаўца-мэдыявіст [[Аляксандар Бразгуноў]]<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 211.</ref>. Гоцкае паходжаньне імя Альгерд адзначаў яшчэ прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} з спасылкай на нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леа Маер|Леа Маера|de|Leo Meyer (Sprachforscher)}}<ref> Über heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden, insbesondere Lettlands und Weissrusslands / von C. Grewingk. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HDdQF4Sj-moC&q=Olgerd%20gard#v=snippet&q=Olgerd%20gard&f=false S. 92]</ref>. == Насельніцтва == * 1905 год — 5 чалавек<ref>Виленская губерния: полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселении. — Вильна, 1905. С. 278.</ref> * 1931 год — 6 чалавек<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1. — Warszawa, 1938. S. 52.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)]] bmkpnbrb59v37lwgdj7lyb4ou00u1ut 0 282073 2696242 2689009 2026-10-09T08:15:15Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696242 wikitext text/x-wiki {{Род |Назва = Альгердавічы |Лацінка = Algierdavičy / Alhierdavičy |Назва ў родным склоне = Альгердавічаў |Назва роду на мове арыгіналу = |Герб = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Дэвіз = |Дэвіз па-беларуску = |Краіна паходжаньня = [[Вялікае Княства Літоўскае]] |Тытул = |Тытулы = |Прызнаныя ў = |Першы з роду = [[Альгерд]] |Апошні з роду = |Адгалінаваньне роду = |Адгалінаваньні ад роду = }} '''Альгердавічы''' — галіна вялікакняскай дынастыі ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] ў XIV—XVI стагодзьдзях, нашчадкі вялікага князя [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 223</ref>. Галіна [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]]. Сын Альгерда [[Ягайла]] даў пачатак дынастыі [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]. == Прозьвішча == {{Асноўны артыкул|Альгерд (імя)}} Алгерд, Алгерт, Олгард, Алгард, Алгарда, Алгарт, Олгарт, Галгерд, Галгард або Голгерд, пазьней Ольгерд, Алгірт, Алкард або Алегарт (Algerd<ref name="Seibicke-1996-80">Seibicke W. Historisches deutsches Vornamenbuch. Bd. 1. — Berlin, 1996. [https://books.google.by/books?id=eFBmAAAAMAAJ&q=algerd+adalgard&dq=algerd+adalgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjB1eC7g8aJAxWf1QIHHXl-DCAQ6AF6BAgJEAI S. 80].</ref>, Algeard<ref>Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham, 2023. P. 37.</ref><ref>[https://www.behindthename.com/name/algeard/submitted Algeard], Behind the Name</ref><ref> Keith Briggs, [https://keithbriggs.info/Anglo-Saxon_dithematic_names.html#a Anglo-Saxon dithematic names]</ref><ref name="Fleming-1998-74-101">Fleming R. Domesday Book and the Law: Society and Legal Custom in Early Medieval England. — Cambridge, 1998. [https://books.google.by/books?id=gBm2eQvZlN4C&pg=PA101&dq=%22Algeard%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiXwruY4oCGAxXS_7sIHWpBCzoQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Algeard%22&f=false P. 74, 101].</ref>, Algerðr<ref>Falk H. Anmälan av «Norsk isländska dopnamn och fin gerade namn från medeltiden samlade och utgivna av EH Lind». Häftena 1—4 // Arkiv för nordisk filologi. Bd. 23 (27). — Lund, 1911. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gvWmhGW4sFwC&q=Algerdr#v=snippet&q=Algerdr&f=false S. 97].</ref><ref>Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. S. 17.</ref>, Algerde<ref>[https://web.archive.org/web/20260823165124/https://slektogdata.no/nb/navn-anno-1900-pa-bokstaven-0 Navn anno 1900 på bokstaven A], Navnene er hentet fra Folketellingen 1900, som du finner på Digitalarkivet.no, Slekt og Data</ref>, Algert<ref>Stark F. Die Kosenamen der Germanen: eine Studie. — Wien, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0VAJAAAAQAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 180].</ref><ref name="Brons-1877-26">Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 26].</ref>, Algerth<ref name="Brons-1877-26"/>, Olgard<ref>Raveling I. Die ostfriesischen Vornamen: Herkunft, Bedeutung und Verbreitung. — Aurich, 1972. [https://books.google.by/books?id=S2xmAAAAMAAJ&q=Olgard+gard&dq=Olgard+gard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiIqeuEn4KEAxVg_rsIHXSiCJMQ6AF6BAgEEAI S. 89].</ref>, Algardus<ref name="Krause-1856-39">Krause C. E. H. Beiträge zur gefchichte Stade’s 1286 1315 Die 41 ersten Folien des ältesten Stadterbebuchs // Programm des Gymnasium’s zu Stade für Ostern 1856. — Stade, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=bL1bAAAAcAAJ&q=Algardus%2C+Halgardus#v=snippet&q=Algardus%2C%20Halgardus&f=false S. 39].</ref>, Algard<ref>[https://taaldacht.nl/germaanse-namen/ Germaanse namen], Taaldacht</ref>, Algardis<ref name="Morlet-1971-16">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 16.</ref><ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 131, 277.</ref>, Algart<ref>Die deutschen Familiennamen: nach breslauer quellen des 13. und 14. Jahrhunderts. — Breslau, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=CEwImm4TtCgC&q=+Algart+#v=snippet&q=Algart&f=false S. 14, 58].</ref>, Olgart<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 1609.</ref>, Hallgerðr<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Hall+%22gerdr%22#v=snippet&q=Hall%20%22gerdr%22&f=false S. 38, 141].</ref>, Hallgerd<ref>Weitershaus F. W. Das neue Vornamenbuch 8000 Vornamen: Herkunft u. Bedeutung. — München, 1988. S. 107.</ref>, Halgerd<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=halgerd+halgard&dq=halgerd+halgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjgmJekjuWFAxW4gv0HHRHVAHcQ6AF6BAgHEAI S. 164].</ref>, Halgardus<ref name="Krause-1856-39"/>, Holgerd<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 570.</ref>, Olgerd<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/olgerd Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Olgerd], MyHeritage</ref>, Algiert<ref>Debrabandere F. Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. — Amsterdam, 2003.</ref><ref>[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/a/ A], Dictionnaire de tous les noms de famille belges</ref>, Allcard<ref>Ferguson R. English Surnames: And Their Place in the Teutonic Family. — London and New York, 1858. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L70EAAAAIAAJ&q=Allcard+Alcheard+#v=snippet&q=Allcard%20Alcheard&f=false P. 218].</ref>, Allegaert<ref>Germain J., Herbillon J. Dictionnaire des noms de famille en Wallonie et à Bruxelles. — Bruxelles, 2007. [https://www.google.by/books/edition/Dictionnaire_des_noms_de_famille_en_Wall/4bYErd60g3YC?hl=ru&gbpv=1&dq=allegaert+adalgardis&pg=PA127&printsec=frontcover P. 127].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 167].</ref><ref name="Seibicke-1996-80"/><ref name="Fleming-1998-74-101"/><ref name="Morlet-1971-16"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Ала (мужчынскае імя)|ал-]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Алігут]], [[Альмін]], [[Аламунт]]; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alls 'увесь, кожны'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 52.</ref> або ад асновы -адал- (ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] adal 'шляхетны')<ref name="Supieranskaja-2005-168">Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 168.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Wisgeard, Mundgerd, Teutgerdis) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгерд германскаму імю Olgard (Olgardus) сьцьвердзіў мовазнаўца і літаратуразнаўца-мэдыявіст [[Аляксандар Бразгуноў]]<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 211.</ref>. Гоцкае паходжаньне імя Альгерд адзначаў яшчэ прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} з спасылкай на нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леа Маер|Леа Маера|de|Leo Meyer (Sprachforscher)}}<ref> Über heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden, insbesondere Lettlands und Weissrusslands / von C. Grewingk. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HDdQF4Sj-moC&q=Olgerd%20gard#v=snippet&q=Olgerd%20gard&f=false S. 92]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} [[Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Альгердавічы]] ctzs91ydv3q9bogr0p9w2xallo330vt 10 287840 2696188 2639650 2026-10-08T18:31:30Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696188 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па валейболе |назва = Найвышэйшая ліга [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод мужчынаў|чэмпіянату Беларусі па валейболе сярод мужчынаў]] у сэзоне 2026—2027 гадоў |стыль_загалоўка = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |кляса_карткі = hlist |сьпіс1 = * [[Барысаў-БДУФК]] * [[Газавік-Гомель]] * [[Заходні Буг Берасьце|Заходні Буг]] * [[Легіён Абухава|Легіён]] * [[Марка-ВДТУ Віцебск|Марка-ВДТУ]] * [[Менск (валейбольны клюб)|Менск]] * [[Сталіца Менск (валейбольны клюб)|Сталіца]] * [[Шахцёр Салігорск (валейбольны клюб)|Шахцёр]] * [[Энэргія Гомель|Энэргія]] }}<noinclude>{{Абнаўленьне складу|крыніца = https://bvf.by/kluby-diviziona-a-muzhchiny/}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Валейбол]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Беларускі спорт]]</noinclude> gkyn6d5vup9s2t8ij1cm1s0gu8vghgk 10 287841 2696187 2639647 2026-10-08T18:29:24Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696187 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Група А чэмпіянату Беларусі па валейболе |назва = Найвышэйшая ліга [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчынаў|чэмпіянату Беларусі па валейболе сярод жанчынаў]] у сэзоне 2026—2027 гадоў |стыль_загалоўка = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |кляса_карткі = hlist |сьпіс1 = * [[Атлянт Баранавічы|Атлянт]] * [[Жамчужына Палесься Мазыр|Жамчужына Палесься]] * [[Іскра Жлобін|Іскра]] * [[Камунальнік Магілёў (жаночы валейбольны клюб)|Камунальнік]] * [[Камунальнік-ГрДУ Горадня|Камунальнік-ГрДУ]] * [[Лілея Наваполацак|Лілея]] * [[Мянчанка Менск|Мянчанка]] * Мянчанка-2 * [[Прыбужжа Берасьце|Прыбужжа]] * РДВАР-2010 }}<noinclude>{{Абнаўленьне складу|крыніца = https://bvf.by/kluby-diviziona-a-zhenshhiny/}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Валейбол]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Беларускі спорт]]</noinclude> pz0if6wwxcn6igoes6evtfumy2ha95h 10 287847 2696194 2639651 2026-10-08T18:42:06Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696194 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футзале |назва = Найвышэйшая ліга [[Чэмпіянат Беларусі па футзале|чэмпіянату Беларусі па футзале]] ў сэзоне 2026—2027 гадоў |стыль_загалоўка = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |кляса_карткі = hlist |сьпіс1 = * [[Ахова-Дынама Менск|Ахова-Дынама]] * [[Барысаў-900 (футзальны клюб)|Барысаў-900]] * [[БЧ Гомель|БЧ]] * [[Вітэн Ворша|Вітэн]] * [[ВРЗ Гомель|ВРЗ]] * [[Дарожнік Менск|Дарожнік]] * [[Ліда-Бутыкаўта]] * [[Менск (футзальны клюб)|Менск]] * [[Мэркурый-ДМК Берасьце|Мэркурый-ДМК]] * [[Сталіца Менск|Сталіца]] * [[УУС-Дынама Горадня|УУС-Дынама]] * [[ЦКК Шацілавічы|ЦКК]] }}<noinclude>{{Абнаўленьне складу|крыніца = https://mini-football.by/tournament/1041615/teams}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Футзал]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Беларускі спорт]]</noinclude> 8p03d08en0fnbdx32zbq9keokk2g2lj 0 289789 2696190 2576294 2026-10-08T18:33:20Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696190 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Імока | выява = Imoco Volley logo.svg | памер_выявы = | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = Сэрыя А1 | сэзон = | становішча = <!--Спартовая форма--> | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | узор_шкарпэтак1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | шкарпэткі1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | узор_шкарпэтак2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | шкарпэткі2 = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #ffffff | колер_фону = #024593 }} '''Імо́ка''' ({{мова-it|Imoco}}) — італьянскі жаночы валейбольны клюб зь места [[Канэльяна]], якое месьціцца на Поўначы Італіі. == Гісторыя == [[Файл:Imoco Volley 12.jpg|значак|зьлева|Валейбалісткі «Імока» сэзону 2014—2015 гадоў.]] Клюб быў заснаваны 15 сакавіка 2012 году, праз два месяцы пасьля банкруцтва клюб «Спэс», то бок іншай валейбольнай каманды з Канэльяна<ref>[http://tribunatreviso.gelocal.it/sport/2012/04/07/news/imoco-volley-e-fatta-scatta-ora-la-caccia-al-titolo-per-la-serie-a-1.3787821 «Imoco Volley, è fatta Scatta ora la caccia al titolo per la Serie A»]. La Tribuna di Treviso.</ref>. У красавіку 2012 году ён набыў ліцэнзію [[Сэрыя A1 чэмпіянату Італіі па валейболе|Сэрыі A1]] у клюбу «Парма», што каманда атрымала права на ўдзел адразу ў найвышэйшай італьянскай лізе<ref>Rosa, Alberto (26.04.2012). [http://tribunatreviso.gelocal.it/sport/2012/04/26/news/imoco-compra-il-parma-conegliano-puo-rinascere-1.4426680 «Imoco compra il Parma Conegliano può rinascere»]. La Tribuna di Treviso.</ref>. Клюб упершыню здабыў перамогу ў італьянскім першынстве ў сэзоне 2015—2016 гадоў. Ужо празь некалькі месяцаў дружына стала ўладальніцай Супэркубка Італіі<ref>[http://www.legavolleyfemminile.it/?p=65885 «La Supercoppa Samsung Gear S3 è dell’Imoco Volley Conegliano»]. Lega Pallavolo Serie A Femminile.</ref>. 5 сакавіка 2017 году «Імока» ўпершыню здабыла [[Кубак Італіі па валейболе сярод жанчынаў|Кубак Італіі]], атрымаўшы перамогу ў фінале над клюбам «[[Нордмэканіка Модэна|Нордмэканіка]]» з [[Модэна|Модэны]] зь лікам 3:0<ref>[http://www.legavolleyfemminile.it/?p=70237 «Coppa Italia: vince l’Imoco Volley»]. Lega Pallavolo Serie A Femminile.</ref>. У сьнежні 2019 году клюб выйграў клюбны чэмпіянат сьвету сярод жанчынаў. У 2020 годзе канэльянкі яшчэ раз здабылі Кубак Італіі. Праз пандэмію каранавіруса Сэрыя А1 і [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ сярод жанчынаў|Ліга чэмпіёнаў ЭКВ]] былі заўчасна адмененыя. «Імока» была аб’яўленая пераможцам рэгулярнага сэзону айчыннай лігі, але тытул чэмпіёнак краіны ў гэты сэзон не атрымаў аніхто. У Лізе чэмпіёнаў «Імока» і турэцкі «[[Вакыфбанк Стамбул|Вакыфбанк]]» дакрочылі да паўфіналу, здабываўшы перамогі ўва ўсіх матчах турніру, але на гэтым розыгрыш быў скончаны<ref>[https://www.cev.eu/Competition-Area/CompetitionStandings.aspx?ID=1196&CID=6615&PID=1947 «The CEV Champions League Volley 2020 — Women has ended prematurely due to the COVID-19 pandemic according to the CEV Board of Administration decision taken on 23.04.2020»]. CEV.</ref>. У сэзонах 2021—2022 і 2022—2023 гадоў каманда працягнула дамінаваньне ў італьянскім жаночым валейболе, здабыўшы перамогі ўва ўсіх нацыянальныя турнірах, як чэмпіянаце, гэтак у Кубку і Супэркубку краіны. Вынікі сэзону 2023—2024 году апынуліся такімі ж трыюмфальнымі, як і трыма гадамі раней. Каманда зноў выйграла ўсе 4 афіцыйныя турніры — чэмпіянат, Кубак і Супэркубак Італіі і Лігу чэмпіёнаў ЭКВ, пры гэтым у галоўным клюбным турніры Эўропе каманда ўнікнула паразаў у 11 згуляных матчах. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://imocovolley.it/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Італьянскія жаночыя валейбольныя клюбы]] 9ywl5lldr1wa90fx0coaymecijzwbp4 0 291101 2696193 2578778 2026-10-08T18:35:20Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696193 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Савіна Дэль Бэнэ | выява = Pallavolo Scandicci logo.png | памер_выявы = 160пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = Сэрыя А1 | сэзон = | становішча = <!--Спартовая форма--> | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | узор_шкарпэтак1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | шкарпэткі1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | узор_шкарпэтак2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | шкарпэткі2 = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #FFFFFF | колер_фону = #151B54 }} '''Саві́на Дэль Бэ́нэ''' ({{мова-it|Savino Del Bene}}) — італьянскі жаночы валейбольны клюб зь места [[Скандыччы]], якое месьціцца ў рэгіёне [[Таскана|Тасканы]]. == Гісторыя == [[Файл:Pallavolo Scandicci 2016-2017 002.jpg|значак|зьлева|Гульчыхі клюбу падчас сэзону 2016—2017 гадоў.]] Клюб быў заснаваны ў 2012 годзе, калі кампанія Savino Del Bene пастанавіла сабе заінвэставаць грошы ў жаночы валейбол<ref>[https://web.archive.org/web/20130603005757/http://www.savinodelbenevolley.it/it/societa.php «La società»]. Savino Del Bene Volley</ref>. У сэзоне 2012—2013 гадоў клюб пачаў спаборнічаць у Сэрыі Б1, дасягнуўшы павышэння ў Сэрыю A2 да сканчэньня сезону. Ужо праз адзін сэзон каманда дасягнула найвышэйшай італьянскай лігі [[Сэрыя A1 чэмпіянату Італіі па валейболе|Сэрыі A1]] у 2014 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20170824193640/http://www.savinodelbenevolley.it/page/822864105575/la-nostra-storia «La nostra Storia»]. Pallavolo Scandicci Savino Del Bene.</ref>. У сэзоне 2014—2015 гадоў «Савіна Дэль Бэнэ» упершыню брала удзел у плэй-оф чэмпіянату, выбыўшы ў чвэрцьфінале. У сэзонах 2017—2018 і 2018—2019 гадоў дружына фінішавала на трэцім радку, дзякуючы гэтаму ў сэзоне 2018—2019 гадоў італьянскі клюб дэбютаваў у розыгрышы [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ сярод жанчынаў|Лігі чэмпіёнаў]], дзе дакрочыў да чвэрцьфіналу. У 2021 годзе яны ўпершыню ўзялі ўдзел у [[Супэркубак Італіі па валейболе сярод жанчынаў|Супэркубку Італіі]], выбыўшы ў паўфінале. У 2022 годзе «Савіна Дэль Бэнэ» стаў пераможцам жаночага Кубка выкліку 2021—2022 гадоў. У розыгрышы Лігі чэмпіёнаў 2023—2024 гадоў каманда заняла першы радок у сваёй групе, здабыўшы пераканаўчыя перамогі над усімі сваімі супернікамі, але зазнала паразу ў чвэрцьфінале ад турэцкага клюбу «[[Эджзаджыбашы Стамбул|Эджзаджыбашы]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://savinodelbenevolley.it/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Італьянскія жаночыя валейбольныя клюбы]] ivxf1apm6tq59gcs0ougbox1x0ybu0r 0 291103 2696189 2676615 2026-10-08T18:33:09Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696189 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Ігар Гаргандзоля | выява = Igor Gorgonzola Novara.png | памер_выявы = 180пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = Сэрыя А1 | сэзон = | становішча = <!--Спартовая форма--> | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | узор_шкарпэтак1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | шкарпэткі1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | узор_шкарпэтак2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | шкарпэткі2 = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #FFFFFF | колер_фону = #013f5c }} '''Ігар Гаргандзоля''' ({{мова-it|Igor Gorgonzola}}) — італьянскі жаночы валейбольны клюб зь места [[Навара (горад)|Навара]], якое месьціцца ў рэгіёне [[П’емонт]]у. Спаборнічае ў [[Сэрыя А1 чэмпіянату Італіі па валейболе|Сэрыі А1]]. == Гісторыя == Клюб быў заснаваны ў 1984 годзе пад назовам АГІЛ і спачатку базаваўся ў горадзе [[Трэкатэ]]. Назва клюба была абрэвіятурай ад італьянскіх словаў ''Amicizia, Gioia, Impegno, Lealtà'', што перакладаецца як ''сяброўства, радасьць, абавязак, вернасьць''. Спачатку гэты клюб пачынаўся як моладзевы цэнтар, закліканы дапамагаць моладзі разьвівацца разам праз спорт. Зь цягам часу арганізацыя праз інвэстыцыі здолела пабудаваць спартовы комплекс з пляцоўкай для [[пляжны валейбол|пляжнага валейболу]], а таксама палацам дзеля правядзеньня матчаў па валейболе, [[футзал]]е і [[баскетбол]]е<ref name="igornovara">[https://web.archive.org/web/20181213175654/http://www.agilvolley.com/igornovara.asp?id=39 «Storia e scopi»]. AGIL Volley</ref>. [[Файл:AGIL Volley 2016-2017 002.jpg|значак|зьлева|Валейбалісткі клюбу сьвяткуюць перамогу ў чэмпіянаце Італіі сэзону 2016—2017 гадоў.]] Згуляўшы першыя гады ў рэгіянальных турнірах, у 1989 годзе клюб пачаў прасоўвацца праз італьянскія найніжэйшыя лігі. Да канца 1990-х гадоў ён дасягаў добрых посьпехаў, прасунуўшыся да Сэрыі A2, але ў сэзоне 1998—1999 гадоў каманда страціла месца і мусіла апусьціцца ў Сэрыю Б1. Аднак, паколькі чатыры каманды адмовіліся ад удзелу ў Сэрыі А2 у сэзоне 1999—2000 гадоў, клюб пазьбег паніжэньня. Падчас гэтага сэзону быў скарыстаны новы падыход, то бок галоўны трэнэр [[Лючана Пэдульля]] пастанавіў падрыхтаваць каманду маладых гульчыхаў з прафэсіяналізмам і адданасьцю інвэстыцыям у будучыню. Паводле вынікаў сэзону 2000—2001 гадоў клюб прабіўся ў [[Сэрыя А1 чэмпіянату Італіі па валейболе|Сэрыю А1]], то бок у найвышэйшы дывізіён жаночага першынства Італіі<ref name="igornovara"/>. Перад пачаткам сэзону ў эліце клюб перабазаваўся ў [[Навара (горад)|Навару]], пачаўшы супрацу з новым галоўным спонсарам. Каманды атрымала новы назоў — «Асыстэль», паводле назвы свайго галоўнага партнэра. У сваім першым сэзоне ў Сэрыі А1 клюб заняў другое месца пасьля выхаду ў фіналу плэй-оф. У наступным сэзоне каманда зноў прабілася да фіналу плэй-оф, яшчэ раз паўтарыўшы вынік папярэдняга розыгрышу. У 2002—2003 гадоў наварскі клюб задэбютаваў у эўрапейскіх спаборніцтвах, згуляўшы ў [[Кубак ЭКВ|Кубку ЭКВ]]<ref name="igornovara"/>. Не зважаючы на посьпехі, клюб пастанавіў вярнуцца ў Трэкатэ і засяродзіцца на моладзевым спорце, аднавіўшы назву АГІЛ і саступіўшы сваю ліцэнзію на выступы ў найвышэйшым дывізіёне навастворанаму клюбу «Асыстэль»<ref name="igornovara"/><ref name="lastampa">Tolotti, Marco (21.04.2013). [https://web.archive.org/web/20170211081321/http://www.lastampa.it/2013/04/21/edizioni/novara/la-favola-di-suor-gio-che-riporta-novara-in-serie-a-di-pallavolo-xSkucbgC4dmoO00MuxbAxK/pagina.html «La favola di suor Giò che riporta Novara in serie A1 di pallavolo»]. La Stampa.</ref>. Толькі дзесьці празь дзесяць гадоў каманда вярнулася ў элітны дывізіёне, зноўку пераехаўшы ў Навару<ref name="lastampa"/>. Тады ж зьявілася назва «Ігар Гаргандзоля». У 2015 годзе клюб упершыню стаў уладальнікам [[Кубак Італіі па валейболе сярод жанчынаў|Кубка Італіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230721173710/https://ww1.legavolleyfemminile.it/?p=47947 «37^ Coppa Italia Serie A1: Novara scoppia di gioia, il trofeo è suo. Una grande Modena cade 3-1 dopo 2 ore di emozioni. Sold out al 105 Stadium di Rimini»]. Lega Volley Femminile.</ref>, а паводле вынікаў сэзону 2016—2017 гадоў «Ігар Гаргандзоля» стаў чэмпіёнам краіны<ref>[http://www.legavolleyfemminile.it/?p=72863 «Play Off Samsung Gear Volley Cup: la Igor Gorgonzola è Campione d’Italia!»]. Lega Volley Femminile.</ref>. Праз два сэзоны італьянскі клюб стаў пераможцам [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ сярод жанчынаў|Лігі чэмпіёнаў ЭКВ]], выгуляўшы ў фінале іншы італьянскі клюб «[[Імока Канэльяна|Імока]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.agilvolley.it/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Італьянскія жаночыя валейбольныя клюбы]] fnhuo17turrt7cutbnyyaamhpbcqqsx 0 292179 2696209 2648481 2026-10-08T21:59:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696209 wikitext text/x-wiki [[Выява:Wiki-facial.png|міні|Прыклад эякуляцыі на твар.]] '''Эякуляцыя на твар''' — асобны від [[Эякуляцыя|эякуляцыі]], пры якім дзе мужчына эякулюе на твары аднаго ці некалькіх партнэраў. == Мэдычныя праблемы, зьвязаныя з эякуляцыяй на твар == === Патрапленьне эякуляту ў вока === Патрапленьне спэрмы ў вока можа выклікаць моцны боль, паколваньне і апёк, бо спэрма ўтрымлівае кампанэнты, якія раздражняюць вочную тканіну. Рэакцыяй можа быць сьлёзацёк, адчувальнасьць да сьвятла, пачырваненьне і размытасьць зроку. Вока можна прамыць чыстай вадой, сьлёзы таксама дапамагаюць вымываць спэрму, пасьля чаго дыскамфорт сьціхне<ref>Каsandra Brabaw: ''[https://www.yahoo.com/lifestyle/got-semen-eye-heres-193418866.html?guccounter=1 Такім чынам, вам трапіла сперма ў вока. Вось што рабіць]''. 1 сакавіка 2019 г.</ref>. ==== Перадача хваробы ==== [[Выява:Chlamydial-conjunctivitis.jpg|значак|160пкс|справа|Вока, інфікаванае хлямідыйным кан’юнктывітам.]] Любая сэксуальная актыўнасьць, якая ўключае кантакт зь біялягічнымі вадкасьцямі іншага чалавека, утрымлівае рызыку перадачы захворваньняў, якія перадаюцца палавым шляхам. Спэрма сама па сабе звычайна бясшкодная для скуры або пры праглынаньні, але не для вочнай тканіны (кан’юнктывы). Спэрма можа быць носьбітам многіх заразаў, якія перадаюцца палавым шляхам<ref>''[https://web.archive.org/web/20221206191508/https://www.dir.ca.gov/dosh/adultfilmindustry.html#hh Health and Safety in the Adult Film Industry]''.</ref>. Калі ў спэрме мужчыны ёсьць [[Chlamydia trachomatis|хлямідыі]], партнэр, які прымае, можа заразіцца хлямідыйным [[кан’юнктывіт]]ам<ref>Rackstraw, S.; Viswalingam N. D.; Goh, B. T.: ''[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16942659/ Can chlamydial conjunctivitis result from direct ejaculation into the eye?]''. У: Міжнародны часопіс ЗППШ СНІДу. 17 верасня 2006 г., старонкі 639–641.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Парнаграфія}} [[Катэгорыя:Формы сэксуальнай актыўнасьці]] [[Катэгорыя:Парнаграфія]] 5luq0jw4imc48qu92l1zme5jpa10gne 0 292482 2696186 2639648 2026-10-08T18:25:18Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696186 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Мянчанка | выява = VK Miensk.png | памер_выявы = 180пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = Група А | сэзон = 2025—2026 | становішча = 1 месца <!--Спартовая форма--> | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | узор_шкарпэтак1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | шкарпэткі1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | узор_шкарпэтак2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | шкарпэткі2 = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #2f3d9d | колер_фону = #ffffff }} '''«Мянча́нка»''' — беларускі жаночы валейбольны клюб зь [[Менск]]у. Спаборнічае ў Групе А айчыннага чэмпіянату. Уваходзіць у структуру валейбольнага клюбу «Менск». == Гісторыя == Клюб быў утвораны ў 1994 годзе на базе [[Рэспубліканская вучэльня алімпійскай рэзэрвы|Рэспубліканскай вучэльні алімпійскай рэзэрвы]]. У 1996 годзе каманда здабыла права выступіць у Найвышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі<ref name="pressball7028">[https://web.archive.org/web/20180410072748/https://www.pressball.by/articles/summer/volleyball/7028 Путь «Белбизнесбанка»: из низов на трон]. «Прессбол».</ref>. Першапачаткова клюб меў назоў «Марыта»<ref>[https://web.archive.org/web/20180410072158/https://www.pressball.by/articles/others/digest/64577 Удача с минским именем]. Советская Белоруссия.</ref>, з 1998 году менаваўся як «Белбізнэсбанк»-БДЭУ<ref>[https://web.archive.org/web/20180410072317/http://www.belgazeta.by/ru/2002_04_22/sport/4015 Волейбол дешевле хоккея примерно в 12 раз]. БелГазета.</ref>. У 2000 годзе пад кіраўніцтвам [[Алег Гулевіч|Алега Гулевіча]] менскі клюб упершыню трапіў у прызэры беларускага чэмпіянату. У сэзоне 2000—2001 гадоў каманда дэбютавала ў [[Жаночы Кубак ЭКВ|Кубку ЭКВ]] і здабыла свой першы чэмпіёнскі тытул у нацыянальным першынстве. У сэзоне 2003—2004 гадоў «Белбізнэсбанк» стаў пераможцам міжнароднага турніру Кубак Балтыі<ref>[https://web.archive.org/web/20180410072256/https://www.pressball.by/articles/summer/volleyball/7025 Балтийская отдушина]. «Прессбол»</ref> і зноў заваяваў золата чэмпіянату Беларусі. Гульню каманды вызначала дасьведчаная расейская сувязная [[Алена Кулікова]], а нападніцкі зьвяз, у які ўваходзілі [[Вольга Мароз]], [[Ганна Грабенка]] і [[Тацяна Гардзеева]], трэнэр Алег Гулевіч называў наймацнейшым у беларускай лізе на той момант<ref name="pressball7028"/>. У сакавіку 2005 года каманда абараніла званьне пераможцы Кубка Балтыі, выгуляўшы ў фінальным матчы эстонскі «ТПУ-Картыні»<ref>[https://web.archive.org/web/20180410072058/http://www.gorod.lv/novosti/9188-rizhskie_pogranichniki_komanduyut_v_baltii Рижские пограничники командуют в Балтии]. Sportsnews.lv</ref>. [[Файл:Anastasia Harelik 2019.jpg|значак|зьлева|[[Настасься Гарэлік]] бараніла колеры «Мянчанкі» з 2007 па 2013 гады.]] У чэрвені 2006 году дружына далучылася да структуры навастворанага валейбольнага клюбу [[Менск (валейбольны клюб)|«Менск»]] і атрымала назву «Мянчанка»-БДЭУ. Пасьля двух запар срэбных сэзонаў падапечныя Гулевіча здабылі перамогу ў чэмпіянаце Беларусі, а ў сьнежні 2006 году і сакавіку 2007 году сьвяткавалі перамогу ў розыгрышах [[Кубка Беларусі па валейболе сярод жанчынаў|Кубка Беларусі]]. Улетку 2008 году «Мянчанку» ачоліў [[Генадзь Александровіч]], а Гулевіч стаў ягоным асыстэнтам, аднак з прычыны няўдалага пачатку сэзону ўжо ў сьнежні таго ж году Гулевіч вярнуўся на сваю былую пасаду. Узмацніўшы склад [[Радміла Берасьнева|Радмілай Берасьневай]] з Казахстану, «Мянчанка» выправіла турнірны стан у нацыянальным чэмпіянаце і ў выніку дакрочыла да фіналу, у якім саступіла [[Атлянт Баранавічы|«Атлянту»]]. Пасьпяховым для сталічнай каманды быў сэзон 2009—2010 гадоў. «Мянчанка» была вельмі блізкая да выхаду ў Фінал чатырох [[Жаночы Кубак выкліку ЭКВ|Кубка выкліку]], але атрымаўшы перамогу на выезьдзе ў першым чвэрцьфінальным матчы над польскай [[Гвардыя Ўроцлаў|«Гвардыяй»]] з [[Уроцлаў|Уроцлаву]], у хатняй гульні ў адказ саступіла зь лікам 1:3<ref>[https://web.archive.org/web/20180410072659/https://www.pressball.by/articles/summer/volleyball/65373 Сказка с несчастливым концом]. «Прессбол»</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180410134835/https://www.sb.by/articles/opyt-syn-oshibok.html Опыт — сын ошибок]. Советская Белоруссия.</ref>. У сакавіку 2010 году каманда датэрмінова здабыла чацьвертае ў сваёй гісторыі золата чэмпіянату Беларусі. Найлепшай гульчыхай турніру была названая блякавальніца «Мянчанкі» і нацыянальнай зборнай [[Ганна Шаўчэнка]], якая замяніла ў складзе перад пачаткам сэзону іншую зборніцу — [[Вера Клімовіч|Веру Клімовіч]]. У сэзонах 2011—2012 і 2012—2013 гадоў «Мянчанка», перажываючы зьмену пакаленьняў, была трэцяй у беларускай Найвышэйшай лізе і зь фінансавых чыньнікаў нароўне зь іншымі прызэркамі чэмпіянатаў Беларусі не брала ўдзелу ў розыгрышах эўракубкаў. Дэфіцыт міжнародных сустрэчаў гэтыя каманды ў сэзоне 2012—2013 гадоў кампэнсавалі ўдзелам у Балтыйскай лізе. У фінальным матчы, які ладзіўся ў [[Елгава|Елгаве]], «Мянчанка» зь лікам 2:3 саступіла магілёўскаму [[Камунальнік Магілёў (жаночы валейбольны клюб)|«Камунальніку»]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180410072313/https://www.pressball.by/articles/summer/volleyball/81473 Наш пьедестал]. «Прессбол»</ref>. Перад вяртаньнем у эўракубкі клюб запрасіў новага галоўнага трэнэра, якім стаў сэрб Браніслаў Мора<ref>[https://web.archive.org/web/20180410072645/https://www.pressball.by/articles/summer/volleyball/84082 Смотрите кто пришёл. Университеты Моро]. «Прессбол»</ref>. Разам зь ім у Менск прыехалі дзьве бакавыя нападніцы, як то сэрбка [[Катарына Яванавіч]] і басьнійка [[Івана Гардавіч]]. Тым часам каманду пакінулі [[Настасься Гарэлік]] і лібэра [[Вольга Шчарбачэня]], якія адгулялі за «Мянчанку» шэсьць сэзонаў, а таксама сувязная [[Натальля Цупранава]], якую замяніла [[Кіра Астравумава]] з [[Уралачка-НТМК Екацярынбург|«Уралачкі»]]. У Кубку выкліку 2013—2014 гадоў «Мянчанка» дакрочыла да 1/8 фіналу, дзе прапусьціла ў наступную стадыю францускі [[Лё-Каннэ-Рашвіль (валейбольны клюб)|«Лё-Каннэ-Рашвіль»]], а ў нацыянальным чэмпіянаце прайграла сэрыю за золата берасьцейскаму [[Прыбужжа Берасьце|«Прыбужжу»]]. [[Файл:Victor Goncharov 2019.jpg|значак|Трэнэр Віктар Ганчароў некалькі гадоў кіраваў камандай з 2016 году.]] У міжсэзоньне 2014 году склад «Мянчанкі» быў значна зьменены. З гарадзенскага [[Нёман Горадня (жаночы валейбольны клюб)|«Нёмана»]] далучыліся [[Анжаліка Барысевіч]], [[Настасься Канановіч]] і [[Кацярына Сіланцьева]], з баранавіцкага «Атлянту» прыйшла [[Сьвятлана Галкіна]], а з маладэчанскай [[Алімпія Маладэчна|«Алімпіі»]] прыядналася да каманды [[Вольга Рахман]]. Пры гэтых склад дружыны ўзмоцнілі [[Юлія Куцко]] і [[Юлія Маркоўская]], а настаўнікам зноў стаў Гулевіч. У Кубку выкліку «Мянчанка» нечакана выбыла ўжо ў другім раўндзе, саступіўшы шлях сьціпламу грэцкаму клюбу [[Панаксіякос Наксас (жаночы валейбольны клюб)|«Панаксіякосу»]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180410072607/https://www.pressball.by/articles/summer/volleyball/88918 НакSOS]. «Прессбол».</ref>, а ў фінальнай сэрыі чэмпіянату Беларусі анічога ня здолела зрабіць з мазырскай [[Жамчужына Палесься Мазыр|«Жамчужынай Палесься»]]. У 2016 годзе каманда праз шэсьць гадоў вярнула сабе чэмпіёнскі тытул. У канцы сэзону Гулевіч засяродзіўся на адміністрацыйнай працы ў клюбе, а галоўным трэнэрам быў прызначаны ягоны памочнік [[Віктар Дубіцкі]]. Узмацнілі склад каманды гульчыхі нацыянальнай зборнай [[Ганна Каліноўская]], [[Алена Федарынчык]], [[Тацяна Серык]] і ўкраінская бакавая нападніца [[Тацяна Літвіноўская]], а адкрыцьцём сэзону была прызнаная 16-гадовая [[Ганна Грышкевіч]], якая ўпэўнена гуляла ў стартавым складзе<ref>[https://web.archive.org/web/20180410134817/https://www.pressball.by/articles/summer/volleyball/94260 Юбиляры]. «Прессбол»</ref>. [[Файл:Волейбол. Чемпионат России. Локомотив (Калиниград) - Минчанка 31.jpg|значак|зьлева|Валейбалісткі «Мянчанкі» ў матчы супраць расейскага «Лякаматыву» ў 2019 годзе.]] Перад пачаткам сэзону 2016—2017 гадоў «Мянчанку» ачоліў [[Віктар Ганчароў (валейбаліст)|Віктар Ганчароў]], які раней ужо працаваў у структуры клюбу, а таксама быў галоўным трэнэрам [[жаночая зборная Беларусі па валейболе|зборнай Беларусі]]. Адной з найбольш прыкметных падзеяў міжсэзоньня быў пераход з турэцкага [[Бэшыкташ Стамбул (жаночы валейбольны клюб)|«Бэшыкташу»]] дасьведчанай спартоўкі [[Аксана Кавальчук|Аксаны Кавальчук]]. У лістападзе 2016 году каманда дэбютавала ў [[Жаночая Ліга чэмпіёнаў ЭКВ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе прабілася ў вырашальны трэці раўнд кваліфікацыі і прывезла ў Менск аднаго з грандаў жаночага валейболу — стамбульскі клюб [[Эджзаджыбашы Стамбул|«Эджзаджыбашы»]]. Двойчы зазнаўшы паразу ад турчанак, менскія валейбалісткі працягнулі выступы ў Кубку ЭКВ, дзе прабіліся ў 1/8 фіналу<ref>[https://web.archive.org/web/20180410134700/https://www.pressball.by/articles/summer/volleyball/97659 Сорвали с петель]. «Прессбол».</ref>. У красавіку 2017 году каманда шосты раз заваявала тытул чэмпіёна краіны. У сэзоне 2017—2018 гадоў да шыхтаў каманды вярнулася [[Вольга Пальчэўская]]. Як і годам раней, падапечныя Віктара Ганчарова дакрочылі ў трэці раўнд Лігі чэмпіёнаў і ў барацьбе за трапленьне ў асноўны турнір эўракубка каманда саступіла яшчэ аднаму турэцкаму гранду — [[Вакыфбанк Стамбул|«Вакыфбанку»]], які быў дзейным пераможцам Лігі чэмпіёнаў. Здабыўшы перамогі ўва ўсіх матчах чэмпіянату, сталічныя спартоўкі заваявалі трэці раз запар залатыя мэдалі айчыннага першынства. Галоўным жа дасягненьнем быў цудоўны выступ каманды ў Кубку ЭКВ<ref>[https://web.archive.org/web/20180410134815/https://www.sb.by/articles/devushki-iz-vysshego-obshchestva-22032018.html Девушки из высшего общества]. Советская Белоруссия.</ref>. Пасьлядоўна выбіўшы з турніру сэрбскае «Адзінства» (3:1, 3:0), францускі [[Бэзье (жаночы валейбольны клюб)|«Бэзье»]] (2:3, 3:1), расейскую «Ўралачку» (3:1, 3:0) і нямецкі [[Альянц Штутарт|«Альянц»]] (3:2, 2:3 і 15:8 у залатым сэце), «Мянчанка» ў фінальных матчах першынства саступіла толькі «Эджзаджыбашы» (1:3, 0:3) і ў выніку стала срэбраным прызэрам турніру. У 2018 годзе была падпісанае пагадненьне, паводле якога «Мянчанка» пачала спаборнічаць у [[Супэрліга чэмпіянату Расеі па валейболе сярод жанчынаў|чэмпіянаце Расеі]], сумяшчаючы гэты з выступамі ў чэмпіянаце Беларусі. У міжсэзоньне Анжаліка Барысевіч выправілася гуляць у Італію, Вольга Пальчэўская атрымала цяжкую траўму, а за час новага сэзону цяжкасьці са здароўем вывелі з ладу Ганну Грышкевіч. У расейскім першынстве каманды спынілася на 10-м радку, а ў Лізе чэмпіёнаў менская каманда ня здолела выйсьці з групы, выйграўшы толькі адзін матч. Выступ у беларускім чэмпіянаце дзеля «Мянчанкі» абмежаваўся фінальнай сэрыяй, у якой каманда здабыла перамогу над берасьцейскім «Прыбужжам». Па заканчэньня сэзону Пальчэўская завяршыла гульнявую кар’еру, склад менскай дружыны таксама страціў Грышкевіч, Каліноўскую, а таксама расейку [[Вера Салікава|Веры Салікавай]] і ўкраінку [[Багдана Анісава|Багдану Анісаву]]. У сэзоне 2019—2020 гадоў «Мянчанка» адмовілася ад удзелу ў Лізе чэмпіёнаў і згуляла ў Кубку ЭКВ, дзе дакрочыла да чвэрцьфіналу. Вырашальныя матчы беларускага першынства праз [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|каранавірусную інфэкцыю]] былі згуляныя толькі ў верасьні 2020 году і завяршыліся чарговым золатам «Мянчанкі», якую да гэтаму часу ачоліў [[Станіслаў Салікаў]]. У наступныя гады клюб таксама здабываў залатыя мэдалі айчаннага першынства. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20241220034226/https://vcminsk.com/ Афіцыйны сайт] {{Група А чэмпіянату Беларусі па валейболе}} [[Катэгорыя:Беларускія жаночыя валейбольныя клюбы]] nzt5i5g54c87kbj1opdtk4ag2swry1r 0 292490 2696185 2663073 2026-10-08T18:23:33Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696185 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Прыбужжа | выява = VK Prybužža Bieraście.png | памер_выявы = 180пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = Група А | сэзон = 2025—2026 | становішча = 3 месца <!--Спартовая форма--> | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | узор_шкарпэтак1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | шкарпэткі1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | узор_шкарпэтак2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | шкарпэткі2 = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = white | колер_фону = #0138d8 }} {{Іншыя значэньні|Прыбужжа}} '''«Прыбу́жжа»''' — беларускі жаночы валейбольны клюб зь [[Берасьце|Берасьця]]. Спаборнічае ў Групе А айчыннага чэмпіянату. Уваходзіць у структуру валейбольнага клюбу «Берасьце». Свае хатнія матчы ладзіць на пляцоўцы спартовага комплексу «Алімп»<ref>[https://tomin.by/news/sport/25386-zhenskij-volejbolnyj-klub-pribuzhe-brest Женский волейбольный клуб «Прибужье» (Брест)]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Tomin.by.</ref> ці ў залі ўнівэрсальнага спартовага комплексу «Вікторыя». == Гісторыя == Клюб быў утвораны ўвосень 1991 году. За камандай стаяў валейбольны трэнэр [[Валеры Зароўскі]], які з ініцыятывы дырэктара берасьцейскага дывановага камбінату, што пазьней стаў менавацца ААТ [[Дываны Берасьця|«Дываны Берасьця»]], Сяргея Федарука. Першай назвай каманды была абраная «Дываноўшчык». Ужо адразу каманда ўзяла ўдзел у чэмпіянаце Беларусі, аднак першыя вынікі прыйшлі крыху пазьней. Ужо вынікаў сэзону 1995—1996 гадоў «Дываноўшчык» здабыў бронзавыя мэдалі айчыннага чэмпіянату. Цягам наступных трох сэзонаў берасьцейскі нязьменна ўздымаліся на п’едыстал гонару, здабываючы срэбныя і бронзавыя мэдалі. Першы зорны час у гісторыі каманды цягнуўся з 2000 па 2004 гады, калі валейбалісткі зь Берасьця заваявалі чатыры [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчынаў|Кубкі Беларусі]] і двойчы станавіліся чэмпіёнкамі краіны. У 2011 годзе каманда зьмяніла назоў на «Прыбужжа»<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/iz-dekreta-na-pedestal.html «Из декрета на пьедестал»]. Советская Белоруссия.</ref>. Новым галоўным трэнэрам зь лета 2013 году стаў [[Пётар Хілько]], а Зароўскі заняў кіроўную пасаду ў клюбе<ref name="sb"/>. Наступны выніковы этап пачаўся ў 2013 годзе. Каманда Хілько ў чэмпіёнскі сэзон 2013—2014 гадоў пракрочыла да фіналу, выбіўшы «Алімпію» і [[Жамчужына Палесься Мазыр|«Жамчужыну Палесься»]]<ref name="sb"/>. У фінальнай сэрыі берасьцейскі саступілі ў першым матчы сталічнай [[Мянчанка Менск|«Мянчанцы»]], але ў другой сустрэчы здолелі выратаваць матч, калі зь ліку 2:0 не на сваю карысьць, зьмянілі яго на 2:3. У двух наступных матчах, якія ладзіліся ў Берасьці, «Прыбужжа» з аднолькавым лікам 3:0 гарантавалі сабе тытул чэмпіёнак краіны<ref name="sb"/>. Не зважаючы на вялікі посьпех, гульчыхі з кастрычніка мелі цяжкасьці з атрыманьнем заробкаў у клюбе<ref name="sb"/><ref>[https://gazetaby.com/post/za-pyat-mesyacev-v-breste-ne-poluchila-ni-odnoj-zarplaty/110180/ За пять месяцев в Бресте не получила ни одной зарплаты]. Салідарнасць.</ref>. У тым жа сэзоне каманда стала ўладальніцай Кубка Беларусі, гэтак жа як у наступным. У 2015 і 2016 гадах дружына брала бронзавыя мэдалі чэмпіянату. У 2016 годзе каманду ачоліла [[Натальля Мелянюк]]. У 2017 годзе клюб увайшоў у структуру навастворанай установы валейбольнага клюбу «Берасьце», куды яшчэ ўлучылі мужчынскі клюб [[Заходні Буг Берасьце|«Заходні Буг»]]. З гэтага часу адбылася перабудова каманды, якая з 2018 па 2023 гады штогод здабывала мэдалі чэмпіянату краіны. Пры гэтым «Прыбужжа» пяць разоў саступала ў фінальнай сэрыі «Мянчанцы». Шмат у чым добрыя вынікі былі павязаныя зь лідэркай каманды [[Аксана Кавальчук|Аксанай Кавальчук]], якая некалі была ў складзе залатой дружыны 2014 году ды вярнулася ў берасьцейскі клюб у 2020 годзе. Тым ня менш у 2022 годзе берасьцейскія валейбалісткі перарвалі гегемоніі сталічнага клюбу ў Кубку Беларусі, сэнсацыйна разграміўшы іх зь лікам 3:0<ref>[https://web.archive.org/web/20241220070105/https://bvf.by/kubok-rb/pribuzhe-sensaczionnaya-pobeda-na-kubke-respubliki-belarus-2022/ «Прибужье» — сенсационная победа на Кубке Республики Беларусь 2022]. Беларуская фэдэрацыя валейболу.</ref>. Сэзон 2023—2024 гадоў скончыўся горш за папярэднія, нават не зважаючы на тое, што клюб скончыў рэгулярны сэзон на першым месцы<ref>[https://vcbrest.by/press-center/news/polufinalnaya-seriya-startuet-13-14-aprelya-v-sk-olimp Паўфінальная серыя стартуе 13-14 красавіка ў СК «Алімп»]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ВК «Берасьце».</ref>. Аднак каманда ў паўфінале была выбітая гарадзенскім [[Камунальнік-ГрДУ Горадня|«Камунальнік»-ГрДУ]]<ref>[https://vb.by/sport/voleybol/pribuzhe-ustupilo-v-polufinalnoj-serii-grodnenskomu-kommunalniku-13.html «Прибужье» уступило в полуфинальной серии гродненскому «Коммунальнику» 1:3]. Вечерний Брест.</ref>, а ў матчах за бронзавыя мэдалі саступіла магілёўскаму [[Камунальнік Магілёў (жаночы валейбольны клюб)|«Камунальніку»]]<ref>[https://belta.by/amp/sport/view/mogilevskij-kommunalnik-vyigral-bronzu-zhenskogo-chempionata-belarusi-po-volejbolu-635369-2024/ Могилевский «Коммунальник» выиграл бронзу женского чемпионата Беларуси по волейболу]. БелТА.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://vcbrest.by/ Афіцыйны сайт] {{Група А чэмпіянату Беларусі па валейболе}} [[Катэгорыя:Беларускія жаночыя валейбольныя клюбы]] [[Катэгорыя:Спорт у Берасьці]] [[Катэгорыя:Спартовыя клюбы, заснаваныя ў 1991 годзе]] n6onalmfnivz83kv6dxfe2lif15emzy 0 294372 2696192 2604982 2026-10-08T18:35:09Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696192 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Вэра-Міляна | выява = Vero Volley logo.png | памер_выявы = 200пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = Сэрыя А1 | сэзон = | становішча = <!--Спартовая форма--> | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | узор_шкарпэтак1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | шкарпэткі1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | узор_шкарпэтак2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | шкарпэткі2 = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #FFFFFF | колер_фону = #1352a5 }} '''Вэра-Міляна''' ({{мова-it|Vero Volley Milano}}) — італьянскі жаночы валейбольны клюб з [[Монца|Монцы]], якое месьціцца ля [[Мілян]]у. Акрамя жаночнай каманды існуе мужчынскі клюб у структуры спартовага таварыства. == Гісторыя == Валейбольная сэкцыя аб’яднанага спартовага клюбу «Про Вікторыя» была створаная ў 1981 годзе дзеля забесьпячэньня мясцовай супольнасьці рэгулярнай і арганізаванай спартовай дзейнасьцю. Празь некалькі гадоў клюб быў рэарганізаваны, у выніку чаго былі створаныя прафэсійныя мужчынская і жаночая каманды. У 2002 годзе клюб стварыў тэхнічны аддзел, які забясьпечваў лепшую падтрымку сваім камандам<ref name="usprovictoria">[https://web.archive.org/web/20150704221652/http://usprovictoria.com/index.php?id=pagina&id_pagina=2 «Presentazione»]. Pro Victoria Pallavolo</ref>. [[Файл:Unione Sportiva ProVictoria Pallavolo Monza (pallavolo femminile) 2016-2017 001.jpg|значак|зьлева|Валейбалісткі клюбу падчас сэзону 2016—2017 гадоў.]] 9 верасьня 2008 году «Про Вікторыя» была адным зь сямі валейбольных клюбаў з рэгіёну [[Лямбардыя|Лямбардыі]], якія заклалі кансорцыюм пад назвай «Вэра», які пачаў базавацца ў [[Монца|Монцы]]. Кансорцыюм быў распрацаваны, каб забясьпечыць дапаможную структуру для сваіх сябраў праз арганізацыйныя стратэгіі, каб прапанаваць рэгіёну фізычную актыўнасьць і спартовую сацыялізацыю, з акцэнтам на моладзь<ref>[https://web.archive.org/web/20111207052653/http://www.verovolley.it/index.php?id=pagina_vv&id_pagina=77 «Storia»]. Consorzio Vero Volley</ref>. Пасьля таго, як кансорцыюм больш засяродзіўся на мужчынскай камандзе клюбу, «Про Вікторыя» больш увагі пачала надаваць жаночай камандзе і моладзевых дружынах<ref name="usprovictoria"/>. У 2013 годзе жаночая каманда прасунулася ў Сэрыю А2, а ў 2016 годзе прабілася ў Сэрыю А1<ref>[http://www.legavolleyfemminile.it/?ricerca=perclub&selectclub=SAUGELLA&page_id=50696&nomeric= «Saugella Team Monza»]. Lega Volley Femminile.</ref>. У Сэрыі А1 каманда выступала пад назваў «Саўгельля», згодна з назвай шэрагу тавараў фармацэўтычнай кампаніі [[Viatris]], якая стала адным з спонсараў клюбу. Першы вялікі посьпех да каманды з Монцы прыйшоў у 2019 годзе, калі яна здабыла [[Кубак выкліку ЭКВ сярод жанчынаў|Кубак выкліку ЭКВ]], а ў плэй-оф чэмпіянату Італіі дакрочыла да паўфіналу. У 2021 годзе «Саўгельля» стала ўладальнікам свайго другога эўрапейскага трафэю, адолеўшы ў фінале Кубка ЭКВ турэцкі «[[Галатасарай Стамбул (жаночы валейбольны клюб)|Галатасарай]]». У рэгулярным першынстве таго году каманда была трэцяй, зноў спыніўшыся ў паўфінале, дзе саступіла камандзе «[[Ігар Гаргандзоля Навара|Ігар Гаргандзоля]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.verovolley.com/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Італьянскія жаночыя валейбольныя клюбы]] 6re5fxgkisg10vlk24nm42nc4l265lj 0 294877 2696182 2608111 2026-10-08T18:18:47Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696182 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Ястшэмбскі Вэнгель | выява = Jastrzebski Logo.png | памер_выявы = 200пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = Другая ліга | сэзон = | становішча = <!--Спартовая форма--> | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | узор_шкарпэтак1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | шкарпэткі1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | узор_шкарпэтак2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | шкарпэткі2 = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #ec7026 | колер_фону = #2d2a2a }} '''Ястшэ́мбскі Вэ́нгель''' ({{мова-pl|Jastrzębski Węgiel}}) — польскі валейбольны клюб зь места [[Ястшэмбе-Здруй]]. Быў заснаваны ў 1961 годзе. Клюб гістарычна цесна павязаны з здабычай [[вугаль|вугалю]] ў рэгіёне. == Гісторыя == [[Файл:Brązowy medal PlusLigi 2019.jpg|значак|зьлева|Каманда з бронзавымі мэдалямі ў 2019 годзе.]] Гісторыя валейболу ў [[Ястшэмбе-Здруй]] пачалася ў 1949 годзе, калі група маладых хлопцаў зь мясцовых школ, ачоленыя спартовым функцыянэрам Янам Мацееўскім, заклала клюб пад назвай ЛЗС<ref name=historia">[https://jastrzebskiwegiel.pl/historia/ «Historia»]. Jastrzębski Węgiel.</ref>. У 1961 годзе клюб спыніў сваё існаваньне, але ў тым жа годзе, у сувязі з ростам насельніцтва, выкліканым пачаткам здабычы вугалю ў рэгіёне, быў створаны новы клюб пад назвай «Гурнік». Клюб складаўся з чатырох сэкцыяў, маючы каманды па [[бокс]]е, валейболе, [[футбол]]е і [[хакей з шайбай|хакеі]]. У 1970 годзе клюб зьмяніў назву на ГКС. У найвышэйшы польскі дывізіён каманда трапіла ў 1990 годзе<ref name=historia"/>. Напярэдадні сэзону 1990—1991 гадоў сэкцыі [[настольны тэніс|настольнага тэнісу]], хакею і валейболу аддзяліліся ад асноўнага клюбу, у выніку чаго валейбольная каманда пачала спаборнічаць пад назвай «Ястшэмбе Барыня». У 1991 годзе дружына, ачоленая трэнэрам Браніславам Арлікоўскім, здабыла свой першы мэдаль чэмпіянату Польшчы, заняўшы выніковы трэці радок. У 1993 годзе клюб страціў месца ў элітным дывізіёне, вярнуўшыся да галоўнай лігі толькі ў 1997 годзе. У 1999 годзе галоўным трэнэрам каманды стаў [[Ян Сух]], які ў 2001 годзе здабыў другі камплект бронзавых мэдалёў у гісторыі клюбу<ref name=historia"/>. У 2003 годзе ён паўтарыў гэты ж вынік<ref name=historia"/>. У 2004 годзе клюб трапіў пад кантроль вугальнай кампаніі [[JSW]], у выніку чаго атрымаў новую назву — «Ястшэмбскі Вэнгель». У наступныя гады каманда паляпшала свае вынікі. Гэтак у 2006 годзе ястшэмбяне здабылі срэбныя мэдалі айчыннага першынства. У 2010 годзе посьпех паўтарыўся. Не зважаючы на цяжкасьці ў вугальнай галіне і складаных варунках галоўнага спонсара каманды, з 2016 году «Ястшэмбскі Вэнгель» стаў моцным клюбам. У 2021 годзе валейбалісты каманда ўпершыню сталі [[чэмпіянат Польшчы па валейболе|чэмпіёнамі Польшчы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://jastrzebskiwegiel.pl/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Польскія валейбольныя клюбы]] iu16qfhamvzsvq02vbeevbqnwdnr6ve 0 294983 2696201 2639354 2026-10-08T19:15:36Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696201 wikitext text/x-wiki {{Валейбалістка}} '''Мая Алексіч''' ({{мова-sr|Маја Алексић/Maja Aleksić}}; {{Н|1}} 6 чэрвеня 1997 году) — сэрбская валейбалістка італьянскага клюбу «[[Савіна Дэль Бэнэ Скандыччы|Савіна Дэль Бэнэ]]» і нацыянальнай [[Жаночая зборная Сэрбіі па валейболе|зборнай Сэрбіі]]. Выступае на пазыцыі блякавальніцы. == Кар’ера == === Клюбная === Валейболам пачала займацца ў родным горадзе [[Ужыцэ|Ўжыцэ]] ў юніёрскай камандзе «Адзінства»<ref>[https://web.archive.org/web/20200924075023/https://uzicanstveno.rs/uzicanstveno/sampionka-sveta-bre-uzicanka-maja-aleksic/ «Šampionka sveta bre, Užičanka Maja Aleksić»]. Јединство Ужице.</ref>. У 2013 годзе дэбютавала ў Супэрлізе чэмпіянату Сэрбіі выступамі за каманду «[[Візура Бялград|Партызан-Візура]]», якая з 2014 году пачала менавацца «Візурай». У складзе каманды з сталіцы краіны згуляла 5 сэзонаў, нязьменна становячыся чэмпіёнкай краіны. Акрамя гэтага, з сваёй камандай двойчы здабывала Кубак Сэрбіі і чатыры разы Супэркубак Сэрбіі. У 2018 годзе склала працоўную дамову з румынскай камандай «[[Альба-Блаж]]». Сэзон 2021—2022 гадоў правяла ў Францыі, баронячы колеры клюбу «[[Валеро Лё-Каннэ|Валеро]]». У 2022 годзе перабралася ў Італію, дзе гуляла ў складзе «[[Мэгабокс Валефольля|Мэгабоксу]]». У 2024 годзе стала вядома, што гульчыха стане бараніць колеры іншага клюбу з Італіі «[[Ігар Гаргандзоля Навара|Ігар Гаргандзоля]]»<ref>[https://www.polsatsport.pl/wiadomosc/2024-01-23/hitowy-transfer-siatkarki-potwierdzony-najlepsza-blokujaca-zmienia-klub/ Hitowy transfer siatkarki potwierdzony! Najlepsza blokująca zmienia klub]. Polsat Sport.</ref>. Аднак, ужо ў наступным годзе стала гульчыхай турэцкага клюбу «[[Зэрэн Анкара|Зэрэн]]». === Міжнародная === У 2018 годзе валейбалістка дэбютавала ў складзе нацыянальнай [[жаночая зборная Сэрбіі па валейболе|зборнай Сэрбіі]] ў розыгрышы Лігі нацыяў. У тым жа годзе Алексіч стала чэмпіёнкай сьвету, узяўшы ўдзел у двух матчах сваёй зборнай на турніры. Чэмпіянат сьвету 2022 году прынёс валейбалістцы другі залаты мэдаль сусьветнага першынства. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Алексіч, Мая}} [[Катэгорыя:Сэрбскія валейбалісткі]] [[Катэгорыя:Валейбалісты і валейбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году]] [[Катэгорыя:Валейбалісты і валейбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 году]] fjcphhc0qxddjgldjwb5uvc0yjvtdz7 0 295216 2696233 2610942 2026-10-09T05:02:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696233 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Іраклі Кабахідзэ''' ({{мова-ka|ირაკლი კობახიძე}}; нар. 25 верасьня 1978 году) — грузінскі палітык. Зь лютага 2024 году займае пасаду 16-га прэм’ер-міністра Грузіі. Раней ён быў дэпутатам [[парлямэнт Грузіі|парлямэнту Грузіі]] ад 2016 па 2024 гады, старшыня парлямэнту з 2016 па 2019 гады, віцэ-прэзыдэнт Парлямэнцкай асамблеі [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] з 2020 па 2022 гады. Займаў пасаду старшыні партыі [[Грузінская мара — Дэмакратычная Грузія|Грузінская мара]] з 2021 па 2024 гады<ref>[https://web.archive.org/web/20200412164205/http://41.ge/party/Irakli-Kobakhidze Іраклі Кабахідзэ] на бачыне Грузінскай мары.</ref>. Да прыходу ў палітыку быў прафэсарам [[Тбіліскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Тбіліскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230420144634/https://oc-media.org/georgian-dream-stalls-parliaments-investigation-of-us-sanctioned-judges/ «Georgian Dream stalls parliament’s investigation of US-sanctioned judges»]. OC Media.</ref>, а таксама працаваў у няўрадавых арганізацыях, якія фінансаваліся Захадам. Быў адным з галоўных пашыральнікаў тэорыі змовы існаваньня гэтак званай [[Партыя сусьветная вайна|Партыі сусьветнай вайны]]. Ягоны ўрад паскорыў пагаршэньне дачыненьняў з Захадам і быў абвінавачаны ў міжнародным сабатажы заяўкі Грузіі на ўступ у [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўразьвяз]]<ref>Avdaliani, Emil (30.05.2024). [https://web.archive.org/web/20250410152705/https://cepa.org/article/georgia-and-the-west-on-collision-course/ «Georgia and the West on Collision Course»]. CEPA.</ref><ref>[https://www.politico.eu/article/georgia-european-union-candidacy-protest-nana-malashkhia-georgian-dream-party/ «Georgia’s EU bid is being sabotaged by its own government, Brussels fears»]. Politico.</ref>. ЗША абвесьцілі аб увядзеньні санкцыяў супраць Кабахідзэ, сябраў ягонага ўраду і сябраў партыі за падрыў дэмакратыі ў Грузіі<ref>[https://civil.ge/archives/611904 «Breaking: US State Department Implements First Tranche of Sanctions against Georgian Individuals»]. Civil.ge.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кабахідзэ, Іраклі}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Грузіі]] [[Катэгорыя:Грузінскія палітыкі]] l3gc1aj20encqfh8zumf5xjnxcawj8r 0 296082 2696183 2615781 2026-10-08T18:18:52Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696183 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Алюран | выява = WartaZawiercieLogo.png | памер_выявы = 200пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = [[Таўран-ліга]] | сэзон = | становішча = <!--Спартовая форма--> | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | узор_шкарпэтак1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | шкарпэткі1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | узор_шкарпэтак2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | шкарпэткі2 = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #F3CB00 | колер_фону = #007D38 }} '''Алю́ран-Ва́рта''' ({{мова-pl|Aluron CMC Warta}}) — польскі валейбольны клюб зь места [[Заверце|Заверця]]. Быў заснаваны ў 1972 годзе і расфармаваны ў 1997 годзе. Зноў паўстаў у 2011 годзе, дзякуючы падтрымкі кампаніі Алюран. == Гісторыя == [[Файл:02 Superpuchar Polski w siatkówce 2024 - Jastrzębski Węgiel vs Warta Zawiercie.jpg|значак|зьлева|Гульцы «Алюрана» ў зялёных строях у матчы Супэркубка Польшчы ў 2024 годзе.]] Карані клюбу бяруць пачатак ад клюбу МСК, які быў створаны ў 1958 годзе на базе валейбольных камандаў 1-й агульнаадукацыйнай сярэдняй школы імя Стэфана Жаромскага ў Заверці<ref>Monografia Zawiercia. — С. 622.</ref>. У 1972 годзе з ініцыятывы настаўніка Багдана Арубы з 1-й агульнаадукацыйнай сярэдняй школы была створаная валейбольная сэкцыя каманды, якая спачатку складалася выключна з вучняў школы<ref>Jędruszek P. [https://web.archive.org/web/20201025172226/http://www.zawiercie24.info/aktualnosci/728 «Siatkarskich wspomnień czar»]. Jurajski Portal Informacyjny.</ref>. Увесь гэты час каманда спаборнічала ў рэгіянальных ці найніжэйшых лігах. У 1997 годзе клюбу быў навогул расфармаваны<ref>Monografia Zawiercia. — С. 436.</ref>. У 2011 годзе з ініцыятывы прэзыдэнта кампаніі Алюран Крысьпіна Барана быў створаны клюб «Алюран-Варта», назва якога адсылае да былога валейбольнага клюбу<ref>[https://aluroncmc.pl/historia/ «Historia klubu i siatkówki w Zawierciu»]. KS Aluron CMC Warta Zawiercie.</ref><ref>Todur, Wojciech. [http://katowice.wyborcza.pl/katowice/7,35026,21627187,warta-zawiercie-chce-do-plusligi-siatkarski-plankton-przestaje.html «Warta Zawiercie chce do PlusLigi. Siatkarski „plankton“ przestaje cicho siedzieć»]. Wyborcza.</ref>. У сэзоне 2011—2012 гадоў «Варта» прабілася ў Трэцюю лігу, а ў сэзоне 2012—2013 гадоў атрымалі месца ў Другой лізе. У красавіку 2013 году «Алюран» падпісаў пагадненьне клюбам «[[Сподак Катавіцы|Сподак]]», паводле якога «Варта» атрымала валейбалістаў «Сподка» і месца ў Другой лізе<ref>Rękawica, Danuta. [https://siatka.org/pokaz/2013-04-25-ii-liga-m-warta-zawiercie-w-miejsce-spodka-katowice/ «II liga M: Warta Zawiercie w miejsce Spodka Katowice»]. Siatka.org.</ref>. У сэзоне 2013—2014 гадоў завярчане выйшлі ў фінальны турнір Другой лігі, дзе быў мацнейшы за канкурэнтаў. Валейбалісты з Заверця завяршылі свой першы сэзон на дзясятым месцы. У сэзоне 2015—2016 гадоў «Алюран» быў шостым у спаборніцтвах, саступіўшы ў чвэрцьфінале плэй-оф камандзе «Спала». Падапечныя [[Дамінік Квапісевіч|Дамініка Квапісевіча]] завяршылі рэгулярны раўнд наступнага сэзону на другім месцы, саступіўшы «[[Сьлепск Сувалкі|Сьлепску]]» з [[Сувалкі|Сувалак]]. У плэй-оф каманда перамагла ўсіх сваіх супернікаў і прабілася ў найвышэйшы дывізіён<ref>Kowalczyk, Edyta. [http://eurosport.onet.pl/siatkowka/plus-liga/aluron-virtu-warta-zawiercie-zagra-w-pluslidze-siatkowka/tfp1p9 «Klęska AZS Częstochowa, awans Aluronu Virtu Warty Zawiercie do PlusLigi»]. Przegląd Sportowy.</ref>. Дэбют у галоўнай валейбольнай лізе завяршыўся ў рэгулярным раўндзе дзясятым месцам. Найлепшым вынікам каманды было другое месца ў сэзонах 2023—2024 і 2024—2025 гадоў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://aluroncmc.pl/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Польскія валейбольныя клюбы]] cbipi5ukgoybmq8r1r33petl5juj5dm 0 297401 2696181 2622924 2026-10-08T18:18:43Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696181 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Рэсовія | выява = AssecoResoviaLogo.png | памер_выявы = 200пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = [[Таўран-ліга]] | сэзон = | становішча = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #FFFFFF | колер_фону = #E90006 }} '''Рэсовія''' ({{мова-pl|Resovia}}) — польскі валейбольны клюб зь места [[Рэшаў|Рэшава]]. Быў заснаваны ў 1937 годзе. Раней уваходзіў у структуру шматспартовага клюбу «Рэсовія», але з 2006 году функцыянуе асобна. Каманда выйграла чатыры чэмпіёнскія тытулы ў 1970-х гадах, а першы тытул у XXI стагодзьдзі быў здабыты ў 2012 годзе, што паклала канец дамінаваньню «[[Скра Бэлхатаў|Скры]]» ў [[Плюс-ліга|Плюс-лізе]], якое цягнулася сем сэзонаў запар. == Гісторыя == «Рэсовія» была заснавана ў 1937 годзе ў горадзе Рэшаве. Назва паходзіць ад лацінкай назвы места<ref>[https://web.archive.org/web/20200723122110/https://nowiny24.pl/siatkarze-moga-uzywac-nazwy-resovia-zgode-wyrazila-rada-miasta/ar/6194133 «Siatkarze mogą używać nazwy „Resovia“. Zgodę wyraziła Rada Miasta»]. nowiny24.</ref>. У 1969 годзе клюб упершыню трапіў у найвышэйшы дывізіён польскага валейболу. [[Файл:Asseco Resovia Rzeszów Mistrz PlusLigi 2012 4.jpg|значак|зьлева|Па здабыцьці чэмпіёнскага тытула ў 2012 годзе.]] 1970-я гады былі самымі слыннымі ў доўгай гісторыі каманды. За гэты час «Рэсовія» пад кіраўніцтвам Яна Стшэльчыка і Ўладзіслава Палашэўскага дасягнула сваіх найбуйнейшых посьпехаў, здабыўшы перамогі ў чатырох чэмпіянатах Польшчы і яшчэ адзін раз узяўшы Кубак Польшчы. У сэзоне 1972—1973 гадоў «Рэсовія» стала ўладальнікам срэбраных мэдалёў Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў. Шматлікія гульцы той каманды стала прыцягваліся да складу [[мужчынская зборная Польшчы па валейболе|зборнай Польшчы]], якая ў той час была алімпійскім чэмпіёнам і чэмпіёнам сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20181126043524/https://www.assecoresovia.pl/klub/historia/ «Historia»]. Asseco Resovia.</ref>. У наступныя гады клюб таксама здолеў выйграць два Кубкі Польшчы ў 1983 і 1987 гадах, перш чым вылецець зь лігі у 1991 годзе. Вярнуцца ў эліту каманда здолела толькі ў 2004 годзе. У 2006 годзе з спонсарскіх чыньнікаў клюб зьмяніў назву на «Асэка Рэсовія». У 2009 годзе дружына здабыла срэбра, а ў наступным годзе бронзу айчыннага першынства. Па сэзоне 2010—2011 гадоў [[Любамір Травіца]] пакінуў каманду, і новым галоўным трэнэрам на наступныя шэсьць гадоў стаў [[Анджэй Коваль]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110424043505/https://www.assecoresovia.pl/pl/wydarzenia/aktualnosci/art877,ljubo-dziekujemy-andrzej-kowal-i-trenerem-asseco-resovii-.html «Ljubo dziękujemy! Andrzej Kowal I trenerem Asseco Resovii»]. Asseco Resovia.</ref>. Посьпехаў чакаць доўга не давялося, бо ўжо паводле вынікаў сэзону «Рэсовія» спыніла чэмпіёнскі шлях «[[Скра Бэлхатаў|Скры]]» і ўпершыню за 37 гадоў стала чэмпіёнам краіны. Праз год рэшаўцы зноў сьвяткавалі перамогу ў лізе, выгуляўшы ў вырашальных матчах клюб [[ЗАКСА Кэндзежын-Козьле|ЗАКСА]]. У 2015 годзе «Рэсовія» трапіла ў Фінал чатырох Лігі чэмпіёнаў, дзе ўпершыню ў гісторыі спаборніцтваў дзьве польскія каманды згулялі ў паўфінале<ref>[https://web.archive.org/web/20210729094211/https://www-old.cev.eu/News.aspx?NewsID=19942&ID=5 «Guys in red and white sweep aside yellow-black opponent to write piece of history»]. CEV.</ref>. 28 сакавіка «Рэсовія» перамагла «Скру» зь лікам 3:0, але ў фінале саступіла расейскаму «[[Зэніт Казань|Зэніту]]» з тым жа лікам 0:3<ref>[https://web.archive.org/web/20210729094211/https://www-old.cev.eu/Competition-Area/CompetitionNews.aspx?ID=736&NewsID=19956&TagType=0&TagContent=0&NewsType=0&Paging=1&Sd=1/1/1900&Ed=1/1/1900 «Three is the magic number for Russian armada from Tatarstan!»]. CEV.</ref>. Тым ня менш, у той сэзон каманда ў сёмы раз стала пераможцам польскага чэмпіянату<ref>[https://web.archive.org/web/20210515115433/https://www-old.cev.eu/Competition-Area/CompetitionNews.aspx?ID=736&NewsID=20182&TagType=0&TagContent=0&NewsType=0&Paging=0&Sd=1/1/1900&Ed=1/1/1900 «Resovia cap fabulous season with seventh national league title»]. CEV.</ref>. Праз год «Рэсовія» таксама спаборнічала ў Фінале чатырох Лігі чэмпіёнаў, які праходзіў на [[Таўран Арэна|Таўран Арэне]] ў [[Кракаў|Кракаве]], але там польскія валейбалісты былі чацьвертымі. У наступныя гады, у тым ліку, пасьля адыходу Коваля, вынікі каманды пагоршыліся. У 2020 годзе «Рэсовія» нават фінішавала на 13-м месцы ў Плюс-лізе, выйграўшы толькі 7 з 24 матчаў і ледзь пазьбегнуўшы вылету<ref>[https://web.archive.org/web/20200131160830/https://www.przegladsportowy.pl/siatkowka/plusliga/asseco-resovia-rzeszow/oficjalnie-piotr-gruszka-zwolniony-z-asseco-resovii/00mw9f9 «Piotr Gruszka zwolniony z Asseco Resovii»]. Przegląd Sportowy.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200930080911/https://www.assecoresovia.pl/2020/02/emanuele-zanini-nowym-trenerem-asseco-resovii-rzeszow/ «Emanuele Zanini nowym trenerem Asseco Resovii Rzeszów»]. Asseco Resovia.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.assecoresovia.pl/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Польскія валейбольныя клюбы]] cjlppvu08ku6gzxixmp8482ncmha79q 0 297404 2696184 2622923 2026-10-08T18:18:58Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696184 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = ЗАКСА | выява = ZAKSAKKLogo.png | памер_выявы = 200пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = [[Таўран-ліга]] | сэзон = | становішча = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #FFFFFF | колер_фону = #052E5D }} '''ЗАКСА''' ({{мова-pl|ZAKSA}}) — польскі валейбольны клюб зь места [[Кэндзежын-Козьле]]. Быў заснаваны ў 1994 годзе. == Гісторыя == «Мастасталь» быў заснаваны 8 сакавіка 1994 году ў Кэндзежыне-Козьле. Каманда таго часу складалася з былых гульцоў «[[Хэмік Кэндзежын-Козьле|Хэміка]]», які спыніў сваё існаваньне ў 1993 годзе. У 1995 годзе каманда пад кіраўніцтвам Лешака Мілеўскага выйшла ў найвышэйшую польскую валейбольную лігу. [[Файл:Superpuchar Polski 2013. Asseco Resovia Rzeszów - ZAKSA Kędzierzyn-Koźle.JPG|значак|зьлева|У матчы Супэркубка Польшчы 2013 году супраць «[[Рэсовія Рэшаў (валейбольны клюб)|Рэсовіі]]».]] У 1997 годзе клюб з Кэндзежына-Козьле, згуляўшы ўсяго толькі два сэзоны ў лізе, быў блізкі да здабыцьця свайго першага тытула, але каманда саступіла ў фінале чанстахоўскай [[АЗС Чанстахова|АЗС]]. Абодва клюбы амаль кожны сэзон змагаліся за найвышэйшыя трафэі Польшчы, у выніку чаго ўзьнікла доўгае суперніцтва паміж імі ў наступныя гады. У 1998 годзе каманда, ачоленая [[Ян Сух|Янам Сухам]] упершыню ў гісторыі клюбу сталі чэмпіёнамі краіны<ref>[https://zaksa.pl/historia/1994-1999/ «Historia ZAKSY: 1994—1999»]. ZAKSA.</ref>. У наступным сэзоне, не зважаючы на тое, што «Мастасталь» дакрочыў да фіналу лігі, ён ня здолеў абараніць чэмпіёнскі тытул і быў вымушаны аддаць належнае АЗС. У тым жа годзе каманда таксама дэбютавала ў [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе «Мастасталь» заняла апошні радок у сваёй групе і ня выйшла ў паўфінал. З [[Вальдэмар Успанялы|Вальдэмарам Успанялым]] на трэнэрскай пасадзе клюб стаў дамінуючай сілай у лізе, выйграўшы 4 чэмпіянаты Польшчы запар (2000, 2001, 2002, 2003) і тры Кубкі Польшчы (2000, 2001, 2002). Гэты час часта называюць залатым векам «Мастасталі». Пасьля чарговай перамогі ў чэмпіянаце ў 2003 годзе «Мастасталь» ня здолела ўтрымаць двух гульцоў нацыянальнай зборнай, то бок [[Сэбастыян Сьвідэрскі]] пастанавіў пакінуць клюб і працягнуць кар’еру ў Італіі, а [[Павал Папке]] далучыўся да клюбу-суперніка з Ольштына. Сышоў з каманды і трэнэр Успанялы. З гэтага часу вынікі каманды пагоршыліся, яны больш не разглядаліся як фаварыты турніру. Перад сэзонам 2007—2008 гадоў [[група Азоты]] стала асноўным акцыянэрам клюбу і адначасна выратавала яго ад банкруцтва. Каманда пачала сэзон пад назвай ЗАКСА. У 2016 годзе пачалася другая залатая сэрыя клюбу, цягам наступных чатырох гадоў ЗАКСА была пераможцам рэгулярнага сэзону і тройчы гуляла ў фінале лігі. За гэты час дружына таксама двойчы выйгравала Кубак Польшчы, а ў сэзоне 2017—2018 гадоў гуляла ў Фінале чатырох Лігі чэмпіёнаў. У 2021 годзе каманда ўпершыню ў гісторыі стала пераможцам Лігі чэмпіёнаў, паўтарыўшы гэты вынік яшчэ два разы запар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.assecoresovia.pl/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Польскія валейбольныя клюбы]] hisun9vr1l6da9vajpaa7lk6wipkvv0 0 297405 2696180 2622925 2026-10-08T18:18:39Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696180 wikitext text/x-wiki {{Спартовы клюб | назва = Праект | выява = Projekt Warszawa.png | памер_выявы = 200пкс | дысцыпліна = валейбол <!--Спаборніцтвы--> | чэмпіянат = [[Таўран-ліга]] | сэзон = | становішча = <!--Неабавязковыя парамэтры--> | колер_тэксту = #FFFFFF | колер_фону = #001533 }} '''Праект''' ({{мова-pl|Projekt}}) — польскі валейбольны клюб з [[Варшава|Варшавы]]. Быў заснаваны ў 1954 годзе як каманда варшаўскай Палітэхнікі. == Гісторыя == Клюб «Палітэхніка» быў заснаваны ў 1954 годзе ў складзе аднайменнага спартовага клюбу. Каманда амаль пяцьдзясят гадоў спаборнічала толькі ў найніжэйшых дывізіёнах чэмпіянату Польшчы, пакуль не атрымаў павышэньне ў [[Плюс-ліга|Плюс-лігу]], дэбютаваўшы ў элітнай лізе ў сэзоне 2003—2004 гадоў, але асаблівых вынікаў бракавала. У 2005 годзе клюб стаў незалежным ад спартовага таварыства, пачаўшы працаваць як акцыянэрнае таварыства. У сэзоне 2011—2012 гадоў каманда ўпершыню ўзяла ўдзел у эўрапейскіх спаборніцтвах, згуляўшы ў [[Кубак выкліку (валейбол)|Кубку выкліку]], дзе адразу дакрочыла да фіналу, саступіўшы ў вырашальнай гульні ў залатым сэце чанстахоўскай камадзе [[АЗС Чанстахова|АЗС]]. Пасьля году супрацы з кампаніяй [[Onico]] клюб зьмяніў назву, узяўшы імя «Аніка», то бок назву свайго спонсара. У сэзоне 2018—2019 гадоў варшаўцы ўпершыню прабіліся ў фінал айчыннага чэмпіянату, зазнаўшы там паразу ад клюбу [[ЗАКСА Кэндзежын-Козьле|ЗАКСА]]. У 2019 годзе клюб перажыў час нявызначанасьі праз банкруцтва галоўнага спонсара<ref>[https://www.sport.pl/siatkowka/7,65101,25051964,onico-warszawa-prowadzi-rozmowy-z-potencjalnymi-sponsorami.html «ONICO Warszawa prowadzi rozmowy z potencjalnymi sponsorami. Celem utrzymanie poziomu zespołu»]. Sport.pl.</ref>. Выратаваньне стала супраца з паліўным канцэрнам [[Орлен]], у выніку чаго каманда была пераназваная ў «Праект»<ref>[https://www.sport.pl/siatkowka/7,64948,25426195,projekt-warszawa-znowu-zmienia-nazwe-do-klubu-wchodzi-orlen.html «Projekt Warszawa znowu zmienia nazwę! Do klubu wchodzi Orlen»]. Sport.pl.</ref>. У сэзоне 2023—2024 гадоў польскі клюб упершыню ўзяў трафэй, якім стаў эўрапейскі Кубак выкліку<ref>[https://www.cev.eu/articles/club-volleyball/poland-s-projekt-warszawa-claims-cev-challenge-cup-2024-men-s-title/ «Poland’s Projekt Warszawa Claims CEV Challenge Cup 2024 Men’s Title»]. CEV.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://projektwarszawa.waw.pl/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Польскія валейбольныя клюбы]] 3hfzj5s32cqh72x6szbbry334qt3iv0 0 299054 2696203 2640365 2026-10-08T19:28:23Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696203 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} '''То́маш Фо́рналь''' ({{мова-pl|Tomasz Fornal}}; 31 жніўня 1997 году) — польскі валейбаліст, бакавы нападнік клюбу «[[Алюран Заверце|Алюран]]» і [[Мужчынская зборная Польшчы па валейболе|зборнай Польшчы]]. == Кар’ера == === Клюбная === У 2016 годзе ён дэбютаваў у [[Плюс-ліга|Плюс-лізе]] ў складзе клюбу «[[Чарні Радам|Чарні]]». У 2019 годзе зьмяніў клюб, далучыўшыся да «[[Ястшэмбскі Вэнгель Ястшэмбе-Здруй|Ястшэмбскага Вэнгеля]]», зь якім стаў чэмпіёнам краіны ў сэзоне 2020—2021 гадоў<ref>[https://przegladsportowy.onet.pl/siatkowka/plusliga/siatowka-tomasz-fornal-po-zdobyciu-mistrzostwa-polski/js0zkx4 «Tomasz Fornal po zdobyciu mistrzostwa Polski: Możemy być potęgą na lata»]. Przegląd Sportowy.</ref> і Супэркубак Польшчы 2022 году<ref>[https://sport.se.pl/siatkowka/siatkarze-z-jastrzebia-zgarneli-superpuchar-tomasz-fornal-mvp-aa-nYQB-i1eT-1h3J.html «Siatkarze z Jastrzębia zgarnęli Superpuchar. Tomasz Fornal MVP»]. Super Express Sport.</ref>. У 2023 годзе разам з клюбам стаў уладальнікам срэбных мэдалёў [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ 2022—2023 гадоў|Лігі чэмпіёнаў 2022—2023 гадоў]], прайграўшы у фінале клюбу [[ЗАКСА Кэндзежын-Козьле|ЗАКСА]], то бок у першым у гісторыі цалкам польскім фінале галоўнага клюбнага першынства Эўропы<ref>[https://www.polskieradio.pl/395/7790/Artykul/3173075,volleyball-poland%E2%80%99s-zaksa-win-champions-league-in-allpolish-final «Volleyball: Poland’s Zaksa win Champions League in all-Polish final»]. Polskie Radio.</ref>. Улетку 2025 году афіцыйна далучыўся да турэцкага клюбу «[[Зыраат Анкара|Зыраат]]»<ref>[https://sport.tvp.pl/87222962/oficjalnie-tomasz-fornal-nowym-zawodnikiem-ziraatu-bankasi-ankara «Oficjalnie: Tomasz Fornal nowym zawodnikiem Ziraatu Bankasi Ankara»]. TVP Sport.</ref>. === Міжнародная === Прыцягваўся да юнацкага і моладзевага складу зборнай Польшчы. У 2022 годзе здабыў бронзавы мэдаль у складзе [[Мужчынская зборная Польшчы па валейболе|зборнай Польшчы]] ў Лізе нацыяў 2022 году<ref>[https://sportowefakty.wp.pl/siatkowka/1012284/totalna-demolka-tomasz-fornal-odmienil-mecz «Totalna demolka. Tomasz Fornal odmienił mecz»]. SportoweFakty.</ref>. У тым жа годзе ён выйграў срэбны мэдаль на [[Чэмпіянат сьвету па валейболе сярод мужчынаў 2022 году|чэмпіянаце сьвету 2022 году]], які сумесна ладзіўся ў Польшчы і Славеніі<ref>[https://sport.wprost.pl/mistrzostwa-swiata-w-siatkowce-2022/10862455/tomasz-fornal-zdradzil-jak-siatkarze-spedzili-wieczor-po-finale-mistrzostw-swiata-wspaniale-slowa-przyjmujacego-na-temat-bartosza-kurka.html «Tomasz Fornal zdradził, jak siatkarze spędzili wieczór po finale mistrzostw świata. Wspaniałe słowa przyjmującego na temat Bartosza Kurka»]. Sport Wprost.</ref>. У ліпені 2023 году стаў пераможцам Лігі нацыяў 2023 году ў складзе зборнай<ref>Alex Webber (24.07.2023). [https://web.archive.org/web/20231205125856/https://www.thefirstnews.com/article/good-work-lads-mens-volleyball-team-wins-the-vnl-tournament-for-first-time-40092 «Good work lads! Men’s volleyball team WINS the VNL tournament for first time»]. The First News.</ref>. У верасьні 2023 году атрымаў залаты мэдаль на [[Чэмпіянат Эўропы па валейболе сярод мужчынаў 2023 году|чэмпіянаце Эўропы 2023 году]], перамогшы ў фінале дзейных чэмпіёнаў сьвету [[Мужчынская зборная Італіі па валейболе|зборную Італіі]]<ref>[https://instavolley.com/poland-clinches-gold-in-2023-european-volleyball-championship/#:~:text=Poland%20secured%20their%20second%20gold%20medal%20in%20the,of%2011%2C300%20at%20Palazzo%20dello%20Sport%20in%20Rome. «Poland Clinches Gold in 2023 European Volleyball Championship»]. InstaVolley.</ref>. У жніўні 2024 году выйграў срэбны мэдаль на [[летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] ў Парыжы<ref>[https://www.polskieradio.pl/395/7790/Artykul/3412806,poland-claim-olympic-silver-in-mens-volleyball «Poland claim Olympic silver in men’s volleyball»]. Polskie Radio.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20221019144536/https://www.plusliga.pl/players/id/22806 Профіль] на PlusLiga. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Форналь, Томаш}} [[Катэгорыя:Польскія валейбалісты]] [[Катэгорыя:Валейбалісты і валейбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]] 3alibakofr9mjjyp3tjosoqu7u09cpx 0 299550 2696202 2639363 2026-10-08T19:25:48Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2696202 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} '''Рабэ́рта Ру́са''' ({{мова-it|Roberto Russo}}; 27 лютага 1997 году) — італьянскі валейбаліст, цэнтральны блякавальнік клюбу «[[Модэна (валейбольны клюб)|Модэна]]» і [[Мужчынская зборная Італіі па валейболе|зборнай Італіі]]. == Кар’ера == === Клюбная === У дзяцінстве марыў стаць футбалістам, але праз тое, што ягоны дзядзька быў валейбалістам, урэшце, абраў іншы від спорту<ref>[https://web.archive.org/web/20221017093002/https://palermo.repubblica.it/societa/2022/09/18/news/roberto_russo_io_campione_del_mondo_ho_imparato_il_volley_alla_ciammarita-366132421/ «Roberto Russo: „Io, campione del mondo, ho imparato il volley a Ciammarita“»]. La Repubblica.</ref>. Валейбольная кар’ера гульца пачалася ў клюбе Сэрыі Д «Партыніка», дзе валейбаліст стаў пераможцам турніру<ref>[https://www.volleynews.it/roberto-russo-da-calciatore-a-pallavolista-contento-del-mio-primo-campionato-in-superlega-domenica-con-sora-sfida-salvezza/ «Roberto Russo, da calciatore a bella realtà del volley italiano»]. Volleynews.</ref> і прасунуўся зь ім у Сэрыі С. У сэзоне 2014—2015 гадоў далучыўся да клюбу «Клюб Італія» з Сэрыі Б, знаходзячыся ў складзе каманды наступныя гады. У сэзоне 2018—2019 гадоў быў запрошаны ў клюб «[[Порта Рабур Коста Равэнна|Порта Рабур Коста]]» з найвышэйшага дывізіёну італьянскага першынства. Ужо праз год узмоцніў шэрагі клюбу «[[Сыр Сэйфці Пэруджа|Сыр Сэйфці]]», у складзе якога браў розныя тытулы як унутры краіны, гэтак і па-за ейнымі межамі. === Міжнародная === У 2018 годзе ён атрымаў свой першы выклік у нацыянальную [[Мужчынская зборная Італіі па валейболе|зборную Італіі]], у складзе якой браў удзел у Міжземнаморскіх гульнях. Пасьля гэтага, баронячы гонар радзімы, браў залатыя мэдалі [[Чэмпіянат сьвету па валейболе сярод мужчынаў 2022 году|чэмпіянатаў сьвету 2022]] і [[Чэмпіянат сьвету па валейболе сярод мужчынаў 2025 году|2025]] гадоў, а таксама быў срэбраным прызэрам [[Чэмпіянат Эўропы па валейболе сярод мужчынаў 2023 году|чэмпіянату Эўропы 2023 году]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://volleybox.net/roberto-russo-p14012 Профіль] на Volleybox. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Руса, Рабэрта}} [[Катэгорыя:Італьянскія валейбалісты]] [[Катэгорыя:Валейбалісты і валейбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] r265iwf5aspoa4546rj6cie11z8liql 0 304052 2696243 2693226 2026-10-09T08:15:16Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696243 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Альгердаўшчына |Лацінка = Algierdaŭščyna |Статус = былы маёнтак |Назва ў родным склоне = Альгердаўшчыны |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Віцебская вобласьць|Віцебская]] |Раён = [[Браслаўскі раён|Браслаўскі]] |Сельсавет = [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 55 |Шырата хвілінаў = 34 |Шырата сэкундаў = 54 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 06 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Альгердаўшчына''', або '''Бяльмонты''' — былы [[маёнтак]] y [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], цяпер частка вёскі [[Ахрэмаўцы|Ахрэмаўцаў]] у [[Беларусь|Беларусі]], каля возера [[Дрывяты |Дрывятаў]]. Уваходзіла ў склад [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмаўскага сельсавету]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Альгерд (імя)}} Алгерд, Алгерт, Олгард, Алгард, Алгарда, Алгарт, Олгарт, Галгерд, Галгард або Голгерд, пазьней Ольгерд, Алгірт, Алкард або Алегарт (Algerd<ref name="Seibicke-1996-80">Seibicke W. Historisches deutsches Vornamenbuch. Bd. 1. — Berlin, 1996. [https://books.google.by/books?id=eFBmAAAAMAAJ&q=algerd+adalgard&dq=algerd+adalgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjB1eC7g8aJAxWf1QIHHXl-DCAQ6AF6BAgJEAI S. 80].</ref>, Algeard<ref>Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham, 2023. P. 37.</ref><ref>[https://www.behindthename.com/name/algeard/submitted Algeard], Behind the Name</ref><ref> Keith Briggs, [https://keithbriggs.info/Anglo-Saxon_dithematic_names.html#a Anglo-Saxon dithematic names]</ref><ref name="Fleming-1998-74-101">Fleming R. Domesday Book and the Law: Society and Legal Custom in Early Medieval England. — Cambridge, 1998. [https://books.google.by/books?id=gBm2eQvZlN4C&pg=PA101&dq=%22Algeard%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiXwruY4oCGAxXS_7sIHWpBCzoQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Algeard%22&f=false P. 74, 101].</ref>, Algerðr<ref>Falk H. Anmälan av «Norsk isländska dopnamn och fin gerade namn från medeltiden samlade och utgivna av EH Lind». Häftena 1—4 // Arkiv för nordisk filologi. Bd. 23 (27). — Lund, 1911. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gvWmhGW4sFwC&q=Algerdr#v=snippet&q=Algerdr&f=false S. 97].</ref><ref>Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. S. 17.</ref>, Algerde<ref>[https://web.archive.org/web/20260823165124/https://slektogdata.no/nb/navn-anno-1900-pa-bokstaven-0 Navn anno 1900 på bokstaven A], Navnene er hentet fra Folketellingen 1900, som du finner på Digitalarkivet.no, Slekt og Data</ref>, Algert<ref>Stark F. Die Kosenamen der Germanen: eine Studie. — Wien, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0VAJAAAAQAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 180].</ref><ref name="Brons-1877-26">Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Algert#v=snippet&q=Algert&f=false S. 26].</ref>, Algerth<ref name="Brons-1877-26"/>, Olgard<ref>Raveling I. Die ostfriesischen Vornamen: Herkunft, Bedeutung und Verbreitung. — Aurich, 1972. [https://books.google.by/books?id=S2xmAAAAMAAJ&q=Olgard+gard&dq=Olgard+gard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiIqeuEn4KEAxVg_rsIHXSiCJMQ6AF6BAgEEAI S. 89].</ref>, Algardus<ref name="Krause-1856-39">Krause C. E. H. Beiträge zur gefchichte Stade’s 1286 1315 Die 41 ersten Folien des ältesten Stadterbebuchs // Programm des Gymnasium’s zu Stade für Ostern 1856. — Stade, 1856. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=bL1bAAAAcAAJ&q=Algardus%2C+Halgardus#v=snippet&q=Algardus%2C%20Halgardus&f=false S. 39].</ref>, Algard<ref>[https://taaldacht.nl/germaanse-namen/ Germaanse namen], Taaldacht</ref>, Algardis<ref name="Morlet-1971-16">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 16.</ref><ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 131, 277.</ref>, Algart<ref>Die deutschen Familiennamen: nach breslauer quellen des 13. und 14. Jahrhunderts. — Breslau, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=CEwImm4TtCgC&q=+Algart+#v=snippet&q=Algart&f=false S. 14, 58].</ref>, Olgart<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 1609.</ref>, Hallgerðr<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Hall+%22gerdr%22#v=snippet&q=Hall%20%22gerdr%22&f=false S. 38, 141].</ref>, Hallgerd<ref>Weitershaus F. W. Das neue Vornamenbuch 8000 Vornamen: Herkunft u. Bedeutung. — München, 1988. S. 107.</ref>, Halgerd<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=halgerd+halgard&dq=halgerd+halgard&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjgmJekjuWFAxW4gv0HHRHVAHcQ6AF6BAgHEAI S. 164].</ref>, Halgardus<ref name="Krause-1856-39"/>, Holgerd<ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 570.</ref>, Olgerd<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/olgerd Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Olgerd], MyHeritage</ref>, Algiert<ref>Debrabandere F. Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. — Amsterdam, 2003.</ref><ref>[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/a/ A], Dictionnaire de tous les noms de famille belges</ref>, Allcard<ref>Ferguson R. English Surnames: And Their Place in the Teutonic Family. — London and New York, 1858. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L70EAAAAIAAJ&q=Allcard+Alcheard+#v=snippet&q=Allcard%20Alcheard&f=false P. 218].</ref>, Allegaert<ref>Germain J., Herbillon J. Dictionnaire des noms de famille en Wallonie et à Bruxelles. — Bruxelles, 2007. [https://www.google.by/books/edition/Dictionnaire_des_noms_de_famille_en_Wall/4bYErd60g3YC?hl=ru&gbpv=1&dq=allegaert+adalgardis&pg=PA127&printsec=frontcover P. 127].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Algart#v=snippet&q=Algart&f=false S. 167].</ref><ref name="Seibicke-1996-80"/><ref name="Fleming-1998-74-101"/><ref name="Morlet-1971-16"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Ала (мужчынскае імя)|ал-]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Алігут]], [[Альмін]], [[Аламунт]]; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alls 'увесь, кожны'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 52.</ref> або ад асновы -адал- (ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] adal 'шляхетны')<ref name="Supieranskaja-2005-168">Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 168.</ref>, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Wisgeard, Mundgerd, Teutgerdis) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Альгерд германскаму імю Olgard (Olgardus) сьцьвердзіў мовазнаўца і літаратуразнаўца-мэдыявіст [[Аляксандар Бразгуноў]]<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 211.</ref>. Гоцкае паходжаньне імя Альгерд адзначаў яшчэ прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} з спасылкай на нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леа Маер|Леа Маера|de|Leo Meyer (Sprachforscher)}}<ref> Über heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden, insbesondere Lettlands und Weissrusslands / von C. Grewingk. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HDdQF4Sj-moC&q=Olgerd%20gard#v=snippet&q=Olgerd%20gard&f=false S. 92]</ref>. Гістарычную назву — Альгердаўшчына (Альгердаўшчызна<ref>Indeks alfabetyczny miejscowości dawnego wielkiego Księstwa Litewskiego: A—K (Abakanowicze — Kujany). Wilno, 1929. S. 16.</ref>) — за [[Гільзэны|Гільзэнамі]] зьмянілі на «Бяльмонты» (ад {{мова-fr|belmont|скарочана}} 'прыгожая гара'). == Гісторыя == [[Файл:Achremaŭcy, Bialmonty. Ахрэмаўцы, Бяльмонты (N. Orda, 1.07.1876).jpg|значак|Бяльмонты. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1876 г.]] На 1748 год маёнтак быў у валоданьні [[Гільзэны|Гільзэнаў]]. У другой палове XVIII — пачатку XIX стагоддзяў у Бяльмонтах збудавалі палацава-паркавы ансамбль, які складаўся з 2-павярховага мураванага палаца (меў 33 пакоі), вялікай круглай параднай залі і хатняй капліцы. У 1768 годзе пры сядзібе збудавалі філіяльны касьцёл Езуса Хрыста. [[Файл:Achremaŭcy, Bialmonty. Ахрэмаўцы, Бяльмонты (N. Orda, 30.06.1876).jpg|значак|Бяльмонты. Н. Орда, 1876 г.]] У XIX стагоддзі за [[Мануцы]] і [[Плятэры|Плятэрамі]] Бяльмонты сталі буйным цэнтрам культурнага жыцьця Браслаўшчыны. Тут прайшло дзяцінства мастака [[Ян Траяноўскі|Яна Траяноўскага]], y Бяльмонтах бывалі [[Напалеон Орда]], вядомыя [[дзекабрыст]]ы ды іншыя. Існавалі багатыя музэйная калекцыя і бібліятэка (у [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] іх вывезьлі ў [[Петраград]]), парафіяльная школа (у 1804 годзе было 30 навучэнцаў), з 1857 году працаваў [[бровар]]. У Першую сусьветную вайну палац Плятэраў разбурылі. З 1976 году Бяльмонты ўвайшлі ў склад [[Ахрэмаўцы|Ахрэмаўцаў]]<ref>{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 404.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Ахрэмаўскі сельсавет}} {{Браслаўскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Браслаўскага раёну]] 3o4df37gnchmgk7mqelojdg6etjyilr 0 304156 2696245 2695814 2026-10-09T08:55:25Z ~2026-54250-26 100574 2696245 wikitext text/x-wiki '''Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)''' — гісторыя разьвіцьця, функцыянаваньня і статусу [[летувіская мова|летувіскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфэсійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref name="Zinkevičius-1998-244">Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''». Таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць «''адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй''», бо «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай [[Летува|Летувіскай Рэспубліцы]] (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Факт масавага і традыцыйнага называньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] мовы [[Летувісы|летувісаў]] (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|У Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць выняткова «літоўскай» — у кнігах, друкаваных пры падтрымцы прускіх уладаў. Тым часам пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову… перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy… iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь [[Вільня|Вільні]] <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. У адказ на падобныя сьведчаньні афіцыйная навука Летувы высоўвае тэорыю, што ў Вялікім Княстве Літоўскім існавала дзьве пісьмовыя летувіскія мовы: першая зь якіх называлася «летувіскай мовай» і цалкам зьнікла ў пачатку XVIII ст., а другая называлася «жамойцкай мовай» і выкарыстоўвалася ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]]. Адпаведна, сучасная літаратурная летувіская мова, паводле гэтай тэорыі, утварылася на базе «жамойцкай мовы» (заходнеаўкштоцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі летувіскіх мовазнаўцаў)<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Такім парадкам, афіцыйнае летувіскае мовазнаўства, хоць і знаходзіць пэўнае тлумачэньне называньню летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім жамойцкай мовай, але разам з тым прызнае, што сучасная летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называецца цяпер «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Як падкрэсьлівае сучасны польскі літаратуразнаўца прафэсар [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анджэй Раманоўскі||pl|Andrzej Romanowski (literaturoznawca)}}, „''усё тое, што сёньня называем „літоўскім“ (або жамойцкім ці аўкштайцкім)“, тады акрэсьлівалася адзіным тэрмінам „Жамойцкае“''» ({{мова-pl|«...wszystko to, co dziś nazywamy „litewskim” (czyli żmudzkim lub auksztockim), wtedy określano jednym terminem: „Żmudzkie”»|скарочана}})<ref>Romanowski A. Prawdziwy koniec Rzeczy Pospolitej. — Kraków: Universitas, 2007. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 87].</ref><ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?q=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsaid4f_BeBghVk7UEzZjnpbWvEKug%3A1660167086385&ei=riP0YrT2FoGysAfk_YnYDw&ved=0ahUKEwi0hc6rnL35AhUBGewKHeR-AvsQ4dUDCAk&uact=5&oq=co+dzi%C5%9B+nazywamy+%E2%80%9E+litewskim+%E2%80%9D+%28+czyli+%C5%BCmudzkim+lub+auksztockim+%29+%2C+wtedy+okre%C5%9Blano+jednym+terminem+%3A+%E2%80%9E+%C5%BBmudzkie+&gs_lcp=Cg1nd3Mtd2l6LWJvb2tzEANQAFgAYGBoAHAAeACAAQCIAQCSAQCYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz-books S. 31].</ref>}}. == Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як «крыптамову» і мову вуснай камунікацыі літоўскіх князёў і баяраў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|значак|Тэндэнцыйная (апублікаваная без паданьня хоць-якога навуковага абгрунтаваньня) мапа «Летувіская мова ў XVI стагодзьдзі», складзеная летувіскім [[Балтыстыка|балтыстам]] [[Зігмас Зінкявічус|Зігмасам Зінкявічусам]]<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių tautos kilmė. — Vilnius, 2005. P. 230.</ref>, якога крытыкуюць за зьмешваньне навуковага дасьледаваньня зь [[Летувізм|летувіскім нацыяналізмам]]<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://web.archive.org/web/20230511044109/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>]] У 2011 годзе гісторык [[Алег Дзярновіч]] апублікаваў артыкул «Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам» (які неўзабаве перадрукавала выданьне [[Наша Ніва]]), у якім як нейкі факт прапагандуецца сьцьверджаньне, нібы летувіская мова выкарыстоўвалася [[Ліцьвіны|літоўскімі князямі і баярамі]] як інструмэнт схаванай камунікацыі. Гэтае сьцьверджаньне Дзярновіч грунтуе адно на [[летувізм|летувісацэнтрычнай]] [[Гіпотэза|гіпатэтычнай]] інтэрпрэтацыі двух эпізодаў: [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] (уласьцівай адзіным напраўду, а не гіпатэтычна, існым [[Балты|балтам]] — [[летувісы|летувісам]] і [[латышы|латышам]]): глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] * Успамін вялікага князя літоўскага [[Вітаўт#Мова_і_культура|Вітаўта]] пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла#Мова_і_культура|Ягайлы]] «[[Літоўская мова|па-літоўску]]» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}}), калі побач з братамі былі толькі імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] і яго жонка<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. Аднак сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, прытым захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. Раней Вітаўт у лацінскай грамаце ад 1420 году да Жыгімонта Люксэмбурскага двойчы ўжыў славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні [[Жамойць|Жамойці]] і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «ў літоўскай мове» ({{мова-la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur|скарочана}})<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «[[русіны|русін]]» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскай зямлі]]<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, [[Радзівіл (імя)|Разьвіл]] [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. [[Файл:Europa Polyglotta.jpg|значак|Пададзеная Дзярновічам гіпатэтычная мапа «''Шматмоўная Эўропа з паказаньнем генэалёгіі моваў''» (1741 г.) — з заўвагай «''увогуле ж, у XVIII стагодзьдзі паводле лінгвістычнай намэнклятуры тэрмін „літоўская мова“ быў вельмі выразна замацаваны менавіта за тою балцкаю гаворкаю, якую мы сёньня разумеем як літоўскую мову''»{{Заўвага|Гэтае сьцьверджаньне супярэчыць высновам гісторыка мовы [[Сяргей Запрудзкі|Сяргея Запрудзкага]], што яшчэ ў пачатку XIX ст. тэрмін «літоўскі» ў розных мовах (як і «беларускі», «рускі» і многія іншыя) меў «дыфузнае», няўстойлівае ў тэрміналягічным пляне значэньне і ня быў замацаваны за назвай мовы сучасных летувісаў<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>}} — зьмяшчае на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] летувіскую мову, тым часам на тэрыторыі [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] зьмяшчае не [[Ангельская мова|ангельскую]], а [[Стараангельская мова|англа-саксонскую мову]] (ужывалася да XII ст.), а на тэрыторыі [[Турэччына|Турэччыны]] — [[грэцкая мова|грэцкую мову]]. Апроч таго, зьмяшчае няісную «славянскую мову» [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новай Зямлі]]]] У гэтай жа публікацыі Дзярновіч заявіў, што [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] перакладалі па-летувіску<ref>Дзярновіч А. Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 131.</ref>. Аднак напраўду Канстытуцыя 3 траўня не перакладаліся на летувіскую мову ў XVIII стагодзьдзі: існуе толькі рукапісны ананімны аматарскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»<ref>[http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf Rankraščio aprašas] ([https://web.archive.org/web/20240331023058/http://www.mdl.projektas.vu.lt/wp-content/uploads/2013/03/aprasas.pdf архіваваная копія]), Gegužės 3-iosios Konstitucija, Magnus Ducatus Lithuaniae</ref><ref>Tumelis J. Gegužės Trečiosios konstitucijos ir Ketverių metų seimo nutarimų lietuviškas vertimas (Lithuanian) // Lietuvos istorijos metraštis. — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1978. [https://books.google.by/books?id=Nys8AAAAIAAJ&q=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&dq=%221803+met%C5%B3+dat%C4%85%22+konstitucijos&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9wNGs4veIAxVU3gIHHYSRF_MQ6AF6BAgHEAI P. 92].</ref>. Апроч таго, Дзярновіч дзеля сьцьверджаньня нейкага афіцыйнага статусу летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвае летувісацэнтрычныя гіпатэтычныя інтэрпрэтацыі наступных зьвестак: * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). Тым часам пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|name="ESBM"|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім «літоўскай мовы» ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». Увогуле, падобныя спробы з боку летувіскіх нацыяналістаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся яшчэ ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. Гіпатэтычная тэорыя пра летувіскую мову як гутарковую мову [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]] зьняпраўджваецца тым фактам (цалкам праігнараваным Дзярновічам і летувіскімі аўтарамі, на якіх ён спасылаецца), што ўласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых [[Беларуская мова|беларускіх словаў і выразаў]], не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>. Прытым, да прыкладу, хаця [[польская мова]] не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Апроч таго, шырокую вядомасьць мае кірылічны запіс [[Румынская мова|румынскай мовы]] ад 1521 году — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ліст баярына Някшу||ru|Письмо боярина Някшу}}<ref>[http://www.cimec.ro/Istorie/neacsu/rom/ Scrisoarea lui Neacşu din Câmpulung (1521): Primul text în limba română], Institutul Național al Patrimoniului, 3.03.2000 г.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык [[Павал Урбан]], ужываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''[[Пагоня|pogonia]]''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|name="ESBM"}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «'''[[Ліцьвіны#Славянская_літоўская_мова|народнай літоўскай мове]]'''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. == Летувіскае кнігадрукаваньне == [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref name="Zinkevičius-1998-244"/><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] n0zfskr7nl8scyjabbcfhu3y9t0jvim 0 304171 2696157 2696042 2026-10-08T13:43:44Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2696157 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя гародні<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вынікае, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] g9xcmm72ixn9v56m3obh9116h4g0mfh 2696158 2696157 2026-10-08T13:46:36Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2696158 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя гародні<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вынікае, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] h7t4nbza5we3izczrnda7lc0ndmtoy8 2696159 2696158 2026-10-08T13:50:27Z Дамінік 64057 2696159 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вынікае, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] sjz8kx03yrvl94ohwuoql6yg7z41o98 2696161 2696159 2026-10-08T15:46:27Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2696161 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] 7he2kaa3iwtkmd51bf02h14hxrzfdw2 2696168 2696161 2026-10-08T16:48:42Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2696168 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што «ze wsi Nozdrysza» 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і 2 [[агароднікі|агароднікаў]] пана Андрэя Сынгура выбіралася адпаведна па 15 і 6 грошаў. Пан Філон «z Nozdrysza» Сямашка з 2 агароднікаў выплаціў па 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 890, 895; ŹD. T. XX. — S. 42, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] eb5aqcbzswcvanidqk0tldebg70r34z 2696169 2696168 2026-10-08T17:15:46Z Дамінік 64057 2696169 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. [[Файл:Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.png|значак|зьлева|150пкс|Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.]] [[Файл:Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.png|значак|150пкс|Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што «ze wsi Nozdrysza» 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і 2 [[агароднікі|агароднікаў]] пана Андрэя Сынгура выбіралася адпаведна па 15 і 6 грошаў. Пан Філон «z Nozdrysza» Сямашка з 2 агароднікаў выплаціў па 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 890, 895; ŹD. T. XX. — S. 42, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] 1kg3nagqcnlyrivsc4wv33lw05x2j0r 2696170 2696169 2026-10-08T17:25:52Z Дамінік 64057 2696170 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. [[Файл:Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.png|значак|зьлева|150пкс|Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.]] [[Файл:Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.png|значак|150пкс|Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што «ze wsi Nozdrysza» 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і 2 [[агароднікі|агароднікаў]] пана Андрэя Сынгура выбіралася адпаведна па 15 і 6 грошаў. Пан Філон «z Nozdrysza» Сямашка з 2 агароднікаў выплаціў па 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 890, 895; ŹD. T. XX. — S. 42, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] qywhlqbjrn6bnzkhbavdl5oa6jx0s4l 2696234 2696170 2026-10-09T07:43:52Z Дамінік 64057 2696234 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Паўловічы (Корасьценскі раён)]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. [[Файл:Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.png|значак|зьлева|150пкс|Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.]] [[Файл:Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.png|значак|150пкс|Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што «ze wsi Nozdrysza» 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і 2 [[агароднікі|агароднікаў]] пана Андрэя Сынгура выбіралася адпаведна па 15 і 6 грошаў. Пан Філон «z Nozdrysza» Сямашка з 2 агароднікаў выплаціў па 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 890, 895; ŹD. T. XX. — S. 42, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] dggjr759sqf85o4s6f4dbgbtezo4kto 2696238 2696234 2026-10-09T08:12:31Z Дамінік 64057 2696238 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. [[Файл:Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.png|значак|зьлева|150пкс|Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.]] [[Файл:Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.png|значак|150пкс|Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што «ze wsi Nozdrysza» 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і 2 [[агароднікі|агароднікаў]] пана Андрэя Сынгура выбіралася адпаведна па 15 і 6 грошаў. Пан Філон «z Nozdrysza» Сямашка з 2 агароднікаў выплаціў па 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 890, 895; ŹD. T. XX. — S. 42, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] 7kfhn7c67wzogsagjks579j14h759d5 0 304212 2696152 2695957 2026-10-08T12:20:02Z Jim 415 2696152 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Калюга}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Калюга |Лацінка = Kaluha |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Калюгі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 46 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D0%B3%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808031 |Выява = Калюга (Драчкаўскі сельсавет) 20190805 104916.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 22 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 00 |Даўгата сэкундаў = 46 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Калю́га'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 433</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да [[10 лютага]] [[1977]] году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>Рашэньне выканкаму Менскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэньняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).</ref>. == Гісторыя== Вёска вядомая з [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]]. Паводле перапісу 1897 году, гэта хутар ''Грэбенскай воласьці'' ''Ігуменскага павету''. Тады ў Калюзе быў 1 двор і 6 чалавек насельніцтва. У 1909 годзе — урочышча ў два двары і 17 жыхароў.<ref>[https://smolevichi-24.by/12022024/vse-u-nas-kak-u-lyudej-za-chto-selchane-lyubyat-svoyu-kalyugu/ Газэта «Край смалявіцкі».]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Kaliuha, Dračkaŭski Sieĺsaviet, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] enxe0z9vs18bql3o7hhdoeu4cmmbk79 10 304240 2696148 2026-10-08T12:17:36Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „011 Jaguar drinking in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696148 wikitext text/x-wiki 011 Jaguar drinking in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> jzfva3jz61jyrc53xc5bts0tdpbfmiu 10 304241 2696149 2026-10-08T12:18:20Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Nastik (Natrix natrix). 04.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696149 wikitext text/x-wiki Nastik (Natrix natrix). 04.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> bun2vabq1tozzqh7fxhnqtmmyvio9ke 10 304242 2696150 2026-10-08T12:18:42Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Ice structure no. 2.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696150 wikitext text/x-wiki Ice structure no. 2.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> d0f5j3iy4jmemil2maiu29kkbu02o45 10 304243 2696151 2026-10-08T12:18:55Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Dassault Falcon 2000S EASY II.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696151 wikitext text/x-wiki Dassault Falcon 2000S EASY II.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> m5wv4tjpv7zgui7oalb5a9m4e5ao7gd 0 304244 2696153 2026-10-08T12:23:37Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Іншыя значэньні|Куляшоўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Куляшоўка |Лацінка = Kuliašoŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Куляшоўкі |Герб = |Сьцяг =...“ 2696153 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Куляшоўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Куляшоўка |Лацінка = Kuliašoŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Куляшоўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 54 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808034 |Выява = Kuliašoŭka, Smaliavičy District 20190805 103006.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 17 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 55 |Даўгата сэкундаў = 30 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Куляшо́ўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да [[16 сьнежня]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Kuliašoŭka, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] icegvyj06i2j2o8i9vvje81pnmwjb4r 2696154 2696153 2026-10-08T12:26:58Z Jim 415 дапаўненьне 2696154 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Куляшоўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Куляшоўка |Лацінка = Kuliašoŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Куляшоўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 54 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808034 |Выява = Kuliašoŭka, Smaliavičy District 20190805 103006.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 17 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 55 |Даўгата сэкундаў = 30 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Куляшо́ўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да [[16 сьнежня]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя== У пісьмовых крыніцах Куляшоўка вядома з [[1920-я|1920-х]] гадоў. У [[1926]] годзе гэта быў хутар з 3 дамамі і 16 жыхарамі. У пачатку [[1930-я|1930-х]] - пасёлак, тут дзейнічаў саўгас "''Зара рэвалюцыі''", працавала гамарня.<ref>[https://smolevichi-24.by/14042024/kak-zhivet-kuleshovka-ot-pechali-do-radosti/ Газэта «Край смалявіцкі».]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Kuliašoŭka, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] ok8capxyx0p9y4zfbpsxwjz499s7x4d 2696163 2696154 2026-10-08T16:21:08Z Ліцьвін 847 артаграфія, стыль 2696163 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Куляшоўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Куляшоўка |Лацінка = Kuliašoŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Куляшоўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 54 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808034 |Выява = Kuliašoŭka, Smaliavičy District 20190805 103006.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 17 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 55 |Даўгата сэкундаў = 30 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Куляшо́ўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя== У пісьмовых крыніцах Куляшоўка вядома з 1920-х гадоў. У 1926 годзе гэта быў хутар з 3 дамамі і 16 жыхарамі. У пачатку 1930-х — пасёлак, тут дзейнічаў саўгас "''Зара рэвалюцыі''", працавала гамарня.<ref>[https://smolevichi-24.by/14042024/kak-zhivet-kuleshovka-ot-pechali-do-radosti/ Газэта «Край смалявіцкі».]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Kuliašoŭka, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] 6qp7l8z13mvhmqt8x1yvntallrz7cz4 2696167 2696163 2026-10-08T16:44:22Z ~2026-54232-94 100565 [[Лацінка]] 2696167 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Куляшоўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Куляшоўка |Лацінка = Kulašoŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Куляшоўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 54 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808034 |Выява = Kuliašoŭka, Smaliavičy District 20190805 103006.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 17 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 55 |Даўгата сэкундаў = 30 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Куляшо́ўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя== У пісьмовых крыніцах Куляшоўка вядома з 1920-х гадоў. У 1926 годзе гэта быў хутар з 3 дамамі і 16 жыхарамі. У пачатку 1930-х — пасёлак, тут дзейнічаў саўгас "''Зара рэвалюцыі''", працавала гамарня.<ref>[https://smolevichi-24.by/14042024/kak-zhivet-kuleshovka-ot-pechali-do-radosti/ Газэта «Край смалявіцкі».]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Kuliašoŭka, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] c79kns6rm518gbp07kr6mcae8d9ydjm 0 304245 2696164 2026-10-08T16:22:10Z Ліцьвін 847 Перанакіроўвае на [[Куляшоўка (Менская вобласьць)]] 2696164 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Куляшоўка (Менская вобласьць)]] pkf877cj08sagxjse3aj046txmx8uxc 0 304246 2696166 2026-10-08T16:26:37Z Ліцьвін 847 Перанакіроўвае на [[Куляшоўка]] 2696166 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Куляшоўка]] czohjg0yxdxx1ck8vhyfrwda3maycfx 0 304247 2696236 2026-10-09T07:53:02Z Дамінік 64057 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг...“ 2696236 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Паўловічы (Корасьценскі раён)]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Паўловічы згаданае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, як меркаваў У. Б. Антановіч, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], які калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на Палесьсі. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь ёй, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імем князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> не пазьней 1394 году:{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у Павъловичахъ — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Паўловічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Паўловічы апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] oovkv5k8nnny88tdads68xgcvuuw045 2696237 2696236 2026-10-09T08:02:37Z Дамінік 64057 2696237 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Паўловічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Паўловічаў |Арыгінальная назва = Павловичі |Лацінка = Paŭłovičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 12 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 38 |Даўгата сэкундаў = 44 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Паўло́вічы''' ({{мова-uk|Павло́вичі}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Паўловічы згаданае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, як меркаваў У. Б. Антановіч, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], які калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на Палесьсі. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь ёй, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імем князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> не пазьней 1394 году:{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у Павъловичахъ — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Паўловічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Паўловічы апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] 7yl2sryrxowisfts8qhmyj40cmhd388 10 304248 2696246 2026-10-09T10:41:06Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „PO boxes at the historic Chico Post Office (2024)-L1005460.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696246 wikitext text/x-wiki PO boxes at the historic Chico Post Office (2024)-L1005460.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> rv9mrs3tuwoikfrh4qardok9pytk4xp 10 304249 2696247 2026-10-09T10:41:45Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Nastik (Natrix natrix). 04.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696247 wikitext text/x-wiki Nastik (Natrix natrix). 04.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> bun2vabq1tozzqh7fxhnqtmmyvio9ke 10 304250 2696248 2026-10-09T10:41:57Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Zhuque-2E propellant dump over Wisconsin.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696248 wikitext text/x-wiki Zhuque-2E propellant dump over Wisconsin.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> h5duy3bv8v7ms9exalgxbgso5bpuwlp 0 304251 2696249 2026-10-09T10:48:21Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Беларусь |Назва = Лазовы Куст |Лацінка = Lazovy Kust |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Лазовага Куста |Герб = |Сьцяг = |Гімн =...“ 2696249 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Лазовы Куст |Лацінка = Lazovy Kust |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Лазовага Куста |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 12 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9B%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9%20%D0%9A%D1%83%D1%81%D1%82 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808035 |Выява = Lazovy Kust (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 17 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 20 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Лазо́вы Куст'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да [[16 сьнежня]] [[2009]] году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Kuliašoŭka, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] tw9a1yf8w70losh12ezqw7hq1gks0wd 2696250 2696249 2026-10-09T10:49:11Z Jim 415 2696250 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Лазовы Куст |Лацінка = Lazovy Kust |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Лазовага Куста |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 12 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9B%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9%20%D0%9A%D1%83%D1%81%D1%82 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808035 |Выява = Lazovy Kust (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 17 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 20 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Лазо́вы Куст'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да [[16 сьнежня]] [[2009]] году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Lazovy Kust}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] b21bp2befvo2ubwx290tokp14gl7p0k