Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 976 2696657 2696254 2026-10-12T18:44:21Z Redaktor GLAM 70484 Higher resolution version of image 2696657 wikitext text/x-wiki {{Мастак |Імя = Напалеон Орда |лацінка = Napaleon Orda |Партрэт = Napaleon Orda. Напалеон Орда (A. Regulski, 1883).jpg |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Напалеон Мацей Тадэвуш Орда<ref name="nestyarchuk14">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны: кніга-альбом|месца={{Менск (Мн.)}}|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=14|isbn=}}</ref> |Нацыянальнасьць = |Грамадзянства = |Заняткі = [[жывапіс]] (малюнак) |Вучоба = |Плынь = |Працы = }} {{Цёзкі}} '''Напалео́н О́рда''' (11 лютага 1807, [[Варацэвічы]], [[Пінскі павет (Менская губэрня)|Пінскі павет]], [[Менская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] — 26 красавіка 1883, [[Варшава]], [[Расейская імпэрыя]]) — [[беларусы|беларускі]] [[жывапіс|мастак]], [[кампазытар]], [[пісьменьнік]]. Напалеон Орда атрымаў вядомасьць стварэньнем сыстэматызаваных сэрыяў архітэктурна-гістарычных пэйзажаў, якія зафіксавалі былую славу, веліч і культуру [[беларусы|беларускага]] і [[палякі|польскага]] народаў. Да нашых дзён дайшло 1060 малюнкаў мастака, якія пераважна захоўваюцца ў музэях Польшчы і Ўкраіны. Апроч таго, існуе 136 літаграфіяў яго твораў, якія хутчэй за ўсё не захаваліся. У яго малюнках — пэйзажы большасьці краінаў [[Эўропа|Эўропы]], а таксама шматлікіх месцаў [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]] і [[Украіна|Ўкраіны]]<ref name="nestyarchuk96">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=96}}</ref>. Н. Орда захапляўся музыкай. Сябраваў з [[Фрыдэрык Шапэн|Ф. Шапэнам]], спачатку займаўся пад яго кіраўніцтвам, пасьля чаго ўжо сам выдатна граў на фартэпіяна і нават выкладаў<ref name="nestyarchuk38">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=38}}</ref>. Адзін сэзон (1847) зьяўляўся дырэктарам Італьянскай опэры ў Парыжы<ref name="nestyarchuk55">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=55}}</ref>. Быў асабіста знаёмы і сябраваў з [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевічам]], [[Ігнат Дамейка|І. Дамейкам]], [[Фэрэнц Ліст|Ф. Лістам]]<ref name="nestyarchuk40">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=40}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 11 лютага 1807 году ў радавым маёнтку [[Варацэвічы]] [[Пінскі павет (Расейская імпэрыя)|Пінскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] (цяпер вёска ў [[Янаўскі раён (Берасьцейская вобласьць)|Янаўскім раёне]] на [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейшчыне]]) у сям’і палескай шляхты. Яго бацька — Міхал, паводле адукацыі інжынэр-фартыфікатар, амаль увесь час працаваў на будаўніцтве дарог і каналаў, у час [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] зьяўляўся [[Маршалак павятовы|маршалкам]] [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Кобрынскага павету]]. Пачатковую адукацыю мастак атрымаў у родным доме. Зь існых крыніц дакладна невядома<ref name="nestyarchuk18">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=18|isbn=}}</ref> ці былі ў іх доме [[гувэрнэр]]ы, хутчэй за ўсё так, але галоўным яго выхавальнікам і дарадцай на працягу ўсяго жыцьця была маці — Юзафіна — дачка пінскага судзьдзі й мечніка [[Тадэвуш Бутрымовіч|Тадэвуша Бутрымовіча]]. Яна валодала [[француская мова|францускай мовай]] і была таленавітай піяністкай<ref name="nestyarchuk18" />. Першыя ўрокі ігры на фартэпіяна будучаму кампазытару дала менавіта яна. === Вучоба і пачатак грамадзка-палітычнай дзейнасьці === ==== Сьвіслацкая гімназія ==== У 1819 годзе (у аўтабіяграфіі самога Н. Орды — у 1818 годзе, аднак лічыцца, што гэтую дату ён адмыслова сказіў на сьледзтве) паступіў у [[Сьвіслацкая гімназія|Сьвіслацкую гімназію]]<ref name="nestyarchuk21">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=21|isbn=}}</ref>. У гэты час у гімназіі пачалі стварацца навуковыя гурткі, удзельнікі каторых стваралі таемныя студэнцкія таварыствы. У адно з такіх таварыстваў — «[[Заране]]», якое было зьвязана з [[рэвалюцыя|рэвалюцыйным]] «[[Таварыства ваенных сяброў|Таварыствам ваенных сяброў]]», уступіў Напалеон. Назва арганізацыі паходзіла ад формы сходаў гімназістаў, якія патаемна зьбіраліся надвячоркам, калі ўзыходзілі зоркі<ref name="nestyarchuk23">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=23|isbn=}}</ref>. «Заране» марылі пра незалежнасьць зямель былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адкрыта выказвалі свой пратэст супраць палітыкі царскіх уладаў, запальвалі рэвалюцыйнымі настроямі вучняў і пэдагогаў. Напрыканцы вучобы Орды ў гімназіі «Заране» трапілі пад увагу паліцыі. Жандары схапілі шэраг выпускнікоў, якіх абвінавацілі ў дзяржаўнай здрадзе. У адносінах да Н. Орды і ягоных сяброў былі ўжытыя захады тлумачальнага характару, якія адпаведны сьледчы камітэт палічыў дастатковымі для вынішчэньня духу «рэвалюцыйнай заразы». Гімназістаў вызвалілі ад сьледзтва, але іх справы захоўваліся ў сэйфах царскай ахранкі. Атрымаўшы дыплём з выдатнымі адзнакамі, 17-гадовы Напалеон вярнуўся дамоў. Пачалася яго падрыхтоўка да паступленьня ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. ==== Віленскі ўнівэрсытэт ==== У 1823 г., пасьпяхова вытрымаўшы іспыты прыёмнай камісіі, паступіў у [[Віленскі ўнівэрсытэт]], на фізыка-матэматычнае аддзяленьне. Напалеон, які ўжо атрымаў «пачатковае палітычнае выхаваньне» ў гімназіі, ва ўнівэрсытэце адразу апынуўся ў гушчы студэнцкага руху. Пагатоў ў гэты час ва ўнівэрсытэце ўжо дзейнічалі шматлікія таемныя таварыствы, у тым ліку [[філяматы|філяматаў]] і [[філярэты|філярэтаў]], апошнія з каторых ужо набылі грамадзка-палітычнае адценьне. Віленскі ўнівэрсытэт падчас вучобы ў ім будучага мастака стаў калыскай будучых арганізатараў і ўдзельнікаў [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 гг.]], у якім брала ўдзел амаль трэцяя частка [[студэнт]]аў<ref name="nestyarchuk24">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=24|isbn=}}</ref>. ==== Арышт ==== Тры гады стараннай вучобы дазволілі Напалеону ўвайсьці ў лік выдатнікаў, але актыўная дзейнасьць у таемных таварыствах не засталася па-за пільным зрокам паліцэйскіх — у ліпені 1826 г. ён разам зь дзесяцьцю сябрамі па вучобе і палітычнай барацьбе былі арыштаваныя і выключаныя з унівэрсытэту. == Творчасьць == === Лінгвіст === У [[Парыж]]ы, на эміграцыі Напалеон Орда пачаў перакладаць паэзію аўтараў-ліцьвінаў на францускую. Выдаў першы, у 1856 годзе, падручнік польскай мовы для замежнікаў. Вызначыўся Орда і ў галіне літаратурнай дзейнасьці: пісаў шматлікія артыкулы пра выдатных людзей і цікавыя мясьціны. У 1839 годзе Напалеон Орда прыняты ў Польскае гістарычна-літаратурнае таварыства. Сябра [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], ён быў ягоным папулярызатарам. У ліку знаёмых Н. Орды былі таксама [[Іван Тургенеў|Тургенеў]], [[Анарэ дэ Бальзак|Бальзак]], [[Стэндаль]], [[Джаакіна Расіні|Расіні]], [[Джузэпэ Вэрдзі|Вэрдзі]]. === Музыка === [[Файл:Plaque Napoleon Orda, 9 rue Louis-le-Grand, Paris 2.jpg|міні|зьлева|200пкс|Шыльда на доме ''Louis-le-Grand, 9'' дзе жыў Н. Орда падчас дырэктарства ў Італьянскай опэры ў Парыжы.]] Піяніст і кампазытар Напалеон Орда ў сярэдзіне 1840-х гадоў быў дырэктарам Італьянскай опэры ў [[Парыж]]ы. Разам зь сябрам [[Фрыдэрык Шапэн|Фрыдэрыкам Шапэнам]] ён багата зрабіў для папулярызацыі нашай айчыннай музычнай культуры ў [[Эўропа|Эўропе]]. Музычныя творы самога Н. Орды, асабліва палянэзы, мазуркі і вальсы, вылучаюцца самабытным і віртуозным стылем. Напалеон Орда ствараў рамансы і песьні на словы С. Вітніцкага і А. Плуга, выдаў «Альбом твораў польскіх кампазытараў» (1838). Н. Орда быў аўтарам славутай «Граматыкі музыкі», што выйшла ў 1873 годзе ды была высока ацэненая [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]], які лічыў Н. Орду сваім настаўнікам. === Паўстанец === Падчас вучобы ў Сьвіслацкай гімназіі Напалеон Орда далучыўся да таемнага студэнцкага таварыства «Заране». А падчас вучобы ў Віленскім унівэрсытэце ён прыцягваўся да палітычнага дазнаньня. Унівэрсытэту здольны студэнт ня скончыў — у 1827 годзе быў адлічаны за прыналежнасьць да таемнага студэнцкага таварыства. Пасьля арышту і 15-месячнага турэмнага зьняволеньня вярнуўся ў родныя Варацэвічы, але застаўся пад наглядам паліцыі, і завяршыў сваю адукацыю самастойна. Падчас паўстаньня 1830—1831 гадоў Н. Орда камандаваў партызанскім атрадам. Ён стаў урэшце стралком чацьвертага палку коннай гвардыі Літоўскага корпусу ў [[Польшча|Польшчы]] і нават вызначыўся ў бітве пад Коцкам, за што атрымаў вышэйшую ўзнагароду — ордэн Залатога крыжа (''Virtuti Militari'') і чын капітана паўстанцкай арміі. Пасьля задушэньня паўстаньня эміграваў у [[Францыя|Францыю]], дзе правёў 24 гады свайго жыцьця. Вярнуўся толькі ў 1856 годзе па амністыі, жыў у родных Варацэвічах. А напярэдадні паўстаньня К. Каліноўскага зноў сур’ёзна заняўся маляваньнем. === Мастак === [[Файл:Dwor w Worocewiczach miedzy 1873 i 1883 (75036747) (cropped).jpg|міні|360пкс|Н. Орда. Сядзіба Ордаў у в. Варацэвічы]] У [[Парыж]]ы Н. Орда атрымаў мастацкую адукацыю ў студыі вядомага майстра архітэктурнага пэйзажу {{Не перакладзена|П’ер Жэрар|П’ера Жэрара|fr|Pierre Girard (peintre)}}, які і вызначыў яго мастацкі жанр. Для сваёй творчасьці Напалеон Орда выбраў тэхніку алоўкавага малюнка, падмаляванага акварэльлю, гуашшу ці сэпіяй, якой дасканала валодаў. Менавіта гэтая тэхніка маляваньня дазваляла апэратыўна і найбольш дакладна адлюстраваць натурны архітэктурны краявід ва ўмовах падарожжа. Першыя мастацкія вандроўкі Напалеона Орды адбыліся яшчэ падчас эміграцыі. У 1840—1844 гадах<ref>Асноўныя даты жыцця і творчасці Напалеона Орды // Напалеон Орда (1807—1883). Ілюстраваная энцыклапедыя краіны. Выстава з калекцыі Нацыянальнага музея ў Кракаве ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь. Каталог. — Кракаў, 2017. — С. 156—157.</ref> ён наведаў [[Ангельшчына|Ангельшчыну]], [[Шатляндыя|Шатляндыю]], [[Нідэрлянды]], [[Партугалія|Партугалію]] і нават [[Альжыр]]. Адтуль іх было прывезена нямала малюнкаў, якія зараз захоўваюцца ў Нацыянальным музэі ў Кракаве<ref>Лічбавы каталог Нацыянальнага музея ў Кракаве http://www.kultura.malopolska.pl/results/-/results/5{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. У 1862—1863 гадах Напалеон Орда жыве то ў [[Горадня|Горадні]], то ў [[Вільня|Вільні]], то ў [[Пінск]]у, потым на Валыні. У самы час паўстаньня, да канца 1864 году, ён мэтадычна аб’яжджае ўсе раёны найбольш актыўных баявых дзеяньняў і малюе краявіды. [[Файл:Параўнанне малюнкаў Орды, Канута Русецкага і фатаздымка канца XIX стагоддзя..jpg|значак|Параўнаньне малюнкаў К. Русецкага, Н. Орды і фатаздымка XIX ст.]] З 1860-х гадоў і амаль да канца свайго жыцьця Напалеон Орда шмат падарожнічаў па ўсёй Беларусі, рабіў архітэктурныя накіды найбольш значных помнікаў, замалёўкі мясьцінаў, зьвязаных з жыцьцём выбітных асобаў, славутых помнікаў старасьвеччыны. Вынікам гэтых вандраваньняў зьявіўся аграмадны збор мастацкіх твораў, гэта больш за 1150 малюнкаў і акварэляў. Гэта была вялікая падрыхтоўка (збор візуальнага матэр’ялу) да выданьня малюнкаў у альбоме, створаным у тэхніцы літаграфіі. Літаграфія дазваляла надрукаваць тыраж і зрабіць малюнкі вядомымі шырокаму колу суайчыньнікаў<ref name=":0" />. З 1873 году Напалеон Орда распачаў манумэнтальную справу — выданьне малюнкаў ўласным коштам у «Album Widoków Historycznych». Было выдадзена толькі 260 літаграфіяў у васьмі сэрыях альбому (каля 120 па беларускіх губэрнях). Малюнкі, зробленыя ў арыгінальнай тэхніцы алоўка і акварэлі, пераводзіліся літографам Аляізам Місяровічам на камень і друкаваліся ў літаграфічнай майстэрні [[:pl:Maksymilian Fajans|Максімільяна Фаянса]] ў [[Варшава|Варшаве]]. Традыцыйна лічыцца, што малюнкі Орды вызначаюцца дакумэнтальнасьцю і з гэтай прычыны маюць велізарную каштоўнасьць для дасьледнікаў архітэктуры, рэстаўратараў. Але, насамрэч, калі параўноўваць малюнкі з тымі будынкамі, што захаваліся, добра відаць шматлікія недасканаласьці і пэрспэктыўныя хібы. Гэта тлумачыцца тым, што Напалеон Орда ня быў прафэсійным мастаком (усяго толькі два гады навучаньня архітэктурнаму пэйзажу) і сам лічыў сябе аматарам<ref name=":0">Напалеон Орда / Наполеон Орда / Napoleon Orda / Альбом на трох мовах: беларускай, англійскай і рускай. Аўтарка тэксту і складальніца Ю. У. Лісай. — Мінск: «Беларусь», 2017. — С. 10.</ref>: ''«… і, як ведаеш, быў мастаком-аматарам»'' — напісаў ён у 1876 годзе ў лісьце да Ігната Дамэйкі<ref>Цытуецца па: ''Levandauskas V.,'' Vaičekonité-Kapežinskiené R. Napoleonas Orda. Senosios Lietuvos architekturos peizazai. — Vilniaus: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2006. — S. 314</ref>. Больш за тое, апошнія дасьледаваньні арыгінальных малюнкаў Орды паказалі сьвядомыя зьмены аўтарам кампазыцый і архітэктурных аб’ектаў, калі аўтар назнарок не маляваў так, як гэта было ў рэчаіснасьці<ref>Zofia Maniakowska-Jazownik, Yulia Lisai. Nieznane praktyki Napoleona. Rysunki Ordy w innym świetle // Notes konserwatorski. 2017. Nr. 19. — S. 139—160.</ref>. Сапраўды, многія помнікі захаваліся толькі ў ягоных акварэлях ды малюнках, таму маюць вялікае значэньне для гісторыкаў архітэктуры. Але абапірацца на малюнкі як на крыніцу для рэстаўрацыі немагчыма. <gallery caption="Галерэя работаў Напалеона Орды" class="center"> Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (N. Orda, 1877) (2).jpg|[[Бялынічы]] Biaroza-Kartuskaja, Belarus.jpg|[[Бяроза-Картуская]] Sapieha Castle in Vysokaje, N. Orda.jpg|[[Высокае|Высока-Літоўск]] Monastery Bernardine in Horadnia, N. Orda.jpg|[[Горадня]] Druskieniki. Друскенікі (N. Orda, 1868).jpg|[[Друскенікі]] </gallery><gallery class="center"> Catholic Church in Dubrovica, N. Orda.jpg|[[Дубровіца (Украіна)|Дубровіца]] Ździecieł, Napaleon Orda.jpg|[[Зьдзецел]] Knyšynski zamak. Кнышынскі замак (N. Orda, 1877).jpg|[[Кнышын]] Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (N. Orda, 13.07.1876) (2).jpg|[[Койданаў]] Castle in Miedniki, N. Orda.jpg|[[Медніцкі замак]] </gallery><gallery class="center"> Castle in Mir, N. Orda.jpg|[[Мірскі замак]] Navahradak Castle by Napoleon Orda (5356843).jpg|[[Наваградзкі замак]] Śmiłavičy. Сьмілавічы (N. Orda, 1864-76) (2).jpg|[[Сьмілавічы]] Faščaǔka. Фашчаўка (N. Orda, 1877) .jpg|[[Фашчаўка (Магілёўская вобласьць)|Фашчаўка]] Catholic church in Janaŭ by Napoleon Orda (5363293).jpg|[[Янаў]] </gallery> == Апошнія гады == Апошнія гады жыцьця Напалеон Орда падарожнічаў па Галіччыне, Келецкіх, Сувалскіх і Варшаўскіх землях, працягваў шмат маляваць. У 1883 годзе раптам захварэў і памёр у адным са шпіталяў Варшавы. Пахаваны ў радавым склепе на радзіме ў [[Янаў|Янаве]]. Аб гэтым ён прасіў у сваім запавеце. == Памяць == [[Файл:Napaleon Orda (silver coin, reverse).gif|міні|Памятная манэта [[НБ Беларусі]], прысьвечаная 200-годзьдзю з народзінаў Напалеона Орды]] У горадзе [[Янаў|Янаве]] (Берасьцейская вобласьць) Напалеону Орду ўсталяваны помнік, які стварыў скульптар [[Іван Голубеў]]. Імем Орды названыя вуліцы ў [[Вуліца Напалеона Орды (Менск)|Менск]]у<ref>[https://web.archive.org/web/20110929171141/http://nn.by/index.php?c=ar&i=9920 У Менску зьявіліся мікрараён Брылевічы і вуліца Ігнатоўскага] // «[[Наша Ніва]]», 2 ліпеня 2007.</ref> і Горадні<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=55051 У Гродна з’явяцца вуліцы Агінскага, Багушэвіча, Караткевіча і Орды] // «[[Наша Ніва]]», 20 траўня 2011.</ref>. 6 лютага 2007 году [[Нацыянальны банк Беларусі]] ўвёў у абарачэньне памятную манэту «Напалеон Орда. 200 год». 11 лютага 2010 году кампанія [[Google]] адзначыла народзіны Н. Орды, зьмясьціўшы адмысловае лёга з малюнкам мастака палаца Чацьвярцінскіх у [[Горадня|Горадні]] на сваім пошукавым сэрвісе<ref>[https://web.archive.org/web/20120415150833/http://euroradio.fm/by/1122/subscr/43945/ «Google» павіншаваў беларусаў з угодкамі Напалеона Орды] // [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]], 11 лютага 2010.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * ''Kaczanowska M.'' Napoleon Orda — twórca widoków architektonicznych. Zarys życia i twórczości// Rocznik Museum narodowego w Warszawie. — 1968. T. 12. — S. 115—158 * ''Katalog'' rysunków architektonicznych ze zbiorów Museum Narodowego w Krakowie. Rysunki Napoleona Ordy. 1. — Warszawa: PWN, 1975. — 480 s. * ''Levandauskas V.,'' Vaičekonité-Kapežinskiené R. Napoleonas Orda. Senosios Lietuvos architekturos peizazai. — Vilniaus: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2006. — 350 p. * ''Polanowska J. Orda Napoleon //'' Słownik artystów ''polskich'' i obcych w Polsce działających (zmarlych przed 1966) T. VI, Warszawa: IS PAN 1998, — S. 291—294. * Zofia Maniakowska-Jazownik, Yulia Lisai. Nieznane praktyki Napoleona. Rysunki Ordy w innym świetle // Notes konserwatorski. [https://notes.bn.org.pl/upload/pdf/85624_Maniakowska(8)_s.%20139_notes_19_2017.pdf 2017. Nr. 19. — s. 139—160]. * Беларусь у малюнках Напалеона Орды. Другая палова XIX стагодзьдзя. — Мн.: Ураджай, 2001. — {{ISBN|985-04-0497-3}}. * ''Левандаускас В.'' Иконографические особенности творчества Наполеона Орды // Веснік БДУК. — 2004. — №3. С. 51-57. * ''Лісай Ю.'' Пейзажы Напалеона Орды: нацыянальная афарбоўка інтэрнацыянальнай ведуты // Напалеон Орда (1807—1883). Ілюстраваная энцыклапедыя краіны. Выстава з калекцыі Нацыянальнага музея ў Кракаве ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь. Каталог. — Кракаў, 2017. — С. 21-25. ISBN 978-83-7581-248-0 * ''Материалы'' международной научной конференции, посвященной 200-летию Наполеона Орды «Наполеон Орда: жизнь, творчество, художественное наследие»: (Минск, 15-16 февраля 2007 г.) / Институт искусствоведения, этнографии и фольклора им. К. Крапивы Национальной академии наук Беларуси; гл. ред. А. И. Локотко. — Минск: Право и экономика, 2007. * Л. М. Несцярчук. Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны: кніга-альбом. — Мн.: Маст. літ., 2009. — {{ISBN|978-985-02-1031-9}} * ''Радзюк А.'' Царызм супраць Напалеона Орды // Асоба і час: Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. — Мн.: Лімарыюс. 2013. — С. 27-36. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140902031538/http://nn.by/index.php?c=ar&i=6493 Артыкул Сяргея Харэўскага ў «Нашай Ніве»] * [https://web.archive.org/web/20050118043018/http://tbm.org.by/asoby/cont.phtml?x=no Біяграфія на старонцы «Гісторыя Беларусі. Асобы». Таварыства Беларускай Мовы] * [https://web.archive.org/web/20070224154729/http://www.pawet.narod.ru/orda/index.html Галерэя Напалеона Орды, сайт «Павет» (197 малюнкаў)] * [http://pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Index.htm «Album Widoków Historycznych Polski»] * {{Глёбус Беларусі|ivanovo/orda_gallery.htm}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100205232208/http://globus.tut.by/ivanovo/orda_gallery.htm |date=5 лютага 2010}} * [https://web.archive.org/web/20110929153615/http://vandrouka.by/2011/puteshestviya-napoleona-ordyi/ Падарожжы Напалеона Орды на мапе] * [https://web.archive.org/web/20111211014951/http://vandrouka.by/2011/vorotsevichi-muzey-napoleona-ordyi/ Музейны комплекс Напалеона Орды ў Варацэвічах] * [https://notes.bn.org.pl/upload/pdf/85624_Maniakowska(8)_s.%20139_notes_19_2017.pdf Новыя дасьледаваньні малюнкаў Орды. Артыкул З. Манякоўскай-Язоўнік і Юліі Лісай] у [https://notes.bn.org.pl/numer-biezacy Notes konserwatorski] * [https://web.archive.org/web/20131014184900/http://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/5-hrodna-na-maliunkach-ordy Горадня на малюнках Напалеона Орды] * [https://web.archive.org/web/20160304192120/http://harodnia.com/be/poszuki/idei-dlia-horada/79-prailustravac-malunkami-ordy Гродна хочуць праілюстраваць малюнкамі Напалеона Орды] * [http://imago.by/album-raz/orda-k.html Выбраныя літаграфіі Напалеона Орды, сайт imago.by] * [http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/results?action=AdvancedSearchAction&type=-3&contentQuery=&content%3Aoperation=AND&search_attid1=2&search_value1=Orda,%20Napoleon%20(1807-1883)&search_op2=OR&search_attid2=3&search_value2=Orda,%20Napoleon%20(1807-1883) Калекцыя малюнкаў і літаграфій Орды з Нацыянальнага музэю ў Варшаве] * [https://bel.sputnik.by/video/20171003/1031156876/napaleon-orda-malyavau-strachanuyu-cyvilizacyyu.html Відэаэкскурсія па выставе малюнкаў Напалеона Орды. 2017] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Орда, Напалеон}} [[Катэгорыя:Беларускія кампазытары]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія мастакі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Орды|Напалеон]] 220vxziexlhb02wfn0ce91wa3f600i9 2696674 2696657 2026-10-13T09:49:09Z Redaktor GLAM 70484 Higher resolution version of image 2696674 wikitext text/x-wiki {{Мастак |Імя = Напалеон Орда |лацінка = Napaleon Orda |Партрэт = Napaleon Orda. Напалеон Орда (A. Regulski, 1883).jpg |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Напалеон Мацей Тадэвуш Орда<ref name="nestyarchuk14">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны: кніга-альбом|месца={{Менск (Мн.)}}|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=14|isbn=}}</ref> |Нацыянальнасьць = |Грамадзянства = |Заняткі = [[жывапіс]] (малюнак) |Вучоба = |Плынь = |Працы = }} {{Цёзкі}} '''Напалео́н О́рда''' (11 лютага 1807, [[Варацэвічы]], [[Пінскі павет (Менская губэрня)|Пінскі павет]], [[Менская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] — 26 красавіка 1883, [[Варшава]], [[Расейская імпэрыя]]) — [[беларусы|беларускі]] [[жывапіс|мастак]], [[кампазытар]], [[пісьменьнік]]. Напалеон Орда атрымаў вядомасьць стварэньнем сыстэматызаваных сэрыяў архітэктурна-гістарычных пэйзажаў, якія зафіксавалі былую славу, веліч і культуру [[беларусы|беларускага]] і [[палякі|польскага]] народаў. Да нашых дзён дайшло 1060 малюнкаў мастака, якія пераважна захоўваюцца ў музэях Польшчы і Ўкраіны. Апроч таго, існуе 136 літаграфіяў яго твораў, якія хутчэй за ўсё не захаваліся. У яго малюнках — пэйзажы большасьці краінаў [[Эўропа|Эўропы]], а таксама шматлікіх месцаў [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]] і [[Украіна|Ўкраіны]]<ref name="nestyarchuk96">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=96}}</ref>. Н. Орда захапляўся музыкай. Сябраваў з [[Фрыдэрык Шапэн|Ф. Шапэнам]], спачатку займаўся пад яго кіраўніцтвам, пасьля чаго ўжо сам выдатна граў на фартэпіяна і нават выкладаў<ref name="nestyarchuk38">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=38}}</ref>. Адзін сэзон (1847) зьяўляўся дырэктарам Італьянскай опэры ў Парыжы<ref name="nestyarchuk55">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=55}}</ref>. Быў асабіста знаёмы і сябраваў з [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевічам]], [[Ігнат Дамейка|І. Дамейкам]], [[Фэрэнц Ліст|Ф. Лістам]]<ref name="nestyarchuk40">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=40}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 11 лютага 1807 году ў радавым маёнтку [[Варацэвічы]] [[Пінскі павет (Расейская імпэрыя)|Пінскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] (цяпер вёска ў [[Янаўскі раён (Берасьцейская вобласьць)|Янаўскім раёне]] на [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейшчыне]]) у сям’і палескай шляхты. Яго бацька — Міхал, паводле адукацыі інжынэр-фартыфікатар, амаль увесь час працаваў на будаўніцтве дарог і каналаў, у час [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] зьяўляўся [[Маршалак павятовы|маршалкам]] [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Кобрынскага павету]]. Пачатковую адукацыю мастак атрымаў у родным доме. Зь існых крыніц дакладна невядома<ref name="nestyarchuk18">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=18|isbn=}}</ref> ці былі ў іх доме [[гувэрнэр]]ы, хутчэй за ўсё так, але галоўным яго выхавальнікам і дарадцай на працягу ўсяго жыцьця была маці — Юзафіна — дачка пінскага судзьдзі й мечніка [[Тадэвуш Бутрымовіч|Тадэвуша Бутрымовіча]]. Яна валодала [[француская мова|францускай мовай]] і была таленавітай піяністкай<ref name="nestyarchuk18" />. Першыя ўрокі ігры на фартэпіяна будучаму кампазытару дала менавіта яна. === Вучоба і пачатак грамадзка-палітычнай дзейнасьці === ==== Сьвіслацкая гімназія ==== У 1819 годзе (у аўтабіяграфіі самога Н. Орды — у 1818 годзе, аднак лічыцца, што гэтую дату ён адмыслова сказіў на сьледзтве) паступіў у [[Сьвіслацкая гімназія|Сьвіслацкую гімназію]]<ref name="nestyarchuk21">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=21|isbn=}}</ref>. У гэты час у гімназіі пачалі стварацца навуковыя гурткі, удзельнікі каторых стваралі таемныя студэнцкія таварыствы. У адно з такіх таварыстваў — «[[Заране]]», якое было зьвязана з [[рэвалюцыя|рэвалюцыйным]] «[[Таварыства ваенных сяброў|Таварыствам ваенных сяброў]]», уступіў Напалеон. Назва арганізацыі паходзіла ад формы сходаў гімназістаў, якія патаемна зьбіраліся надвячоркам, калі ўзыходзілі зоркі<ref name="nestyarchuk23">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=23|isbn=}}</ref>. «Заране» марылі пра незалежнасьць зямель былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адкрыта выказвалі свой пратэст супраць палітыкі царскіх уладаў, запальвалі рэвалюцыйнымі настроямі вучняў і пэдагогаў. Напрыканцы вучобы Орды ў гімназіі «Заране» трапілі пад увагу паліцыі. Жандары схапілі шэраг выпускнікоў, якіх абвінавацілі ў дзяржаўнай здрадзе. У адносінах да Н. Орды і ягоных сяброў былі ўжытыя захады тлумачальнага характару, якія адпаведны сьледчы камітэт палічыў дастатковымі для вынішчэньня духу «рэвалюцыйнай заразы». Гімназістаў вызвалілі ад сьледзтва, але іх справы захоўваліся ў сэйфах царскай ахранкі. Атрымаўшы дыплём з выдатнымі адзнакамі, 17-гадовы Напалеон вярнуўся дамоў. Пачалася яго падрыхтоўка да паступленьня ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. ==== Віленскі ўнівэрсытэт ==== У 1823 г., пасьпяхова вытрымаўшы іспыты прыёмнай камісіі, паступіў у [[Віленскі ўнівэрсытэт]], на фізыка-матэматычнае аддзяленьне. Напалеон, які ўжо атрымаў «пачатковае палітычнае выхаваньне» ў гімназіі, ва ўнівэрсытэце адразу апынуўся ў гушчы студэнцкага руху. Пагатоў ў гэты час ва ўнівэрсытэце ўжо дзейнічалі шматлікія таемныя таварыствы, у тым ліку [[філяматы|філяматаў]] і [[філярэты|філярэтаў]], апошнія з каторых ужо набылі грамадзка-палітычнае адценьне. Віленскі ўнівэрсытэт падчас вучобы ў ім будучага мастака стаў калыскай будучых арганізатараў і ўдзельнікаў [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 гг.]], у якім брала ўдзел амаль трэцяя частка [[студэнт]]аў<ref name="nestyarchuk24">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=24|isbn=}}</ref>. ==== Арышт ==== Тры гады стараннай вучобы дазволілі Напалеону ўвайсьці ў лік выдатнікаў, але актыўная дзейнасьць у таемных таварыствах не засталася па-за пільным зрокам паліцэйскіх — у ліпені 1826 г. ён разам зь дзесяцьцю сябрамі па вучобе і палітычнай барацьбе былі арыштаваныя і выключаныя з унівэрсытэту. == Творчасьць == === Лінгвіст === У [[Парыж]]ы, на эміграцыі Напалеон Орда пачаў перакладаць паэзію аўтараў-ліцьвінаў на францускую. Выдаў першы, у 1856 годзе, падручнік польскай мовы для замежнікаў. Вызначыўся Орда і ў галіне літаратурнай дзейнасьці: пісаў шматлікія артыкулы пра выдатных людзей і цікавыя мясьціны. У 1839 годзе Напалеон Орда прыняты ў Польскае гістарычна-літаратурнае таварыства. Сябра [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], ён быў ягоным папулярызатарам. У ліку знаёмых Н. Орды былі таксама [[Іван Тургенеў|Тургенеў]], [[Анарэ дэ Бальзак|Бальзак]], [[Стэндаль]], [[Джаакіна Расіні|Расіні]], [[Джузэпэ Вэрдзі|Вэрдзі]]. === Музыка === [[Файл:Plaque Napoleon Orda, 9 rue Louis-le-Grand, Paris 2.jpg|міні|зьлева|200пкс|Шыльда на доме ''Louis-le-Grand, 9'' дзе жыў Н. Орда падчас дырэктарства ў Італьянскай опэры ў Парыжы.]] Піяніст і кампазытар Напалеон Орда ў сярэдзіне 1840-х гадоў быў дырэктарам Італьянскай опэры ў [[Парыж]]ы. Разам зь сябрам [[Фрыдэрык Шапэн|Фрыдэрыкам Шапэнам]] ён багата зрабіў для папулярызацыі нашай айчыннай музычнай культуры ў [[Эўропа|Эўропе]]. Музычныя творы самога Н. Орды, асабліва палянэзы, мазуркі і вальсы, вылучаюцца самабытным і віртуозным стылем. Напалеон Орда ствараў рамансы і песьні на словы С. Вітніцкага і А. Плуга, выдаў «Альбом твораў польскіх кампазытараў» (1838). Н. Орда быў аўтарам славутай «Граматыкі музыкі», што выйшла ў 1873 годзе ды была высока ацэненая [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]], які лічыў Н. Орду сваім настаўнікам. === Паўстанец === Падчас вучобы ў Сьвіслацкай гімназіі Напалеон Орда далучыўся да таемнага студэнцкага таварыства «Заране». А падчас вучобы ў Віленскім унівэрсытэце ён прыцягваўся да палітычнага дазнаньня. Унівэрсытэту здольны студэнт ня скончыў — у 1827 годзе быў адлічаны за прыналежнасьць да таемнага студэнцкага таварыства. Пасьля арышту і 15-месячнага турэмнага зьняволеньня вярнуўся ў родныя Варацэвічы, але застаўся пад наглядам паліцыі, і завяршыў сваю адукацыю самастойна. Падчас паўстаньня 1830—1831 гадоў Н. Орда камандаваў партызанскім атрадам. Ён стаў урэшце стралком чацьвертага палку коннай гвардыі Літоўскага корпусу ў [[Польшча|Польшчы]] і нават вызначыўся ў бітве пад Коцкам, за што атрымаў вышэйшую ўзнагароду — ордэн Залатога крыжа (''Virtuti Militari'') і чын капітана паўстанцкай арміі. Пасьля задушэньня паўстаньня эміграваў у [[Францыя|Францыю]], дзе правёў 24 гады свайго жыцьця. Вярнуўся толькі ў 1856 годзе па амністыі, жыў у родных Варацэвічах. А напярэдадні паўстаньня К. Каліноўскага зноў сур’ёзна заняўся маляваньнем. === Мастак === [[Файл:Dwor w Worocewiczach miedzy 1873 i 1883 (75036747) (cropped).jpg|міні|360пкс|Н. Орда. Сядзіба Ордаў у в. Варацэвічы]] У [[Парыж]]ы Н. Орда атрымаў мастацкую адукацыю ў студыі вядомага майстра архітэктурнага пэйзажу {{Не перакладзена|П’ер Жэрар|П’ера Жэрара|fr|Pierre Girard (peintre)}}, які і вызначыў яго мастацкі жанр. Для сваёй творчасьці Напалеон Орда выбраў тэхніку алоўкавага малюнка, падмаляванага акварэльлю, гуашшу ці сэпіяй, якой дасканала валодаў. Менавіта гэтая тэхніка маляваньня дазваляла апэратыўна і найбольш дакладна адлюстраваць натурны архітэктурны краявід ва ўмовах падарожжа. Першыя мастацкія вандроўкі Напалеона Орды адбыліся яшчэ падчас эміграцыі. У 1840—1844 гадах<ref>Асноўныя даты жыцця і творчасці Напалеона Орды // Напалеон Орда (1807—1883). Ілюстраваная энцыклапедыя краіны. Выстава з калекцыі Нацыянальнага музея ў Кракаве ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь. Каталог. — Кракаў, 2017. — С. 156—157.</ref> ён наведаў [[Ангельшчына|Ангельшчыну]], [[Шатляндыя|Шатляндыю]], [[Нідэрлянды]], [[Партугалія|Партугалію]] і нават [[Альжыр]]. Адтуль іх было прывезена нямала малюнкаў, якія зараз захоўваюцца ў Нацыянальным музэі ў Кракаве<ref>Лічбавы каталог Нацыянальнага музея ў Кракаве http://www.kultura.malopolska.pl/results/-/results/5{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. У 1862—1863 гадах Напалеон Орда жыве то ў [[Горадня|Горадні]], то ў [[Вільня|Вільні]], то ў [[Пінск]]у, потым на Валыні. У самы час паўстаньня, да канца 1864 году, ён мэтадычна аб’яжджае ўсе раёны найбольш актыўных баявых дзеяньняў і малюе краявіды. [[Файл:Параўнанне малюнкаў Орды, Канута Русецкага і фатаздымка канца XIX стагоддзя..jpg|значак|Параўнаньне малюнкаў К. Русецкага, Н. Орды і фатаздымка XIX ст.]] З 1860-х гадоў і амаль да канца свайго жыцьця Напалеон Орда шмат падарожнічаў па ўсёй Беларусі, рабіў архітэктурныя накіды найбольш значных помнікаў, замалёўкі мясьцінаў, зьвязаных з жыцьцём выбітных асобаў, славутых помнікаў старасьвеччыны. Вынікам гэтых вандраваньняў зьявіўся аграмадны збор мастацкіх твораў, гэта больш за 1150 малюнкаў і акварэляў. Гэта была вялікая падрыхтоўка (збор візуальнага матэр’ялу) да выданьня малюнкаў у альбоме, створаным у тэхніцы літаграфіі. Літаграфія дазваляла надрукаваць тыраж і зрабіць малюнкі вядомымі шырокаму колу суайчыньнікаў<ref name=":0" />. З 1873 году Напалеон Орда распачаў манумэнтальную справу — выданьне малюнкаў ўласным коштам у «Album Widoków Historycznych». Было выдадзена толькі 260 літаграфіяў у васьмі сэрыях альбому (каля 120 па беларускіх губэрнях). Малюнкі, зробленыя ў арыгінальнай тэхніцы алоўка і акварэлі, пераводзіліся літографам Аляізам Місяровічам на камень і друкаваліся ў літаграфічнай майстэрні [[:pl:Maksymilian Fajans|Максімільяна Фаянса]] ў [[Варшава|Варшаве]]. Традыцыйна лічыцца, што малюнкі Орды вызначаюцца дакумэнтальнасьцю і з гэтай прычыны маюць велізарную каштоўнасьць для дасьледнікаў архітэктуры, рэстаўратараў. Але, насамрэч, калі параўноўваць малюнкі з тымі будынкамі, што захаваліся, добра відаць шматлікія недасканаласьці і пэрспэктыўныя хібы. Гэта тлумачыцца тым, што Напалеон Орда ня быў прафэсійным мастаком (усяго толькі два гады навучаньня архітэктурнаму пэйзажу) і сам лічыў сябе аматарам<ref name=":0">Напалеон Орда / Наполеон Орда / Napoleon Orda / Альбом на трох мовах: беларускай, англійскай і рускай. Аўтарка тэксту і складальніца Ю. У. Лісай. — Мінск: «Беларусь», 2017. — С. 10.</ref>: ''«… і, як ведаеш, быў мастаком-аматарам»'' — напісаў ён у 1876 годзе ў лісьце да Ігната Дамэйкі<ref>Цытуецца па: ''Levandauskas V.,'' Vaičekonité-Kapežinskiené R. Napoleonas Orda. Senosios Lietuvos architekturos peizazai. — Vilniaus: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2006. — S. 314</ref>. Больш за тое, апошнія дасьледаваньні арыгінальных малюнкаў Орды паказалі сьвядомыя зьмены аўтарам кампазыцый і архітэктурных аб’ектаў, калі аўтар назнарок не маляваў так, як гэта было ў рэчаіснасьці<ref>Zofia Maniakowska-Jazownik, Yulia Lisai. Nieznane praktyki Napoleona. Rysunki Ordy w innym świetle // Notes konserwatorski. 2017. Nr. 19. — S. 139—160.</ref>. Сапраўды, многія помнікі захаваліся толькі ў ягоных акварэлях ды малюнках, таму маюць вялікае значэньне для гісторыкаў архітэктуры. Але абапірацца на малюнкі як на крыніцу для рэстаўрацыі немагчыма. <gallery caption="Галерэя работаў Напалеона Орды" class="center"> Church in Bialynicy by Napoleon Orda (5356950).jpg|[[Бялынічы]] Biaroza-Kartuskaja, Belarus.jpg|[[Бяроза-Картуская]] Sapieha Castle in Vysokaje, N. Orda.jpg|[[Высокае|Высока-Літоўск]] Monastery Bernardine in Horadnia, N. Orda.jpg|[[Горадня]] Druskieniki. Друскенікі (N. Orda, 1868).jpg|[[Друскенікі]] </gallery><gallery class="center"> Catholic Church in Dubrovica, N. Orda.jpg|[[Дубровіца (Украіна)|Дубровіца]] Ździecieł, Napaleon Orda.jpg|[[Зьдзецел]] Knyšynski zamak. Кнышынскі замак (N. Orda, 1877).jpg|[[Кнышын]] Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (N. Orda, 13.07.1876) (2).jpg|[[Койданаў]] Castle in Miedniki, N. Orda.jpg|[[Медніцкі замак]] </gallery><gallery class="center"> Castle in Mir, N. Orda.jpg|[[Мірскі замак]] Navahradak Castle by Napoleon Orda (5356843).jpg|[[Наваградзкі замак]] Śmiłavičy. Сьмілавічы (N. Orda, 1864-76) (2).jpg|[[Сьмілавічы]] Faščaǔka. Фашчаўка (N. Orda, 1877) .jpg|[[Фашчаўка (Магілёўская вобласьць)|Фашчаўка]] Catholic church in Janaŭ by Napoleon Orda (5363293).jpg|[[Янаў]] </gallery> == Апошнія гады == Апошнія гады жыцьця Напалеон Орда падарожнічаў па Галіччыне, Келецкіх, Сувалскіх і Варшаўскіх землях, працягваў шмат маляваць. У 1883 годзе раптам захварэў і памёр у адным са шпіталяў Варшавы. Пахаваны ў радавым склепе на радзіме ў [[Янаў|Янаве]]. Аб гэтым ён прасіў у сваім запавеце. == Памяць == [[Файл:Napaleon Orda (silver coin, reverse).gif|міні|Памятная манэта [[НБ Беларусі]], прысьвечаная 200-годзьдзю з народзінаў Напалеона Орды]] У горадзе [[Янаў|Янаве]] (Берасьцейская вобласьць) Напалеону Орду ўсталяваны помнік, які стварыў скульптар [[Іван Голубеў]]. Імем Орды названыя вуліцы ў [[Вуліца Напалеона Орды (Менск)|Менск]]у<ref>[https://web.archive.org/web/20110929171141/http://nn.by/index.php?c=ar&i=9920 У Менску зьявіліся мікрараён Брылевічы і вуліца Ігнатоўскага] // «[[Наша Ніва]]», 2 ліпеня 2007.</ref> і Горадні<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=55051 У Гродна з’явяцца вуліцы Агінскага, Багушэвіча, Караткевіча і Орды] // «[[Наша Ніва]]», 20 траўня 2011.</ref>. 6 лютага 2007 году [[Нацыянальны банк Беларусі]] ўвёў у абарачэньне памятную манэту «Напалеон Орда. 200 год». 11 лютага 2010 году кампанія [[Google]] адзначыла народзіны Н. Орды, зьмясьціўшы адмысловае лёга з малюнкам мастака палаца Чацьвярцінскіх у [[Горадня|Горадні]] на сваім пошукавым сэрвісе<ref>[https://web.archive.org/web/20120415150833/http://euroradio.fm/by/1122/subscr/43945/ «Google» павіншаваў беларусаў з угодкамі Напалеона Орды] // [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]], 11 лютага 2010.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * ''Kaczanowska M.'' Napoleon Orda — twórca widoków architektonicznych. Zarys życia i twórczości// Rocznik Museum narodowego w Warszawie. — 1968. T. 12. — S. 115—158 * ''Katalog'' rysunków architektonicznych ze zbiorów Museum Narodowego w Krakowie. Rysunki Napoleona Ordy. 1. — Warszawa: PWN, 1975. — 480 s. * ''Levandauskas V.,'' Vaičekonité-Kapežinskiené R. Napoleonas Orda. Senosios Lietuvos architekturos peizazai. — Vilniaus: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2006. — 350 p. * ''Polanowska J. Orda Napoleon //'' Słownik artystów ''polskich'' i obcych w Polsce działających (zmarlych przed 1966) T. VI, Warszawa: IS PAN 1998, — S. 291—294. * Zofia Maniakowska-Jazownik, Yulia Lisai. Nieznane praktyki Napoleona. Rysunki Ordy w innym świetle // Notes konserwatorski. [https://notes.bn.org.pl/upload/pdf/85624_Maniakowska(8)_s.%20139_notes_19_2017.pdf 2017. Nr. 19. — s. 139—160]. * Беларусь у малюнках Напалеона Орды. Другая палова XIX стагодзьдзя. — Мн.: Ураджай, 2001. — {{ISBN|985-04-0497-3}}. * ''Левандаускас В.'' Иконографические особенности творчества Наполеона Орды // Веснік БДУК. — 2004. — №3. С. 51-57. * ''Лісай Ю.'' Пейзажы Напалеона Орды: нацыянальная афарбоўка інтэрнацыянальнай ведуты // Напалеон Орда (1807—1883). Ілюстраваная энцыклапедыя краіны. Выстава з калекцыі Нацыянальнага музея ў Кракаве ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь. Каталог. — Кракаў, 2017. — С. 21-25. ISBN 978-83-7581-248-0 * ''Материалы'' международной научной конференции, посвященной 200-летию Наполеона Орды «Наполеон Орда: жизнь, творчество, художественное наследие»: (Минск, 15-16 февраля 2007 г.) / Институт искусствоведения, этнографии и фольклора им. К. Крапивы Национальной академии наук Беларуси; гл. ред. А. И. Локотко. — Минск: Право и экономика, 2007. * Л. М. Несцярчук. Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны: кніга-альбом. — Мн.: Маст. літ., 2009. — {{ISBN|978-985-02-1031-9}} * ''Радзюк А.'' Царызм супраць Напалеона Орды // Асоба і час: Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. — Мн.: Лімарыюс. 2013. — С. 27-36. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140902031538/http://nn.by/index.php?c=ar&i=6493 Артыкул Сяргея Харэўскага ў «Нашай Ніве»] * [https://web.archive.org/web/20050118043018/http://tbm.org.by/asoby/cont.phtml?x=no Біяграфія на старонцы «Гісторыя Беларусі. Асобы». Таварыства Беларускай Мовы] * [https://web.archive.org/web/20070224154729/http://www.pawet.narod.ru/orda/index.html Галерэя Напалеона Орды, сайт «Павет» (197 малюнкаў)] * [http://pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Index.htm «Album Widoków Historycznych Polski»] * {{Глёбус Беларусі|ivanovo/orda_gallery.htm}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100205232208/http://globus.tut.by/ivanovo/orda_gallery.htm |date=5 лютага 2010}} * [https://web.archive.org/web/20110929153615/http://vandrouka.by/2011/puteshestviya-napoleona-ordyi/ Падарожжы Напалеона Орды на мапе] * [https://web.archive.org/web/20111211014951/http://vandrouka.by/2011/vorotsevichi-muzey-napoleona-ordyi/ Музейны комплекс Напалеона Орды ў Варацэвічах] * [https://notes.bn.org.pl/upload/pdf/85624_Maniakowska(8)_s.%20139_notes_19_2017.pdf Новыя дасьледаваньні малюнкаў Орды. Артыкул З. Манякоўскай-Язоўнік і Юліі Лісай] у [https://notes.bn.org.pl/numer-biezacy Notes konserwatorski] * [https://web.archive.org/web/20131014184900/http://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/5-hrodna-na-maliunkach-ordy Горадня на малюнках Напалеона Орды] * [https://web.archive.org/web/20160304192120/http://harodnia.com/be/poszuki/idei-dlia-horada/79-prailustravac-malunkami-ordy Гродна хочуць праілюстраваць малюнкамі Напалеона Орды] * [http://imago.by/album-raz/orda-k.html Выбраныя літаграфіі Напалеона Орды, сайт imago.by] * [http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/results?action=AdvancedSearchAction&type=-3&contentQuery=&content%3Aoperation=AND&search_attid1=2&search_value1=Orda,%20Napoleon%20(1807-1883)&search_op2=OR&search_attid2=3&search_value2=Orda,%20Napoleon%20(1807-1883) Калекцыя малюнкаў і літаграфій Орды з Нацыянальнага музэю ў Варшаве] * [https://bel.sputnik.by/video/20171003/1031156876/napaleon-orda-malyavau-strachanuyu-cyvilizacyyu.html Відэаэкскурсія па выставе малюнкаў Напалеона Орды. 2017] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Орда, Напалеон}} [[Катэгорыя:Беларускія кампазытары]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія мастакі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Орды|Напалеон]] 4w5knr77x52n5fwdfqukl6l5uw5zboa 0 4193 2696678 2696581 2026-10-13T11:35:17Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне выява 2696678 wikitext text/x-wiki {{Сьвяты | тып (колер) = хрысьціянскі | сьвецкае імя = Іван | манаскае імя = Язафат | памёр = [[12 лістапада]], [[1623]], [[Віцебск]], [[Рэч Паспалітая]] (сучасная Беларусь) | шануецца = Каталіцкай Царквой (бізантыйскага і рымскага абрадаў); [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|украінскай]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|беларускай]] і [[Расейская Грэка-Каталіцкая Царква|расейскай]] і інш. грэка-каталіцкімі Цэрквамі | услаўлены = | бэатыфікаваны = [[16 траўня]], [[1643]], у [[Рым]]е, [[Урбан VIII (папа рымскі)|Папам Рымскім Урбанам VIII]] | кананізаваны = [[1867]], у [[Рым]]е, [[Пій IX (папа рымскі)|Папам Рымскім Піем IX]] | у ліку = | галоўная сьвятыня = базыліка сьв. Пятра ў Рыме | дзень памяці = [[12 лістапада]] - [[Каталіцкая царква]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]],<br />[[16 верасьня]] - [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]]<br />,[[25 лістапада]] - [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква]] | дзень памяці ў 2009 = <!-- магчымы любы нумар году, адлюстроўваецца наяўны --> | патрон = Віцебская дыяцэзія РКЦ | атрыбуты = | дэкананізаваны = | працы = | падзьвіжніцтва = }} [[Файл:Святы (на той момант благаславёны) Язафат Кунцэвіч. Гравюра з кнігі І. Сушы.jpg|міні|280пкс|Гравюра з кнігі Я. Сушы з выявай Ясафата Кунцэвіча]] '''Язафа́т Кунцэ́віч''' ([[1580]] ці 1584 — {{ДС|12|11|1623}}) — [[Грэка-каталіцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкі]] царкоўны і грамадзкі дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], царкоўны пісьменьнік, [[сьвятамучанік]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ва [[Уладзімер-Валынскі|Ўладзімеры-Валынскім]] у зьбяднелай [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і [[Кунцэвічы гербу Лебедзь|Кунцэвічаў]], якая выехала туды зь [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="150pa">[https://web.archive.org/web/20080523111634/http://knihi.com/pytanni/066.html 66. Хто такі Язафат Кунцэвіч?] // {{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref> Яго бацькам быў небагаты купец Гаўрыла, маці — Марына. У падлеткавым узросьце, неўзабаве пасьля Берасьцейскай уніі 1596 году, разам з бацькамі пераехаў у Вільню. Паводле сьведчаньня біёграфаў, Іван (Ян) Кунцэвіч зь дзяцінства вылучаўся цягай да малітвы і містычным сьветапоглядам. Да [[1599]] прыняў [[Берасьцейская унія|Унію]] і зрабіўся яе адданым прыхільнікам. На ягоны выбар Уніі і фармаваньне яго каталіцкага сьветапогляду паўплывалі знакамітыя ў свой час багасловы — грэк [[Пятро Аркудзі]], які быў прысланы з [[Рым]]у для ўмацаваньня Зьяднанай Царквы ў Рэчы Паспалітай, віленскі езуіт Валенці Фабрыцый, будучы мітрапаліт [[Язэп Руцкі]], які тады быў яшчэ сьвецкай асобай. У [[1604]] сам Кіеўскі мітрапаліт [[Іпаці Пацей]] пастрыг яго ў манахі, надаў яму новае імя — Язафат, высьвяціў на дыякана, пасьля чаго накіраваў у Віленскі [[манастыр Сьвятой Тройцы (Вільня)|манастыр Сьвятой Тройцы]]<ref>Нарис історіï Василіянського чину святого Йосафата. Відавництво оо. Василіян, Рим, 1992. С. 102.</ref>. Сапраўдны [[аскет]] у штодзённым жыцьці, Язафат Кунцэвіч у вольны ад малітваў і набажэнстваў час чытаў сьвятыя кнігі і пісаў свае, у якіх даводзіў неабходнасьць аб’яднаньня Ўсходняй і Заходняй Царквы пад зьверхніцтвам [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]]. Яго праведнае манаскае жыцьцё, навука і палымяныя казаньні прыцягвалі ў манастыр новых маладых паслушнікаў. У другой палове [[1608]] ён быў высьвячаны на [[сьвятар]]а. (Паводле некаторых крыніцаў ужо [[23 жніўня]] [[1608]] ён быў ераманахам)<ref>Нарис історіï Василіянського чину святого Йосафата. Відавництво оо. Василіян, Рим, 1992. С. 110.</ref>. Таго ж году [[Язэп Руцкі]] запрасіў Я. Кунцэвіча ў [[Кіеў]] для дапамогі ў навяртаньні праваслаўных кіеўлянаў да Уніі. У Пячорскім манастыры адбыўся інцыдэнт, калі ў адказ на прамовы Язафата Кунцэвіча манахі сьцягнулі яго з амбону і моцна зьбілі, аднак пасьля багаслоўскага дыспуту варожасьць улеглася. Калі манаская супольнасьць Траецкага манастыра ў Вільні павялічылася да 50 манахаў, зьявілася магчымасьць засноўваць новыя манастыры Зьяднанай Царквы. Шляхціч [[Рыгор Трызна (маршалак слонімскі)|Рыгор Трызна]], маршалак слонімскі, падараваў манахам-уніятам манастыр у [[Быцень|Быцені]], які ён збудаваў для сваёй дачкі Эўфрасіньні, і тады Язэп Руцкі накіраваў туды Язафата Кунцэвіча, каб ён заснаваў там навіцыят для манахаў Зьяднанай Царквы. Тады ж Рыгор Трызна пазнаёміў ігумена [[Быцень|Быценскага]] манастыра Язафата Кунцэвіча з сваім праваслаўным суседам Іванам Мялешкам, смаленскім кашталянам. Пад уплывам ераманаха Язафата [[Іван Мялешка]] прыняў Унію і падараваў манахам [[Жыровічы]], дзе была царква з цудатворнай іконай Багародзіцы. Язафат Кунцэвіч стаў першым ігуменам Жыровіцкага манастыра. Шляхціч Іван Мялешка разам з сужонкай Ганнай з Фурсаў збудавалі ў Жыровічах манастыр і [[29 кастрычніка]] [[1613]] ўрачыста ўвялі туды Язафата Кунцэвіча зь яго манахамі<ref>Historya o początkach cudownego obrazu Nayswiętszey Panny Maryi Zyrowickiey w Litwie. Wilno, 1628.</ref>. З таго часу Жыровічы сталі слаўным водпуставым месцам, куды штогод пачалі прыходзіць пілігрымы з самых розных куткоў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Пасьля сьмерці [[18 ліпеня]] [[1613]] мітрапаліта Іпація Пацея Кіеўскай мітраполіяй пачаў упраўляць [[Язэп Руцкі]], а Язафат Кунцэвіч ад гэтага часу і да [[1617]] быў архімандрытам Віленскага манастыра Сьвятой Тройцы, які тады налічваў ужо 60 манахаў. За гэты час ён многа зрабіў для разбудовы і добраўпарадкаваньня манастыра, арганізацыі манаскага жыцьця. Старэйшых манахаў архімандрыт Язафат Кунцэвіч накіраваў у Наваградак і Менск, дзе базыляне адчынілі школы, а сам застаўся толькі з маладымі манахамі. У гэты час яму даводзілася адначасова выконваць абавязкі архімандрыта, вікарыя, спаведніка, прапаведніка, эканома і нават дзяка. Як сьцьвярджаў сьведак айцец Г. Хмяльніцкі, звычайна ён сам званіў на пад’ём і ў царкве на малітву<ref>Нарис історіï Василіянського чину святого Йосафата. Відавництво оо. Василіян, Рим, 1992. С. 115.</ref>. Паводле рэкамэндацыі Руцкага ў [[1617]] прызначаны біскупам [[віцебск]]ім і адначасова каад’ютарам да [[Полацкія ўніяцкія арцыбіскупы|полацкага архібіскупа]] [[Гедэон Бральніцкі|Гедэона Бральніцкага]]. Разам зь мітрапалітам Язэпам Руцкім, які распрацаваў статуты Базылянскага закону, Язафат Кунцэвіч моцна спрычыніўся да рэарганізацыі ўсходняга манаства ў краі. Пасьля сьмерці Бральніцкага ў канцы [[1618]] Я. Кунцэвіч стаў [[Полацкія ўніяцкія арцыбіскупы|полацкім архібіскупам]]. У [[Полацак]] ён прыбыў з асаблівай місіяй ад мітрапаліта Руцкага — умацаваць Унію ў гэтым краі. Першымі крокамі архібіскупа Язафата Кунцэвіча на новай ніве сталася адраджэньне царкоўнага жыцьця: аднаўленьне храмаў (у тым ліку [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкага Сафійскага сабору]]), заснаваньне парафіяльных школаў, «чыстка» кліру. Адначасова ён праявіў сябе адданым прыхільнікам еднасьці Заходняй і Ўсходняй Цэркваў. Да Базылянскага закону ён прыяднаў манахаў трох манастыроў Полацкай япархіі: Полацкага манастыра, Чарэйскага манастыра і Магілёўскага манастыра. Разам з тым актыўнасьць новага полацкага архібіскупа выклікала неадназначную рэакцыю. [[9 кастрычніка]] [[1618]] архібіскуп Язафат Кунцэвіч накіраваўся ў [[Магілёў]] са звычайнай душпастырскай мэтай ''«прыгледзець за царкоўным парадкам»''. Жыхары не дазволілі яму, як пастыру, нават уступіць у места, зачынілі гарадзкую браму, расставілі на вежах і на валу гарматы, скіраваныя на сьвіту архібіскупа, і ўзброеных людзей, частка якіх выйшла з харугвамі перагарадзіць уніяцкаму архібіскупу дарогу ў места. ''«Калі гэты ўладыка-адшчапенец'', — казалі яны, — ''дзе-небудзь пакажацца бліжэй каля места, то ў места мы яго ня пусьцім, а яго заб’ем, бо за пастыра і ўладыку свайго ня лічым і прызнаваць яго ня хочам»''. Гэты інцыдэнт стаўся прычынай судовага разьбіральніцтва, у выніку ягока завадатараў бунту як парушальнікаў спакою ў дзяржаве прысудзілі да сьмяротнай кары, а на места быў накладзены штраф<ref name="av"/>. У сакавіку [[1620]] на зваротным шляху з [[Масква|Масквы]] ў Кіеў прыбыў [[Ерусалім]]скі патрыярх Тэафан, які актыўна праводзіў пратурэцкую і прамаскоўскую палітыку. Ён незаконна<ref>{{Спасылка|аўтар=Ігар Войніч.|url=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bha/07-2/05.htm|загаловак=Сільвестр Косаў і Язафат Кунцэвіч — повязь царкоўных ерархаў|выдавец=Беларускі гістарычны агляд|копія=http://web.archive.org/web/20110717094412/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bha/07-2/05.htm|дата копіі=17 ліпеня 2011}} Том 7. Сшытак 2 (13)</ref> высьвяціў новых праваслаўных біскупаў і паставіў іх наўзамен раней прызначаных уніяцкіх, чым абвастрыў супярэчнасьці ў асяродку хрысьціянаў Рэчы Паспалітай. У прыватнасьці, у абыход Кунцэвіча біскупам Полацку быў пастаўлены [[Мялеці Сматрыцкі]], дзеяньні якога ў Рэчы Паспалітай расцанілі як падбухторваньне да мецяжу і царкоўнаму расколу ўва ўгоду [[Турэччына|Турэччыны]]. У прыватнасьці кароль і вялікі князь Жыгімонт пісаў: {{Цытата|нехта [[Мялеці Сматрыцкі|Сматрыцкі]] і [[Іёў (Барэцкі)|Барэцкі]] змовіліся з падданымі [[Асман II|цэсара турэцкага]], непрыяцеля веры хрысьціянскай і нашага, які на панствы нашыя вайной ідзе. Зь нейкім пастырам, нібы патрыярхам ерусалімскім, на шпегі да панстваў нашых ад цэсара турэцкага дасланым, наважыліся без дазволу і ведама нашага прысьвячэньні браць — адзін на мітраполію Кіеўскую, а іншы – на архібіскупства Полацкае, ігнаруючы тых, хто прылажэнствы гэтыя духоўныя здаўна з пападаньня нашага спараднага на сябе носяць і добрае здароўе маюць.}} Аднак прапаганда М. Сматрыцкага прынесла свой плён. Архібіскупа Я. Кунцэвіча зьвінавацілі ў перасьледзе праваслаўных, на што ён змушаны быў адказаць лістом, адрасаваным [[Леў Сапега|Льву Сапегу]]: {{Цытата|Я ж ніколі нікога да Уніі гвалтам не прымушаў, такога ніколі не было. Абараняць жа мне мае царкоўныя правы, (калі на мяне наступаюць гвалтам), мяне прымушае звычайная біскупская прысяга.}} Найбольш напружаны характар барацьба супраць Уніі набыла ў [[Віцебск]]у, насельніцтва якога пасланцы Сматрыцкага падбухторылі да непаслушэнства законнаму архібіскупу. Уступіўшы ў валоданьне віцебскімі цэрквамі, Я. Кунцэвіч заняўся іхным абсталяваньнем: загадаў іх падмесьці, пачысьціць абразы, наладзіць хоры і адкідныя сядзеньні. Паводле словаў відавочцаў, праваслаўныя ў адказ на гэта сказалі, што нельга з царквы нічога выкідаць, нават пыл. На падставе гэтага яны абвясьцілі, што Я. Кунцэвіч прытрымліваецца лацінскай веры і перарабляе цэрквы на лацінскі ўзор<ref name="av">Алена Вернікоўская. [https://web.archive.org/web/20101005223534/http://epolotsk.com/page.php?id=259 Супраціўленне праваслаўных Полацкай епархіі ўвядзенню уніі і забойства Язафата Кунцэвіча] // Беларускі гістарычны агляд, Том 8 Сшытак 1—2 (14—15) Снежань 2001</ref>. Ад сакавіка [[1621]] па атрыманьні ліста М. Сматрыцкага, жыхары Віцебску поўнасьцю перасталі падпарадкоўвацца Я. Кунцэвічу. [[4 красавіка]] [[1621]], у дзень Дабравешчаньня, віцебскія праваслаўныя на чале з бурмістрам Сымонам Нешам не пусьцілі працэсію ўніяцкіх сьвятароў з Прачысьценскага сабору ў царкву Дабравешчаньня: ''«люд посполитый лаял их и соромотил и на здоровье их як того часу, так и потомных часов похвалки чинил, грозячи им забиянем и у воду утопенем»''. У Дабравешчанскай царкве [[16 жніўня]], у дзень Спаса («яблычнага»), праваслаўныя зноў ''«тумульт учинили»'', званілі ў званы, проста ў царкве зьбілі сьвятара айца Максіма Турчыновіча і Кунцэвічавага слугу Стэфана Базіліскага, а потым гналіся за самім архібіскупам. У дзень Пяцідзясятніцы вялікі натоўп праваслаўных спыніў арганізаваную Кунцэвічам урачыстую працэсію, што накіроўвалася за места да царквы Сьв. Духа, і прымусіў яе вярнуцца ў места. [[20 лютага]] [[1622]] каля сотні жыхароў Віцебску абкружылі царкву Дабравешчаньня, перашкаджаючы адпраўленьню архібіскупам набажэнства, ''«крик, волане великое учинили», «словы неучтивыми лаяли, соромотили»'' ўніяцкае духавенства, а пасьля службы напалі на архідыякана і чэлядзь архібіскупа<ref name="av"/>. Кульмінацыя канфлікту настала [[12 лістапада]] [[1623]] ([[Віцебскае паўстаньне]]), калі разьюшаны натоўп віцебскіх праваслаўных рынуўся ў дом Я. Кунцэвіча. Архібіскуп выйшаў ім насустрач са словамі: ''«Дзеці мае, чаму вы напалі на мой дом?»'' Як сьведчаць судовыя дакумэнты, забойцы двума ўдарамі бердыша расьсеклі Ўладыку галаву, а потым «доўга нявечылі яго і пасьля сьмерці». Цела Язафата скінулі з Прачысьценскай гары, а затым, прывязаўшы да ног і шыі цяжкія камяні і насыпаўшы каменьня ў валасяніцу, утапілі ў Дзьвіне<ref name="150pa"/>. Апроч таго, забойцы разрабавалі біскупскі палац, уніяцкія цэрквы і манастыры ды іншую маёмасьць у месьце<ref>[https://web.archive.org/web/20110825221650/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21450 Сёньня Дзень сьв. Язафата] // [[Наша Ніва]], [[12 лістапада]] [[2008]]</ref>. Да моманту прыбыцьця ў Віцебск сьледчай камісіі, большая частка ўдзельнікаў расправы зьбегла зь места. Да суду прыцягнулі толькі 19 чалавек. Многія сьведкі паказвалі на тое, што праваслаўныя ладзілі замахі на жыцьцё Кунцэвіча і забілі яго толькі празь нянавісьць і «распалены запал» супраць каталіцкай веры, уніі грэцкай царквы з рымскім касьцёлам і падпарадкаваньня апостальскай сталіцы і Рымскаму Папу. Каралеўскія камісары, што праводзілі расьсьледаваньне забойства Кунцэвіча, прызналі праўдзівымі паказаньні сьведкаў пра тое, што Язафат Кунцэвіч быў забіты бязьвінна, і што забойцы ня мелі аніякіх падставаў для такога жорсткага злачынства<ref name="av"/>. Цела архібіскупа Язафата Кунцэвіча пасьля ўрачыстага адпяваньня пахавалі ў ягонай катэдры сьв. Сафіі ў Полацку, але пазьней яго мошчы неаднаразова даводзілася таемна перавозіць па ўсёй Беларусі і за яе межамі, каб захаваць ад зьнішчэньня расейскімі войскамі. == Кананізацыя == [[Файл:Cursus vitae et certamen martyrii B. Josaphat Kuncevicii, Rzym 1655.jpg|міні|зьлева|200пкс|[[Якуб Суша]]. Жыцьцё і пакутніцкая сьмерць благаслаўлёнага Язафата Кунцэвіча, Рым, 1665 г.]] Працэс захадаў да бэатыфікацыі сьв. Язафата пачаўся ў наступны год па яго сьмерці. Працэс працягнуўся пры ўдзеле створаных па вызначэньні [[Урбан VIІI|Урбана VIІI]] (двойчы, у [[1625]] і [[1635]] гг.) камісіяў для дасьледаваньня жыцьця, дзейнасьці, сьмерці Язафата Кунцэвіча і цудаў, зьвязаных зь ягоным апякунствам. Па завяршэньні расьсьледаваньня, у траўні [[1643]] году Полацкі архібіскуп Язафат Кунцэвіч быў залічаны Папам [[Урбан VIII|Урбанам VIII]] да сьпісу сьвятых у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Украіна|Ўкраіне]], а ў чэрвені [[1867]] году Папа [[Пій IX]] абвясьціў яго сьвятым для ўсёй Каталіцкай Царквы. Мошчы беларускага сьвятамучаніка Язафата Кунцэвіча захоўваюцца ў саборы сьв. Пятра ў Рыме, каля алтара сьв. Васіля Вялікага пры паўночна-ўсходнім слупе храма<ref>{{Артыкул|аўтар=Аляксей Хадыка.|спасылка=http://media.catholic.by/nv/n36/art6.htm|загаловак=Святы Язафат Кунцэвіч: Складанне культу і іканаграфіі ў Беларусі|выданьне=[[Наша Вера]]|нумар=2 (36)|год=2006}}</ref>. Папа Рымскі [[Ян Павал II]] назваў сьвятамучаніка Язафата Кунцэвіча «Апосталам еднасьці». == Творчасьць == Язафат Кунцэвіч — аўтар палемічных і багаслоўскіх твораў «А фальшаваньню пісьм славенскіх…», «Правілы для ўніяцкіх прасьвітараў», «Катэхізму», 6 артыкулаў у кнізе Л. Крэўзы «Абарона еднасьці…» ([[1617]]) і іншых. У сваім укладаньні «Пра хрышчэньне сьв. Уладзіміра» Кунцэвіч даводзіў, што руская Царква першапачаткова была каталіцкай. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар = [[Язафат Ісакавіч]]. Пераклад [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Жанны Некрашэвіч Кароткай]].| загаловак = Язафатыда, або пра забойства Язафата Кунцэвіча. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]] | тып = часопіс | год = 2026 | том = | нумар = 9| старонкі = 27—39 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * {{Спасылка|url=http://asoby.belinter.net/cont.php?x=iku|загаловак=Язафат Кунцэвіч|копія=http://web.archive.org/web/20110811223421/http://asoby.belinter.net/cont.php?x=iku|дата копіі=11 жніўня 2011}} на [https://web.archive.org/web/20050324023629/http://asoby.belinter.net/ Гісторыя Беларусі. Асобы.] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rhist/0015/Пануцэвіч_Вацлаў._Сьвяты_Язафат,_архіяпіскап_полацкі.html Пануцэвіч В. Сьвяты Язафат, архіяпіскап полацкі. Полацак, 2000] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кунцэвіч, Язафат}} [[Катэгорыя:Сьвятыя]] [[Катэгорыя:Беларускія ўніяцкія дзеячы]] [[Катэгорыя:Базыляны]] [[Катэгорыя:Полацкія ўніяцкія арцыбіскупы]] [[Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Кунцэвічы гербу Лебедзь|Язафат]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкія сьвятыя зь Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя зь Беларусі]] [[Катэгорыя:Перасьледы каталіцтва ў Беларусі]] kkxz8ki73c3oiddjbp7y891ggci46lj 0 8294 2696669 2696590 2026-10-13T09:10:26Z Lesnas ättling 11208 Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2696590|2696590]] удзельніка [[Special:Contributions/Zerkalo114|Zerkalo114]] ([[User talk:Zerkalo114|гутаркі]]) 2696669 wikitext text/x-wiki {{Герб |назва = |арыгінал = |варыянты_назвы = |выява = Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg |памер_выявы = |подпіс_выявы = Герб [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ў [[Беларусь|Беларусі]] |выява2 = |памер_выявы2 = |подпіс_выявы2 = |вэрсіі = |першыя_згадкі = |дата_прыняцьця = 1938 <small>(як [[герб БССР]])</small> <br> 1949 <small>(новы дызайн)</small> <br> 1958 <small>(новы дызайн)</small> <br> 1981 <small>(новы дызайн)</small> <br> 1995 <small>(як герб [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]])</small> <br> 2012 <small>(новы дызайн)</small> <br> 2021 <small>(новы дызайн)</small> |носьбіт = |роды = |кляйнод = |начэльле = |прылбіца = |карона = |тарча = |пахолак = |ордэн = |пастамэнт = |дэвіз = |іншыя = |выкарыстаньне = [[Рэжым Лукашэнкі]] |аўтар = [[Валянцін Волкаў]] <small>([[герб БССР]])</small> <br> [[Леанід Сініцын]] <small>(мадыфікацыя)</small> }}'''Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь''' — адзін з афіцыйных дзяржаўных знакаў Б[[Беларусь]], які быў зацверджаны ўказам прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі пасля правядзення рэферэндуму 14 мая 1995 года.[https://www.belarus.by/by/government/symbols-and-anthem-of-the-republic-of-belarus] Гэты герб уяўляе сабой зялёны контур тэрыторыі [[Беларусь]] ў промнях сонца над зямною куляй, які абкружае вянок з каласоў, кветак канюшыны і льну. Вынікі рэферэндуму 1995 года і змена дзяржаўнай сімволікі застаюцца прадметам крытыкі і спрэчак з боку беларускай апазіцыі і шэрагу гісторыкаў. Элемэнт [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі (этнацыду) беларусаў]]. Гэта зялёны контур тэрыторыі Беларусі ў залатых промнях сонца над зямною куляй. Над контурам знаходзіцца чырвоная зорка, зьлева і справа контур абкружае вянок з залатых каласоў, пераплеценых кветкамі [[канюшына|канюшыны]] і [[лён|льну]]. Каласы абвіваюць стужкі колераў [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёнага сьцяга]], унізе на стужцы разьмяшчаецца залаты надпіс «Рэспубліка Беларусь». Мадыфікацыя [[герб Беларускай ССР|гербу БССР]], распрацаванага на ўзор [[Герб СССР|савецкага гербу]] [[Расея|Расеі]] і зацьверджанага ў час кульмінацыі [[Ёсіф Сталін|Сталінскага]] [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|тэрору]] ([[генацыд]]у) у 1938 годзе<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}}</ref>. Разам з [[Сьцяг Беларусі (афіцыйны)|чырвона-зялёным сьцягам]] не супадае з [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі сымбалямі]] [[беларусы|беларусаў]] і асацыюецца найперш з асобай Лукашэнкі і той палітычнай і сацыяльна-эканамічнай мадэльлю, якую ён увасабляе<ref name="salanda-2019-10">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 10.</ref>. Апрача рэжыму Лукашэнкі ў Беларусі, гербамі савецкіх часоў дагэтуль карыстаюцца [[Таджыкістан]], [[Узбэкістан]], а таксама непрызнаная [[Прыднястроўе|Прыднястроўская малдаўская рэспубліка]]. == Гісторыя == [[Файл:Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919–1920).svg|190px|значак|Першы герб БССР, 1919 г]] === БССР === {{Асноўны артыкул|Герб Беларускай ССР}} Фармаваньне сымболікі БССР адбывалася цэнтралізавана і рэгулявалася [[камунізм|камуністычнымі]] ідэалягічнымі патрабаваньнямі<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 136.</ref>. Першы герб [[ССРБ]] узору 1919 году нічым не адрозьніваўся ад [[герб РСФСР|гербу РСФСР]], апроч надпісаў. Прыняты ў 1927 годзе герб рэспублікі аўтарства [[Валянцін Волкаў|Валянціна Волкава]] згодна з 2-й канстытуцыяй БССР меў наступнае апісаньне (разьдзел XIII, артыкул 74): <blockquote> Дзяржаўны герб Беларускае Сацыялістычнае Савецкае рэспублікі складаецца з малюнку ў праменях узыходзячага сонца сярпа і молата, якія зьмешчаны крыж на крыж ручкамі ўніз і абкружаны вянком; гэты вянок складаецца зьлева з жытніх каласоў, пераплеценых канюшынаю, а справа з дубовае галінкі; унізе паміж абедзьвюма палавінамі вянка перавіты чырвонаю стужкаю, на якой зьмешчаны надпісы на беларускай, габрэйскай, расейскай і польскай мовах: «Пралятарыі ўсіх краін, злучайцеся!» і ніжэй — ініцыялы БССР. Уверсе гербу знаходзіцца пяціканцовая зорка. </blockquote> [[Файл:Emblem of the Byelorussian SSR (1937-1938).svg|190px|значак|Герб БССР, 1937 г.]] Пры гэтым у пачатковым праекце гербу БССР прапаноўвалася выкарыстоўваць [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бела-чырвона-белую стужку]]<ref>{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 22.</ref>. Праект прайшоў некалькі інстанцыяў, аднак Прэзыдыюм [[ЦВК]] у выніку ўсё ж пастанавіў зрабіць стужку чырвонай<ref name="Nasievic">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гэты сцяг пачынаўся так… // [[Чырвоная зьмена|Чырвоная Змена]]. № 42 (13900), 20 красавіка 1995 г.</ref>. Таксама існаваў эскіз гербу БССР, выкананы мастаком [[Генадзь Змудзінскі|Генадзем Змудзінскім]], за аснову якога ўзялі белы шчыт з чырвонай паласой пасярэдзіне, якая праходзіла дыяганальлю<ref name="kultura">Рудак А. [https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі] // [[Культура (газэта)|Культура]]. № 34 (1473), 22—29 жніўня 2020 г.</ref>. Увогуле, хоць тагачасныя савецкія ўлады ў [[Масква|Маскве]] негалосна і называлі бела-чырвона-белыя колеры беларускімі нацыянальнымі, аднак ужо ў 1928 годзе распачалі актыўнае змаганьне зь імі: у дакладзе [[АДПУ]] (пазьнейшага [[НКВД]]) у [[ЦК КПСС|ЦК ВКП(б)]] ад 27 траўня адзначаўся загад да менскіх уладаў перафарбаваць вулічныя слупы і інтэр’ер [[Прысутныя месцы (Менск)|Дому працы]], раней расфарбаваныя ў беларускія нацыянальныя колеры ({{мова-ru|белорусские национальные цвета|скарочана}})<ref>Славатинский А. Доклад ОГПУ в ЦК ВКП(б) о политических настроениях в среде белорусской интеллигенции (27 мая 1928 г.) // ЦК РКП(б)—ВКП(б) и национальный вопрос. Книга 1. 1918—1933 гг. / Составители Л. С. Гатагова, Л. П. Кошелева, Л. А. Роговая. — М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 2005. С. 569.</ref>. Такім чынам, узорам для афіцыйна прынятай сымболікі БССР стала савецкая сымболіка [[Расея|Расеі]]<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 7.</ref>. Згодна з афіцыйным тлумачэньнем, жытнія каласы на гербе адлюстроўвалі сельскую гаспадарку, а дубовая галінка — лясныя багацьці рэспублікі; пяціканцовая зорка — шлях да сацыялізму; колькасьць моваў — чатыры — адпавядала, з аднаго боку, асноўным этнічным групам, якія пражывалі на тэрыторыі рэспублікі, а з другога — не стварала палітычных падставаў для ўціску беларускай мовы на тэрыторыі Заходняй Беларусі, перададзенай Леніным Польшчай<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 134.</ref>. [[Файл:Emblem of the Byelorussian SSR (1938-1949).svg|190px|значак|Герб БССР, 1938 г.]] Нягледзячы на адсутнасьць у гербе БССР якіх-кольвек беларускіх нацыянальных адметнасьцяў, разгорнуты ў 1930-я гады наступ на «[[нацдэмаўшчына|нацдэмаў]]» закрануў і прынятую ў часе [[беларусізацыя|беларусізацыі]] сымболіку. 28 ліпеня 1938 году на паседжаньні Вярхоўнага Савету БССР дэпутат Захараў І. А. выступіў з прамовай, дзе азначалася, што: <blockquote> Беларусь зьяўляецца індустрыяльна-калгаснай краінай. У сельскай гаспадарцы пераважаюць большасьцю пасевы зернавых і тэхнічных культур — жыта, лён, канюшына. Усё гэта зьяўляецца асноўным багацьцем сельскай гаспадаркі, што і павінна быць адлюстравана ў дзяржаўным гербе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай рэспублікі. </blockquote> На гэтай падставе ён унёс прапанову пра зьмяненьне гербу БССР: «''замяніць вянок з дубовымі лісьцямі вянком з жытніх каласоў, пераплеценых клеверам і льном''». Такім чынам быў створаны прэцэдэнт, калі разьвіцьцё народнай гаспадаркі аўтаматычна вымагала ўнясеньня дадатковых зьменаў у дзяржаўную сымболіку. Адпаведна, герб пераўтварыўся з сымбалічнай, ляканічнай і ўстойлівай выявы, якая мусіць адлюстроўваць гістарычныя карані, традыцыю, альбо час і галоўныя ідэі грамадзка-палітычнага ладу, у рухомую мінівыставу мясцовых дасягненьняў прамысловасьці і сельскай гаспадаркі<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 135.</ref>. === Ад БССР да Рэспублікі Беларусь === [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|190пкс|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі]] (адноўлены ў 1991 г.)]] 27 ліпеня 1990 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўны Савет БССР]] прыняў дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце краіны. 25 жніўня 1991 году Беларусь абвясьціла незалежнасьць ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Згодна з артыкулам 97 Канстытуцыі БССР 1978 году (зь зьмяненьнямі і дапаўненьнямі 1979 і 1989 гадоў) Вярхоўны Савет быў найвышэйшым і бесьперапынна дзейным органам дзяржаўнай улады, які мог прыняць да разгляду ўсякае пытаньне, якое ўваходзіла ў кампэтэнцыю рэспублікі. Пры разглядзе пытаньня аб наданьні гербу [[Пагоня|Пагоні]] статусу дзяржаўнага гербу Вярхоўны Савет вытрымаў усе неабходныя юрыдычныя патрабаваньні згодна зь дзейным заканадаўствам таго часу. Таму працэдура зацьверджаньня Пагоні ў якасьці дзяржаўнага гербу адзначаецца высокім узроўнем легітымнасьці<ref>[[Аляксандар Кур'яновіч|Кур’яновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20210128040324/https://gazeta.arche.by/article/432.html Як бел-чырвона-белы сцяг стаў дзяржаўным: верасень, 1991], Электронная газэта [[ARCHE Пачатак|ARCHE]], 26 жніўня 2020 г.</ref>. === Рэфэрэндум 1995 году === {{Асноўны артыкул|Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году}} Увосень 1993 году ва ўладных колах Беларусі назіралася актывізацыя прарасейскіх настрояў, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету]]: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], але і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — прыбраць з тэксту [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]. Такую пастанову падтрымала большасьць дэпутацкага корпусу<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. Яшчэ ўлетку 1993 году дэпутат [[Аляксандар Лукашэнка]] выступіў за аднаўленьне [[СССР]], а ў часе выбарчай прэзыдэнцкай кампаніі 1994 году ён насіў не дзяржаўны [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белы]], а [[Сьцяг БССР|чырвона-зялёны дэпутацкі значак БССР]]. Разам з тым у афіцыйнай перадвыбарчай праграме Лукашэнкі згадкі пра магчымую зьмену сымболікі адсутнічалі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 105.</ref>. У лютым 1995 году Лукашэнка заявіў пра намер прыбраць беларускую нацыянальную сымболіку і надаць дзяржаўны статус расейскай мове, чым фактычна засьведчыў афіцыйнае аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі Беларусі]]. Такім чынам ён імкнуўся атрымаць падтрымку і грошы [[Расея|Расеі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201121225512/https://nashaniva.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref>. На думку гісторыка [[Алег Трусаў|Алега Трусава]], дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня, гэтая ініцыятыва негалосна ішла ад саміх уладаў Расеі<ref name="Naviny.by">Гуштын А. [https://web.archive.org/web/20210124153750/https://naviny.by/rubrics/society/2015/05/14/ic_articles_116_188882 Рэферэндум-1995. Антыгероі беларускай мовы], [[Naviny.by]], 14.05.2015 г.</ref>, якія імкнуліся рэанімаваць [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]]<ref name="95-10">{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. На карысьць гэтага сьведчыць той факт, што пры разглядзе ў парлямэнце прапанаваных на рэфэрэндум пытаньняў, сярод якіх таксама было пытаньне пра права прэзыдэнта на роспуск парлямэнту, Лукашэнка, вядомы сваёй прагай да абсалютнай улады, некалькі разоў заяўляў, што гатовы фактычна адмовіцца ад пытаньня пра роспуск палямэнту пры ўмове прыняцьця пытаньняў пра мову і сымболіку<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 113, 133—134.</ref>. Разам з тым пазбаўленьне нацыянальнай гістарычнай сымболікі і беларускай мовы дзяржаўнага статусу разглядалася як мэтанакіраваны ўдар па галоўных палітычных апанэнтах ([[Апазыцыя БНФ]]) дзеля ўмацаваньня асабістай ўлады Лукашэнкі<ref name="Marcinovic">Мартинович Д. [https://web.archive.org/web/20200622200046/https://news.tut.by/culture/684354.html Без исторической символики, но с русским языком. Как 25 лет назад в Беларуси прошел референдум], [[TUT.BY]], 14.05.2020 г.</ref>. Таксама адной з асноўных мэтаў быў раскол беларускага грамадзтва, каб грамадзкае супрацьстаяньне ў пытаньнях мовы і сымболікі адцягвала ўвагу беларусаў ад эканамічных і палітычных праблем<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 107, 111—112, 118, 120.</ref>. Выказвалася меркаваньне, што правядзеньне рэфэрэндуму абумовіла жаданьне Лукашэнкі набыць папулярнасьць у [[Расея|Расеі]] з наступнай мэтай стаць прэзыдэнтам Расеі<ref>Олегов А. Лукашенко метит в президенты России // Огонёк. № 43, 27 октября 1996. С. 9.</ref>. Паводле дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня [[Сяргей Навумчык|Сяргея Навумчыка]], падобны плян агучваў кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі [[Леанід Сініцын]], [[Расейцы|расеец]] паводле нацыянальнасьці і прыхільнік далучэньня Беларусі да Расеі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 24.</ref>, які меў імаверныя зьвязкі з расейскімі спэцслужбамі<ref name="Navumcyk_18.04.2014">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/25354832.html «Маўр» Лукашэнкі, або той, хто зьмяніў герб і сьцяг], [[Радыё Свабода]], 18 красавіка 2014 г.</ref> і быў фігурантам дакладу дэпутата [[Сяргей Антончык|Сяргея Антончыка]] пра карупцыю ў атачэньні Лукашэнкі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 127.</ref><ref>Соўсь Г. [https://www.svaboda.org/a/30211729.html Антончык пра антыкарупцыйны даклад Лукашэнкі, фатальную памылку Ганчара і «звышцынізм» апазыцыі], [[Радыё Свабода]], 12 кастрычніка 2019 г.</ref>. Ён жа, паводле неаднаразовых уласных прызнаньняў<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 65.</ref><ref>Студзінская І. [https://www.svaboda.org/a/27014582.html Леанід Сініцын: Я — аўтар герба і сьцяга, а зорачка — ад Ціцянкова], [[Радыё Свабода]], 14 траўня 2015 г.</ref><ref name="Marcinovic"/><ref>Толкачева Е. [https://web.archive.org/web/20200412135326/https://news.tut.by/economics/637111.html «Сел и нарисовал». Как в 1995 году БЧБ-флаг сменили на красно-зеленый, а «Пагоню» — на герб БССР], [[TUT.BY]], 12.05.2019 г.</ref>, стварыў прапанаваныя на рэфэрэндум сымбалі, за аснову якіх узяў [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяг]] і [[герб Беларускай ССР|герб]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Пазьней Сініцын апавядаў беларускаму дэпутату [[Валянцін Голубеў|Валянціну Голубеву]]<ref name="Navumcyk_18.04.2014"/>: {{Цытата|Справа ж не ў [[Геральдыка|геральдыцы]]. Таму што калі прыгадаць, навошта ўвогуле трэба было мяняць сымболіку, дык зразумела, што чым яна горш атрымалася, тым лепей. Бо яе замена была толькі правакуючым выпадам, прычым толькі адным — у камбінацыі зь некалькіх удараў.}} [[Файл:Coat of arms of Belarus.svg|190пкс|значак|Афіцыйны герб у 1995—2012 гг.]] Паводле сьведчаньня Сініцына, праца над новай сымболікай вялася з 21 сакавіка, калі Лукашэнка прапанаваў варыянт сьцяга з трох палосаў: зялёнай, чырвонай (шырокай) і зялёнай<ref name="Vexillographia">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |cуаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.vexillographia.ru/belarus/state.htm |загаловак = Дзяржаўны сьцяг Рэспублікі Беларусь|фармат = |назва праекту = |выдавец = [http://www.vexillographia.ru/ «VEXILLOGRAPHIA: Официальный сайт русского центра флаговедения и геральдики»]|дата = 17 кастрычніка 2010 |мова = ru |камэнтар =}}</ref>, пры гэтым дэпутаты атрымалі канчатковыя эскізы сьцяга і гербу ўжо 23 сакавіка. Як мяркуе Сяргей Навумчык, хуткае (за два дні) стварэньне прапанаванай Лукашэнкам сымболікі сьведчыла пра тое, што галоўнай мэтай рэфэрэндуму было ня столькі ўвядзеньне нейкай канкрэтнай сымболікі (якая разглядалася як часовая — да ліквідацыі незалежнасьці Беларусі), колькі зьнішчэньне дзяржаўнага статусу бел-чырвона-белага сьцяга і Пагоні<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 66.</ref>. Такім чынам, афіцыйнае аднаўленьне палітыкі русіфікацыі ў 1995 годзе стала вынікам супадзеньня інтарэсаў уладаў Расеі, якія рэанімавалі імпэрскую ідэю, і Лукашэнкі, які меў спадзяваньні праз далучэньне Беларусі да Расеі замяніць яе нямоглага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="95-10"/>. Пры абмеркаваньні ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнце Беларусі]] прапанаванага Лукашэнкам гербу дэпутат [[Сяргей Антончык]] зазначыў наступнае: «''ён падобны прынцыпова на вянок, які кладуць на магілу. І нават стужачкі ёсьць. На гэтай стужачцы яшчэ напісаць: „Ад прэзыдэнта Лукашэнкі незалежнай дзяржаве Рэспубліцы Беларусь“''»<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 107.</ref>. Праведзены 14 траўня 1995 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]] супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] і заканадаўству Беларусі, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Яму папярэднічала [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|зьбіцьцё дэпутатаў у будынку парлямэнту]], якое выявілася сілавой дэманстрацыяй усталяваньня [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму ў Беларусі]]. Паводле афіцыйна агучаных зьвестак, за прапанаваныя Лукашэнкам варыянты гербу і сьцяга прагаласавала 75,1% выбарцаў (або 49,7% тых, хто меў права голасу<ref name="lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [https://web.archive.org/web/20070707205420/http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE]]. № 1 (21), 2002.</ref>). Аднак выбары ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|парлямэнт Беларусі]], што праводзіліся адначасна з рэфэрэндумам у адных і тых жа памяшканьнях не адбыліся ў 141 акругах з 260 празь нізкую яўку (прыйшло менш за палову выбарнікаў), пры гэтым паводле афіцыйных зьвестак, ува ўсіх гэтых акругах у рэфэрэндуме прыняла ўдзел больш за палову выбарнікаў<ref name="Marcinovic"/>. === Рэжым Лукашэнкі === [[Файл:Official coat of arms of the Republic of Belarus.jpg|190пкс|значак|Афіцыйны герб у 2012—2021 гг.]] 7 чэрвеня 1995 году Лукашэнка выдаў указ № 213 «Аб зацьверджаньні эталёну Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь і Палажэньня аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь»<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num2/1d2088.html Об утверждении эталона Государственного герба Республики Беларусь и Положения о Государственном гербе Республики Беларусь]</ref> дзеля фармальнага замацаваньня гербу [[Рэжым Лукашэнкі|свайго аўтарытарнага рэжыму]] на заканадаўчым узроўні. Абвяшчэньне конкурсу на стварэньне разгорнутага апісаньня і тлумачэньня сэнсу і значэньня новых афіцыйных дзяржаўных сымбаляў адбылося толькі 21 сьнежня 1995 году. Гэты конкурс скончыўся ў траўні 1996 году, а канчатковыя вынікі падвялі 25 верасьня таго ж году<ref name="salanda-2019-10"/>. Сябар журы конкурсу мовазнаўца [[Аркадзь Жураўскі]] падсумаваў вынікі наступным чынам: «''Прадстаўленыя на конкурс матэрыялы ў цэлым пакідаюць сумнае ўражаньне. Яны паказваюць, што ад удзелу ў конкурсе ўхіліліся вядучыя беларускія пісьменьнікі, мастакі і публіцысты, і гэта не зьяўляецца выпадковым у сучасным палітыка-ідэалягічным клімаце Беларусі. <…> Прадстаўленыя на конкурс празаічныя апісаньні <…> занадта кароткія, у сярэднім у большасьці яны займаюць толькі адну старонку машынапіснага тэксту. Агульным недахопам іх зьяўляецца поўная адсутнасьць гістарычных дадзеных''»<ref name="lalkou"/>. У выніку, журы ня вызначыла атрымальнікаў абяцаных двум пераможцам грашовых прэміяў, як і ня выканала абяцаньне пра выданьне аўтарскага тэксту пераможцы ў выглядзе маляўнічай брашуры<ref name="lalkou"/>. У 2012 і 2020 гадох у выгляд афіцыйнага гербу ўносіліся пэўныя зьмены (больш натуральны выгляд канюшыны, іншыя абрысы кантынэнтаў). Тым часам пытаньне аб дзяржаўнай сымболіцы на рэфэрэндуме 1995 году мела абавязковы характар і згодна з афіцыйным заканадаўствам усякія зьмены ў прынятыя на рэфэрэндуме абавязковыя пытаньні могуць уносіцца толькі шляхам новага рэфэрэндуму. Паводле былога дэпутата [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]], сябра Канстытуцыйнай Камісіі і парлямэнцкай камісіі па пытаньнях СМІ і правоў чалавека [[Сяргей Навумчык|Сяргея Навумчыка]], гэта прыклад парушэньня законаў, усталяваных рэжымам Лукашэнкі, з боку самога рэжыму<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]][https://www.svaboda.org/a/30626251.html Кактус на гербе, або Паважайце свой «рэфэрэндум»], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2020 г.</ref>. == Падобныя гербы == <gallery class="center"> Coat of Arms of North Korea.svg|[[Герб КНДР|Герб]] [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] Emblem of Mozambique.svg|[[Герб Мазамбіку|Герб]] [[Мазамбік]]у Coat of arms of Transnistria.svg|[[Герб Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Герб]] непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|ПМР]] Emblem of Laos (1991-2025).svg|[[Герб Лаосу|Герб]] [[Лаос]]у State Emblem of the Soviet Union.svg|[[Герб СССР|Герб]] [[СССР]] </gallery><gallery class="center"> Coat of arms of Lithuanian SSR.png|[[Герб Летувіскай ССР|Герб]] [[Летувіская ССР|Летувіскай ССР]] Emblem of the Moldavian SSR (1981-1990).svg|[[Герб Малдаўскай ССР|Герб]] [[Малдаўская ССР|Малдаўскай ССР]] Emblem of the Tajik SSR.svg|[[Герб Таджыцкай ССР|Герб]] [[Таджыцкая ССР|Таджыцкай ССР]] Emblem of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Turkmenistan (1991–1992).svg|[[Герб Туркмэнскай ССР|Герб]] [[Туркмэнская ССР|Туркмэнскай ССР]] Emblem of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Uzbekistan (1991–1992).svg|[[Герб Узбэцкай ССР|Герб]] [[Узбэцкая ССР|Узбэцкай ССР]] Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg|[[Герб Паўночнай Македоніі|Герб]] [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]] </gallery> == Глядзіце таксама == * [[Пагоня]] * [[Чырвона-зялёны сьцяг]] * [[Мы, беларусы]] * [[Герб Беларускай ССР]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * [[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112. * {{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)}} * {{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)}} * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10. == Вонкавыя спасылкі == * Студзінская І. [https://www.svaboda.org/a/27014582.html Леанід Сініцын: Я — аўтар герба і сьцяга, а зорачка — ад Ціцянкова], [[Радыё Свабода]], 14 траўня 2015 г. * {{Спасылка | аўтар = [[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] | аўтарlink = | дата публікацыі = 30 студзеня 2021 | url = https://www.svaboda.org/a/31077361.html | загаловак = Як змахлявалі на рэфэрэндуме пра «чырвона-зялёную» сымболіку | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = 19 лютага 2021 | мова = | камэнтар = }} {{Гербы краін Эўропы|колер=Беларусь}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя гербы|Беларусь]] [[Катэгорыя:Гербы Беларусі| ]] 2w9vssfltqyweeafr3zmwkzaccf7wsk 2696670 2696669 2026-10-13T09:11:18Z Lesnas ättling 11208 Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2696589|2696589]] удзельніка [[Special:Contributions/Zerkalo114|Zerkalo114]] ([[User talk:Zerkalo114|гутаркі]]) Рэдагаваньне не было нэўтральным 2696670 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Герб Беларусі|гербам Беларусі (гербам нацыянальнай дзяржавы беларусаў)}} {{Герб |назва = |арыгінал = |варыянты_назвы = |выява = Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg |памер_выявы = |подпіс_выявы = Герб [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ў [[Беларусь|Беларусі]] |выява2 = |памер_выявы2 = |подпіс_выявы2 = |вэрсіі = |першыя_згадкі = |дата_прыняцьця = 1938 <small>(як [[герб БССР]])</small> <br> 1949 <small>(новы дызайн)</small> <br> 1958 <small>(новы дызайн)</small> <br> 1981 <small>(новы дызайн)</small> <br> 1995 <small>(як герб [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]])</small> <br> 2012 <small>(новы дызайн)</small> <br> 2021 <small>(новы дызайн)</small> |носьбіт = |роды = |кляйнод = |начэльле = |прылбіца = |карона = |тарча = |пахолак = |ордэн = |пастамэнт = |дэвіз = |іншыя = |выкарыстаньне = [[Рэжым Лукашэнкі]] |аўтар = [[Валянцін Волкаў]] <small>([[герб БССР]])</small> <br> [[Леанід Сініцын]] <small>(мадыфікацыя)</small> }} '''Герб рэжыму Лукашэнкі'''<ref>[[Сяргей Навумчык]], [https://www.svaboda.org/a/32410286.html Як Лукашэнка падмануў беларусаў на рэфэрэндуме ў 1995-м], [[Радыё Свабода]], 14 траўня 2023 г.</ref><ref>Барыс Булат, [https://belsat.eu/news/15-05-2023-zbroya-u-rutse-mir-u-sertsy-gistoryya-sapraudnyh-gerba-i-stsyaga-belarusi «Зброя ў руцэ – мір у сэрцы»: гісторыя сапраўдных Герба і Сцяга Беларусі], [[Белсат]], 15 траўня 2023 г.</ref> — прыніжальны для [[Беларусы|беларусаў]]<ref>[[Алесь Чайчыц]], [https://www.svaboda.org/a/30435918.html 10 аргумэнтаў за «Пагоню»], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2020 г.</ref> [[Расея|расейскі]] [[Каляніялізм|каляніяльны]]<ref>Мікулевіч С., Гезгала С. [https://nn.by/?c=ar&i=80310 Сёння — Дзень Пагоні і нацыянальнага сцяга], [[Наша Ніва]], 19 верасьня 2012 г.</ref> герб [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], незаконна абвешчаны «дзяржаўным гербам [[Беларусь|Беларусі]]» ўказам [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкі]] ад 12 чэрвеня 1995 году<ref name="latysonak">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20090513003419/http://arche.by/by/10/30/360/ Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі] // Жаўнеры БНР. — Беласток-Вільня, 2009.</ref> на фармальнай падставе сфальсыфікаванага [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году]], які праводзіўся ва ўмовах [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрору супраць беларусаў]]<ref name="Navumcyk-2019">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Элемэнт [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі (этнацыду) беларусаў]]. Гэта зялёны контур тэрыторыі Беларусі ў залатых промнях сонца над зямною куляй. Над контурам знаходзіцца чырвоная зорка, зьлева і справа контур абкружае вянок з залатых каласоў, пераплеценых кветкамі [[канюшына|канюшыны]] і [[лён|льну]]. Каласы абвіваюць стужкі колераў [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёнага сьцяга]], унізе на стужцы разьмяшчаецца залаты надпіс «Рэспубліка Беларусь». Мадыфікацыя [[герб Беларускай ССР|гербу БССР]], распрацаванага на ўзор [[Герб СССР|савецкага гербу]] [[Расея|Расеі]] і зацьверджанага ў час кульмінацыі [[Ёсіф Сталін|Сталінскага]] [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|тэрору]] ([[генацыд]]у) у 1938 годзе<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}}</ref>. Разам з [[Сьцяг Беларусі (афіцыйны)|чырвона-зялёным сьцягам]] не супадае з [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі сымбалямі]] [[беларусы|беларусаў]] і асацыюецца найперш з асобай Лукашэнкі і той палітычнай і сацыяльна-эканамічнай мадэльлю, якую ён увасабляе<ref name="salanda-2019-10">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 10.</ref>. Апрача рэжыму Лукашэнкі ў Беларусі, гербамі савецкіх часоў дагэтуль карыстаюцца [[Таджыкістан]], [[Узбэкістан]], а таксама непрызнаная [[Прыднястроўе|Прыднястроўская малдаўская рэспубліка]]. == Гісторыя == [[Файл:Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919–1920).svg|190px|значак|Першы герб БССР, 1919 г]] === БССР === {{Асноўны артыкул|Герб Беларускай ССР}} Фармаваньне сымболікі БССР адбывалася цэнтралізавана і рэгулявалася [[камунізм|камуністычнымі]] ідэалягічнымі патрабаваньнямі<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 136.</ref>. Першы герб [[ССРБ]] узору 1919 году нічым не адрозьніваўся ад [[герб РСФСР|гербу РСФСР]], апроч надпісаў. Прыняты ў 1927 годзе герб рэспублікі аўтарства [[Валянцін Волкаў|Валянціна Волкава]] згодна з 2-й канстытуцыяй БССР меў наступнае апісаньне (разьдзел XIII, артыкул 74): <blockquote> Дзяржаўны герб Беларускае Сацыялістычнае Савецкае рэспублікі складаецца з малюнку ў праменях узыходзячага сонца сярпа і молата, якія зьмешчаны крыж на крыж ручкамі ўніз і абкружаны вянком; гэты вянок складаецца зьлева з жытніх каласоў, пераплеценых канюшынаю, а справа з дубовае галінкі; унізе паміж абедзьвюма палавінамі вянка перавіты чырвонаю стужкаю, на якой зьмешчаны надпісы на беларускай, габрэйскай, расейскай і польскай мовах: «Пралятарыі ўсіх краін, злучайцеся!» і ніжэй — ініцыялы БССР. Уверсе гербу знаходзіцца пяціканцовая зорка. </blockquote> [[Файл:Emblem of the Byelorussian SSR (1937-1938).svg|190px|значак|Герб БССР, 1937 г.]] Пры гэтым у пачатковым праекце гербу БССР прапаноўвалася выкарыстоўваць [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бела-чырвона-белую стужку]]<ref>{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 22.</ref>. Праект прайшоў некалькі інстанцыяў, аднак Прэзыдыюм [[ЦВК]] у выніку ўсё ж пастанавіў зрабіць стужку чырвонай<ref name="Nasievic">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гэты сцяг пачынаўся так… // [[Чырвоная зьмена|Чырвоная Змена]]. № 42 (13900), 20 красавіка 1995 г.</ref>. Таксама існаваў эскіз гербу БССР, выкананы мастаком [[Генадзь Змудзінскі|Генадзем Змудзінскім]], за аснову якога ўзялі белы шчыт з чырвонай паласой пасярэдзіне, якая праходзіла дыяганальлю<ref name="kultura">Рудак А. [https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі] // [[Культура (газэта)|Культура]]. № 34 (1473), 22—29 жніўня 2020 г.</ref>. Увогуле, хоць тагачасныя савецкія ўлады ў [[Масква|Маскве]] негалосна і называлі бела-чырвона-белыя колеры беларускімі нацыянальнымі, аднак ужо ў 1928 годзе распачалі актыўнае змаганьне зь імі: у дакладзе [[АДПУ]] (пазьнейшага [[НКВД]]) у [[ЦК КПСС|ЦК ВКП(б)]] ад 27 траўня адзначаўся загад да менскіх уладаў перафарбаваць вулічныя слупы і інтэр’ер [[Прысутныя месцы (Менск)|Дому працы]], раней расфарбаваныя ў беларускія нацыянальныя колеры ({{мова-ru|белорусские национальные цвета|скарочана}})<ref>Славатинский А. Доклад ОГПУ в ЦК ВКП(б) о политических настроениях в среде белорусской интеллигенции (27 мая 1928 г.) // ЦК РКП(б)—ВКП(б) и национальный вопрос. Книга 1. 1918—1933 гг. / Составители Л. С. Гатагова, Л. П. Кошелева, Л. А. Роговая. — М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 2005. С. 569.</ref>. Такім чынам, узорам для афіцыйна прынятай сымболікі БССР стала савецкая сымболіка [[Расея|Расеі]]<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 7.</ref>. Згодна з афіцыйным тлумачэньнем, жытнія каласы на гербе адлюстроўвалі сельскую гаспадарку, а дубовая галінка — лясныя багацьці рэспублікі; пяціканцовая зорка — шлях да сацыялізму; колькасьць моваў — чатыры — адпавядала, з аднаго боку, асноўным этнічным групам, якія пражывалі на тэрыторыі рэспублікі, а з другога — не стварала палітычных падставаў для ўціску беларускай мовы на тэрыторыі Заходняй Беларусі, перададзенай Леніным Польшчай<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 134.</ref>. [[Файл:Emblem of the Byelorussian SSR (1938-1949).svg|190px|значак|Герб БССР, 1938 г.]] Нягледзячы на адсутнасьць у гербе БССР якіх-кольвек беларускіх нацыянальных адметнасьцяў, разгорнуты ў 1930-я гады наступ на «[[нацдэмаўшчына|нацдэмаў]]» закрануў і прынятую ў часе [[беларусізацыя|беларусізацыі]] сымболіку. 28 ліпеня 1938 году на паседжаньні Вярхоўнага Савету БССР дэпутат Захараў І. А. выступіў з прамовай, дзе азначалася, што: <blockquote> Беларусь зьяўляецца індустрыяльна-калгаснай краінай. У сельскай гаспадарцы пераважаюць большасьцю пасевы зернавых і тэхнічных культур — жыта, лён, канюшына. Усё гэта зьяўляецца асноўным багацьцем сельскай гаспадаркі, што і павінна быць адлюстравана ў дзяржаўным гербе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай рэспублікі. </blockquote> На гэтай падставе ён унёс прапанову пра зьмяненьне гербу БССР: «''замяніць вянок з дубовымі лісьцямі вянком з жытніх каласоў, пераплеценых клеверам і льном''». Такім чынам быў створаны прэцэдэнт, калі разьвіцьцё народнай гаспадаркі аўтаматычна вымагала ўнясеньня дадатковых зьменаў у дзяржаўную сымболіку. Адпаведна, герб пераўтварыўся з сымбалічнай, ляканічнай і ўстойлівай выявы, якая мусіць адлюстроўваць гістарычныя карані, традыцыю, альбо час і галоўныя ідэі грамадзка-палітычнага ладу, у рухомую мінівыставу мясцовых дасягненьняў прамысловасьці і сельскай гаспадаркі<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 135.</ref>. === Ад БССР да Рэспублікі Беларусь === [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|190пкс|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі]] (адноўлены ў 1991 г.)]] 27 ліпеня 1990 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўны Савет БССР]] прыняў дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце краіны. 25 жніўня 1991 году Беларусь абвясьціла незалежнасьць ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Згодна з артыкулам 97 Канстытуцыі БССР 1978 году (зь зьмяненьнямі і дапаўненьнямі 1979 і 1989 гадоў) Вярхоўны Савет быў найвышэйшым і бесьперапынна дзейным органам дзяржаўнай улады, які мог прыняць да разгляду ўсякае пытаньне, якое ўваходзіла ў кампэтэнцыю рэспублікі. Пры разглядзе пытаньня аб наданьні гербу [[Пагоня|Пагоні]] статусу дзяржаўнага гербу Вярхоўны Савет вытрымаў усе неабходныя юрыдычныя патрабаваньні згодна зь дзейным заканадаўствам таго часу. Таму працэдура зацьверджаньня Пагоні ў якасьці дзяржаўнага гербу адзначаецца высокім узроўнем легітымнасьці<ref>[[Аляксандар Кур'яновіч|Кур’яновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20210128040324/https://gazeta.arche.by/article/432.html Як бел-чырвона-белы сцяг стаў дзяржаўным: верасень, 1991], Электронная газэта [[ARCHE Пачатак|ARCHE]], 26 жніўня 2020 г.</ref>. === Рэфэрэндум 1995 году === {{Асноўны артыкул|Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году}} Увосень 1993 году ва ўладных колах Беларусі назіралася актывізацыя прарасейскіх настрояў, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету]]: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], але і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — прыбраць з тэксту [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]. Такую пастанову падтрымала большасьць дэпутацкага корпусу<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. Яшчэ ўлетку 1993 году дэпутат [[Аляксандар Лукашэнка]] выступіў за аднаўленьне [[СССР]], а ў часе выбарчай прэзыдэнцкай кампаніі 1994 году ён насіў не дзяржаўны [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белы]], а [[Сьцяг БССР|чырвона-зялёны дэпутацкі значак БССР]]. Разам з тым у афіцыйнай перадвыбарчай праграме Лукашэнкі згадкі пра магчымую зьмену сымболікі адсутнічалі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 105.</ref>. У лютым 1995 году Лукашэнка заявіў пра намер прыбраць беларускую нацыянальную сымболіку і надаць дзяржаўны статус расейскай мове, чым фактычна засьведчыў афіцыйнае аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі Беларусі]]. Такім чынам ён імкнуўся атрымаць падтрымку і грошы [[Расея|Расеі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201121225512/https://nashaniva.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref>. На думку гісторыка [[Алег Трусаў|Алега Трусава]], дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня, гэтая ініцыятыва негалосна ішла ад саміх уладаў Расеі<ref name="Naviny.by">Гуштын А. [https://web.archive.org/web/20210124153750/https://naviny.by/rubrics/society/2015/05/14/ic_articles_116_188882 Рэферэндум-1995. Антыгероі беларускай мовы], [[Naviny.by]], 14.05.2015 г.</ref>, якія імкнуліся рэанімаваць [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]]<ref name="95-10">{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. На карысьць гэтага сьведчыць той факт, што пры разглядзе ў парлямэнце прапанаваных на рэфэрэндум пытаньняў, сярод якіх таксама было пытаньне пра права прэзыдэнта на роспуск парлямэнту, Лукашэнка, вядомы сваёй прагай да абсалютнай улады, некалькі разоў заяўляў, што гатовы фактычна адмовіцца ад пытаньня пра роспуск палямэнту пры ўмове прыняцьця пытаньняў пра мову і сымболіку<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 113, 133—134.</ref>. Разам з тым пазбаўленьне нацыянальнай гістарычнай сымболікі і беларускай мовы дзяржаўнага статусу разглядалася як мэтанакіраваны ўдар па галоўных палітычных апанэнтах ([[Апазыцыя БНФ]]) дзеля ўмацаваньня асабістай ўлады Лукашэнкі<ref name="Marcinovic">Мартинович Д. [https://web.archive.org/web/20200622200046/https://news.tut.by/culture/684354.html Без исторической символики, но с русским языком. Как 25 лет назад в Беларуси прошел референдум], [[TUT.BY]], 14.05.2020 г.</ref>. Таксама адной з асноўных мэтаў быў раскол беларускага грамадзтва, каб грамадзкае супрацьстаяньне ў пытаньнях мовы і сымболікі адцягвала ўвагу беларусаў ад эканамічных і палітычных праблем<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 107, 111—112, 118, 120.</ref>. Выказвалася меркаваньне, што правядзеньне рэфэрэндуму абумовіла жаданьне Лукашэнкі набыць папулярнасьць у [[Расея|Расеі]] з наступнай мэтай стаць прэзыдэнтам Расеі<ref>Олегов А. Лукашенко метит в президенты России // Огонёк. № 43, 27 октября 1996. С. 9.</ref>. Паводле дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня [[Сяргей Навумчык|Сяргея Навумчыка]], падобны плян агучваў кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі [[Леанід Сініцын]], [[Расейцы|расеец]] паводле нацыянальнасьці і прыхільнік далучэньня Беларусі да Расеі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 24.</ref>, які меў імаверныя зьвязкі з расейскімі спэцслужбамі<ref name="Navumcyk_18.04.2014">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/25354832.html «Маўр» Лукашэнкі, або той, хто зьмяніў герб і сьцяг], [[Радыё Свабода]], 18 красавіка 2014 г.</ref> і быў фігурантам дакладу дэпутата [[Сяргей Антончык|Сяргея Антончыка]] пра карупцыю ў атачэньні Лукашэнкі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 127.</ref><ref>Соўсь Г. [https://www.svaboda.org/a/30211729.html Антончык пра антыкарупцыйны даклад Лукашэнкі, фатальную памылку Ганчара і «звышцынізм» апазыцыі], [[Радыё Свабода]], 12 кастрычніка 2019 г.</ref>. Ён жа, паводле неаднаразовых уласных прызнаньняў<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 65.</ref><ref>Студзінская І. [https://www.svaboda.org/a/27014582.html Леанід Сініцын: Я — аўтар герба і сьцяга, а зорачка — ад Ціцянкова], [[Радыё Свабода]], 14 траўня 2015 г.</ref><ref name="Marcinovic"/><ref>Толкачева Е. [https://web.archive.org/web/20200412135326/https://news.tut.by/economics/637111.html «Сел и нарисовал». Как в 1995 году БЧБ-флаг сменили на красно-зеленый, а «Пагоню» — на герб БССР], [[TUT.BY]], 12.05.2019 г.</ref>, стварыў прапанаваныя на рэфэрэндум сымбалі, за аснову якіх узяў [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяг]] і [[герб Беларускай ССР|герб]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Пазьней Сініцын апавядаў беларускаму дэпутату [[Валянцін Голубеў|Валянціну Голубеву]]<ref name="Navumcyk_18.04.2014"/>: {{Цытата|Справа ж не ў [[Геральдыка|геральдыцы]]. Таму што калі прыгадаць, навошта ўвогуле трэба было мяняць сымболіку, дык зразумела, што чым яна горш атрымалася, тым лепей. Бо яе замена была толькі правакуючым выпадам, прычым толькі адным — у камбінацыі зь некалькіх удараў.}} [[Файл:Coat of arms of Belarus.svg|190пкс|значак|Афіцыйны герб у 1995—2012 гг.]] Паводле сьведчаньня Сініцына, праца над новай сымболікай вялася з 21 сакавіка, калі Лукашэнка прапанаваў варыянт сьцяга з трох палосаў: зялёнай, чырвонай (шырокай) і зялёнай<ref name="Vexillographia">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |cуаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.vexillographia.ru/belarus/state.htm |загаловак = Дзяржаўны сьцяг Рэспублікі Беларусь|фармат = |назва праекту = |выдавец = [http://www.vexillographia.ru/ «VEXILLOGRAPHIA: Официальный сайт русского центра флаговедения и геральдики»]|дата = 17 кастрычніка 2010 |мова = ru |камэнтар =}}</ref>, пры гэтым дэпутаты атрымалі канчатковыя эскізы сьцяга і гербу ўжо 23 сакавіка. Як мяркуе Сяргей Навумчык, хуткае (за два дні) стварэньне прапанаванай Лукашэнкам сымболікі сьведчыла пра тое, што галоўнай мэтай рэфэрэндуму было ня столькі ўвядзеньне нейкай канкрэтнай сымболікі (якая разглядалася як часовая — да ліквідацыі незалежнасьці Беларусі), колькі зьнішчэньне дзяржаўнага статусу бел-чырвона-белага сьцяга і Пагоні<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 66.</ref>. Такім чынам, афіцыйнае аднаўленьне палітыкі русіфікацыі ў 1995 годзе стала вынікам супадзеньня інтарэсаў уладаў Расеі, якія рэанімавалі імпэрскую ідэю, і Лукашэнкі, які меў спадзяваньні праз далучэньне Беларусі да Расеі замяніць яе нямоглага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="95-10"/>. Пры абмеркаваньні ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнце Беларусі]] прапанаванага Лукашэнкам гербу дэпутат [[Сяргей Антончык]] зазначыў наступнае: «''ён падобны прынцыпова на вянок, які кладуць на магілу. І нават стужачкі ёсьць. На гэтай стужачцы яшчэ напісаць: „Ад прэзыдэнта Лукашэнкі незалежнай дзяржаве Рэспубліцы Беларусь“''»<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 107.</ref>. Праведзены 14 траўня 1995 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]] супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] і заканадаўству Беларусі, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Яму папярэднічала [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|зьбіцьцё дэпутатаў у будынку парлямэнту]], якое выявілася сілавой дэманстрацыяй усталяваньня [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму ў Беларусі]]. Паводле афіцыйна агучаных зьвестак, за прапанаваныя Лукашэнкам варыянты гербу і сьцяга прагаласавала 75,1% выбарцаў (або 49,7% тых, хто меў права голасу<ref name="lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [https://web.archive.org/web/20070707205420/http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE]]. № 1 (21), 2002.</ref>). Аднак выбары ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|парлямэнт Беларусі]], што праводзіліся адначасна з рэфэрэндумам у адных і тых жа памяшканьнях не адбыліся ў 141 акругах з 260 празь нізкую яўку (прыйшло менш за палову выбарнікаў), пры гэтым паводле афіцыйных зьвестак, ува ўсіх гэтых акругах у рэфэрэндуме прыняла ўдзел больш за палову выбарнікаў<ref name="Marcinovic"/>. === Рэжым Лукашэнкі === [[Файл:Official coat of arms of the Republic of Belarus.jpg|190пкс|значак|Афіцыйны герб у 2012—2021 гг.]] 7 чэрвеня 1995 году Лукашэнка выдаў указ № 213 «Аб зацьверджаньні эталёну Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь і Палажэньня аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь»<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num2/1d2088.html Об утверждении эталона Государственного герба Республики Беларусь и Положения о Государственном гербе Республики Беларусь]</ref> дзеля фармальнага замацаваньня гербу [[Рэжым Лукашэнкі|свайго аўтарытарнага рэжыму]] на заканадаўчым узроўні. Абвяшчэньне конкурсу на стварэньне разгорнутага апісаньня і тлумачэньня сэнсу і значэньня новых афіцыйных дзяржаўных сымбаляў адбылося толькі 21 сьнежня 1995 году. Гэты конкурс скончыўся ў траўні 1996 году, а канчатковыя вынікі падвялі 25 верасьня таго ж году<ref name="salanda-2019-10"/>. Сябар журы конкурсу мовазнаўца [[Аркадзь Жураўскі]] падсумаваў вынікі наступным чынам: «''Прадстаўленыя на конкурс матэрыялы ў цэлым пакідаюць сумнае ўражаньне. Яны паказваюць, што ад удзелу ў конкурсе ўхіліліся вядучыя беларускія пісьменьнікі, мастакі і публіцысты, і гэта не зьяўляецца выпадковым у сучасным палітыка-ідэалягічным клімаце Беларусі. <…> Прадстаўленыя на конкурс празаічныя апісаньні <…> занадта кароткія, у сярэднім у большасьці яны займаюць толькі адну старонку машынапіснага тэксту. Агульным недахопам іх зьяўляецца поўная адсутнасьць гістарычных дадзеных''»<ref name="lalkou"/>. У выніку, журы ня вызначыла атрымальнікаў абяцаных двум пераможцам грашовых прэміяў, як і ня выканала абяцаньне пра выданьне аўтарскага тэксту пераможцы ў выглядзе маляўнічай брашуры<ref name="lalkou"/>. У 2012 і 2020 гадох у выгляд афіцыйнага гербу ўносіліся пэўныя зьмены (больш натуральны выгляд канюшыны, іншыя абрысы кантынэнтаў). Тым часам пытаньне аб дзяржаўнай сымболіцы на рэфэрэндуме 1995 году мела абавязковы характар і згодна з афіцыйным заканадаўствам усякія зьмены ў прынятыя на рэфэрэндуме абавязковыя пытаньні могуць уносіцца толькі шляхам новага рэфэрэндуму. Паводле былога дэпутата [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]], сябра Канстытуцыйнай Камісіі і парлямэнцкай камісіі па пытаньнях СМІ і правоў чалавека [[Сяргей Навумчык|Сяргея Навумчыка]], гэта прыклад парушэньня законаў, усталяваных рэжымам Лукашэнкі, з боку самога рэжыму<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]][https://www.svaboda.org/a/30626251.html Кактус на гербе, або Паважайце свой «рэфэрэндум»], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2020 г.</ref>. == Падобныя гербы == <gallery class="center"> Coat of Arms of North Korea.svg|[[Герб КНДР|Герб]] [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] Emblem of Mozambique.svg|[[Герб Мазамбіку|Герб]] [[Мазамбік]]у Coat of arms of Transnistria.svg|[[Герб Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Герб]] непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|ПМР]] Emblem of Laos (1991-2025).svg|[[Герб Лаосу|Герб]] [[Лаос]]у State Emblem of the Soviet Union.svg|[[Герб СССР|Герб]] [[СССР]] </gallery><gallery class="center"> Coat of arms of Lithuanian SSR.png|[[Герб Летувіскай ССР|Герб]] [[Летувіская ССР|Летувіскай ССР]] Emblem of the Moldavian SSR (1981-1990).svg|[[Герб Малдаўскай ССР|Герб]] [[Малдаўская ССР|Малдаўскай ССР]] Emblem of the Tajik SSR.svg|[[Герб Таджыцкай ССР|Герб]] [[Таджыцкая ССР|Таджыцкай ССР]] Emblem of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Turkmenistan (1991–1992).svg|[[Герб Туркмэнскай ССР|Герб]] [[Туркмэнская ССР|Туркмэнскай ССР]] Emblem of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Uzbekistan (1991–1992).svg|[[Герб Узбэцкай ССР|Герб]] [[Узбэцкая ССР|Узбэцкай ССР]] Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg|[[Герб Паўночнай Македоніі|Герб]] [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]] </gallery> == Глядзіце таксама == * [[Пагоня]] * [[Чырвона-зялёны сьцяг]] * [[Мы, беларусы]] * [[Герб Беларускай ССР]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * [[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112. * {{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)}} * {{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)}} * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10. == Вонкавыя спасылкі == * Студзінская І. [https://www.svaboda.org/a/27014582.html Леанід Сініцын: Я — аўтар герба і сьцяга, а зорачка — ад Ціцянкова], [[Радыё Свабода]], 14 траўня 2015 г. * {{Спасылка | аўтар = [[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] | аўтарlink = | дата публікацыі = 30 студзеня 2021 | url = https://www.svaboda.org/a/31077361.html | загаловак = Як змахлявалі на рэфэрэндуме пра «чырвона-зялёную» сымболіку | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = 19 лютага 2021 | мова = | камэнтар = }} {{Гербы краін Эўропы|колер=Беларусь}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя гербы|Беларусь]] [[Катэгорыя:Гербы Беларусі| ]] hiyx9cgpifvtq9rcceuo1edr9f5125u 0 15469 2696664 2696626 2026-10-12T22:10:08Z Dymitr 10914 артаграфія 2696664 wikitext text/x-wiki {{Рэфармацыя}} '''Рэфарма́цыя''' — рэлігійны й грамадзкі рух у XV і XVI стагодзьдзях, які меў за мэту рэформу [[хрысьціянства]]. Пачаткам Рэфармацыі ўважаецца выступленьне [[Мартын Лютэр|Мартына Лютэра]] ў 1517 годзе, а некаторымі — дзейнасьць [[Ян Гус|Яна Гуса]] на сто гадоў раней. Галоўная мэта — гэта вяртаньне да вытоку, [[Біблія|Бібліі]], вяртаньне да Боскага погляду на Царкву, на грамадзтва, на чалавека. Ейным пачаткам прынята ўважаць выступленьне доктара багаслоўя [[Вітэнбэрскі ўнівэрсытэт|Вітэнбэрскага ўнівэрсытэту]] [[Мартын Лютэр|Мартына Лютэра]], якое адбылося 31 кастрычніка 1517 году, калі ён прыбіў да дзьвярэй вітэнбэрскае [[Сабор усіх сьвятых (Вітэнбэрг)|Замкавае царквы]] свае «[[95 тэзісаў]]», у якіх выступаў супраць існавалых злачынстваў каталіцкай царквы, у асобнасьці супраць продажу [[індульгенцыя]]ў. Канцом Рэфармацыі можна меркаваць падпісаньне [[Вэстфальскае замірэньне|вэстфальскіх дамоваў]] у 1648 годзе{{Зноска|Edith|1966|Edith|120—121}}, паводле вынікаў якіх рэлігійны чыньнік стаўся неістотным у эўрапейскай палітыцы. Асноўнымі прычынамі Рэфармацыі былі пераадоленьне фэадальнае раздробленасьці ды ўзьнікненьне цэнтралізаваных дзяржаваў, [[эканамічны крызіс]] пасьля зьяўленьня велізарнае колькасьці амэрыканскага [[золата]], спусташэньне [[банк]]аў, незадаволенасьць розных слаёў насельніцтва Эўропы маральным раскладаньнем [[каталіцкая царква|каталіцкае царквы]], якому спадарожнічала эканамічная і палітычная манапалізацыі. Комплекс дзеяў, учыненых каталіцкаю царквой і [[езуіты|езуітамі]] дзеля барацьбы з Рэфармацыяй, атрымалі назву [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]]. У выніку рэфармацыі зьявіўся новы кірунак у хрысьціянстве — [[пратэстанцтва]], які таксама мае свае адгалінаваньні: [[лютэранства]] (стваральнік — [[Мартын Лютэр]]), [[англіканцтва]] ([[Генрых VIII]]), [[кальвінізм]] ([[Жан Кальвін]]) ды іншыя. == Гістарычныя падзеі == {{Хрысьціянства}} === Сьвятая Рымская імпэрыя === ==== Пачатак ==== [[Файл:95Thesen.jpg|міні|220пкс|зьлева|«[[95 тэзісаў]]» Мартына Лютэра]] [[Файл:Diet of Worms.jpg|міні|250пкс|[[Мартын Лютэр]] на Вормскім райхстагу]] У Нямеччыне, якая да пачатку XVI стагодзьдзя ўсё яшчэ заставалася палітычна раздробленай дзяржавай, незадаволенасьць царквою падзялялі шырокія колы грамадзтва<ref>{{Спасылка |url = http://www.zum.de/whkmla/period/reformation/hreref.html |загаловак = Reformation in the Holy Roman Empire |назва праекту = World History at KMLA |дата копіі = 4 чэрвеня 2023|копія=https://web.archive.org/web/20230604215835/http://www.zum.de/whkmla/period/reformation/hreref.html }}</ref>, з тае прычыны, што зь сялянаў зьбіралася царкоўная [[дзесяціна]] й пасьмяротныя паборы, прадукцыя рамесьнікаў не магла спаборнічаць з прадукцыяй манастыроў, якія не абкладаліся падаткам, царква пашырала свае зямельныя ўладаньні ў гарадох, пагражаючы ператварыць мяшчанаў на пажыцьцёвых даўжнікоў<ref>{{Кніга |аўтар = Ермолаев, В. А. |загаловак = Гейльброннская программа: Программа немецкого радикального бюргерства в крестьянской войне 1525 года |месца = Саратов |выдавецтва = Издательство Саратовского университета |год = 1986 |старонкі = 68—69 |старонак = 262 |isbn = 5-09-002630-0 }}</ref>. Усё гэта, а таксама велізарныя сумы грошай, якія [[Папскі Пасад]] вывозіў зь Нямеччыны, і маральны заняпад духавенства, паслужыла падставаю да выступленьня [[Мартын Лютэр|Мартына Лютэра]], які 31 кастрычніка 1517 году прыбіў да дзьвераў [[Вітэнбэрская Замкавая царква|Вітэнбэрскае Замкавае царквы]] свае «[[95 тэзісаў]]». У іх доктар багаслоўя выступаў супраць продажу [[індульгенцыя]]ў і ўлады папы над адпустам грахоў. У ягоным вучэньні абвяшчалася, што царква й духавенства ня ёсьць пасярэднікамі паміж чалавекам ды [[Бог]]ам. Ён абвесьціў, што папская царква ня мае ўлады даваць людзям праз сакрамэнты «адпушчэньне грахоў» і «выратаваньне душы», якое зрабіць можа толькі Бог. Асноўная пастава, выкладзеная Лютэрам, абвяшчала, што чалавек дасягае «выратаваньня душы» (альбо «апраўданьня») не праз царкву ды ейныя абрады, а за дапамогаю веры, што даруецца яму наўпрост Богам<ref name="Śmiryn">{{Кніга |аўтар = Смирин, М. М. |частка = Германия в XVI и в начале XVII в. |загаловак = История средних веков в двух томах |месца = М. |выдавецтва = Высшая школа |год = 1977 |том = 2 |старонкі = 48—90 |старонак = 325 }}</ref>. Таксама Лютэр зьняпраўдзіў аўтарытэт [[Сьвятое Паданьне|Сьвятой Традыцыі]], то-бок пастановаў царквы й папскіх дэкрэтаў, адводзячы ролю адзінае крыніцы рэлігійнае істы толькі [[Біблія|Сьвятому Пісаньню]]<ref name="Śmiryn"/>. Папства напачатку ня выказала асаблівай заклапочанасьці ягоным выступленьнем. Сутыкненьні паміж рознымі манаскімі ордэнамі былі ня рэдкасьцю, таму дзейнаму папу здалося, што гэта чарговы «манаскі зварыш». Аднак Лютэр, заручыўшыся падпораю [[Фрыдрых III Саксонскі|Фрыдрыха III]], курфюрста Саксонскага, не саступаў дасыланым папскім эмісарам, у тымчасьсі абавязваўшыся не распаўсюджваць свае думкі з умоваю, што маўчаньне будуць захоўваць і ягоныя праціўнікі{{Зноска|Curns|1992|Кернс|125}}. Аднак падзеі на [[Ляйпцыскі дыспут|Ляйпцыскім дыспуце]] прымусілі яго перапыніць маўчаньне. Выказаўшы падпіраньне [[Ян Гус|Яну Гусу]] й недавер царкоўнаму сабору, які зганіў дзейнасьць чэскага [[гуманізм|гуманіста]], Лютэр цалком перарваў стасункі з царквою. Наступнаю была дзея, на якую да гэтага аніхто не адважваўся: 10 сьнежня 1520 году пры вялізнай колькасьці народу Лютэр спаліў папскую [[Була|булу]], дзе ганіліся ягоныя погляды. Пасьля такое падзеі да справы далучыліся сьвецкія ўлады. Наноў абраны імпэратар [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карл V]] выклікаў Лютэра на {{Не перакладзена|Вормскі райхстаг|імпэрскі сойм||Diet of Worms}} у [[Вормс]] з мэтаю пераканаць яго ды змусіць адмовіцца ад уласных поглядаў — падобна да тога, як сто гадоў таму адпаведную спробу зрабіў імпэратар [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонт]] у дачыненьні Гуса. Лютэру далі два дні, каб ён адказаў на пытаньне аб тым, ці гатовы ён адмовіцца ад уласных поглядаў, аднак нямецкі сьвятар не саступіў, за што водле [[Вормскі эдыкт|Вормскага эдыкту]] быў пастаўлены вонкі закону на тэрыторыі Сьвятой Рымскай імпэрыі. ==== Другі этап ==== Пасьля Вормскага эдыкту пачаліся першыя пакараньні супраць прыхільнікаў Лютэра. Гэтак, папскі легат [[Джыраляма Алеандэр]], які й спрыяў прыняцьцю імпэратарам гэтае пастановы, пасьля сойма скіраваўся ў [[Нідэрлянды]], дзе водле ягонае падмовы былі спаленыя два манахі, якія сталі першымі пакутнікамі Рэфармацыі. Фрыдрых Мудры разважыў, што лепей не пакідаць свайго прафэсара без абароны. Для гэтага Лютэр на шляху з Вормсу быў выкрадзены групай людзей курфюрста, прычым сам Фрыдрых ня ведаў, дзе знаходзіцца Лютэр, каб не схлусіць, калі імпэратар Карл V яго спытае пра гэта{{Зноска|Elton|1963|Elton|}}{{Зноска|MacCulloch|2003|MacCulloch|132}}. Лютэр быў зьмешчаны ў аддалены замак [[Вартбург]], дзе пра ягонае знаходжаньне ведаў толькі сакратар курфюрста [[Георг Спалятын]]. У Вартбургу Лютэр заняўся перакладам спачатку [[Новы Запавет|Новага Запавету]], а затым і ўсёй [[Біблія Лютэра|Бібліі]] на [[нямецкая мова|нямецкую мову]]. Разам з гэтым у імпэрыі выступленьне Лютэра на Вормскім райхстагу ўзрушыла шырокія народныя плыні, якія водле сваіх станавых зацікаўленьняў па-рознаму трактавалі вучэньне Лютэра. У нябытнасьці Мартына ў Вітэнбэргу разгарнуўся бюргерскі рух, які ачолілі [[Андрэас Карлштат]] і [[Габрыель Цьвілінг]]. Удзельнікі гэтага руху патрабавалі неадкладных радыкальных перамяненьняў, у асобнасьці ганілі каталіцкія імшы, ухвалялі скасаваньне манаскіх абяцаньняў і выхад манахаў з кляштараў<ref name="Halubkin">{{Кніга |аўтар = Голубкин Ю. А. |загаловак = Социально-политические взгляды и позиция Мартина Лютера во время второго периода раннебуржуазной революции в Германии (1521—1524 гг.). |месца = Харьков |выдавецтва = Автореф. дисс. |год = 1976 |старонкі = 26 }}</ref>, часьцяком пры гэтым выказваючы сваю незадаволенасьць праз напады на каталіцкія цэрквы. У процівагу «цялеснаму мяцяжу» Цьвілінга й Карлштата Лютэр прапанаваў думку «духоўнага бунту», то-бок мірнага чыну Рэфармацыі, якая не атрымала шырокага падпіраньня пасярод насельніцтва<ref name="Halubkin"/>. {{Лютэранства}} Цягам гэтага часу ў Лютэра былі важкія падставы спадзявацца на ўвасабленьне сваёй задумы «духоўнага бунту», бо імпэрскае панаваньне насуперак папскай буле 1520 году й Вормскаму эдыкту 1521 году не забараняла рэфарматарскія рухі, пераносячы канчатковую пастанову на будучы райхстаг альбо царкоўны сабор. Новыя райхстагі адкладалі разгляд справы да скліканьня царкоўнага збору, толькі забараняючы Лютэру друкаваць новыя кнігі. Аднак усьлед за рухам радыкальнае бюргерскай грамады, якой спадарожнічалі стыхійнымае выступленьні народу, у краіне адбылося выступленьне імпэрскага [[рыцарства]]. У 1523 годзе частка рыцараў на чале з [[Ульрых фон Гутэн|Ульрыхам фон Гутэнам]] і [[Франц фон Зікінген|Францам фон Зікінгенам]], незадаволеных сваім становішчам у імпэрыі, падняла паўстаньне, абвесьціўшы сябе патомкамі справы Рэфармацыі, аднак асноўнаю мэтай паўстаньня было падвышэньне становішча рыцарства ў краіне. ==== Сялянская вайна Томаса Мюнцэра ==== {{Асноўны артыкул|Сялянская вайна ў Нямеччыне}} Сялянская вайна стала наступствам таўмачэньня сялянамі задумаў Рэфармацыі як закліку да сацыяльных пераменаў. Шмат у чым гэтым настроям спрыяла вучэньне [[Томас Мюнцэр|Томаса Мюнцэра]], які ў сваіх казаньнях заклікаў да паўстаньня, сацыяльна-палітычнага перавароту. Аднак няздольнасьць сялянскіх масаў і бюргерства згуртавацца ў сумесным змаганьні прывяла да паразы ў вайне<ref name="Śmiryn"/>. Пасьля сканчэньня [[Сялянская вайна ў Нямеччыне|Сялянскай вайны]] на райхстазе ў [[Шпаер]]ы ў 1526 годзе дзеяньне Вормскага эдыкту водле патрабаваньняў нямецкіх князёў было прыпынена. Аднак праз тры гады там жа Вормскі эдыкт быў ухвалены, што выклікала пратэст шасьці нямецкіх князёў і некалькіх імпэрскіх гарадоў. Водле назову гэтага дакумэнту — [[Шпаерская пратэстацыя|Шпаерскай пратэстацыі]] — прыхільнікі Рэфармацыі надалей пачалі называцца [[пратэстант]]амі{{Зноска|Curns|1992|Кернс|171}}. У 1527 годзе Лютэр наведаў парафіі, якія цяпер рахаваліся эвангеліцкімі. Вынік быў засмучальным: рэфарматара ўразіла глыбокае нявуцтва ня толькі вернікаў, але і кіраўнікоў прыходаў. У выніку Лютэр напісаў дзьве кнігі — [[Малы Катэхізіс]], прызначаны вернікам, і [[Вялікі Катэхізіс Мартына Лютэра|Вялікі Катэхізіс]], які прызначаўся пастарам. У іх Лютэр даў сваё таўмачэньне [[Дзесяць запаведзяў|Дзесяці прыказаньням]], малітве [[Ойча наш]], [[Сымбаль веры|Сымбалі веры]], выклаў, у чым сэнс і як адбываюцца [[хрост]] і [[прычасьце]]. У 1529 годзе [[Філіп Гэсэнскі|Філіпам Гэсэнскім]] была зроблена спроба злучыць намаганьні прыхільнікаў Лютэра й [[Ульрых Цьвінглі|Цьвінглі]] цягам супольнага дыспуту. Аднак у выніку ўдзельнікі [[Марбурскі дыспут|Марбурскага дыспуту]] ня здолелі дамовіцца па адным адзіным пункце з шаснаццаці. Гэта пункт узглядае існасьць быцьця плоці й Крыві Хрыста ў [[эўхарыстыя|эўхарыстыі]]. У выніку Лютэр адмовіўся прызнаць у Цьвінглі адзінаверца. ==== Аўгсбурскі райхстаг ==== {{Асноўны артыкул|Аўгсбурскі райхстаг}} [[Файл:Augsburger-Reichstag.jpg|міні|170пкс|Аўгсбурскі райхстаг]] На наступным райхстагу ў [[Аўгсбург]]у процідзейныя бакі зрабілі спробу дамовіцца. Лютэру было забаронена ўдзельнічаць у імпэрскім сходзе, у выніку ён скіраваў паслом на сойм свайго сябра й аднадумца [[Філіп Мэлянхтон|Філіпа Мэлянхтона]], які абвесьціў там дакумэнт, пасьля названы [[Аўгсбурскае спавяданьне|Аўгсбурскім спавяданьнем]]. Прыхільнікі [[каталіцтва]] вылучылі свае аргумэнты супраць тэксту, якія былі агучаныя, зрэшты пісьмовы тэкст прыхільнікам Рэфармацыі пададзены ня быў. Апошнія, аднак, пасьпелі запісаць аргумэнты апанэнтаў на слых. У якасьці адказу Мэлянхтонам пад кіраўніцтвам Лютэра быў напісаны болей аб’ёмны тэкст — [[Апалёгія Аўгсбурскага вызнаньня]]. Гэта былі першыя дакумэнты, у якіх было болей-меней пасьлядоўна выкладзена дагматычнае вучэньне новага рэлігійнага руху. Цягам райхстагу веравызнаўчыя тэксты былі складзеныя й прыхільнікамі Цьвінглі, якія атрымалі назву [[Тэтрапалітанскае вызнаньне]]. Пасьля Аўгсбурскага райхстагу пратэстанцкія князі пачалі фармаваць абарончы [[Шмалькальдэнскі зьвяз]], натхняльнікам стварэньня якога зьявіўся [[Філіп Гэсэнскі]]. ==== Пасьля сьмерці Лютэра ==== Адразу ж пасьля сьмерці Лютэра пратэстантаў Нямеччыны чакала суровае выпрабаваньне. Атрымаўшы шэраг перамогаў над [[туркі|туркамі]] й [[французы|французамі]], імпэратар Карл V наважыўся заняцца нутровымі справамі. Склаўшы зьвяз з Папам і [[Вільгельм Баварскі|Вільгельмам Баварскім]], ён скіраваў свае войскі на землі князёў-удзельнікаў Шмалькальдэнскага зьвязу. У выніку [[Шмалькальдэнская вайна|Шмалькальдэнскай вайны]] войскі пратэстантаў былі разгромленыя, у 1547 году войскамі імпэратара быў захоплены Вітэнбэрг, які ўжо амаль 30 гадоў быў неафіцыйнаю сталіцай пратэстанцкага сьвету, аднак магіла Лютэра водле загаду імпэратара не была разварушана, а курфюрст [[Ёган-Фрыдрых Саксонскі]] й ляндграф Філіп апынуліся за кратамі. У выніку на райхстагу ў Аўгсбургу 15 траўня 1548 году быў абвешчаны [[інтэрым]] — пагадненьне паміж каталікамі й пратэстантамі, водле якога пратэстанты былі вымушаныя пайсьці на значныя саступкі. Аднак увасобіць плян Карлу не атрымалася: пратэстантызм ужо быў добра разьвіты ў Нямеччыне ды быў рэлігіяй ня толькі князёў і купцоў, але сялянаў і рудакопаў, у выніку чаго спраўленьне інтэрыму сустракала ўпорысты супраціў. Тады з ініцыятывы [[Морыц Саксонскі|Морыца Саксонскага]] група ўмераных пратэстанцкіх тэолягаў на чале з Мэлянхтонам разьвіла болей прымальны для лютэранаў тэкст інтэрыма, аднак і ён выклікаў адмоўную рэакцыю з боку зацятых прыхільнікаў Рэфармацыі, якія атрымалі назоў [[гнэсыёлютэране|гнэсыёлютэранаў]]. Супярэчнасьць паміж імі й прыхільнікамі Мэлянхтона працягвалася амаль 30 гадоў. === Швайцарыя === {{Асноўны артыкул|Рэфармацыя ў Швайцарыі}} Становішча, адпаведнае нямецкай, склалася й у [[Швайцарыя|Швайцарыі]], дзе аўтарытэт каталіцкай царквы ўпаў з-за злачынстваў, распусты й нявуцтва клірыкаў. Манапольнае становішча царквы ў галіне ідэалёгіі тут таксама было падарвана посьпехамі сьвецкага навучаньня й ідэямі [[гуманізм]]у. Аднак у Швайцарыі да ідэалягічных варункаў дадаліся яшчэ і палітычныя, мясцовае бюргерства імкнулася ператварыць [[канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] незалежных адзін ад аднаго кантонаў у [[фэдэрацыя|фэдэрацыю]], правесьці сэкулярызацыю царкоўных земляў, забараніць вайсковае найміцтва, якое адцягвала працоўныя рукі ад вытворчасьці. Аднак падобныя настроі пераважалі толькі ў т.зв. гарадзкіх кантонах краіны, дзе ўжо зарадзіліся капіталістычныя стасункі. У болей кансэрватыўных лясных кантонах захоўваліся сяброўскія зьвязі з каталіцкімі манархіямі [[Эўропа|Эўропы]], арміі якіх яны й забясьпечвалі наймітамі. Да таго ж Рэфармацыя ў Швайцарыі падтрымлівалася канфэдэрацыяй незалежных тэрыторыяў, такім чынам гарады і мястэчкі самі абіралі тое веравызнаньне, якое яны меркавалі слушным. Цесная зьвязь палітычна-ідэалягічнага пратэсту і спарадзіла рух Рэфармацыі ў Швайцарыі, найболей яскравымі чальцамі якога сталіся [[Ульрых Цьвінглі]] й [[Жан Кальвін]]. ==== Цюрыскі рэфарматар ==== [[Файл:Ulrich Zwingli.jpg|міні|220пкс|зьлева|Выява [[Ульрых Цьвінглі|Ульрыха Цьвінглі]]]] {{Асноўны артыкул|Ульрых Цьвінглі}} Пачатак руху быў пакладзены ў [[Цюрых]]у, дзе ў 1518 годзе сьвятаром катэдральнага сабора быў абраны казаньнік [[Ульрых Цьвінглі]]. Ужо добра вывучыўшы [[Біблія|Біблію]], ён у сваіх казаньнях пачаў вучыць народ таму, што выратаваньне дасягаецца не захаваньнем рэлігійнае абраднасьці, а верай у адкупленчую ахвяру [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]]. У хуткім часе сьвятар пайшоў далей, і ў сакавіку 1522 году ён з катэдры выказаўся пра нябыт мусовасьці захаваньня царкоўнага [[Пост|паста]], і адпаведна, выплаты царкоўнае кары за ягонае невыкананьне, а ў ліпені таго ж году напісаў два адкрытыя лісты біскупу Канстанцскаму й чальцам [[Швайцарскі зьвяз|Швайцарскага зьвязу]] пра шкоду [[цэлібат]]у і пра дазвол духавенству ўступаць у шлюб. У гэты час цюрыская гарадзкая рада прызначыў спраўленьне дыспуту, на якім Цьвінглі на падставе Бібліі мусіў даказаць праўдзівасьць свайго вучэньня. На дыспут былі запрошаны арцыбіскуп і паслы ўсіх кантонаў, аднак прыехалі толькі паслы [[Шафгаўзэн]]а. Арцыбіскуп даслаў свайго вікарыя Фабэра, якому была дадзена ўстаноўка выслухаць Цьвінглі, але ў спрэчкі не ўступаць. У сваю чаргу рэфарматар грунтоўна падрыхтаваўся да дыспуту, напісаўшы 67 тэзісаў — праграму як царкоўнае, так і дзяржаўнае рэформы, якую ён наважваўся на гэтым дыспуце абараніць. Дыспут усчаўся 29 студзеня 1523 году, і водле ягоных вынікаў Цюрых надалей адмовіўся вызнаваць уладу Канстанцкага арцыбіскупа й прыступіў да шырокіх царкоўных рэформаў. 15 сакавіка 1524 году ў Цюрыху быў выдадзены загад пра скасаваньне [[імша|імшы]] й зьнішчэньне абразоў. У выніку з цэркваў былі выдалены ўсе выявы, зламаныя арганы, мочы сьвятых пахаваны. Акрамя іншага, Цьвінглі расчаў пераўладкаваньне царкоўнае арганізацыі — калі раней уся ўлада належала біскупам, то Цьвінглі ўзмацьніў дэмакратычныя тэндэнцыі ў арганізацыі царквы, паставіўшы на чале прыход, які сам абіраў сабе сьвятара. За Цюрыхам рушылі ўсьлед царкоўныя рэформы ў іншых швайцарскіх гарадох, як то [[Бэрн]]е, [[Базэль|Базэлі]], [[Шафгаўзэн]]е, [[Санкт-Гален]]е й [[Глярус]]е, дзе паступова да ўлады прыйшлі прыхільнікі Рэфармацыі, аднак частка гэтак званых лясных кантонаў [[Швіц (кантон)|Швіц]], [[Уры (кантон)|Уры]], [[Унтэрвальдэн]] і [[Цуг (кантон)|Цуг]], і гарады [[Люцэрн]] і [[Фрыбур (горад)|Фрыбур]] засталіся верныя каталіцтву. У канфэдэрацыі насьпяваў раскол, таму ў 1528 годзе каталікі прапанавалі зладзіць дыспут, ад якога да гэтага часу ўсяляк ухіляліся. У 1529 годзе паміж кантонамі паўстаў першы канфлікт. Падставай яго быў арышт у [[Швіц (кантон)|Швіцы]] цюрыскага сьвятара [[Якаб Кайзэр|Якаба Кайзэра]], які быў спалены не зважаючы на пратэсты Цюрыху. У адказ Цюрых і Бэрн вылучылі свае сілы да [[Капэль|Капэлю]]. Аднак пры ўдзеле іншых кантонаў паміж супрацьлеглымі бакамі быў складзены мір, па ўмовах якога пратэстанцкія кантоны сталіся пераможным бокам і атрымлівалі значную грашовую кампэнсацыю. Гэтак званая [[першая Капэльская вайна]] скончылася, так і не пачаўшыся. У 1531 годзе насьпела новая канфрантацыя паміж «хрысьціянскім зьвязам» і ляснымі кантонамі. Аднак [[Бэрн]] адмовіўся ад рэзкіх дзеяньняў, выступаючы за блякаду каталіцкіх кантонаў. Ды й у самім Цюрыху прыхільнікаў вайсковых дзеяньняў было няшмат. У выніку цюрыскае войска аказалася нашмат меньшым, чым чакалася. 11 кастрычніка 1531 году цюрыскі атрад быў разгромлены нашмат большымі сіламі праціўніка, сярод забітых быў Цьвінглі, які пасьмяротна быў асуджаны й чвартаваны. ==== Жэнэва ==== [[Файл:Calvin 1562.jpg|міні|220пкс|Партрэт [[Жан Кальвін|Жана Кальвіна]]]] Зь цягам часу рэфарматарскі рух зрушыўся зь нямецкай Швайцарыі ў францускую частку, то-бок зь Цюрыха ў [[Жэнэва|Жэнэву]], дзе напачатку рэфарматарскі рух ачоліў [[Гіём Фарэль]], які яшчэ на пачатку 1520-х гадоў быў вымушаны праз свае погляды эміграваць з [[Францыя|Францыі]]. Тут ён актыўна займаўся рэфарматарскай дзейнасьцю, дапамагаў Ульрыху Цьвінглі, [[Ёган Экалямпадыюс|Ёгану Экалямпадыюсу]] й [[Мартын Буцэр|Мартыну Буцэру]], прымаў удзел у наладжваньні зьвязяў з [[вальдэнсы|вальдэнсамі]]. У 1532 годзе Фарэль вёў казаньні ў Жэнэве. Сваім казаньнем ён прыцягнуў шмат прыхільнікаў, аднак выклікаў сваімі прамовамі незадаволенасьць кіраўніцтва гораду й быў выгнаны. Аднак за дапамогаю ўладаў Бэрна, які даваў Жэнэве вайсковую дапамогу, яму ўдалася павярнуцца ў горад. У 1536 годзе гарадзкая рада Жэнэвы прыняла пастанову аб усталяваньні ў горадзе рэфармаванага набажэнства. Аднак Фарэль адчуваў, што яму не стае здольнасьцяў стаць на чале руху. Улетку 1536 году праз Жэнэву праяжджаў [[Жан Кальвін]], якога Фарэль папрасіў застацца дзеля пашырэньня дзейнасьці па рэфармаваньні царквы. Кальвін пагадзіўся й разам з Фарэлем прапанаваў гарадзкой радзе свой праект т.зв. {{Не перакладзена|Артыкулы па парадкаваньні царквы і набажэнстваў у Жэнэве|«Articles concernant l'organisation de l'église et du culte à Genève» (Артыкулаў па парадкаваньні царквы і набажэнстваў у Жэнэве)|fr|Confessions de foi}}. Усьлед за тым былі складзеныя [[катэхізіс]] і вызнаньне. Хоць Фарэль і выказваў у вызнаньні свой слабы погляд на адлучэньне, але агулам ён падпарадкаваўся памкненьням Кальвіна й ягонага вучэньня пра незалежнасьць царквы ад дзяржавы. Ужываньне праграмы Кальвіна выклікала ў Жэнэве апазыцыю, і пасьля перамогі партыі «лібэртынаў» на выбарах 1538 году справа дайшла да выгнаньня абодвух рэфарматараў з гораду. У 1540 годзе прыхільнікі Кальвіна й Фарэля, [[гілермэны]], заклікалі Кальвіна назад. Пасьля доўгага змаганьня ў 1542 годзе рэфарматары здолелі настаяць на арганізацыі царквы ў духу Кальвіна. Дзеля большае карысьці рэформаў Кальвін прапаноўваў выкарыстоўваць дзяржаўны апарат, каб прыводзіць у выкананьне суровыя пакараньні, якія былі залішне жорсткімі. Гэтак у 1553 годзе ўлады гораду Жэнэвы з прычыны выраку [[Кансысторыя|Кансысторыі]] спалілі навукоўца й казаньні [[Мігель Сэрвэт|Мігеля Сэрвэта]], які выказваў [[Антытрынітарызм|антытрынітарнае вучэньне]]. У выніку напружанай працы Кальвіна, Фарэля й іхных аднадумцаў Жэнэва ў выніку стала новым цэнтрам Рэфармацыі ў Швайцарыі. У 1549 годзе Кальвін і [[Генрых Булінгер|Булінгер]] падпісалі Цюрыскае пагадненьне, у выніку якога адбылося злучэньне кальвіністаў і пасьлядоўнікаў Цьвінглі. У 1559 годзе была створаная [[Жэнэўская акадэмія]], якая занялася падрыхтоўкай кадраў дзеля новае канфэсіі. === Скандынавія === [[Файл:Gustav Vasa triumphs 3.jpg|міні|320пкс|Трыюмф [[Густаў I Ваза|Густава Вазы]]. Жанчына ў жоўтым увасабляе Каталіцкую Царкву]] Цягам XVI стагодзьдзя ўся [[Скандынавія]] зьвярнулася ў лютэранства, калі манархі [[Данія|Даніі]], якія таксама панавалі ў [[Нарвэгія|Нарвэгіі]], [[Ісьляндыя|Ісьляндыі]], і [[Швэцыя|Швэцыі]] (разам зь [[Фінляндыя]]й) прынялі новую веру. ==== Данія ==== {{Асноўны артыкул|Рэфармацыя ў Даніі, Нарвэгіі і Гальштайне}} Падчас панаваньня [[Фрэдэрык I|Фрэдэрыка I]] ў 1523—1533 гады Данія афіцыйна заставалася каталіцкай дзяржавай. Але не зважаючы на тое, што Фрэдэрык напачатку абавязаўся перасьледваць лютэранаў, ён неўзабаве прыняў палітыку абароны лютэранскіх казаньнікаў і рэфарматараў, пасярод якіх самым вядомым быў [[Ганс Таўзэн]]<ref name="Gilbert"/>. Лютэранства, такім чынам, шырока распаўсюдзілася сярод дацкага насельніцтва. Сын Фрэдэрыка, [[Крыстыян III (кароль Даніі)|Крыстыян]], быў лютэранінам, што перашкодзіла ягонаму абраньню на пасаду караля пасьля сьмерці ягонага бацькі. У 1536 годзе шэраг каталіцкіх біскупаў спынілі дзейнасьць Нацыянальнага сходу<ref>{{Спасылка | url = http://www.eldrbarry.net/heidel/scanref.pdf | загаловак = The Scandinavian Reformers | фармат = pdf | дата = 14 красавіка 2013 }}</ref>. У наступным годзе, пасьля перамогі ў [[Графская вайна|Графскай вайне]], ён стаў каралём пад імем Крыстыян III і працягнуў рэфармаваньне дзяржаўнае царквы з дапамогаю [[Яганэс Бугенгаген|Яганэса Бугенгагена]]. ==== Швэцыя ==== {{Асноўны артыкул|Рэфармацыя ў Швэцыі}} [[Рэфармацыя ў Швэцыі|У Швэцыі Рэфармацыя]] была пашырана водле ініцыятывы [[Густаў I Ваза|Густава Вазы]], які быў абраны каралём у 1523 годзе. Спрэчкі з папам з нагоды ўмыканьня апошняга ў швэдзкія царкоўныя справы прывялі да спыненьня афіцыйных зьвязяў паміж Швэцыяй і [[папства]]м з 1523 году, якое працягваецца й да гэтага часу<ref name="Gilbert">{{Спасылка | url = http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/gilbert/12.html | загаловак = Chapter 12 The Reformation In Germany And Scandinavia | фармат = pdf | дата копіі = 30 студзеня 2009|копія=https://web.archive.org/web/20090130012116/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/gilbert/12.html | камэнтар = Renaissance and Reformation by William Gilbert }}</ref>. Праз чатыры гады, на паседжаньні [[рыксдаг]]у ў [[Вэстэрос]]е, кароль пасьпяхова прымусіў рыксдаг вызнаць ягоную ўладу над нацыянальнаю царквой. Такім чынам рушылі наступныя вынікі: кароль атрымаў уладаньне ўсёю царкоўнаю маёмасьцю, царкве цяпер дзеля прызначэньня [[япіскап]]аў патрабавалася каралеўскае ўхваленьне; духавенства падпадала пад грамадзянскае права; «чыстае Слова Боскае» афіцыйна мусіла прамаўляцца ў царкве і ў школах з паставы лютэранскіх ідэяў<ref name="Gilbert"/>. === Ангельшчына === {{Асноўны артыкул|Рэфармацыя ў Ангельшчыне}} [[Файл:Darnley stage 3.jpg|міні|200пкс|Каралева [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] й Ірляндыі [[Лізавета I]]]] Аддзяленьне [[англіканства|англіканскай царквы]] ад панаваньня Рыму пры [[Генрых VIII|Генрыху VIII]], пачынаючы з 1529 і скончваючы 1537 годам, адбывалася падчас шырокага руху Рэфармацыі, аднак рэлігійныя зьмены ў ангельскай нацыянальнай царкве працягваліся болей кансэрватыўна, аніж у іншых краінах Эўропы. Рэфарматары англіканскае царквы цягам стагодзьдзяў вагаліся паміж сымпатыямі да старажытнай каталіцкай традыцыі й рэфармацкімі прынцыпамі, паступова разьвіваючы традыцыю сярэдняга шляху паміж рымска-каталіцкай і пратэстанцкай традыцыямі. [[Рэфармацыя ў Ангельшчыне|Ангельская Рэфармацыя]] праходзіла іншым шляхам, насуперак кантынэнтальнай Эўропе, то-бок у Ангельшчыне ўжо даўно быў моцны антыклерыкалізм, а таксама быткаваў рух [[лоларды|лолардаў]] [[Джон Ўікліф|Джона Ўікліфа]], які значна натхненьніў чэскіх [[гусіты|гусітаў]]. Аднак гэты рух быў фактычна задушаны да таго часу і знаходзіўся ў падпольным стане, таму ацаніць ступень ягонага ўплыву ў 1520-я гады вельмі цяжка. Адрозны характар ангельскай Рэфармацыі таўмачыцца найперш палітычнымі патрэбамі Генрыха VIII. Генрых напачатку быў шчырым каталіком і нават напісаў кнігу, якая рэзка крытыкавала дзейнасьць Лютэра, але пазьней ён палічыў карысным парываньне зьвязяў з папам. Кароль Генрых вырашыў вылучыць англіканскую царкву з-пад улады Рыма. У 1534 годзе ім быў падпісаны [[Акт аб супрэматыі]], які абвесьціў ангельскага караля кіраўніком англіканскае царквы. Паміж 1535 і 1540 гадамі [[Томас Кромўэл]] спраўляў палітыку, вядомую як [[Т’юдараўская сэкулярызацыя]]. Шанаваньне некаторых сьвятых, паломніцтва й пэўныя сьвятыні таксама падвергнуліся нападам. Вялікая колькасьць царкоўных земляў і маёмасьці перайшла ў рукі кароны й у канчатковым выніку да шляхты. Аднак Рэфармацыі Генрыха былі й свае выбітныя праціўнікі, як сьвяты [[Томас Мор]] і біскуп [[Джон Фішэр]], якія былі сьмяротна пакараныя за сваю апазыцыю да караля. Разам з англіканствам пашырыліся й іншыя пратэстанцкія рухі, як то [[цьвінгліянства]] й кальвінізм, якія, аднак, у Ангельшчыне не прыжыліся. Пасьля сьмерці Генрыха ангельскім каралём стаў ягоны малагадовы сын [[Эдўард VI|Эдўарда VI]], англіканін водле веры, які заўдзяк сваім дарадцам герцагу [[Самэрсэт]]у й герцагу [[Нартумбэрлэнд]]у працягнуў справу свайго бацькі. Тым ня меней рэлігія ў Ангельшчыне ўсё яшчэ знаходзілася ў стане сталае зьмены. Пасьля кароткага каталіцкага аднаўленьня падчас панаваньня [[Марыя I|Марыі]] ў 1553—1558 гадах кансэнсус быў дасягнуты падчас панаваньня [[Лізавета I|Лізаветы I]], хоць гэты момант ёсьць не цалкавіта вызначаным сярод гісторыкаў. Але найменна рэлігійнае ўрэгуляваньне Лізаветы значным чынам склала англіканства ў асаблівай традыцыі, якая вагалася паміж ускрайнім кальвінізмам з аднога боку, і рымскім каталіцызмам зь іншага, але параўноўваючы з крывавым і хаатычным станам справаў у суседняй Францыі рэлігійная сытуацыя была даволі ціхай ажно да [[Ангельская рэвалюцыя|Ангельскай рэвалюцыі]] ў XVII стагодзьдзі. === Шатляндыя === {{Асноўны артыкул|Рэфармацыя ў Шатляндыі}} [[Файл:John Knox preaching.JPG|міні|180пкс|Прапаведваньне [[Джон Нокс|Джона Нокса]]. Фрагмэнт вітражу ў Сэйнт-Джайлзе, [[Эдынбург]].]] Рэфармацыя ў [[Шатляндыя|Шатляндыі]] скончылася стварэньнем нацыянальнай царквы, што было ўхвалена ангельскім урадам дзеля зьмяншэньня францускага ўплыву на Шатляндыю. Лідэрам і пачынальнікам [[Рэфармацыя ў Шатляндыі|шатляндзкай Рэфармацыі]] разглядаюць [[Джон Нокс|Джона Нокса]]. Рэфармацыйны парлямэнт, куды ўваходзіў і Джон Нокс, у 1560 годзе скасаваў каталіцтва ў краіне водле «Шатляндзкага вызнаньня веры», якое забараняла сьвяткаваньне імшы й зацьвердзіла пратэстанцкую дактрыну. Гэта стала магчымым заўдзяк рэвалюцыі супраць францускага панаваньня ў асобе рэгентшы [[Марыя дэ Гіз|Марыі дэ Гіз]], якая кіравала Шатляндыяй у нябытнасьць сваёй дачкі [[Марыя Ст’юарт|Марыі Ст’юарт]], каралевы Шатляндыі й [[Францыя|Францыі]]. Падчас рэфарматарскага руху была створана [[Царква Шатляндыі]], а празь яе ўсе астатнія [[прэсьбітэрыянства|прэсьбітэрыянскія]] цэрквы па ўсім сьвеце. Духоўнае адраджэньне ўспыхнула таксама сярод рыма-каталікоў неўзабаве пасьля дзейнасьці [[Мартын Лютэр|Мартына Лютэра]] і прывяло да стварэньня [[Рух Кавэнанта|руху Кавэнанта]], папярэдніка шатляндзкага прэсьбітэрыянства. Гэты рух шырока распаўсюдзіўся ў Шатляндыі і нават меў вялікі ўплыў на фармаваньне [[пурытанства]] ў англіканскай царкве ў [[Ангельшчына|Ангельшчыне]]. Шатляндзкія канвэнанты падвяргаліся перасьледам з боку рыма-каталіцкай царквы, праз што некаторая частка кіраўнікоў руху зьехала ў Францыю, а потым у [[Швайцарыя|Швайцарыю]]. === Францыя === {{Асноўны артыкул|Рэфармацыя ў Францыі|Гугеноты}} [[Файл:Francois Dubois 001.jpg|міні|270пкс|зьлева|Гвалт у [[Барталямэеўская ноч|Барталямэеўскую ноч]] працы [[Франсуа Дзюбуа]].]] Пратэстантызм таксама шырока распаўсюдзіўся [[Рэфармацыя ў Францыі|ў Францыі]], дзе пратэстанты атрымалі мянушку [[гугеноты]]. Змаганьне паміж новым рухам і каталікамі ў канчатковым выніку прывяло да дзесяцігодзьдзяў грамадзянскае вайны. Не зважаючы на тое, што ён ня быў асабіста зацікаўлены ў рэлігійнай рэформе, [[Францыск I]] спачатку падпіраў права на талерантнасьць сьвядомасьці, якое ўзьнікла ў выніку ягонае цікавасьці да гуманістычных рухаў. Сытуацыя зьмянілася ў 1534 годзе пасьля [[Справа аб плякатах|Справы аб плякатах]], то бок пратэстанты асудзілі каталіцкую імшу ў плякатах, якія былі надрукаваны й распаўсюджаны ва ўсіх буйных местах Францыі, і дайшлі нават да каралеўскіх апартамэнтаў. Было зноўку паднятае пытаньне аб рэлігійнай веры, бо Францыск прапанаваў перагледзець рух як пагрозу стабільнасьці каралеўства. Гэтая падзея прывяла да першай буйной фазы антыпратэстанцкага перасьледу ў Францыі. Быў створаны адмысловы трыбунал пры парыскім парлямэнце, вядомы як «[[Вогненая палата]]» ({{мова-fr|Chambre ardente|скарочана}}), які меў справу зь перасьледам на [[гарэзія|гарэзію]]. Некалькі тысячаў францускіх пратэстантаў пакінулі краіну на працягу гэтага часу, у першую чаргу [[Жан Кальвін]], які пасяліўся ў [[Жэнэва|Жэнэве]]. Кальвін працягваў праяўляць цікавасьць да рэлігійных справаў на роднай зямлі і, знаходзячыся ў Жэнэве, па-за межамі дасяжнасьці францускага караля, рэгулярна праводзіў навучаньне пастараў, якія несьлі пропаведзі ў грамады ў Францыі. Нягледзячы на цяжкі перасьлед з боку караля [[Генрых II (кароль Францыі)|Генрыха II]], рэфармацкая царква Францыі, якая ў асноўным была [[кальвінізм|кальвінісцкай]], мела ўстойлівае павелічэньне вернікаў сярод шырокіх пластоў нацыі, то бок гарадзкой [[буржуазія|буржуазіі]] й часткі шляхецтва, прывабліваючы людзей, якія былі адчужаныя ўпартасьцю і самаздаволеньнем каталіцкіх установаў. Францускі пратэстантызм у хуткім часе набыў выразна палітычны характар, які стаў відавочным у 1550-х гадох. Такі эфэкт стварыў перадумовы для сэрыі разбуральных канфліктаў, вядомых як [[Францускія рэлігійныя войны|рэлігійныя войны]]. Грамадзянскай вайне спрыяла раптоўная сьмерць Генрыха II ў 1559 годзе, пасьля чаго пачаўся працяглы пэрыяд слабасьці францускай кароны. Злачынствы й абурэньне сталіся вызначальнымі характарыстыкамі таго часу, якія набілі асаблівую моц у жніўні 1572 году падчас [[Барталямэеўская ноч|Барталямэеўскай ночы]], калі рыма-каталікі зьнішчылі ад 30 тысячаў да 100 тысячаў гугенотаў у Францыі<ref>{{Спасылка | url = http://home.eckerd.edu/~oberhot/paris-siege-stbarth.htm | загаловак = Paris and the St. Bartholomew's Day Massacre: August 24, 1572 | назва праекту = Eckerd College Community | дата = 14 красавіка 2013 }}</ref>. Вайна сьціхла, калі [[Генрых IV]], сам былы гугенот, выдаў [[Нанцкі эдыкт]], абяцаючы афіцыйную памяркоўнасьць да пратэстанцкай меншасьці, але пры вельмі абмежаваных умовах. Каталіцтва заставалася афіцыйнай дзяржаўнай рэлігіяй, а ўплыў францускіх пратэстантаў паступова зьніжаўся на працягу наступнага стагодзьдзя, што прывяло да выданьня [[Людовік XIV|Людовікам XIV]] [[эдыкт Фонтэнблё|эдыкта Фонтэнблё]], які скасоўваў Нанцкі эдыкт й абвяшчаў каталіцтва адзінай законнай рэлігіяй Францыі. У адказ на эдыкт Фонтэнблё [[Фрыдрых Вільгельм Брандэнбурскі|Фрыдрых Вільгельм I]], курфюрст [[Брандэнбург (курфюрства)|Брандэнбурга]], выдаў [[Патсдамскі эдыкт]], які надаваў гугенотам права вольнага пражываньня на падначаленай яму тэрыторыі, а таксама скасоўваў спагнаньне падаткаў для перасяленцаў тэрмінам на дзесяць гадоў. У канцы XVII стагодзьдзя многія гугеноты беглі ў Ангельшчыну, Нідэрлянды, [[Прусія|Прусію]], Швайцарыю й ангельскія ды галяндзкія калёніі. Значная суполка пратэстантаў у Францыі засталася ў рэгіёне [[Сэвэнны]]. Асобная пратэстанцкая грамада лютэранскага веравызнаньня існавала ў заваяванай правінцыі [[Эльзас]], на якую не распаўсюджваўся эдыкт Фонтэнблё. === Нідэрлянды === {{Асноўны артыкул|Рэфармацыя ў Нідэрляндах}} Рэфармацыя ў [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], у адрозьненьне ад многіх іншых краінаў, не была распачата мясцовымі дзеячамі, а складалася зь некалькіх народных рухаў, якія ў сваю чаргу былі падмацаваныя прыбылымі пратэстанцкімі ўцекачамі зь іншых частак кантынэнта. У той час як рух [[анабаптызм|анабаптыстаў]] карыстаўся асаблівай папулярнасьцю ў рэгіёне ў першыя дзесяцігодзьдзі Рэфармацыі, [[кальвінізм]] у форме [[Нідэрляндзкая рэфармацкая царква|Нідэрляндзкай рэфармацкай царквы]] стаў дамінуючым кірункам веры ў краіне з 1560-х гадоў і надалей. Суровы перасьлед пратэстантаў гішпанскім урадам на чале зь [[Філіп II|Філіпам II]] спрыяў імкненьню да незалежнасьці ў правінцыі, што прывяло да пачатку [[Васьмідзесяцігадовая вайна|Васьмідзесяцігадовай вайны]] й у канчатковым рахунку падзелу пераважна пратэстанцкай [[Нідэрляндзкая рэспубліка|Нідэрляндзкай рэспублікі]] й Паўднёвых Нідэрляндаў (сучасная тэрыторыя [[Бэльгія|Бэльгіі]]), у якіх дамінавала каталіцтва. === Рэч Паспалітая === {{Асноўны артыкул|Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай}} ==== Каралеўства Польскае ==== [[Файл:Mikałaj Radzivił Čorny. Мікалай Радзівіл Чорны (1842).jpg|міні|200пкс|[[Мікалай Радзівіл Чорны]] ёсьць адным зь першых рэфарматараў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]]] У першай палове XVI стагодзьдзя [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]] была краінай многіх веравызнаньняў, але каталіцтва зьяўлялася пануючай рэлігіяй краіны. Рэфармацыя дасягнула Польшчы ў 1520-я гады і хутка заваявала папулярнасьць сярод, у асноўным, нямецкамоўных жыхароў буйных гарадоў, як то [[Гданьск]], [[Торунь]] і [[Эльблёнг]]. [[Герцагства Прусія]] сталася ключавым цэнтрам руху ў рэгіёне, дзе меліся шматлікія выдавецтвы па выдачы ня толькі Бібліі, але й катэхізісаў на розных мовах. [[Лютэранства]] набыла папулярнасьць у паўночнай частцы краіны, у той час як [[кальвінізм]] зацікавіў шляхту ў Малой Польшчы й [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У сярэдзіне XVI стагодзьдзя некалькі выдавецтваў былі адчынены ў Малой Польшчы. У той час у Польшчу прыйшлі [[чэскія браты]], якія сяліліся ў асноўным у Вялікай Польшчы, вакол [[Лешна (горад)|Лешні]]. У 1565 годзе зьявілася таварыства [[польскія браты|польскіх братоў]] у якасьці яшчэ аднаго рэфарматарскага руху. ==== Вялікае Княства Літоўскае ==== {{Асноўны артыкул|Рэфармацыя ў Беларусі|Пратэстантызм у Вялікім Княстве Літоўскім}} У 1517 годзе ў Празе была выдана Біблія на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]], які згадваецца як «герэтык гусітаў»<ref>{{Спасылка | url = https://www.reformedbelarus.org/Statyi/Istoriya/Reformator-Frantsisk-Skorina | загаловак = Реформатор Франциск Скорина | назва праекту = Реформаторское баптистское богословие | дата = 14 красавіка 2013 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1530 годзе ў [[Кёнігсбэрг]]у быў выданы Малы Катэхізіс Лютэра на [[польская мова|польскай мове]]. У 1553 годзе [[Мікалай Радзівіл Чорны]], [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер Вялікага Княства]], зьвярнуўся ў кальвінізм, адчыніўшы некалькі пратэстанскіх збораў у [[Берасьце|Берасьці]], [[Вільня|Вільні]] й [[Нясьвіж]]ы<ref>{{Спасылка | url = http://www.familyofgod.by/protestantism-in-belarus.html | загаловак = Протестантизм в Беларуси | назва праекту = Церковь "Семья Божья" | дата копіі = 2 студзеня 2019|копія=http://web.archive.org/web/20190102135941/https://www.familyofgod.by/protestantism-in-belarus.html|мова=ru }} </ref>. XVI стагодзьдзе, час распаўсюду Рэфармацыі ў Рэчы Паспалітай, лічыцца [[Залаты век Беларусі|залатым векам гісторыі Беларусі]]<ref>{{Спасылка | аўтар = Станіслаў Акінчыц. | url = http://refarmaciya.com/index.php/2009-12-13-16-13-36/2009-12-22-18-52-35/91-2009-12-25-22-09-14 | загаловак = Залаты век Беларусі | назва праекту = Рэфармацкае багаслоўе для Беларусі | дата = 14 красавіка 2013 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. ==== У дзяржаве абодвух народаў ==== У XVI стагодзьдзі Рэч Паспалітая сталася ўнікальнай краінай [[Эўропа|Эўропы]] з-за шырокага распаўсюджваньня [[Талерантнасьць|талерантнасьці]], зацьверджанай [[Варшаўская канфэдэрацыя|Варшаўскай канфэдэрацыяй]]. Аднак пэрыяд талерантнасьці скончыўся падчас панаваньня караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]], які знаходзіўся пад моцным уплывам [[Пётар Скарга|Пётры Скаргі]] й іншых [[езуіты|езуітаў]]. Пасьля [[Крывавы патоп|Крывавага патопу]] й іншых войнаў сярэдзіны XVII стагодзьдзя, калі ўсе ворагі Рэчы Паспалітай былі альбо пратэстантамі ці праваслаўнымі, стаўленьне да рэфармацыі зьмянілася. У 1658 годзе ў выніку дзейнасьці [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] польскія браты былі вымушаныя пакінуць краіну, а ў 1666 годзе сойм забараніў адступніцтва ад каталіцызму да любой іншай рэлігіі пад пагрозаю сьмерці. Нарэшце ў 1717 годзе сойм забараніў некаталікам быць дэпутатамі. Сярод найбольш вядомых пратэстанцкіх дзеячоў Рэчы Паспаліай варта вылучыць [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], [[Васіль Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]], [[Марцін Чаховіц|Марціна Чаховіца]], [[Андрэй Фрыч Маджэўскі|Андрэя Фрыча]] й [[Сымон Будны|Сымона Буднага]]. === Славенскія землі === {{Асноўны артыкул|Прымаж Трубар}} Выбітнай фігурай рэфармацыйнага руху й ягоным заснавальнікам на славенскіх землях зьяўляецца прапаведнік [[Прымаж Трубар]]. У 1547 годзе ён быў высланы зь [[Любляна|Любляны]]. У часы сваёй працы ў нямецкім [[Ротэнбург]]у ён напісаў першыя дзьве кнігі [[славенская мова|славенскай мовай]], «Catechismus» і «Abecedarium», якія былі апублікаваныя ў 1550 годзе ў нямецкім [[Тубінген]]е. З 8 чэрвеня 2010 году ў [[Славенія|Славеніі]] адзначаецца [[Дзень Прымажа Трубара]]<ref>{{Спасылка | url = http://www.sta.si/vest.php?s=a&t=0&id=1524945 | загаловак = Slovenia Gets Primoz Trubar Day | назва праекту = Slovenia Press Agency | дата копіі = 25 красавіка 2013|копія=http://web.archive.org/web/20120325094937/http://www.sta.si/vest.php?s=a&t=0&id=1524945 }}</ref>. Прымаж лічыцца таксама пачынальнікам [[Славенская мова|славенскай мовы]] й выбітным дзеячом славенскай культурнай гісторыі<ref>{{Спасылка | аўтар = Voglar, Dušan | url = http://www.locutio.si/index.php?no=42&clanek=990 | загаловак = Primož Trubar v enciklopedijah in leksikonih I | назва праекту = Locutio. Maribor Literary Society. | дата = 14 красавіка 2013 }}</ref>. == Тэалёгія == {{Пратэстанцтва}} Не зважаючы на тое, што пратэстанцкія рухі шмат у чым адрозьніваліся адзін ад аднаго, яны мелі й агульныя рысы. Згодна з пратэстанцкай тэалёгіяй толькі ў Бібліі ўтрымліваюцца Боскія адкрыцьці, дзе менавіта й апісаны гэтыя галоўныя прынцыпы. === Лютэранства === Адной з галоўных тэмаў вучэньня [[Мартын Лютэр|Мартына Лютэра]] зьяўляецца прынцып «апраўданьне верай», да якога сьвятар прыйшоў на выснове асабістага досьведу й Сьвятога Пісаньня, узяўшы за выснову «[[Пасланьне да Рымлянаў апостала Паўла]]». Паводле лютэраўскай інтэрпрэтацыі выратаваньне магчыма толькі адной верай, без наяўнасьці добрых учынкаў<ref>{{Спасылка|загаловак=Reformation|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=2 студзеня 2026|url=https://www.britannica.com/event/Reformation|дата=13 студзеня 2026|мова=en}}</ref>, аднак пры гэтым маральнасьць жыцьця цалкам не перакрэсьліваецца Добрыя ўчынкі чалавек павінен рабіць ня дзеля свайго выратаваньня альбо нейкага асабістага плёну, але дзеля павелічэньня ўзроўню жыцьця хрысьціянскага таварыства, як Боскай праявы. Такім чынам, Лютэрам была скасавана значнасьць правядзеньня [[сакрамэнт]]аў, што ў сваю чаргу ставіла пад пытаньне існаваньне герархічнай структуры ў царкве. Сярод таінстваў Лютэр пакінуў толькі [[хрост]] і [[эўхарыстыя|эўхарыстыю]]. Лютэр не лічыў [[Біблія|Біблію]] беспамылковай, дапускаючы існаваньне ў ёй перайначаньня фактаў й перабольшваньня ісьцінных Боскіх словаў. Зьяўляючыся акадэмічным багасловам, Лютэр перш за ўсё лічыў, што рэфармаваць трэба ў першую чаргу [[багаслоўе]]<ref>{{Спасылка | url = http://www.e-reading-lib.org/chapter.php/86148/38/MakGrat_-_Bogoslovskaya_mysl%27_Reformacii.html | загаловак = Богословская мысль Реформации // Гуманизм и виттенбергская Реформация | дата = 14 красавіка 2013 }} </ref>. === Анабаптызм === Дактрына Цьвінглі мела рысы падабенства зь [[лютэранства]]м, але й нямала адрозьнівалася ад яго. Як і Лютэр, [[Ульрых Цьвінглі|Цьвінглі]] абапіраўся на Сьвятое Пісаньне й адпрэчваў «Сьвятую Традыцыю», рэзка крытыкаваў схалястычную тэалёгію, адстойваў прынцыпы «апраўданьня верай» і «ўсеагульнага сьвятарства». Ідэалам для яго былі раньнехрысьціянскія цэрквы. Ён не прызнаваў таго, што нельга было, на ягоны погляд, абгрунтаваць сьведчаньнем Сьвятога Пісаньня, і таму адпрэчваў царкоўную герархію, манаства, пакланеньне сьвятым, бясшлюбнасьць духавенства. У крытыцы абрадаў каталіцкай царквы ён ішоў далей Лютэра. Галоўнае багаслоўскае адрозьненьне паміж імі складалася ў рознай трактоўцы [[эўхарыстыя|эўхарыстыі]], якая насіла ў Цьвінглі больш рацыяналістычны характар. Ён бачыў у эўхарыстыі ня сакрамэнт, а знак, абрад, зьдзяйсьняны ва ўспамін пра адкупленчую ахвяру Хрыста. У той час, як Лютэр ішоў на зьвяз з князямі, Цьвінглі быў прыхільнікам [[рэспубліканізм]]у, выкрывальнікам тыраніі манархаў і князёў<ref>{{Кніга |аўтар = |частка = |загаловак = История средних веков в двух томах|адказны=Под ред. Карпова |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 2005 |том = 2 |старонкі = 131—132 }}</ref>. === Кальвінізм === Стрыжневай тэмай вучэньня [[Жан Кальвін|Жана Кальвіна]] зьяўлялася вучэньне пра «ўсеагульнае прадвызначэньне», згодна зь якім Бог вызначыў кожнаму чалавеку ягоную долю, то бок адным быў прыгатаваны вечны праклён і смутак, іншым, абраным, — вечнае выратаваньне й асалода. Чалавеку ня дадзена зьмяніць сваю долю, ён здольны толькі верыць у сваё выбранства, прыкладваючы ўсю сваю працавітасьць і энэргію, каб дасягнуць посьпеху ў сьвецкім жыцьці. Кальвін сьцьвярджаў духоўны характар эўхарыстыі, лічыў, што Боскую ласку пры ейнай зьдзяйсьненьні атрымліваюць толькі выбраныя<ref>{{Кніга |загаловак = История средних веков в двух томах|адказны=Под ред. Карпова |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 2005 |том = 2 |старонкі = 134—135 }}</ref>. == Контрарэфармацыя == {{Асноўны артыкул|Контрарэфармацыя}} [[Файл:Reformation.gif|значак|Мапа паказвае распаўсюд Рэфармацыі й [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў [[Эўропа|Эўропе]] (не пазначаныя Гішпанія й Італія)]] Рэфармацыя выклікала зваротную рэакцыйную палітыку з боку [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]], якая атрымала назву [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]]. У выніку Рэфармацыі каталіцкімі засталіся [[Каралеўства Італія|Італія]], [[Гішпанія]], поўдзень Нямеччыны, частка кантонаў [[Швайцарыя|Швайцарыі]] й [[Ірляндыя (востраў)|Ірляндыя]]. У канцы XVI стагодзьдзя каталіцтва атрымала перамогу на поўдні [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]] (сучасная [[Бэльгія]]) і ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. [[Каралеўства Францыя|Францыя]] апынулася дзяржавай, дзе дзяржаўнай рэлігіяй было каталіцтва, аднак пратэстанты доўгі час карысталіся правам вольнага веравызнаньня. Неабходна заўважыць, што Контрарэфармацыя мела як зьнешні, гэтак і ўнутраны бок. Калі вонкава гэта выяўлялася ў гвалтоўным здушэньні рэфарматарскага руху шляхам перасьледу пратэстантаў, распаўсюджваньня [[інквізыцыя|інквізыцыі]] й стварэньня [[Індэкс забароненых кнігаў|Індэкса забароненых кнігаў]], то ўнутрана гэта былі працэсы, якія можна назваць Рэфармацыяй у самой каталіцкай Царкве. У 1536 годзе папа [[Павал III (папа рымскі)|Павал III]] стварыў адмысловую камісію, у склад якой запрасіў чальцоў таварыства «[[Капліца Боскай любові]]», якія склалі справаздачу, што ў многіх злоўжываньнях у Каталіцкай царкве былі вінаватыя папы й [[кардынал]]ы, якія ставілі мэркантыльныя інтарэсы вышэй за духоўныя{{Зноска|Curns|1992|Кернс|286}}. У 1545 годзе паводле ініцыятывы Паўла III быў скліканы [[Трыдэнцкі сабор]], які павінен быў даць адказ на многія важныя духоўныя пытаньні сучаснасьці. На саборы, які доўжыўся на працягу пантыфікату некалькіх папаў, былі прынятыя ня толькі рашэньні паводле дагматычных пытаньняў, але й былі сфармуляваны дэкрэты ў сувязі з царкоўнымі злоўжываньнямі. Перад сьмерцю Павал III пакаяўся ў [[нэпатызм|нэпатызьме]]{{Зноска|Kawalski|1991|Ковальский|182}}. Наступныя папы, хоць і не выяўляючы пасьлядоўнасьці, але гэтак жа змагаліся з гэтай зьявай. Акрамя гэтага папы вялі барацьбу за аднаўленьне маральнага аблічча кліру каталіцкай царквы. Гэтак, [[Павал IV (папа рымскі)|Павал IV]], удзельнік камісіі Паўла III, выгнаў з Рыма 113 біскупаў, якія незаконна пакінулі свае [[Япархія|япархіі]], пры ім сотні манахаў былі адпраўленыя зноўку ў свае манастыры. Перасьледу падвяргаліся нават кардыналы, западозраныя ў амаральнасьці{{Зноска|Kawalski|1991|Ковальский|184}}. Акрамя гэтага, былі заснаваны манаскія ордэны новага тыпу — [[тэатынцы]], [[капуцыны]], [[урсулінкі]] й [[езуіты]]. Апошнія заняліся актыўнай прапагандай каталіцтва як у пратэстанцкіх краінах, гэтак і на тэрыторыях, дзе да гэтага наогул не было хрысьціянскіх місіянэраў. Пры ўступе ў ордэн езуіт даваў прысягу ня толькі генэралу, але й самому папе. Шмат у чым дзякуючы дзейнасьці езуітаў удалося вярнуць у каталіцтва [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]{{Зноска|Curns|1992|Кернс|292}}. == Спадчына == [[Файл:Life of Martin Luther.jpg|міні|230пкс|Жыцьцё Мартына Лютэра й іншых дзеячоў Рэфармацыі]] Вынікі рэфармацыйнага руху немагчыма ахарактарызаваць адназначна. З аднаго боку, каталіцкі сьвет, які аб’ядноўваў усе народы [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]] пад духоўным кіраўніцтвам [[папа рымскі|папы рымскага]], спыніў існаваньне. Адзіная каталіцкая царква была заменена мноствам нацыянальных цэркваў, якія часьцяком знаходзіліся ў залежнасьці ад сьвецкіх кіраўнікоў, тады як ранейшыя клірыкі маглі апэляваць да папы ў якасьці арбітру. Зь іншага боку, нацыянальныя цэрквы спрыялі росту нацыянальнай сьвядомасьці народаў Эўропы. Пры гэтым істотна падвысіўся культурны й адукацыйны ўзровень жыхароў [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропы]], якая да гэтага была ўскраінай хрысьціянскага сьвету, то бок неабходнасьць вывучэньня [[Біблія|Бібліі]] прыводзіла да росту як пачатковых навучальных установаў, у асноўным у форме [[царкоўна-прыходзкая школа|царкоўна-прыходзкіх школаў]], гэтак і вышэйшых, што выявілася ў стварэньні [[унівэрсытэт|ўнівэрсытэтаў]] для падрыхтоўкі кадраў нацыянальных цэркваў. Для некаторых [[мова]]ў спэцыяльна была распрацавана [[пісьменнасьць]], каб мець магчымасьць выдаваць на іх Біблію. Абвяшчэньне духоўнай роўнасьці стымулявала разьвіцьцё ўяўленьняў аб роўнасьці палітычнай. Гэтак, у краінах, дзе большасьць складалі рэфарматы, сьвецкім людзям прадстаўляліся вялікія магчымасьці ў кіраваньні царквой, а грамадзянам — у кіраваньні дзяржавай{{Зноска|Curns|1992|Кернс|299}}. === Пратэстанцкая працоўная этыка === Асноўным жа дасягненьнем Рэфармацыі стала тое, што яна значна паспрыяла зьмене старых [[фэадалізм|фэадальных]] эканамічных адносінаў на новыя [[капіталізм|капіталістычныя]]. У сваёй працы «[[Пратэстанцкая этыка й дух капіталізму]]» [[Макс Вэбэр]] першым выказаў здагадку, што культурныя каштоўнасьці могуць паўплываць на эканамічныя посьпехі<ref>{{Спасылка | url = http://www.nytimes.com/2003/06/08/weekinreview/08FERG.html | загаловак = Why America Outpaces Europe (Clue: The God Factor) | назва праекту = The New York Times | дата = 14 красавіка 2013 }}</ref>, сьцьвярджаючы, што пратэстанцкая Рэфармацыя прывяла да значнага разьвіцьця пратэстанцкіх краінаў. Такія пратэстанцкія рухі, як то [[кальвінізм]] і многія іншыя, з больш строгай дактрынай, забаранялі марнатраўнае выкарыстаньне зь цяжкасьцю заробленых грошай, а купля прадметаў раскошы была вызначана як [[грэх]]<ref>{{Кніга |аўтар = Max Weber |загаловак = The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |спасылка = http://uregina.ca/~gingrich/o1102.htm |год = 1905 |ref = Weber }}</ref>. Імкненьне да эканоміі, да разьвіцьця [[прамысловасьць|прамысловасьці]], да адмовы ад дарагіх забавак, роўна як і дарагіх набажэнстваў, спрыяла назапашваньню [[капітал]]у, які ўкладваўся ў [[гандаль]] і вытворчасьць. У выніку пратэстанцкія дзяржавы пачалі апярэджваць у эканамічным разьвіцьці каталіцкія й праваслаўныя. Нават сама этыка пратэстантаў спрыяла разьвіцьцю [[эканоміка|эканомікі]]. === Пісьменнасьць === [[Файл:Lutherbibel.jpg|міні|210пкс|[[Біблія Мартына Лютэра]]]] Рэфармацыя была часам трыюмфу [[пісьменнасьць|пісьменнасьці]] й выкарыстаньня новай [[друк]]авальнай машыны. Пераклад Лютэрам Бібліі на нямецкую мову быў вырашальным момантам у распаўсюдзе пісьменнасьці, які стымуляваў выданьне й распаўсюджваньне рэлігійных кнігаў і брашураў. З 1517 году рэлігійныя брашуры ў вялікай колькасьці былі выраблены ў Нямеччыне й большай частцы Эўропы<ref>{{Кніга |аўтар = Mark U. Edwards, Jr. |загаловак = Printing, Propaganda And Martin Luther |спасылка = |месца = Augsburg |выдавецтва = Augsburg Fortress Publishers |год = 1994 |старонак = 244 |isbn = 0-80063-739-9 }}</ref>. Да 1530 году было зроблена больш за 10 тысячаў публікацыяў, якія, як вядома, у агульнай складанасьці налічвалі дзесяць мільёнаў асобнікаў. Рэфармацыя, такім чынам, правяла сапраўдную культурную рэвалюцыю. У хуткім часе стала вядома, што друк можа быць выкарыстаны дзеля [[прапаганда|прапаганды]] пэўных ідэяў. Асабліва вялікай колькасьці дасягнулі публікацыі на нямецкай мове, у тым ліку [[Біблія Лютэра|пераклад Лютэрам Бібліі]], ягоны [[Малы Катэхізіс]] для бацькоў дзеля навучаньня дзяцей, і ягоны [[Вялікі Катэхізіс Мартына Лютэра|Вялікі Катэхізіс]] для пастараў. Ілюстраваньне нямецкай Бібліі таксама значна папулярызавала ідэі Лютэра. [[Люкас Кранах Старэйшы]], выбітны мастак і блізкі сябар Лютэра, займаўся аздабленьнем тэалягічных працаў Лютэра выявамі. Сваімі выявамі ён драматызаваў погляды Лютэра ў адносінах паміж [[Стары Запавет|Старым]] і [[Новы Запавет|Новым Запаветам]], не забываючыся пры гэтым быць асьцярожным пры выкарыстаньні візуальных вобразаў. == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Кернс Эрл Е. |загаловак = Дорогами христианства |месца = М. |год = 1992 |старонак = 125 |isbn = 5-85770-021-3 |ref = Curns }} * {{Кніга |аўтар = Elton G. |загаловак = Reformation Europe: 1517—1559 |месца = London |выдавецтва = Fontana |год = 1963 |старонак = 349 |isbn = 0-06131-270-3 |ref = Elton }} * {{Кніга |аўтар = MacCulloch D. |загаловак = Reformation: Europe’s House Divided, 1490—1700 |месца = London |выдавецтва = Allen Lane |год = 2003 |isbn = 0-14028-534-2 |ref = MacCulloch }} * {{Кніга |аўтар = Edith, S. |загаловак = Great Ages of Man: The Reformation |выдавецтва = Time-Life Books |год = 1966 |isbn = 0-66227-820-8 }} * {{Кніга |аўтар = Ковальский, Ян Веруш. |загаловак = Папы и папство |месца = М. |выдавецтва = Политиздат |год = 1991 |старонак = 236 |isbn = 5-250-01237-X |ref = Kawalski }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.belreform.org/ Рэфармацыя ў Беларусі] * [https://web.archive.org/web/20140407080149/http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/reading-rooms/history/16th-century 16th Century Reformation Reading Room]. Extensive online resources, Tyndale Seminary {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20130201041548/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/REFORMATSIYA.html Реформация]. Энциклопедия Кругосвет {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Рэфармацыя| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] k4k37ll568zzku9wrxna9dt4grcag0q 0 15569 2696660 2617832 2026-10-12T21:11:42Z Redaktor GLAM 70484 Higher resolution version of image 2696660 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва ў родным склоне = Лагойскага раёну |Сьцяг = |Апісаньне сьцяга = |Краіна = {{Сьцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] |Герб = |Апісаньне герба = |Гімн = |Статус = |Назва пасады кіраўніка = Старшыня выканкаму |Уваходзіць у = [[Менская вобласьць]] |Улучае = |Цэнтар = [[Лагойск]] |БуйныГорад = |БуйныяГарады = [[Лагойск]]<br />[[Плешчаніцы]] |Колькасьць населеных пунктаў = 318 |Насельніцтва = 35 631<ref name="belstat2018" /> |Год перапісу = 2018 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = 13 |Шчыльнасьць = 15 |Месца паводле шчыльнасьці = 19 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 92,79 %,<br />[[расейцы]] — 5,09 %,<br />іншыя — 2,12 %<ref name="belstat" /> |Рэлігійная сытуацыя = |Плошча = 2365,02<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc Государственный земельный кадастр Республики Беларусь]{{Ref-ru}} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = 5 |Максымальная вышыня = 333 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = 157,4 |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Miensk province, Lahojsk district.svg |Памер мапы = 200 |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Беларусь}} |Лацінка=Łahojski rajon|Назва=Лагойскі раён}} '''Лаго́йскі раён''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] на поўначы [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Плошча раёну складае 2,4 тыс. км². Насельніцтва на 2018 год — 35 631 чалавек<ref name="belstat2018" />. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Лагойск]]. == Геаграфія == У 1973 годзе быў адкрыты [[Лагойскі кратэр]]. === Геаграфічнае становішча === На поўначы мяжуе з [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёнам]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]], на паўднёвым усходзе — зь [[Менскі раён|Менскім]] і [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім]], на ўсходзе — з [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]], на захадзе — зь [[Вялейскі раён|Вялейскім раёнамі]] Менскай вобласьці. Працягласьць тэрыторыі з поўначы на поўдзень — 90 км, з захаду на ўсход — 80 км. Характэрнай геаграфічнай асаблівасьцю зьяўляецца тое, што па тэрыторыі раёну праходзіць водападзел [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў. === Рэльеф === Паўднёвая частка раёну (80%) разьмешчаная ў межах [[Лагойскае ўзвышша|Лагойскага]] і [[Плешчаніцкае ўзвышша|Плешчаніцкага]] ўзвышшаў і мае буйнаўзгорысты [[града (форма рэльефу)|градавы]] рэльеф. Абсалютныя вышыні вагаюцца ад 240 да 310 м. Паўночна-заходнюю ўскраіну займае [[Нарачанска-Вялейская нізіна]]. 18% тэрыторыі знаходзіцца на вышыні 160—200 мэтраў, 57% — на вышыні 200—250 мэтраў, 15% — 250—300 мэтраў, 10% — больш за 300 мэтраў. Глыбіня расчляненьня рэльефу да 40—50 м/км², у межах [[Нарачанска-Вялейская нізіна|Нарачанска-Вялейская нізіны]] да 10 м/км². * Пункты: ** '''Самы высокі''' — гара каля вёскі [[Вялікія Бясяды]] [[Янушкавіцкі сельсавет|Янушкавіцкага сельсавету]] (333 мэтры над узроўнем мора) ** '''Самы нізкі''' — урэз ракі [[Гайна]] на ўсходзе (154,7 мэтру над узроўнем мора). === Геалягічная будова === У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да [[Вялейскі пахаваны выступ|Вялейскага пахаванага выступу]] [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Зьверху залягаюць пароды [[антрапаген]]авага ўзросту магутнасьцю ад 70 да 200 мэтраў, каля [[Лагойск]]у — да 300 мэтраў, ніжэй — [[дэвон]]скія адклады да 120 мэтраў і верхнепратэразойскія да 280 мэтраў. У межах [[Лагойскі мэтэарытны кратэр|Лагойскага мэтэарытнага кратэру]] пароды ніжняй часткі чахла разбураны, упадзіна запоўнена палеаген-нэагенавымі глінамі, алеўралітамі да 300 мэтраў. Пароды крышталічнага фундамэнту знаходзяцца на глыбіні 250—400 мэтраў ніжэй за ўзровень мора. === Карысныя выкапні === Раён мае паклады: * [[торф]]у ** 36 радовішчаў з агульнымі запасамі 34,9 млн тон, найбольшыя зь якіх [[Чысьцік]], [[Антонаўскае балота]], [[Крамянец (тарфяное радовішча)|Крамянец]]; * пяскова-жвіровых сумесяў ** 11 радовішчаў пяскова-жвіровага матэрыялу з запасамі 196,2 млн м³ (найбольшыя [[Менскае]], [[Вясьнянскае 1-е|Вясьнянскія 1-е]] і [[Вясьнянскае 2-е|2-е]], [[Мясчанскае]], [[Слабадзкое]], [[Рэбрышчанскае]], [[Крапужынскае]], [[Чабатароўскае]], [[Фільянаўскае]]) * [[крэйда|крэйды]] ** радовішча [[Крамянец (крэйдавае радовішча)|Крамянец]]. === Клімат === Клімат [[умерана кантынэнтальны]]. Тэрыторыя раёну адносіцца да [[Ашмянска-Менска-Сьвянцянскі агракліматычны раён|Ашмянска-Менска-Сьвянцянскага]] і [[Нарачана-Вялейскі агракліматычны раён|Нарачана-Вялейскага]] (на захадзе) агракліматычных раёнаў. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −7,1&nbsp;°C, ліпеня 17,6&nbsp;°C. [[Рок (год)|Сярэднярочная]] колькасьць ападкаў — 631 мм. Працягласьць [[вэгетацыйны пэрыяд|вэгетацыйнага пэрыяду]] складае 188 дзён. === Гідраграфія === Па тэрыторыі раёну цячэ 46 рэчак. Агульная працягласьць рачной сеткі складае 673 км. У межах раёну знаходзяцца левабярэжныя прытокі ракі [[Вяльля]] — рэчкі [[Лонва]], [[Дзьвінаса]], [[Ілія]], [[Крайшчанка]], [[Дроздна]]. Найвялікшая рака раёну — [[Гайна]] з прытокамі [[Цна (прыток Гайны)|Цна]], [[Усяжа]], [[Чарняшка]]. Рака належыць да басэйну [[Бярэзіна]]. На тэрыторыі раёну разьмешчаныя 2 возеры, 20 сажалак, адно вадасховішча ([[Войкаўскае]] ля мястэчка [[Плешчаніцы]]), плошчай 260 га. [[Плешчаніцкае вадасховішча]] перададзена ў арэнду Менскаму абласному [[БТПР]] пад прамысловую і аматарскую лоўлю рыбы, сажалка в. [[Бурыя]] — ІП «Прырода Лтд» пад аматарскую лоўлю рыбы. Плошча водаахоўных зонаў на тэрыторыі раёну складае 56,5 тыс. га, прыбярэжных палосаў — 5,1 тыс. га. == Прырода і экалёгія == === Расьліннасьць === Пад лясамі каля 50% тэрыторыі раёну, лясы ў асноўным [[Хваёвыя лясы|хваёвыя]]. === Ахова прыроды === У раёне разьмешчаныя 2 заказьнікі дзяржаўнага значэньня: «[[Антонава (заказьнік)|Антонава]]» (бабровы) 76 га, «[[Купалаўскі]]» (ляндшафтны) 2000 га, 3 помнікаў прыроды мясцовага значэньня можна вылучыць: [[Палац Тышкевічаў (Лагойск)#Парк|Лагойскі парк]] (помнік садова-паркавага мастацтва 1-й паловы XIX стагодзьдзя), [[Лагойская крыніца|Лагойскую крыніцу]], [[Паграбішчанскія крыніцы]], 4 заказьнікі мясцовага значэньня. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:57000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1959 from:0 till:56028 bar:1970 from:0 till:55349 bar:1979 from:0 till:48221 bar:1989 from:0 till:44287 bar:1999 from:0 till:43127 bar:2000 from:0 till:41554 bar:2005 from:0 till:37648 bar:2006 from:0 till:37053 bar:2007 from:0 till:36677 bar:2008 from:0 till:36343 bar:2009 from:0 till:35957 bar:2018 from:0 till:35631 TextData= fontsize:10px pos:(35,250) text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Лагойскага раёну (чал.) </timeline> </div> [[Файл:Belarus-Lahoisk-Church of Kazimir.jpg|міні|150пкс|Касьцёл Сьв. Казімера ў Лагойску]] * XXI стагодзьдзе: 2006 год — 38,9 тыс. чалавек; 1 студзеня 2008 году — 38,4 тыс. чалавек, шчыльнасьць насельніцтва — 16 чал/км²; 2009 год — 35 957<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> чалавек (перапіс); 2015 год — 35 145<ref name="belstat2015">[https://web.archive.org/web/20150515134329/http://belstat.gov.by/uploads/bgd_files/1427878416014868.zip Численность населения на 1 января 2015 г. и среднегодовая численность населения за 2014 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> чалавек; 2016 год — 35 372 чалавекі<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 35 517 чалавек<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 35 631 чалавек<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> == Ахова здароўя == У структуру ДУЗ «Лагойская ЦРБ» уваходзяць: цэнтральная раённая лякарня, 2 паліклінікі, Плешчаніцкая 2-я раённая лякарня, 1 участковая лякарня, 7 лякарняў сястрынскага дагляду, 24 ФАПы, 2 цэладзённыя пасты хуткай мэдыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Рэалізацыю права грамадзянаў на атрыманьне паўнавартаснай адукацыі ажыцьцяўляюць розныя тыпы навучальных установаў: 23 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, 1 гімназія, 15 сярэдніх агульнаадукацыйных школаў, 5 вучэбна-пэдагагічных комплексаў, 7 базавых агульнаадукацыйных школ, 1 вучэбна-пэдагагічны комплекс, 3 вучэбна-пэдагагічныя комплексы, 1 вячэрняя (зьменная) агульнаадукацыйная школа, 2 дамы дзіцячай творчасьці, дзіцячы сацыяльны прытулак, 2 дзіцячыя дамы сямейнага тыпу, Цэнтар карэкцыйна-разьвіцьцёвага навучаньня і рэабілітацыі, 2 прафэсійна-тэхнічныя вучэльні, УКК. Агульнаадукацыйныя ўстановы наведваюць 4618 вучняў, дашкольныя — 1138 дзяцей. Ахоп навучэнцаў раёну рознымі тыпамі дыфэрэнцыяванага навучаньня склаў: у 1—11 кл. — 49%, 8—11 кл. — 72,5%. 85% школаў надаюць адукацыйныя паслугі на падвышаным і паглыбленым узроўні. Установы адукацыі раёну падтрымліваюць сувязі зь 7 вышэйшымі навучальнымі ўстановамі. == Культура == У раёне ёсьць неабходная база для арганізацыі вольнага часу, задавальненьня запатрабаваньняў і разьвіцьці творчых здольнасьцяў жыхароў: 2 дзіцячыя школы мастацтваў, дом рамёстваў, ганчарная майстэрня, 42 бібліятэкі, 29 клюбных установаў, раённы гісторыка-краязнаўчы музэй, раённы Цэнтар культуры. == Гаспадарчая дзейнасьць == === Прамысловасьць === На тэрыторыі раёну працуюць 15 прамысловых прадпрыемстваў: ВРУП "Завод «Эпас», КУП «Лагойскі РКБА», ПУП «Лагойскі каапнарыхтпрам», ВУСТАА «Тыгер» Лагойскі ўчастак, ААТ «Барысаўскі малкамбінат» Лагойскі ўчастак, ІП «Мінаўта», ААТ «Плешчаніцлес», ВРУП «Кобальт», ІП «Белы Балт Форэст», СП ТАА «Бакемін», участак ААТ «Менсксельбуд», участак СП ТАА «Прафітсыстэм», МАУП «Лагойскі вэтсанутыльзавод», УП «Мэтрон», ПК ААТ «Нярудпрам». Прамысловасьць раёну ў асноўным арыентаваная на выпуск прадукцыі лесаматэрыялаў і піламатэрыялаў хлебабулачных, кандытарскіх і каўбасных вырабаў, вытворчасьць супрацьпажарнага абсталяваньня, пяскова-жвіравых сумесяў, дэталяў і вузлоў для машынабудаваньня, бялковага абагачальніка кормаў. === Сельская гаспадарка === У аграпрамысловы комплекс раёну ўваходзяць 21 сельгасарганізацыя і сельгаспрадпрыемства: УП «[[Барысаўскі КХП]]», РУСПП "Птушкафабрыка «Перамога», ААТ "Лагойская машынна-тэхналягічная станцыя «Раёнаграсэрвіс», ЗАТ «Лагойскае аграпрамэнерга». Зарэгістраваная 21 фэрмэрская гаспадарка. Раён у асноўным спэцыялізуецца на вытворчасьці малака, мяса, збожжа, бульбы. Найбуйнейшая гаспадарка — СК «Лагойскі» РДУП «[[Беларуснафта]]-Менскаблнафтапрадукт». == Транспарт == Па тэрыторыі раёну праходзяць аўтадарогі ў кірунках [[Менск]]у, [[Лепель|Лепелю]], [[Смалявічы|Смалявічаў]], [[Барысаў|Барысава]], [[Маладэчна]], [[Вялейка|Вялейкі]]. == Гісторыя == [[Файл:Tyskievic Palace in Lahojsk by Napoleon Orda (5356914).jpg|міні|200пкс|Палац Тышкевічаў у Лагойску]] Лагойшчына мае багатую гісторыю. На гэтай зямлі знаходзіцца мноства помнікаў старажытнасьці і архітэктуры. Тут да сёньняшняга дня захаваліся рэшткі старажытных гарадзішчаў, адзінкавыя курганы, а часам і цэлыя курганныя могільнікі. Цэнтар рэгіёну, [[Лагойск]], належыць да найстаражытнейшых беларускіх паселішчаў. Сваю назву па ўсёй верагоднасьці места атрымала ад слова «лог», «лагчына» — адпаведна, і разьмешчанае яно ў [[абалона]]вай даліне ракі Гайна, паміж лясамі і гарамі. * 1078: Лагойск (летапісны Лагожск, Лагожаск) упершыню згадваецца ў «Павучаньні» [[Уладзімер Манамах|Ўладзімера Манамаха]]: «''Пожог землю и, повоевав до Лукомля и до Логожьска, та на Дръютъск воюя''». * Апошняя чвэрць XI стагодзьдзя — Лагойшчына ўваходзіць у склад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. * 1127: падчас паходу вялікага князя кіеўскага Амсьціслава Ўладзімеравіча на Полацкае княства Лагойск быў разрабаваны, яго жыхары ўзятыя ў палон, а места было перададзенае Ізяславу Амсьціславічу. * 1180: згадка пра асобнае [[Лагойскае княства|Лагойскага княства]] з цэнтрам у месьце Лагойску. * 1-я чвэрць XIV стагодзьдзя: Лагойшчына ўваходзіць у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. * 1387: вялікі князь Вялікага Княства Літоўскага [[Ягайла]] перадаў Лагойск у валоданьне свайму брату [[Скіргайлу]]. * 1392: Лагойскам уладарыць вялікі князь [[Вітаўт]]. * 1413: Лагойшчына ўвайшла ў склад [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага ваяводзтва]]. Пры вялікім князю [[Казімер]]у Лагойск перайшоў да князёў Чартарыйскіх. * 1505: Лагойск разрабаваны і спалены крымскімі татарамі. * 1528 : уладальнікамі Лагойска сталі [[Тышкевічы]]. * 1596—1793: Лагойшчына знаходзіцца ў складзе [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]]. * 1519, 1535, 1655: падчас вайны [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] зь Вялікім княствам Літоўскім (1512—1522, 1534—1537), і ў [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну з Рэччу Паспалітай Абодвух Народаў 1654—1667]] Лагойск быў заняты расейскімі войскамі. * 1673: Лагойск атрымаў каралеўскі прывілей на штотыднёвы гандаль і 2 кірмашы на рок. * 6 траўня 1708: падчас [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1700—1721) Лагойск быў заняты швэдамі, якія спалілі замак. * 1765: на месцы зруйнавага Лагойскага замка быў збудаваны кляштар [[Базыльяны|базыльянаў]]. * 1793: у выніку трэцяга падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў]] Лагойшчына была далучаная да [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]. Лагойск атрымаў статус мястэчка, цэнтру воласьці Барысаўскага павету [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. * 17 ліпеня 1924: быў утвораны Лагойскі раён у межах [[БССР|Беларускай ССР]] у складзе [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублікаў]]. * 27 ліпеня 1990: Лагойскі раён — адміністрацыйная адзінка дзяржавы [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліка Беларусь (Беларусь)]] * 18 жніўня 1998: раённы цэнтар Лагойск атрымаў статус гораду * 2004: на тэрыторыі раёну створаны гарналыжны цэнтар [[Лагойск (гарналыжны курорт)|«Лагойск»]] * 29 студзеня 2005: на тэрыторыі раёну створаны гарналыжны цэнтар [[Сілічы (гарналыжны курорт)|«Сілічы»]].<ref>Разьдзел напісаны паводле інфармацыі з [https://web.archive.org/web/20210130043645/http://www.logoysk.gov.by/ афіцыйнага сайту Лагойскага раённага выканаўчага камітэту]</ref> == Спорт і турызм == За маляўнічую пагорыстую мясцовасьць Лагойшчыну завуць беларускай [[Швайцарыя]]й. Рэгіён мае багатую гісторыка-этнаграфічную, архітэктурную і літаратурна-культурную спадчыну, прывабныя маляўнічымі пэйзажы і прыродныя рэсурсы, выдатныя ўмовы для адпачынку і аздараўленьня, добрую матэрыяльна-спартовую базу. На тэрыторыі раёну разьмешчаныя Дамы адпачынку «Лагойскі», «Рудня», «Моладзі», 2 Дамы паляўнічага і рыбалова. Дзейнічаюць гарналыжныя курорты [[Сілічы (гарналыжны курорт)|Сілічы]] і [[Лагойск (гарналыжны курорт)|Лагойск]]. === Музэі === На тэрыторыі раёну знаходзяцца мэмарыяльныя комплексы [[Хатынь]] і [[Дальва]] на месцы вёсак, якія былі спаленыя разам з жыхарамі нямецка-фашыскімі захопнікамі. У вёсцы [[Янушкавічы (Лагойскі раён)|Янушкавічы]] знаходзіцца музэй, прасьвечаны [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайне]]. === Гісторыка-архітэктурныя каштоўнасьці === [[Файл:Belarus-Lahoisk-Church of Nicholas-2.jpg|міні|150пкс|Царква Сьв. Мікалая ў Лагойску]] * Капліца Сьвятога Яна Хрысьціцеля ў в. [[Амнішаў|Амнішаве]] (1816) * Капліца ў в. [[Жардзяжжа]] (1860) * Царква ў в. [[Ізьбішча (Лагойскі раён)|Ізьбішча]] (2-я палова XIX стагодзьдзя) * Царква Ўсьпеньня Прасьвятой Багародзіцы ў в. [[Косін (Менская вобласьць)|Косіне]] (2-я палова XIX ст.) * Царква Сьвятога Мікалая і капліца ў в. [[Лагаза]] (канец XIX ст.) * Царква Сьвятога Мікалая ў месьце [[Лагойск]] (1862) * Рэшткі капліцы-пахавальні ў в. [[Студзянец (Лагойскі раён)|Студзянец]] (пачатак XX стагодзьдзя) * Капліца Сьвятога Дамініка ў в. [[Хатаевічы|Хатаевічах]] (XIX ст.) === Страчаная спадчына === * Царква Ўсьпеньня Прасьвятой Багародзіцы ў в. [[Бяларучы|Бяларучах]] (канец XVIII стагодзьдзя) * Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі ў в. [[Гайна (вёска)|Гайне]] (1788) * Касьцёл Сьвятога Яна Храсьціцеля ў в. [[Ганевічы|Ганевічах]] (1775) * Касьцёл Сьвятога Казімера ў месьце [[Лагойск]] (канец XVIII ст.) * [[Палац Тышкевічаў у Лагойску|Палац Тышкевічаў]] у месьце [[Лагойск]]у (канец XVIII ст.) * Касьцёл Сьвятога Дамініка ў в. [[Хатаевічы|Хатаевічах]] (Акцябар) (пачатак XX ст.) == Асобы == * Эрнст Бабенка (1937, г.п. Плешчаніцы — 2019) — рэктар Наваполацкага політэхнічнага інстытута<ref>Імены Свабоды https://docs.rferl.org/be-BY/2020/11/07/96247f72-a7e0-4382-ad1c-ec68459cf6b7.pdf</ref> * [[Зьмітрок Бядуля]] (1886—1941) — беларускі пісьменьнік * [[Ніл Гілевіч]] (1931—2016) — беларускі паэт і грамадзкі дзяяч, народны паэт Беларусі * [[Мікола Гіль]] (1936 - [[2022]]) — беларускі пісьменьнік, журналіст, перакладнік. * [[Зарыян Даленга-Хадакоўскі]] (1784—1825) — беларускі фальклярыст і этнограф * [[Язэп Гладкі]] (1890—1972) — беларускі этнограф, мовазнаўца, лексыкограф і пэдагог * [[Леапольд Радзевіч]] (1895—1938?) — беларускі паэт * [[Часлаў Радзевіч]] (1889—1942) — беларускі тэатральны і грамадзкі дзяяч *[[Апалонія Савёнак|Апалёнія Савёнак]] ([[1901]], засьценак Аўгустова — [[1982]]) — беларуская пісьменніца * [[Ігнат Шыдлоўскі]] (1793—1846) — беларускі і польскі паэт, перакладнік, фальклярыст * [[Іван Пташнікаў]] (1932—2016) — беларускі пісьменьнік * [[Вячаслаў Селях]] (1885—1976) — беларускі опэрны сьпявак, харавы і тэатральны дзяяч, кампазытар, пэдагог * [[Уладзімер Ганчарык]] (нар. 1940) — беларускі палітычны дзяяч, кандыдат у прэзыдэнты (2001) * [[:be:Мікола Трухан|Мікола Трухан]] ([[:be:1947|1947]], [[:be:Гарадскі пасёлак Плешчаніцы|Плешчаніцы]] — [[:be:1999|1999]]) — беларускі [[:be:Рэжысёр|рэжысёр]], [[:be:Акцёр|акцёр]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Логойский район // {{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Лагойшчына}} * {{Радзіма майго духу|lagoyski|раён}} * {{Глёбус Беларусі|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}} * [https://web.archive.org/web/20191118054810/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/logojskij-rajon Інфармацыя на старонцы Менскага аблвыканкаму] * [https://web.archive.org/web/20210130043645/http://www.logoysk.gov.by/ Афіцыйны сайт Лагойскага раённага выканаўчага камітэту] * [https://web.archive.org/web/20170308224512/http://forum.lagoysk.info/ FORUM.LAGOYSK.INFO | Лагойскі форум]{{ref-ru}} {{Лагойскі раён}} {{Менская вобласьць}} [[Катэгорыя:Лагойскі раён| ]] knsgoa7f1vrybf57te9nctjbi0ukt7w 0 55134 2696659 2201256 2026-10-12T20:55:58Z Redaktor GLAM 70484 Higher resolution version of image 2696659 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Польшча |Назва = Беч |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Бечу |Назва польскай мовай = Biecz |Герб = POL Biecz COA.svg |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = 1257 |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Ваяводзтва = [[Малапольскае ваяводзтва|Малапольскае]] |Павет = [[Горліцкі павет|Горліцкі]] |Гміна = [[Гміна Беч|Беч]] |Прэзыдэнт места = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 17.8 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 281 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 4585 |Год падліку колькасьці = 2006 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 38-340 |Тэлефонны код = +48 13 |Аўтамабільны нумарны знак = |TERYT = |Выява = Biecz zabytki.JPG |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 49 |Шырата хвілінаў = 43 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 21 |Даўгата хвілінаў = 15 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.biecz.pl }} '''Беч''' ({{мова-pl|Biecz}}, {{мова-de|Beitsch}}) — горад на паўднёвым усходзе [[Польшча|Польшчы]]. Месьціцца на рацэ [[Ропа|Ропе]], у [[Малапольскае ваяводзтва|Малапольскім ваяводзтве]], у [[Горліцкі павет|Горліцкім павеце]]. [[Файл:Corpus Christi church in Biecz by Napoleon Orda (5414921).jpg|міні|260пкс|Беч па-над ракой Ропа. 1875—1883. Літаграфія з малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]]]] {{Панарама|Biecz.jpg|1200пкс|Панарама Бечу}} {{Парады артыкулу|кароткі артыкул|няма крыніцаў}} [[Катэгорыя:Горліцкі павет]] [[Катэгорыя:Гарады Малапольскага ваяводзтва]] 4gcb6idk22c6x1ekwfedb7twv3fwk57 0 61448 2696671 2696071 2026-10-13T09:15:54Z Франак Радзівіл 96369 2696671 wikitext text/x-wiki {{Палітык | імя = Кастусь Езавітаў | лацінка = Kastuś Jezavitaŭ | выява = Kanstancin Jezavitaŭ portrait.jpg | памер = | подпіс_пад_выявай = Партрэт Кастуся Езавітава 1930-ыя гады | пасада = [[File:Герб БНР.svg|25px]] [[Міністры па вайсковых справах БНР|Міністар па вайсковых справах]] БНР | пачатак_тэрміну = 21 лютага 1918 | канец_тэрміну = травень 1918 | прэзыдэнт = | прэм'ер-міністар = | папярэднік = | наступнік = | пасада2 = Вайсковы міністар ва ўрадзе Беларускай Цэнтральнай Рады |месца_нараджэньня = [[File:Dvinsk COA (Vitebsk Governorate) (1781).gif|19px]] [[Дзьвінск]], [[Дзьвінскі павет]], [[Віцебская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] }} '''Касту́сь Бары́савіч Езаві́таў''' ({{ДСС|17 лістапада|1893|5 лістапада}}, [[Дзьвінск]] , цяпер [[Латвія]] — 23 траўня 1946, [[НКУС БССР]], [[Менск]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі палітычны, грамадзкі і ваенны дзяяч, публіцыст, перакладчык, пэдагог. Псэўданім і крыптанімы: ''Кастусёнак''; ''К-нак''; ''К. Е.''; ''К. Ез.'' == Жыцьцяпіс == [[Файл:Kastuś Jezavitaŭ. Кастусь Езавітаў (1916).jpg|значак|зьлева|263x263пкс|Езавітаў у 1916 годзе.]] Нарадзіўся ў сям’і кадравага афіцэра. У 1916 годзе скончыў Віцебскі настаўніцкі інстытут і Паўлаўскае ваеннае вучылішча. У 1913 стаў сябрам [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай Сацыялістычнай Грамады]]. У [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] праводзіў актыўную тлумачальную і арганізацыйную работу сярод салдатаў-беларусаў Паўночнага фронту. Быў абраны намесьнікам старшыні [[Цэнтральная Беларуская Вайсковая Рада|Цэнтральнай Беларускай вайсковай рады]]. У лютым 1918 стаў камэндантам [[Менск]]у. За ўдзел у працы [[Першы Ўсебеларускі кангрэс|Першага Ўсебеларускага кангрэсу]] і дзейнасьць па стварэньні беларускага войска ў студзені 1918 быў арыштаваны [[ВЧК]], але здолеў уцячы. Пасьля адступленьня бальшавікоў быў прызначаны камэндантам Менску і Менскага гарнізону. 25 сакавіка 1918 удзельнічаў у абвяшчэньні [[БНР]], уваходзіў у склад [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады]]. Займаў пасаду народнага сакратара па вайсковых справах (міністра абароны). [[Файл:Members of the 1st Belarusian Regiment of the Lithuanian Armed Forces in a balcony decorated with the coat of arms of Lithuania (Vytis) and national flags of Lithuania and Belarus in Gardinas, 1919.jpg|зьлева|значак|Вайскоўцы 1-га беларускага палка Літоўскіх узброеных сілаў(Езавітаў другі зьлева)]] У 1919—1920 гадох быў кіраўніком [[Вайскова-дыпляматычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]]. Наладзіў дыпляматычныя стасункі беларускага ўраду з урадамі [[Украіна|Ўкраіны]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]], зьвяртаўся з прозьбай аб ваеннай дапамозе да ўраду [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Праводзіў працу па арганізацыі беларускага войска, пошуку сродкаў на яго ўзбраеньне. Арганізаваў пераход на службу БНР корпуса [[Станіслаў Булак-Балаховіч|С. Булак-Балаховіча]]. У траўні 1920 «за выдатную працу на карысьць Беларускай Народнай Рэспублікі» атрымаў званьне [[генэрал-маёр]]а. [[Файл:Беларусы Латвіі пачатку 1920-х гадоў.jpg|значак|зьлева|224x224пкс|Беларусы Латвіі пачатку 1920-х гадоў. У цэнтры другі справа - Кастусь Езавітаў.]] [[Файл:Кастусь Езавітаў і Ўладзімер Сядура (1942).jpg|значак|209x209пкс|Кастусь Езавітаў і [[Уладзімер Сядура|Ўладзімер Сядура]] (1942).]] [[Файл:Kastuś Jezavitaŭ 1946.jpg|значак|295x295пкс|Езавітаў пасьля арышта 1946]] У 1921—1944 гадох жыў у [[Рыга|Рызе]], узначаліў Беларускае нацыянальнае аб’яднаньне ў Рызе. Дзякуючы Езавітаву беларуская супольнасьць тут сталася, бадай, найлепш арганізаванай за межамі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Ён быў намесьнікам старшыні таварыства «[[Бацькаўшчына (Рыга)|Бацькаўшчына]]» ў [[Латгалія|Латгаліі]], узначальваў беларускае выдавецтва, таварыства беларусаў-выбаршчыкаў, [[Таварыства беларускіх настаўнікаў (Латвія)|беларускіх настаўнікаў]], навукова-краязнаўчае. Браў удзел у Праскай і [[Бэрлінская канфэрэнцыя (1925)|Бэрлінскай палітычных канфэрэнцыях]]. Рэдагаваў газэту «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]» і часопіс «[[Беларуская школа ў Латвіі (1926)|Беларуская школа ў Латвіі]]». За сваю нацыянальную працу чатыры разы арыштоўваўся латвійскімі ўладамі (у 1924, 1930, 1933 і 1935). [[Файл:Ю. Віцьбіч, Л. Геніюш, К. Езавітаў, Н. Арсеньнева, А. Чэмер.jpg|зьлева|значак|Ю. Віцьбіч, [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], К. Езавітаў, [[Натальля Арсеньнева|Н. Арсеньнева]], А. Чэмер у дні [[Другі Ўсебеларускі кангрэс|Другога Ўсебеларускага Кангрэсу]].]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] займаўся арганізацыяй у Латвіі беларускіх школ. На [[Другі Ўсебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]] быў абраны ў склад [[Беларуская Цэнтральная Рада|Беларускай Цэнтральнай Рады]], у 1945 годзе займаў пасаду вайсковага міністра ва ўрадзе БЦР. Затрыманы [[СМЕРШ]]ам у красавіку 1945 году. Паводле афіцыйнай вэрсіі, памёр падчас сьледзтва ад сухотаў і дыстрафіі 23 траўня 1946, паводле іншых зьвестак расстраляны. == Сямʼя == Бацька — Барыс Анупрэевіч, афіцэр Расейскай арміі, праваслаўны, зь сялянаў Полацкага павета. Маці — Стэфаніда Данілаўна зь сямʼі Брадоўскіх-Брадвінскіх, беларусаў-чыгуначнікаў з Полацкага павета. Апроч Канстаціна ў было сямʼі яшчэ некалькі сыноў. Міхаіл Барысавіч памёр у 1986 годзе ў Маскве. Малодшы брат Кастуся — Мікалай Барысавіч 6 (19 лістапада 1907, Дзьвінск — пасьля 1985), навуковец у вэтэрынарыі. Заслужаны вэтэрынарны лекар РСФСР 1968 году. Скончыў [[Віцебская дзяржаўная акадэмія вэтэрынарнай мэдыцыны|Віцебскі вэтэрынарны інстытут]] у 1929 годзе. Спэцыялізаваўся на інфэкцыйных і паразытарных захворваньнях свойскіх жывёлаў. Працаваць пачаў у Горацкім раёне. З 1931 году супрацоўнік Самарскай Куйбышаўскай абласной навукова-дасьледчай вэтэрынарнай станцыі, цягам 15 гадоў быў ейным дырэктарам. У час Другой сусьветнай вайны ў [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ліпень 1941 — красавік 1948, маёр, потым падпалкоўнік вэтэрынарнай службы, эпізаатоляг Асобнай Прыморскай арміі. Узнагароджаны [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнамі Чырвонай Зоркі]] і Айчыннай вайны II ступені. У 1948 годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю па пытаньнях паразыталёгіі коней. Аўтар навуковых працаў па вэтэрынарнай эпізааталёгіі і паразыталёгіі. Жыў яшчэ ў 1985 годзе, пазьнейшых зьвестак пра яго няма. == Творчасьць == Езавітаў напісаў шэраг кніг і артыкулаў па гісторыі нацыянальна-вызваленчага руху, беларусазнаўстве, аўтар лірычных вершаў, укладальнік школьных дапаможнікаў. Меў багаты кнігазбор, падрыхтаваў да друку невядомыя раней творы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. == Публікацыі == * [https://archive.org/details/book-kezavitaubielaruskajaskola1913.pdf/mode/1up Беларуская школа. Першая чытанка пасьля лемантара. / 3-е выданьне. Рыга, 1943. − 160 стр.] == Літаратура == {{wikisource|Category:Кастусь Езавітаў|Кастусь Езавітаў}} * {{кніга|аўтар = Герасімаў В.|частка = |загаловак = Да праўды светлай, братка, йдзі!|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = Полымя №2|месца = |выдавецтва = |год = 1994|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * {{кніга|аўтар = Міхнюк У., Паўлаў Я.|частка = |загаловак = Канстанцін Езавітаў: матэрыялы да біяграфіі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = [[Маладосць]] №1|месца = |выдавецтва = |год = 1995|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Чэмер А. [Анішчык А.]|частка = |загаловак = Партрэты|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Вільня|выдавецтва = |год = 2001|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |тыраж = }} {{Беларусы ў Прыбалтыцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Езавітаў, Кастусь Барысавіч}} [[Катэгорыя:Вайскоўцы БНР]] [[Катэгорыя:Міністры па вайсковых справах БНР]] [[Катэгорыя:Сябры Рады БНР]] [[Катэгорыя:Беларускія генэралы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першага ўсебеларускага кангрэсу]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога ўсебеларускага кангрэсу]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кастусь Езавітаў| ]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускай цэнтральнай рады]] 78bx5or0cydhqitwouczxqt8fdggmvh 0 90956 2696647 2618917 2026-10-12T16:05:35Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696647 wikitext text/x-wiki {{Палітык | імя = Антоні Фуртак <br/> <small> Antoni Furtak </small> | жанчына = | выява = | подпіс_пад_выявай = | пасада = Дэпутат Сойму X і I скліканьняў | пачатак_тэрміну = [[1989]] | канец_тэрміну = [[1993]] | віцэ-прэзыдэнт = | прэзыдэнт = [[Войцех Ярузэльскі]], [[Лех Валэнса]] | прэм'ер-міністар = | папярэднік = | наступнік = | пасада2 = | пачатак_тэрміну2 = | канец_тэрміну2 = | папярэднік2 = | наступнік2 = | прэзыдэнт2 = | дата_нараджэньня = {{Нарадзіўся|12|06|1944|1}} | месца_нараджэньня = [[Хжонхувэк]] | дата_сьмерці = | месца_сьмерці = | выбарчая_акруга = 22 Гданьск | нацыянальнасьць = паляк | партыя = | муж = |сужэнец = | прафэсія = | рэлігія = | подпіс = | камэнтар = | узнагароды = }} '''Антоні Ян Фуртак''' ({{мова-pl|Antoni Jan Furtak}}; нар. [[12 чэрвеня]] [[1944]] году ў [[Хжонхувэк|Хжонхувку]]) — былы польскі палітык. Працаваў на [[Гдыня|гдынскіх]] вэрфях. Пасьля працаваў кіраўнікам аддзяленьня садоў у сельскагаспадарчай школе. З 1985 году працаваў на сваёй фэрме. У 1990—2003 гадох зноў працаваў на вэрфях. З [[2004]] году на пэнсіі. У [[1980]]—[[1981]] гадох быў дзеячом прафсаюзу [[Салідарнасьць (прафзьвяз)|Салідарнасьць]] і Салідарнасьці фэрмэраў. Пасьля ўводу ваеннага палажэньня ўходзіў у кансьпірацыйнае структуры Салідарнасьці. У [[1989]] годзе быў абраны дэпутатам Сойму X скліканьня (1989—1991) зь сьпісу кандыдатаў Грамадзкага камітэту. У [[1991]] годзе быў пераабраны дэпутатам Сойму I скліканьня (1991—1993) з акругі Гданьск. Быў старшынём сельскагаспадарчай камісіі Сойму. == Літаратура == * Hanna Malarecka-Simbierowicz (red.), Nasi w Sejmie i Senacie, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1990 {{ref-pl}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080229172223/http://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf/1RP/100 Зьвесткі пра былых дэпутатаў Сойму на старонцы Сойму] {{ref-pl}} * [http://encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Antoni_Furtak Antoni Furtak] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Encyklopedia Solidarności {{ref-pl}} * [https://web.archive.org/web/20110203072118/http://www.afurtak.com/ Асабістая старонка] {{ref-pl}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фуртак, Антоні}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люблінскім ваяводзтве]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі]] qi5nvi6zqen5byxo1lve9vt71lnne30 0 128647 2696644 2580657 2026-10-12T13:16:57Z Makenzis 43569 2696644 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Вікінгур |Лягатып = |ПоўнаяНазва = GÍ/LÍF Víkingur |Заснаваны = 4 лютага 2008 |Горад = [[Лейрвік]], [[Фарэрскія астравы]] |Стадыён = [[Сэрпугердзі]], [[Гота (Фарэрскія астравы)|Гота]] |Умяшчальнасьць = 2000 |Прэзыдэнт = |Трэнэр = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Фарэрскіх астравоў|ВікінгурЛеЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Фарэрскіх астравоў|ВікінгурЛеСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Фарэрскіх астравоў|ВікінгурЛе}} |Сайт = http://www.vikingur.fo/ |Прыналежнасьць = Фарэрскія }} «'''Вікінгур'''» ({{мова-fo|Víkingur}}) — фарэрскі футбольны клюб з гораду [[Лейрвік]]у. Заснаваны ў 2008 годзе. 3-разовы [[Чэмпіянат Фарэрскіх астравоў па футболе|чэмпіён Фарэрскіх астравоў]] (2016, 2017, 2024), 7-разовы ўладальнік [[Кубак Фарэрскіх астравоў па футболе|Кубка Фарэрскіх астравоў]] (2009, 2012, 2013, 2014, 2015, 2022, 2026). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.vikingur.fo/ Афіцыйны сайт] {{Прэм’ер-ліга чэмпіянату Фарэрскіх астравоў па футболе}} [[Катэгорыя:Лейрвік]] 7pnzwrgcldadseubimhkipo2pdukaat 0 131884 2696677 2678360 2026-10-13T11:28:40Z Франак Радзівіл 96369 2696677 wikitext text/x-wiki {{Паштовая гісторыя краіны |назва = [[Беларусь]] |арыгінальная назва = |выява = <table style="padding:5px; background:#EEF3FC;"><tr><td>[[Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 50k.jpg|120пкс|upright]]<br /><center><small>Марка [[Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі|Асобнага атраду БНР]], 1920 р. {{Скот|?}}</small></center></td><td>[[Файл:Stemp Efrasinia Polackaja.jpg|100пкс]]<br /><center><small>Першая паштовая марка незалежнай Беларусі, 1992 г. {{Скот|1}}</small></center></td><tr></table> |выява2 = |існуе = |чалец СПЗ = з 13 траўня 1947 |этапы гісторыі = |этап1 = [[Расейская імпэрыя]] (да 1917) |грошы1 = 1 [[Залаты рубель|рубель]] =<br />100 [[Капейка|капеек]] |этап2 = [[Расейская рэспубліка]] (1917) |грошы2 = 1 рубель =<br />100 капеек |этап3 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (1917—1923) |грошы3 = 1 [[Саўзнак|рубель]] =<br />100 капеек |этап4 = [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] (1918—1920) |грошы4 = 1 рубель =<br />100 капеек |этап5 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (да 1992) |грошы5 = 1 [[савецкі рубель]] =<br />100 капеек |этап6 = [[Беларусь]] (з 1992) |грошы6 = 1 [[беларускі рубель]] =<br />100 капеек |дата1 = |валюта1 = |дата2 = |валюта2 = |за мяжой = |акупацыі = |назва пошты = [[Белпошта]] (з 1995) |адрас пошты = [[Менск]], [[праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэкт Незалежнасьці]], 10 |сайт = [http://www.belpost.by/ www.belpost.by] |стандартная = |камэмаратыўная = |напаўпаштовая = |даплатная = |службовая = |тэлеграфная = |газэтная = |экспрэс = |пасылкавая = |авіяпаштовая = |аўтаматная = |безнамінальная = |іншыя = |незвычайная = |блёк = |марак у год = 40—50 |апошняя = |агулам = |удзельнік WNS = з 2002{{Заўвага|Паводле [http://www.wnsstamps.ch/en/participating#R зьвестак сайту] САРФ.{{ref-en}}}} |суполка ФІП = |адрас суполкі = Беларускі зьвяз філятэлістаў |сайт суполкі = [http://www.bsfil.narod.ru/ bsfil.narod.ru] |мапа = }} '''Гісто́рыя по́шты і пашто́вых ма́рак Беларусі''' падзяляецца на пэрыяды, што адпавядаюць паштовым сыстэмам дзяржаваў, у складзе якіх знаходзілася тэрыторыя сучаснай Беларусі ([[Рэч Паспалітая]], [[Расейская імпэрыя]], [[Польшча]], [[СССР]]), пэрыяд [[БНР]] (1918—1920) і сучаснай [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] (з 1991). Таксама маркі выдаваліся беларускай дыяспарай на эміграцыі. Беларусь зьяўляецца чальцом [[Сусьветны паштовы зьвяз|Сусьветнага паштовага зьвязу]] з 1947 року; нацыянальны паштовы апэратар — «[[Белпошта]]»<ref name="upu">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.upu.int/en/the-upu/member-countries/eastern-europe-and-northern-asia/belarus.html|загаловак = Belarus|фармат = |назва праекту = Member countries|выдавец = [[Сусьветны паштовы зьвяз|Universal Postal Union]]|дата доступу = 5 чэрвеня 2015|мова = en|камэнтар = }}</ref>. == Мінуўшчына == === Правізорыі польскага корпусу ў Менску === Падчас мяцяжу корпусу [[Юзэф Доўбар-Мусьніцкі|Доўбар-Мусьніцкага]] ў лютым 1918 року падпадзяленьні корпусу занялі [[Менск]]. Адміністрацыяй Доўбар-Мусьніцкага былі зьдзейсьненыя два выпускі [[Правізыйная марка|правізорыяў]]<ref name="Poland">{{Спасылка|url=http://www.stampspoland.nl|загаловак=Stamp Encyclopaedia Poland|дата публікацыі=2002-09-10|выдавец=Ben Nieborg|назва праекту=Энцыкляпэдыя паштовых марак Польшчы|мова=en|дата доступу=2011-01-30}}</ref>. '''Першы выпуск''' уяўляў сабой маркі царскага ўраду [[Намінал (філятэлія)|наміналам]] 3, 4, 5, 7, 10, 15, 20, 25, 35, 50 і 70 [[Капейка|капеек]] з [[Наддрукоўка (філятэлія)|наддрукоўкай]] [[Польская геральдыка|польскага гербу]] і надпісу «POCZTA Pol. Korp.» ({{Мова-be|Пошта Польскага корпусу|скарочана}})<ref name="Poland" />. На правізорыях '''другога выпуску''' малюнак наддрукоўкі быў зьменены і ўяўляў сабой надпіс «Pol. Korp.», [[герб Польшчы]] і пазначэньне новага наміналу. Правізорыі былі выкананыя на марках царскага (з [[зубцоўка]]й) і Часовага (без зубцоўкі) ўрадаў вартасьцю 1, 2 і 3 капейкі. Маркі ў 1 капейку атрымалі намінал у 35 капеек, 2 капейкі — 50 капеек, 3 капейкі — 10 капеек і 1 рубель<ref name="Poland" />.<gallery perrow="5" caption="'''Першы выпуск'''"> Файл:Poczta Pol. Korp 1.png|5, 15, 35 [[Капейка|капеек]] </gallery><gallery perrow="5" caption="'''Другі выпуск'''"> Файл:POCZTA Pol. Korp.jpg|19, 35, 50, 1 руб </gallery> === Маркі БНР === На працягу 1918—1920 рокаў і ў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспубліцы]], і ў [[БССР|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы]] ўжываліся галоўным чынам расейскія маркі. ==== Асобны атрад ==== {{Асноўны артыкул|Асобны атрад БНР (сэрыя марак)}} У 1920 годзе ў Латвійскай дзяржаўнай друкарні ў [[Рыга|Рызе]] выдадзеная сэрыя марак на замову камандаваньня [[Асобны атрад БНР|Асобнага Атраду БНР]]. Надпіс «Асобны атрад» сьведчыць аб тым, што маркі выпускаліся для беларускага вайсковага фармаваньня на чале з генэралам [[Булак-Балаховіч]]ам. Замову на яго даваў старшыня [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] ў Латвіі [[Кастусь Езавітаў]]. Выдадзена 5 марак розных наміналаў: 5, 10, 15, 50 капеек і 1 рубель. Існуюць зубцаваныя і незубцаваныя маркі. Агульны наклад — 5 мільёнаў асобнікаў (па 1 мільёне кожны). Адносіны зубцаваных да незубцаваных — 1:1. Незубцаваныя маркі былы выдадзены дзеля зьдзешаўленьня накладу. Зь іх 250 тысячаў было выраблена і бяз клею<ref>{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Le Collectionneur de timbres-poste. Numeros 459 a 464.|арыгінал = |спасылка =http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k96757020/f66.image.r=Bulak?rk=1201722;4 |адказны = |выданьне = |месца =[[Парыж]] |выдавецтва =Maison Arthur Maury Bureaux d'abonnement et de vente |год =1920 |том = |старонкі =62 |старонак =224 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. На ўсіх пяці марках сэрыі — адзін малюнак: маладыя сяляне ў нацыянальных строях ([[Магілёўскі строй]]), хлопец і дзяўчына, сядзяць на лаўцы ля плота. Праект маркі быў выкананы мастаком [[Рыхард Зарыньш|Рыхардам Зарыньшам]]. Паводле меркаваньня гісторыкаў, прататыпам была выкарыстаная гравюра У. дэ Гарнэка, зьмешчаная ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 г.) пад назвай «Тыпы Магілёўскай губэрні»<ref name="marki">{{Спасылка | аўтар = Батиевский В.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2 красавіка 2011| url = http://mirmarok.ru/prim/view_article/732/| копія = | дата копіі = | загаловак = Марки и полевая почта «Асобнага атрада БНР»| фармат = | назва праекту = mirmarok.ru| выдавец = | дата доступу = 10 лістапада 2014 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. Маркі былі ў выкарыстаньні з 14 лютага 1920 да 22 красавіка 1920 году. Маркі Асобнага атраду выкарыстоўваліся палявой поштай, якая засталася на тэрыторыі Латвіі, да красавіка 1920 году, і гасіліся асобным штампам<ref name="marki"/>. <center><gallery perrow="5"> Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 5k.jpg|5 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 10k.jpg|10 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 15k.jpg|15 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 50k.jpg|50 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 1r.jpg|1 руб. </gallery></center> Надалей гэты выпуск (пачынаючы з 1939 року) неаднаразова перавыдаваўся як [[Урад БНР у выгнаньні|эмігранцкім урадам БНР]], так і «неафіцыйна», што спрычынілася да зьяўленьня вялікай колькасьці адменаў марак гэтага выпуску паводле якасьці друку<ref name="sviatmarak584">{{Спасылка|аўтар = И.Ф. Мясковский|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 5 верасьня 2010|url = http://www.mirmarok.ru/prim/view_article/584/|загаловак = 1.5. Выпуск Особого Отряда БНР (Булак-Балахович) — Подделки марок выпуска|фармат = |назва праекту = [http://www.mirmarok.ru/prim/ls_category/1039/ Фантастические выпуски]|выдавец = Мир м@рок|дата доступу = 9 ліпеня 2015|мова = ru|камэнтар = }}</ref>. ==== Сэрыя «Беларусь» ==== {{Асноўны артыкул|Беларусь (сэрыя марак)}}<gallery perrow="5"> Файл:1921 Belarusian Peoples Republic Dr Skaryna.jpg|2 руб. Файл:Pahonia-bnr.jpg|3 руб. Файл:1921 Belarusian Peoples Republic Ploughman.jpg|5 руб. </gallery>У 1921 року выйшла сэрыя пад назваю «Беларусь», прадстаўленая маркамі вартасьцю 2, 3 і 5 рублёў. На марцы двухрублёвага наміналу партрэт [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]] і подпіс «Francišk Skaryna z Polacka 1517—1917». На 3-хрублёвай марцы выява «Пагоні», на 5-рублёвай — аратага, надпісаў няма. Слова «Почта» напісанае праз «ч»<ref>{{Артыкул|аўтар = Леў Коласаў.|загаловак = Маркі часоў БНР|арыгінал = |спасылка = http://imperiaduhu.by/kultura/gist-novychas/novy%20-20-1/marki-chasou-BNR.html|адказны = |аўтар выданьня = |выданьне = Спадчына|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1990|выпуск = |том = |нумар = 4|старонкі = 49—50|isbn = |мова = }}</ref>. ==== Маркі Слуцкага паўстаньня (Слуцкія маркі) ==== [[Файл:Marka Časovaj Rady Słuččyny (25).jpg|міні|150пкс|зьлева|Марка Часовай Рады Случчыны вартасьцю 25 грошай]] [[Файл:Marka Časovaj Rady Słuččyny (50).jpg|міні|150пкс|Марка Часовай Рады Случчыны вартасьцю 50 грошай]] У часе [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] штабам Беларускай Слуцкай Брыгады 1 сьнежня 1920 году былі выдадзеныя [[Правізыйная марка|правізорыі]]. Выкарыстоўваліся польскія маркі, на якіх была наддрукоўка наміналу, [[Пагоня|Пагоні]] і літарамі «''Ч. Р. Сл.''» (Часовая Рада Случчыны). * Польская марка 5 грошай — наддрукоўка 25 грошай; * Польская марка 10 грошай — наддрукоўка 50 грошай; * Польская марка 15 грошай — наддрукоўка 50 грошай; * Польская марка 15 фэнігаў — наддрукоўка 50 грошай<ref name="Poland_Słucak">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.stampspoland.nl/series/varia/sluck.html|загаловак = Słuck|фармат = |назва праекту = Miscellaneous stamps|выдавец = Stamp Encyclopaedia Poland|дата доступу = 9 ліпеня 2015|мова = en|камэнтар = }}</ref>. Лічыцца, што выдадзена было 200 асобнікаў вартасьцю 50 грошай і каля 20 асобнікаў вартасьцю 25 грошай. На 1921 год згадвалася, што захавалася толькі 3 камплекты. Марка вартасьцю 10 грошай з надрукоўкаю стала вядома толькі ў 1921 годзе<ref>{{Спасылка|аўтар = Уладзімер Іваноў.|імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 14 траўня 2012|url = http://krytyka.by/by/page/science/dapamozhnyiya-gistaryichnyiya-dyistsyiplinyi/8126|загаловак = Загадкі слуцкіх марак|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[ARCHE]]|дата доступу = |мова = |копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>. [[Валянцін Баціеўскі]] мяркуе, што да наддруковак можа быць датычны [[Васіль Русак]], які на 1 сьнежня 1920 хварэў і знаходзіўся бязмэтава ў [[Грыцэвічы (Менская вобласьць)|Грыцэвічах]]. Вядомыя два паштовыя адпраўленьні з маркамі [[Рада Случчыны|Слуцкай рады]]: * [[Паштовая картка]] [[Баранавічы]] — [[Вільня]] ад 21 студзеня 1921 (2 маркі агулам на 75 грошай ці па польскім намінале — 20 грошай) * [[Заказны ліст]] [[Баранавічы]] — [[Ляйпцыг]] ад 23 студзеня 1921 (4 польскія маркі і 2 з наддрукоўкаю на 75 грошай — тут яны прысутнічаюць у выглядзе дадатковых налепак). ==== Польская акупацыя ==== У часе польскай акупацыі ў 1919—1920 роках быў зьдзейсьнены выпуск мясцовых правізорыяў [[Горадня|Горадні]]. Ён уяўляў зь сабе маркі [[Часовы ўрад Расеі|Часовага ўраду Расеі]] (выпуску 1917 року без [[Зубцоўка|зубцоўкі]]) з нанесенай на іх наддрукоўкай {{Мова-pl|«Poczta Polska 40 GR»|скарочана}} («Польская пошта 40 грошаў»). Намінал гэтых марак быў прывязаны да [[Гісторыя пошты і паштовых марак Летувы|летувіскай]] [[Аўксіная|аўксінаі]]<ref name="Poland_Harodnia">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.stampspoland.nl/series/local1918/russian/grodno.html|загаловак = Grodno|фармат = |назва праекту = Local issues 1918—1919. Russian occupied Poland|выдавец = Stamp Encyclopaedia Poland|дата доступу = 9 ліпеня 2015|мова = en|камэнтар = }}</ref>. ==== Маркі Беларускага камітэту самапомачы ==== У 1942 годзе ў [[Бэрлін]]е былі надрукаваны маркі [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]]. Маркі з выявай Скарыны былі выдадзены рудога, зялёнага, чырвонага, фіялетавага, сіняга і сьветла-сіняга колера. У той самы час былі выдадзеныя й маркі з Пагоняй (сіняя), зь Віленскім замкам (рудыя), князем Альгердам (зялёныя), князем Вітаўтам (сінія) ды вобразам дзяўчыны з хлопцам (зялёныя й фіялетавыя). Маркі выдаваліся як паквітаваньне за ўплачаную складку ці за дадзеную ахвяру. Фактычны ініцыятар выданьня — тагачасны старшыня Цэнтралі БКС інж. [[Мікола Абрамчык]]. Малюнкі для марак былі выкананыя ў [[Лодзь|Лодзі]] тамашнім сябрам БКС [[Зэнан Зянкевіч|Зэнанам Зянкевічам]]<ref name="posta-emihracyji">{{Спасылка|аўтар = Андрэй Мялешка|прозьвішча = Мялешка|імя = Андрэй|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 24 ліпеня 2012|url = http://budzma.org/news/poshta-belaruskaj-emihracyi.html|загаловак = Пошта беларускай эміграцыі|фармат = |назва праекту = Гісторыя|выдавец = [[Будзьма беларусамі!]]|дата доступу = 9 ліпеня 2015|мова = |камэнтар = }}</ref>.<gallery perrow="5"> Файл:Belarusian Self-Help 25 pfennig membership fee stamp (1944).jpg|Марка сяброўскага ўнёску [[Беларуская народная самапомач|БСП]] 25 фэнігаў Файл:Belarusian People's Self-Help 20 pfennig stamp (1941-1944).jpg|Марка [[Беларуская народная самапомач|БНС]] 20 фэнігаў. Файл:Pahonia. Пагоня (1942).jpg| Марка з гербам [[Пагоня|Пагоняй]] Файл:Francišak Skaryna. Францішак Скарына (1942).jpg|Марка з партрэтам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]] Файл:Ałaiza Paškievič. Алаіза Пашкевіч (1942).jpg| Марка з партрэтам [[Алаіза Пашкевіч|Алаізы Пашкевіч]] Файл:Algierd. Альгерд (1942) (2).jpg|Марка з партрэтам вялікага князя [[Альгерд|Альгерда]] Файл:Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (1942) (2).jpg| Марка з выявай [[Вежа Гедзіміна|Горнага замка у Вільні]] Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (1942).jpg| Марка з партрэтам [[Вітаўт|Вітаўта Вялікага]] </gallery> === Маркі БССР === Пасьля ўтварэньня [[БССР|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] і яе [[Утварэньне БССР|ўлучэньня ў склад СССР]] права выданьня знакаў паштовай аплаты было дэлегаванае [[РСФСР|Маскве]], і на тэрыторыі БССР выкарыстоўваліся [[паштовыя маркі СССР]]<ref name="Baiko">{{Спасылка|аўтар = S.Baiko.|імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://philately.by/index.html?/history_r.html|загаловак = История филателии Беларуси|фармат = |назва праекту = Филателия в Беларуси и о Беларуси|выдавец = |дата доступу = 1 сакавіка 2018|мова = ru|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>. ==== Беларуская тэматыка на марках СССР ==== Беларуская тэматыка прысутнічае на паштовых марках СССР пачынаючы з 1930-х рокаў. У прыватнасьці, выпускаліся маркі, прысьвечаныя самой БССР і беларускаму народу: * «Беларусы», сэрыя «Этнаграфія СССР», 1933, намінал маркі — 15 кап. * «Герб БССР», сэрыя «Гербы саюзных рэспублік», 1938, намінал маркі — 20 кап. Адзіная паштовая марка, на якой адлюстраваны [[герб БССР]] узору 1927 року з дубовай галінкай у вянку герба. * «Герб БССР», сэрыя «Гербы саюзных рэспублік», перавыданьне сэрыі ў новым {{Не перакладзена|Дызайн паштовых марак|дызайне|en|Postage stamp design}}, 1947, намінал маркі — 30 кап. * «30 лет БССР», 1949, наміналы марак — 40 кап. і 1 руб. * «Менск — сталіца БССР», сэрыя «Сталіцы саюзных рэспублік», 1958, намінал маркі — 40 кап. * «50 гадоў БССР», сэрыя з трох марак, 1969, намінал марак — 2, 4 і 6 кап. * «60 гадоў БССР», 1979, намінал маркі — 4 кап. <gallery class="center" style="text-align:center; font-size:78%"> The Soviet Union 1933 CPA 424 stamp (Peoples of the Soviet Union. Belarusians).jpg|«Беларусы. Сэрыя «Этнаграфія СССР» (1933) The Soviet Union 1938 CPA 570 stamp (Arms of Byelorussia).jpg|Герб БССР. Сэрыя «Гербы саюзных рэспублік» (1938) Stamp of USSR 1116.jpg|Герб БССР. Сэрыя «Гербы саюзных рэспублік» (1947) 1958 Белорусская ССР Минск круглая площадь.jpeg|Менск — сталіца БССР. Сэрыя «Сталіцы саюзных рэспублік» (1958) The_Soviet_Union_1969_CPA_3721_stamp_(Partisans_and_Sword).jpg|Марка з сэрыі «50 гадоў БССР» (1969) </gallery> Агулам зь Беларусяй зьвязаная тэматыка каля 90 паштовых марак СССР: акрамя беларускай дзяржаўнай сымболікі, гэта беларускія гарады і архітэктура, выбітныя беларускія дзеячы, героі Вялікай Айчыннай вайны, прамысловасьць, культура, мастацтва і прырода Беларусі)<ref name="Baiko" />. ==== Маркі беларускай эміграцыі ==== ===== 1950-я гады ===== У студзені 1950 году пачалі рассылацца маркі [[Рада БНР|Рады БНР]]. Ідэя паўстала ў [[Парыж]]ы, дзе жылі ў той час [[Мікола Абрамчык]], [[Лявон Рыдлеўскі]], [[Уладзімер Шыманец]], а ў Амэрыцы маркамі займаўся [[Віталь Кажан]]. Маркі выдалі ў дзьвюх сэрыях. На першай — старшыні Рады БНР: [[Пётра Крэчэўскі]] (марка фіялетавага колеру вартасьцю ў тры талеры) і [[Васіль Захарка]] (чырвонага колеру, адзін талер), Дом Рады БНР (зялёнага колеру, 50 грошай). Аўтар гэтай сэрыі дасюль невядомы. На другой сэрыі: [[Пагоня (герб)|Пагоня]] (чырвонага колеру, вартасьць 25 грошай) і мапа Беларусі (сіняга колеру, 10 грошай). Другая сэрыя надрукаваная па эскізах [[Уладзімер Шыманц|Уладзімера Шыманца]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140803202226/http://tbm-mova.by/belfilatelia3.html Уводзіны ў філатэлію] Сайт ТБМ</ref>.<gallery perrow="5" caption="першая сэрыя"> Файл:50 Hrašoŭ, Stamp of Belarusian People's Republic.png|50 грошай Файл:1 taler Vasiĺ Zacharka.png|1 талер Файл:Старшыня Рады БНР Пётра Крэчэўскі марка.png|3 талеры </gallery><gallery perrow="5" caption="другая сэрыя"> Файл:10 Hrašoŭ (Blue), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|10 грашоў Файл:Pahonia (25 Hrošaŭ, Blue), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|25 грошай </gallery> ===== 1960-я гады ===== У 1960 годзе [[Згуртаваньне беларускай моладзі]] выдала марку ў гонар 40-ых угодкаў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага Збройнага Чыну]] па эскізах мастака [[Генрых Архацкі|Генрыха Архацкага]] ў чырвоным, сінім, зялёным і шэрым колерах. На марцы постаць дзяцюка з [[Бел-чырвона-белы сьцяг|Бел-Чырвона-Белым сьцягам]], на якім напісана: «''[[Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына]]''». Тронка сьцягу ў форме паходні з надпісам на полымі: «''The Slucak Uprising 1920—1960''». Справа ўнізе надпіс: «''Freedom for Byelorussia!''» Зьлева долу літары «''БНР''». Маркі надрукаваныя ў аркушах па 20 асобнікаў з надпісам на двух мовах: «''Яны памерлі, каб жыла [[Бацькаўшчына]] — жывеце вы, каб Бацькаўшчына не памерла! Памажыце замацаваць гісторыю Слуцкага Паўстаньня — злажыце ахвяру на выданьне Слуцкага Альманаху. Наклейвайце гэтыя маркі на лістох і пачках — пашырайце праўду аб Беларусі''»<ref name="posta-emihracyji" />.<gallery perrow="5"> Файл:The Slucak Uprising 1920—1960.png|Юбілейная марка, прысьвечаная 40-м угодкам Слуцкага паўстаньня </gallery> [[Файл:Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі пошта.png|значак|Марка “Пошты [[ЗБВБ]]” Першая сэрыя.]] ===== 1970-я гады ===== У 1971 годзе ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] застрайкавалі паштары, і [[Гай Пікарда]] ад імя [[ЗБВБ]] зьвярнуўся па дазвол на адкрыцьцё паштовай службы. Атрымаўшы дазвол, Пікарда сам зрабіў эскізы і надрукаваў аж пяць сэрыяў марак, якія 19 лютага 1971 выйшлі ў абарот. Яны выкарыстоўваліся да 10 сакавіка 1971, калі скончыўся [[страйк]]. * Першая сэрыя. На марцы тэкст у тры радкі: «''З. Б. В. Б. (10 п. ці 20 п.) Пошта''». 10 п. — чырвоная на сьветла-зялёнай паперы; 20 п. — сіняя на сьветла-зялёнай паперы. Наклад — 300 асобнікаў. * Другая сэрыя. Маркі «''Асобны атрад''» з 1920 году з ручной наддрукоўкай ліловага колеру ў ніжнім правым кутку — «10 п.», у левым — «''ZBVB Post''», без зубцоў: 10 п. на 5 кап. — зялёная, 10 п. на 10 кап. — чырвоная, 10 п. на 15 кап. — ліловая, 10 п. на 1 руб — карычневая. Наклад невядомы<ref name="posta-emihracyji" />. * Трэцяя сэрыя. Віньеткі, выпушчаныя ў [[Заходняя Нямеччына|Заходняй Нямеччыне]] ў 1950 року з наддрукоўкамі, як у другой сэрыі: 10 п. на 10 грошай — сіняя з выявай скрутку з мапаю Беларусі; 10 п. на 25 грошай — аранжавая з выявай Пагоні; 10 п. на 50 грошай — зялёная з выявай Дому Рады БНР у Менску; 10 п. на талер — чырвоная з партрэтам Васіля Захаркі і надпісам «В. Захарка 1928—1934»; 10 п. на 3 талеры — ліловая з надпісам «П. Крэчэўскі 1919—1928». Наклад невядомы<ref name="binim_marki">{{Спасылка|аўтар = Натальля Гардзіенка.|імя = Натальля|прозьвішча = Гардзіенка|аўтарlink = Натальля Гардзіенка|суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://kamunikat.org/bek/marki_artikul.html|загаловак = Маркі й налепкі|фармат = |назва праекту = Беларускія эміграцыйныя калекцыі|выдавец = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|дата доступу = 1 сакавіка 2018|мова = |копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>. * Чацьвертая сэрыя. Як першая<ref name="binim_marki" />. * [[Файл:ЗБВБ Скарына.png|зьлева|значак|214x214пкс|Марка з партрэтам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]] ([[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|БІНіМ]]) ]]Пятая сэрыя. Выявы гістарычных будынкаў. На ўсіх марках унізе надпіс «Пошта ЗБВБ», па левым баку зьнізу ўверх — «Byelorussia». Марка 1 п., чорная на сьветла-жоўтай паперы, «Полацак» — царква Хрыста Збаўцы і сьв. Эўфрасіньні Полацкай XII стагодзьдзя; 5 п., намінал чорны, сіняя на блакітнай паперы, «Супрасьль» — [[Дабравешчанская царква (Супрасьль)|царква Дабравесьця]] XVI стагодзьдзя; 10 п., намінал чорны, чырвоная на сьветла-зялёнай паперы, «Ішкальдзь» — [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Ішкальдзь)|касьцёл]] XV стагодзьдзя; 15 п., намінал чорны, зялёная на ружовай паперы, «Магілёў» — меская [[Віцебская ратуша|ратуша ў Віцебску]] XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|Памылкова пазначаная як Магілёўская}}; 20 п., намінал чорны, чырвоная на аранжавай паперы, «Нясьвіж» — дом XVIII стагодзьдзя на Рынкавым пляцы. Наклад 1000 асобнікаў, выдадзеныя аркушамі па 5 марак<ref name="binim_marki" />. У 1972 року да 450-годзьдзя кнігадрукаваньня на тэрыторыі Беларусі [[БІНіМ]] выдаў марку з партрэтам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]. Марка вішнёвага колеру, партрэт у рамцы са словамі «450-я ўгодку друку ў Беларусі. Др. Фр. Скарына, 1485?—1540. [[Малая Падарожная Кніжка]]. Вільня, 1522—1972»<ref name="binim_marki" />. === Маркі Рэспублікі Беларусь === [[Файл:Stemp Efrasinia Polackaja.jpg|міні|upright|Першая марка РБ, Крыж Эўфрасіньні Полацкай, 1992]] Пачаткі марак РБ заклала Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 11 верасьня 1991 №351 «Аб выпуску паштовых марак Беларускай ССР». <gallery> Файл:Stemp Flag and map of Belarus.jpg|[[сьцяг]] Файл:Stemp Coat of arm of Belarus.jpg|герб [[пагоня]] Файл:1993. Stamp of Belarus 0036.jpg|Марка прысьвечаная [[I зьезд беларусаў сьвету|Першаму зьезду беларусаў сьвету]] Файл:1993. Stamp of Belarus 0037.jpg|[[Марк Шагал]] - «Прагулка», 1917 г. Файл:Kanstantyn Kalinoŭski stamp.jpg|[[Кастусь Каліноўскі|Кастусь Каліноўскі.]] Файл:Stamp of Belarus - 1993 - Colnect 85658 - Princess Rogneda of Polotsk.jpeg|[[Рагнеда]] [[Полацкае княства|полацкая]] Файл:Jakub Jasiński stamp.jpg|[[Якуб Ясінскі]] Файл:1994. Stamp of Belarus 0071.jpg|[[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994 году]] Файл:Jazep Drazdovič stamp.jpg|[[Язэп Драздовіч]] «Пагоня». Файл:Piotar Sierhijevič stamp.jpg|[[Пётра Сергіевіч|Пётар Сергіевіч]] Файл:Stamp of Belarus - 1994 - Colnect 278400 - Portrait of Ferdinand Rushchyts 1870-1936.jpeg|[[Фэрдынанд Рушчыц]] Файл:Andrej Tadevuš Kaściuška stamp.jpg|[[Тадэвуш Касьцюшка]] Файл:Michał Kleafas Ahinski stamp.jpg|[[Міхал Клеафас Агінскі]] </gallery> Першая марка незалежнай Беларусі з выяваю [[крыж Эўфрасіньні Полацкай|крыжа Эўфрасіньні Полацкай]] зьявілася 20 сакавіка 1992 году. Яе аформіў мастак Комлеў. Надрукаваная ў Маскве, як і бальшыня першых беларускіх марак. Наклад — 2 мільёны паасобнікаў. Вартасьць — адзін (напачатку зьбіраліся выдрукаваць рубель, але пасьля тое слова было зьнятае — дасюль беларускія маркі выдаюцца бяз назвы наміналу). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} [[Катэгорыя:Паштовыя маркі Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя пошты Беларусі| Маркі]] lccqq836fntv1dn0bxf4jx9h4btlmsg 0 148248 2696646 2576209 2026-10-12T15:21:07Z Makenzis 43569 2696646 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Інтэр Турку |Лягатып = FC Inter Turku.svg |ПоўнаяНазва = Football Club International Turku |Заснаваны = 1990 |Горад = [[Турку]], [[Фінляндыя]] |Стадыён = [[Вэрытас (стадыён)|Вэрытас]] |Умяшчальнасьць = 9372 |Прэзыдэнт = |Трэнэр = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Фінляндыі|ІнтэрТуркуЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Фінляндыі|ІнтэрТуркуСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Фінляндыі|ІнтэрТурку}} |Сайт = http://www.fcinter.com/ |Прыналежнасьць = Фінскія }} «'''Інтэр'''» ({{мова-fi|Inter}}) — фінскі футбольны клюб з гораду [[Турку]]. Заснаваны ў 1990 годзе. [[Чэмпіянат Фінляндыі па футболе|Чэмпіён Фінляндыі]] (2008), 3-разовы ўладальнік [[Кубак Фінляндыі па футболе|Кубка Фінляндыі]] (2009, 2018, 2026). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20220330070427/https://www.fcinter.com/ Афіцыйны сайт] {{Вэйкаўсьлііга чэмпіянату Фінляндыі па футболе}} [[Катэгорыя:Турку]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1990 годзе]] 0oflyfatj89ihj73t1zdm15dnwy8ikk 0 155555 2696645 2637049 2026-10-12T13:28:35Z Makenzis 43569 2696645 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Брэйдаблік |Лягатып = Breiðablik UBK Logo.svg |ПоўнаяНазва = Breiðablik, ungmennafélag |Заснаваны = 12 красавіка 1950 |Горад = [[Каўпавогюр]], [[Ісьляндыя]] |Стадыён = [[Каўпавогсвэлюр]] |Умяшчальнасьць = 1869 |Прэзыдэнт = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Ісьляндыі|БрэйдаблікЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Ісьляндыі|БрэйдаблікСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Ісьляндыі|Брэйдаблік}} |Сайт = http://www.breidablik.is/ |Прыналежнасьць = Ісьляндзкія }} «'''Брэйдаблік'''» ({{мова-is|Breiðablik}}) — ісьляндзкі футбольны клюб з гораду [[Каўпавогюр]]у. Заснаваны ў 1950 годзе. [[Чэмпіянат Ісьляндыі па футболе|Чэмпіён Ісьляндыі]] (2010, [[Бэста дэйльд карля 2022 году|2022]], [[Бэста дэйльд карля 2024 году|2024]]), уладальнік [[Кубак Ісьляндыі па футболе|Кубка Ісьляндыі]] (2009, 2026). «Брэйдаблік» стаў першым ісьляндзкім футбольным клюбам, які згуляў у групавым этапе буйнога эўрапейскага турніру [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], узяўшы ўдзел у розыгрышы [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2023—2024 гадоў|Лігі канфэрэнцыяў 2023—2024 гадоў]]. == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.breidablik.is/ Афіцыйны сайт] {{Урвальсдэйльд чэмпіянату Ісьляндыі па футболе}} [[Катэгорыя:Каўпавогюр]] [[Катэгорыя:Футбольныя клюбы, заснаваныя ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:1950 год у Ісьляндыі]] 1eg3au2guvytufuf3y9r8iokl0xsvr4 0 180973 2696651 1891151 2026-10-12T17:45:33Z Ліцьвін 847 стыль, дапаўненьне 2696651 wikitext text/x-wiki Назву '''Лукава''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Лукава (Берасьцейская вобласьць)|Лукава]] — вёска ў [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]] * [[Лукава (Менская вобласьць)|Лукава]] — вёска ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] == Глядзіце таксама == * [[Лука]] * [[Лукаў]] {{Неадназначнасьць}} b0458hah94njue6kx4cgc87xek9lbpn 1 224938 2696658 2460556 2026-10-12T20:29:52Z Бабичев Д.(Тула) 100626 /* топоним */ новы разьдзел 2696658 wikitext text/x-wiki {{Артыкул Віківясны-2020 |удзельнік=Dymitr |тэма=геаграфія |тэма2= |тэма3= |краіна=Расея |краіна2= |краіна3= }} == этимология == названа пасёлкам Кадуй Валагодскай вобласці, версіі назвы [https://translate.yandex.ru/?ui=ru&source_lang=lv&target_lang=be&text=kadu] [https://translate.yandex.ru/?ui=ru&source_lang=fi&target_lang=be&text=kadu] [[Спэцыяльныя:Унёсак/176.65.96.142|176.65.96.142]] 20:17, 23 жніўня 2023 (+03) [https://translate.yandex.ru/?from=tabbar&source_lang=et&target_lang=be&text=koduj] == топоним == озеро Красное [https://stihi.ru/2024/12/07/2511?ysclid=mv5ou5i9b9179825724] [[Удзельнік:Бабичев Д.(Тула)|Бабичев Д.(Тула)]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Бабичев Д.(Тула)|гутаркі]]) 23:29, 12 кастрычніка 2026 (+03) jn130hjjpf8ttpmpnwxs8fuatll044b 2696661 2696658 2026-10-12T22:04:37Z Dymitr 10914 Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2696658|2696658]] удзельніка [[Special:Contributions/Бабичев Д.(Тула)|Бабичев Д.(Тула)]] ([[User talk:Бабичев Д.(Тула)|гутаркі]]) 2696661 wikitext text/x-wiki {{Артыкул Віківясны-2020 |удзельнік=Dymitr |тэма=геаграфія |тэма2= |тэма3= |краіна=Расея |краіна2= |краіна3= }} == этимология == названа пасёлкам Кадуй Валагодскай вобласці, версіі назвы [https://translate.yandex.ru/?ui=ru&source_lang=lv&target_lang=be&text=kadu] [https://translate.yandex.ru/?ui=ru&source_lang=fi&target_lang=be&text=kadu] [[Спэцыяльныя:Унёсак/176.65.96.142|176.65.96.142]] 20:17, 23 жніўня 2023 (+03) [https://translate.yandex.ru/?from=tabbar&source_lang=et&target_lang=be&text=koduj] i2yhkw0fjwg92589t8yekes5eah29df 2696662 2696661 2026-10-12T22:04:46Z Dymitr 10914 Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2460556|2460556]] удзельніка [[Special:Contributions/176.65.114.125|176.65.114.125]] ([[User talk:176.65.114.125|гутаркі]]) 2696662 wikitext text/x-wiki {{Артыкул Віківясны-2020 |удзельнік=Dymitr |тэма=геаграфія |тэма2= |тэма3= |краіна=Расея |краіна2= |краіна3= }} == этимология == названа пасёлкам Кадуй Валагодскай вобласці, версіі назвы [https://translate.yandex.ru/?ui=ru&source_lang=lv&target_lang=be&text=kadu] [https://translate.yandex.ru/?ui=ru&source_lang=fi&target_lang=be&text=kadu] [[Спэцыяльныя:Унёсак/176.65.96.142|176.65.96.142]] 20:17, 23 жніўня 2023 (+03) j7xux60vxd4i1gfqsz5fedlvpt8a7yp 2696663 2696662 2026-10-12T22:04:55Z Dymitr 10914 Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2427124|2427124]] удзельніка [[Special:Contributions/176.65.96.142|176.65.96.142]] ([[User talk:176.65.96.142|гутаркі]]) 2696663 wikitext text/x-wiki {{Артыкул Віківясны-2020 |удзельнік=Dymitr |тэма=геаграфія |тэма2= |тэма3= |краіна=Расея |краіна2= |краіна3= }} crrg03rx9kxkczxnb4m7hk1cq5iau87 14 225990 2696667 2524532 2026-10-13T08:55:31Z Taravyvan Adijene 1924 Taravyvan Adijene перанёс старонку [[Катэгорыя:Старонкі з мапамі]] у [[Катэгорыя:Старонкі, якія выкарыстоўваюць пашырэньне Картограф]]: Абнаўленьне зьвестак 2124375 wikitext text/x-wiki {{Схаваная катэгорыя}} {{Пустая катэгорыя}} {{NOINDEX}} [[Катэгорыя:Катэгорыі адсочваньня]] pqn0jm8kc8h7yencnejze7c377si968 0 228256 2696652 2287668 2026-10-12T17:45:57Z Ліцьвін 847 дапаўненьне 2696652 wikitext text/x-wiki Назву '''Лукаў''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Польшча]] === * [[Лукаў (Польшча)|Лукаў]] — горад у [[Люблінскае ваяводзтва|Люблінскім ваяводзтве]] === [[Украіна]] === * [[Лукаў (Турыйскі раён)|Лукаў]] — пасёлак гарадзкога тыпу ў [[Ковельскі раён|Ковельскім раёне]] [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]] * [[Лукаў (Ражышчанскі раён)|Лукаў]] — вёска ў [[Ражышчанскі раён|Ражышчанскім раёне]] [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]] == Іншае == * [[Лукаў (гміна)|Лукаў]] — вясковая [[Гміна|гміна]] ў [[Лукаўскі павет|аднайменным павеце]] [[Люблінскае ваяводзтва|Люблінскага ваяводзтва]] == Глядзіце таксама == * [[Лукава]] {{неадназначнасьць}} kakjf8a5sfl2c5x2c5m69jbb2p2tsfn 0 250856 2696673 2532407 2026-10-13T09:40:37Z Redaktor GLAM 70484 Higher resolution version of image 2696673 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = Помнік абарончай архітэктуры |Назва = Каралінскі замак |Арыгінальная назва = |Выява = Pinsk, Karalin. Пінск, Каралін (N. Orda, 1875).jpg |Подпіс выявы = Руіны Каралінскага замка. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1875 г. |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = [[Места]] |Месцазнаходжаньне = [[Пінск]] |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = XIV ст. |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} '''Каралі́нскі за́мак''' — помнік гісторыі і абарончай архітэктуры ў [[Пінск]]у. Знаходзіўся ў прадмесьці [[Каралін (Пінск)|Караліне]], на беразе ракі [[Піна|Піны]]. Існаваў у XVII—XVIII стагодзьдзях. Да нашага часу захаваўся падземны ход, якім можна выйсьці на бастыёны. == Гісторыя == [[Файл:Pinski zamak. Пінскі замак (1846).jpg|значак|Плян замка, 1846 г.]] === Вялікае Княства Літоўскае === Мураваны замак, які меў як ваенную, так і рэпрэзэнтацыйную функцыю, збудаваў [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак]] [[Ян Караль Дольскі]], які ў 1690 годзе атрымаў ад Сойма зямлю каля Пінску, дзе неўзабаве паўстала прадмесьце Каралін. Па сьмерці Яна Караля Дольскага замак перайшоў паводле спадчыны да князёў [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]]. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе замак зруйнавалі войскі швэдзкага караля [[Карл XII|Карла XII]]. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Па [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другім падзеле Рэчы Паспалітай]] (1793 год), калі Пінск апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], працягвалася руйнаваньне замка. У 1868 годзе некалькі замалёвак руінаў замка зрабіў мастак [[Напалеон Орда]]. === Найноўшы час === У 1936 годзе сэрыю здымкаў руінаў замкаў зрабіў польскі фатограф [[Генрык Паддэмбскі]]. == Архітэктура == Збудаваны ў новаітальянскай фартыфікацыйнай сыстэме, быў прастакутным у пляне і меў памеры 76 на 38 на 46 на 76 мэтраў. Два паўднёвыя бастыёны выходзілі на раку [[Прыпяць]] і мелі невялікія памеры. Перад замкам ішоў роў шырынёй да 9 мэтраў з пад’ёмным мостам. На дзядзінцы стаяў палац уладальніка замка<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 47.</ref>. == Галерэя == === Гістарычная графіка === <gallery caption="Старая графіка" widths=150 heights=150 class="center"> Pinsk, Karalin. Пінск, Каралін (N. Orda, 15.11.1868).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], 15 лістапада {{nowrap|1868 г.}} Pinski zamak. Пінскі замак (N. Orda, 1868).jpg|Н. Орда, 1868 г. Pinski zamak. Пінскі замак (N. Orda, 1868) (2).jpg|Н. Орда, 1868 г. Karolin Castle by Napoleon Orda (5362082).jpg|Паводле Н. Орды, 1875 г. </gallery> === Гістарычныя здымкі === <gallery caption="Здымкі Г. Паддэмбскага, 1936 год" widths=150 heights=150 class="center"> Pinski zamak. Пінскі замак (H. Poddębski, 1936).jpg Pinski zamak. Пінскі замак (H. Poddębski, 1936) (2).jpg Pinski zamak. Пінскі замак (H. Poddębski, 1936) (4).jpg Pinski zamak. Пінскі замак (H. Poddębski, 1936) (5).jpg </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} [[Катэгорыя:Каралін (Пінск)]] [[Катэгорыя:Славутасьці Пінску|Замак]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Дольскія]] [[Катэгорыя:Вішнявецкія]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Зьніклі ў 1706 годзе]] [[Катэгорыя:Зьнішчаныя збудаваньні Пінску]] nhzoav410rgjgpdcgxcw63jw607f1pv 0 251001 2696641 2683466 2026-10-12T12:04:56Z Artsiom91 28241 Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2683466|2683466]] удзельніка [[Special:Contributions/~2026-44200-09|~2026-44200-09]] ([[User talk:~2026-44200-09|гутаркі]]) 2696641 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mercedes-Benz W212 E 220 CDI Elegance Iridiumsilber.JPG|міні|250 px|Mercedes-Benz E220 CDI — клясычны легкавы аўтамабіль]] '''Легкавы́ аўтамабі́ль''' (легкавік) — прызначаны для перавозкі людзей і [[багаж]]у [[аўтамабіль]] умяшчальнасьцю да 8 чалавек. Мае закрыты ([[Купэ (кузаў)|купэ]], [[лімузін]], [[сэдан]] і [[Унівэрсал (кузаў)|ўнівэрсал]]) або адкрыты [[кузаў]] ([[кабрыялет]], [[ландо]] і [[Фаэтон (кузаў)|фаэтон]]). Найбольш пашыраныя 4—5 мясцовыя легкавікі з закрытым кузавам. Вылучаюць мікра- і малалітражныя легкавікі паводле аб’ёму [[рухавік]]а, а таксама іх групы і клясы паводле вагі, мэтавага прызначэньня і ўтульнасьці. У 1997 годзе завод «[[Форд Юніён]]» пачаў першую ў Беларусі вытворчасьць легкавікоў у Менскім раёне<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Легкавы аўтамабіль|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=1999|том=[https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.09.djvu 9: Кулібін — Малаіта]|старонкі=[https://files.knihi.com/preview/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.09.djvu/183_996x9999.jpeg 183]|старонак=560|сэрыя=|isbn=985-11-0155-9|наклад=10 000}}</ref>. == Беларусь == У 2011 годзе ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] заснавалі аўтазавод «[[Белджы]]», які ў 2019 годзе вырабіў 20 151 лекавы аўтамабіль і заняў 4-е месца паводле аўтапродажаў у Беларусі. На заводзе выпускалі 3 мадэлі аўтамабіляў: [[красовэр]]ы «Джылі Атлас» і «Джылі Эмгранд Х7», а таксама [[сэдан]] «Джылі Эмгранд 7»<ref>{{Навіна|аўтар=Сяргей Залескі|загаловак=Летась у Беларусі і Расеі прадалі аўтамабіляў «Джылі» на чвэрць мільярда даляраў|спасылка=https://www.racyja.com/ekanomika/letas-u-belarusi-pradali-autamabilya/|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]|дата публікацыі=16 студзеня 2020|дата доступу=9 сьнежня 2021}}</ref>. На канец 2020 году на 1000 жыхароў Беларусі прыпадала 335 легкавых аўтамабіляў. Пагатоў, забясьпечанасьць легкавікамі па абласьцях на 1000 жыхароў складала: 385 — для [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]], 357 — для Берасьцейскай, 346 — для Менскай, 334 — для Віцебскай, 326 — для Менску, 315 — для [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]] і 295 — для Гомельскай. Найбольш пашыранымі легкавікамі ў асабістай уласнасьці грамадзянаў былі: 1) «[[Фольксваген]]» (Нямеччына) — 422 815 аўтамабіляў, 2) «[[ВАЗ]]» (Расея) — 380 991, 3) «[[Рэно]]» (Францыя) — 212 094, 4) «[[Аўдзі]]» (Нямеччына) — 198 126, 5) «[[Форд]]» (ЗША) — 192 567, 6) «[[Пэжо]]» (Францыя) — 122 320, 7) «[[БМВ]]» (Нямеччына) — 89 870<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Забяспечанасць насельніцтва легкавымі аўтамабілямі|спасылка=https://blr.belta.by/infographica/view/zabjaspechanasts-naselnitstva-legkavymi-autamabiljami-15346/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=3 лістапада 2021|дата доступу=9 сьнежня 2021}}</ref>. За 2022 год продажы новых аўтамабіляў у Беларусі скараціліся з 46 837 ў 2021 годзе на 63 % да 17 234. Сярод іх было 86 % (14 843) [[легкавік]]оў, а рэшту склалі [[Мататанажны цяжкавік|лёгкія камэрцыйныя самаходы]]. Пры гэтым найбольш прадалі самаходаў «[[Джылі]]» — 25 % (4355), якія вырабляў завод «[[Белджы]]» ў Барысаўскім раёне<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аўтамабіль «Джылі» стаў лідэрам продажаў у Беларусі ў 2022 годзе|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/autamabil-geely-stau-lidaram-prodazhau-u-belarusi-u-2022-godze-125089-2023/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=21 лютага 2023|дата доступу=22 лютага 2023}}</ref>. У 2024 годзе ў Беларусі прадалі 49 626 легкавікоў, якія склалі 93 % ад агульнага ліку аўтапродажаў у Беларусі. Продажы «Белджы» ў краіне вырасьлі да 25 239 самаходаў, якія склалі 51 % продажаў легкавікоў. Пры гэтым на выпушчаныя «Белджы» і «Джылі» прыпала каля 90 % продажаў кітайскіх марак<ref>{{Навіна|аўтар=Віталь Піваварчык|загаловак=Лідэрам продажаў на аўтарынку Беларусі ў 2024 годзе стаў «Джылі»|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/lidaram-prodazhau-na-autarynku-belarusi-u-2024-godze-stau-geely-144140-2025/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=15 красавіка 2025|дата доступу=16 красавіка 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі]] o0ogre1ce6pm1x2ar0o3ynkmbmh59nk 0 251042 2696665 2277693 2026-10-13T03:32:39Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696665 wikitext text/x-wiki {{Фільм |назва = Вышэй за неба |арыгназва = {{мова-ru|Выше неба}} |выява = |памер = |подпіс = |рэжысэр = [[Аксана Карас]] |прадусар = [[Рубэн Дзішдзіш’ян]]<br>Мікола Ларывонаў |сцэнарыст = Екацярына Маўраматыс |дыктар = |ролі = [[Таісія Вілкова]]<br />[[Піліп Аўдзееў]]<br />[[Вікторыя Таўстаганава]]<br />[[Аляксей Аграновіч]]<br />[[Паліна Віторган]]<br />[[Дар’я Жаўнер]]<br />[[Арцём Немаў]] |кампазытар = Марына Сабяніна<br>Арцём Фядотаў<br>Міхаіл Марскоў |апэратар = Сяргей Мачыльскі |мантаж = Сяргей Мачыльскі |вытворчасьць = «Марс Мэдыя Забава» |дата = {{Дата пачатку|27|07|2019|1}} |час = |мова = [[Расейская мова|расейская]] |краіна = {{Сьцяг Расеі}}[[Расея]] |бюджэт = |прыбытак = |папярэдні = |наступны = }} '''«Вышэ́й за не́ба»''' ({{мова-ru|Выше неба}}) — [[Кінематограф Расеі|расейская]] [[мэлядрама]] рэжысэркі [[Аксана Карас|Аксаны Карас]]. У галоўных вобразах: [[Таісія Вілкова]] і [[Піліп Аўдзееў]]. Карціна пачала свой агляд у Расеі 27 чэрвеня 2019 году. == Зьмест == Галоўны вобраз карціны — '''''Саша'''''. Ёй 18 гадоў. У яе хворае сэрца, і разам зь сям’ёю яна едзе лячыцца ў санаторы ў [[Маскоўская вобласьць|Маскоўскае вобласьці]]. У гэты час нечакана ў санаторыі забіваюць чалавека. Наступныя сем дзён для Сашы стануць важнымі і цяжкімі. Яна сустрэне свае першае каханьне і зробіць адкрыцьцё: яна здаровая, а яе маці падманвала. Карціна мае дзеі плоцкія і таму трэба аднесьці да [[Мяккая парнаграфія|мяккае парнаграфіі]]{{Няма крыніцы інфармацыі}}. == Вобразы == У карціне маецца некалькі вобразаў для мужчын і жанчын. {| class="wikitable sortable" | Дзяяч | Вобраз |- | [[Таісія Вілкова]] | ''Саша Ціханава'' |- | [[Піліп Аўдзееў]] | ''Міша'' |- | [[Вікторыя Таўстаганава]] | ''мама'' |- | [[Аляксей Аграновіч]] | ''тата'' |- | [[Паліна Віторган]] | ''Ніна'' |- | [[Дар’я Жаўнер]] | ''Рыта'' |- | [[Арцём Немаў]] | ''Цёма'' |} == Здымкі == Здымкі карціны «Вышэй неба» пачаліся летам 2018 году<ref>[https://web.archive.org/web/20181228021248/http://marsme.ru/ru/news/2018-07-10-avtor-horoshego-malchika-nachala-semki-filma-vishe-neba Автор «Хорошего мальчика» начала съемки фильма «Выше неба»]</ref> і адбываўся ў санаторыі Міколавае гары<ref>[https://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2018/8-28/15965/ Съемки фильма «Выше неба» Оксаны Карас]</ref> ([[Маскоўская вобласьць]]). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20190126040321/http://marsme.ru/ru/news/2018-09-07-vishe-neba-oksani-karas-zavershenie-semok «Выше неба» — МАРС МЕДИА] [[Катэгорыя:Фільмы 2019 году]] [[Катэгорыя:Фільмы на расейскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы «Марс Медиа Энтертейнмент»]] 8gskca0xlgv4frp6ezna3ur69r7j13u 0 303205 2696654 2693728 2026-10-12T18:17:06Z Нявідны 97186 2696654 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Анатоль Фядосік |Лацінка = Anatol Fiadosik |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|7|2|1926}} |Месца нараджэньня = вёска [[Кашэвічы]], [[Петрыкаўскі раён]], [[Гомельская вобласьць]] |Дата сьмерці = {{Памёр|18|1|2005}} |Месца сьмерці = [[Менск]] |Навуковая сфэра = [[фальклярыстыка]]; [[этнаграфія]] |Месца працы = [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру]] |Альма-матэр = [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] |Навуковая ступень = [[Доктар навук]] |Навуковы кіраўнік = |Папярэднікі = |Знакамітыя вучні = [[Тацьцяна Валодзіна]], [[Ірына Казакова]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = [[Заслужаны дзяяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1990), ляўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] (1986) |Сайт = }} '''Анатоль Сямёнавiч Фядосік''' ({{Н}} 7 лютага 1926, вёска [[Кашэвічы]] [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]], цяпер [[Петрыкаўскі раён]], [[Гомельская вобласьць]] — {{†}} 18 студзеня 2005, [[Менск]]) — беларускі [[Фальклярыстыка|фальклярыст]]. [[Доктар навук|Доктар філялягічных навук]] (1974), прафэсар (1981). == Жыцьцяпіс == Анатоль Сямёнавіч Фядосік нарадзіўся ў вёсцы Кашэвічы ў сялянскай сям’і. У 1941 годзе скончыў Кашэвіцкую сярэднюю школу. У пачатку [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] пятнаццацігадовым юнаком быў залічаны радавым узвода коннай выведкі 125-й партызанскай брыгады Палескага злучэньня. Пра сваё жыцьцё й дзеяньні гэтай брыгады Анатоль Фядосік згадаў у аўтабіяграфічнай кнізе «Партызанская быль не забыта». У ліпені 1944 году ён адразу трапіў на фронт — спачатку камандзір аддзяленьня выведкі, потым — старшына роты 265-га палка 20-й стралковай дывізіі [[3-і Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], ваяваў ва [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]]. З сакавіка 1945 году Анатоль Фядосік быў накіраваны на вучобу ў Арлоўскае танкавае вучылішча. Пасьля дэмабілізацыі ў 1946 годзе Анатоль Фядосік вярнуўся ў [[Беларусь]]. Працаваў настаўнікам, завучам у роднай школе, дырэктарам сярэдніх школаў вёскі [[Сінкевічы]] [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёну]] й [[Мікашэвічы|Мікашэвічах]]. Скончыў у 1953 годзе завочна філялягічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. З 1958 па 1961 год вучыўся ў асьпірантуры [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру|Інстытуту мастацтваў, этнаграфіі й фальклёру]]. У 1962 годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю<ref>{{Кніга|аўтар=А. С. Федосик.|частка=|загаловак=Антирелигиозные мотивы в белорусском народном творчестве: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[БДУ]]|год=1962|том=|старонкі=|старонак=25|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref> (кніга ў 1963 годзе)<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Сьцяпан Місько|С. Міско]].|загаловак=Зрываючы вопратку святасьці…|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1964-01.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=3 студзеня 1964|том=|нумар=1 (1846)|старонкі=3|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}}</ref> й быў прызначаны вучоным сакратаром інстытуту, з 1967 году быў загадчыкам сэктара [[фальклёр]]у й адначасова з 1969 году працаваў намесьнікам дырэктара па навуцы. У 1972 годзе абараніў доктарскую дысэртацыю на беларускай мове ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Інстытут мастацтвазнаўства, фальклярыстыкі і этналёгіі імя Максіма Рыльскага НАН Украіны|Інстытуце мастацтвазнаўства, фальклярыстыкі і этналёгіі імя Максіма Рыльскага НАН Украіны|uk|Інститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології імені Максима Рильського НАН України}} ў [[Кіеў|Кіеве]]<ref>{{Кніга|аўтар=А. С. Федосик.|частка=|загаловак=Беларуская народная сатыра: аўтарэферат дысертацыі на суісканне вучонай ступені доктара філалагічных навук: спецыяльнасць 10.01.10 Фалькларыстыка{{Ref-be}}|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца=[[Кіеў|Київ]]|выдавецтва=Інститут мистецтвознавства, фольклору та етнографії імені М. Ф. Рильського|год=1972|том=|старонкі=|старонак=68|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref>. Званьне прафэсара філялёгіі яму было прысуджанае ў 1981 годзе. Пад яго кіраўніцтвам падрыхтавана й абаронена больш за 30 кандыдацкіх і доктарскіх дысэртацыяў. Працяглы час быў намесьнікам старшыні Савета па абароне кандыдацкіх дысэртацыяў па спэцыяльнасьці [[фальклярыстыка]] і [[этналёгія]]. Быў чальцом міжнароднай камісіі славянскага фальклёру пры Міжнародным камітэце славістаў (1983), прадстаўляў Беларусь у Камітэце ўрадавых экспэртаў пры [[ЮНЭСКА]] па пытаньнях захаваньня фальклёру (1982, 1985), неаднаразова быў прадстаўніком Беларускага камітэта на міжнародных зьездах славістаў. == Навуковая дзейнасьць == Першыя публікацыі Анатоля Фядосіка адбыліся ў 1960 годзе. Ён аўтар больш як 30 навуковых працаў, шэрагу манаграфіяў, падручнікаў, кніг. Адным зь першых ён пачаў дасьледаваць тэарэтычныя й практычныя праблемы беларускай народнай сатыры і гумару ў суадносінах іх з нацыянальным сьветаўспрыманьнем і сьветаадчуваньнем, і займаўся дасьледаваньнем нацыянальнай казкі. Гэтым праблемам прысьвечаныя манаграфіі «Беларуская народная сатырычная проза» (1969), «Трапным народным словам: сатыра і гумар у беларускай вуснай паэзіі і народнай драме» (1971), «Праблема беларускай народнай сатыры» (1978), а ў манаграфіі «Беларуская сацыяльна-бытавая казка» (1995) даў падрабязны і глыбокі аналіз нацыянальнай казкі, яе генэзісу, узаемадзеяньня зь іншымі жанрамі. Таксама аналізаваў нацыянальную спэцыфіку беларускай сямейна-абрадавай паэзіі, яе вывучэньню прысьвяціў кнігу «Беларуская сямейна-абрадавая паэзія» (1997). Упершыню прааналізаваў станаўленьне й разьвіцьцё беларускай фальклярыстыкі, ахарактарызаваў найважнейшыя зборы вуснай паэзіі й прысьвечаныя ёй тэарэтычныя працы, прасачыў разьвіцьцё беларускай навукі пра народную творчасьць, дасьледаваў дзейнасьць у гэтай галіне вядучых вучоных у манаграфіі «Беларуская савецкая фальклярыстыка» (1987). Манаграфія «Ілюзорнасьць і сапраўднасьць: „Белыя плямы“ у гісторыі беларускай фальклярыстыкі 20—30-х гг.» (1991) прысьвечана пачатковаму этапу разьвіцьця беларускай сучаснай фальклярыстыкі, гісторыі зьбіраньня, друкаваньня і вывучэньня асобных відаў і жанраў беларускага фальклёру. Пад кіраўніцтвам і беспасярэднім удзеле Анатоля Фядосіка з 1970 году выдадзены 43 тамы сэрыі «Беларуская народная творчасьць», у якіх раскрытае багацьце й мастацкая дасканаласьць вуснай музычнай і народна-тэатральнай творчасьці беларускага народа. Дасьледнік сыстэматызаваў гумарыстычныя і сатырычныя ўзоры вядучых жанравых разнавіднасьцяў фальклёру, раскрыў асноўныя прыёмы і спосабы стварэньня камічнага, паказаў спэцыфіку нацыянальнага ўспрыняцьця сьмеху<ref>{{Спасылка|аўтар=[[Алесь Аўдзяюк]].|прозьвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=2016|url=https://www.academia.edu/27572663/_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1970_2007_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F|копія=|дата копіі=|загаловак=«Беларуская народная творчасць» 1970-2007. Бібліяграфія (з алфавітным і храналагічным скарочанымі спісамі і поўным храналагічным спісам з анатацыямі)|фармат=|назва праекту=Belarusian Studies|выдавец=ACADEMIA.edu|дата доступу=|accessyear=|мова=|камэнтар=}}</ref>. На аснове тэарэтычнага дасьледаваньня праблемы выступіў складальнікам і рэдактарам тамоў «Сацыяльна-бытавыя казкі» (1976), «Жарты, анэкдоты, гумарэскі» (1984) з сэрыі «Беларуская народная творчасьць» (Дзяржаўная прэмія Беларусі 1986); складальнікам кніг «Анталёгія беларускага народнага анэкдота й жарту» (2001), «Анталёгія беларускай народнай прыказкі, прымаўкі і выслоўя» (2002). Зрабіў значны навуковы ўнёсак у стварэньне фундамэнтальнага акадэмічнага выданьня «Беларускі фальклёр: жанры, віды, паэтыка» (у 6 тамох, 2001—2004). Для другой кнігі «Сямейна-абрадавая паэзія. Народны тэатар» (2001) падрыхтаваў матэрыялы, прысьвечаныя зьбіраньню і дасьледаваньню сямейна-абрадавай паэзіі беларусаў. У чацьвертай кнізе «Народная проза» (2002) стаў аўтарам разьдзелаў, прысьвечаных аналізу сацыяльна-бытавых казак, народных анэкдотаў і жартаў, казак і апавяданьняў. Жанравае багацьце беларускага фальклёру, яго нацыянальнае адрозьніваньне, эстэтычную й этычную каштоўнасьць дасьледнік раскрыў у кнізе «Вусная народная творчасьць» акадэмічнай сэрыі «Беларусы» (том 7, 2004). Таксама былі падрыхтаваныя кнігі «А. К. Сержпутоўскі» (1966, з [[Васіль Бандарчык|Васілём Бандарчыкам]])<ref>{{Кніга|аўтар=[[Васіль Бандарчык|В. К. Бондарчик]], А. С. Федосик.|частка=|загаловак=Александр Казимирович Сержпутовский|арыгінал=|спасылка=https://kamunikat.org/aleksandr-kazimirovich-serzhputovskiy-bondarchik-vasiliy-fedosik-anatoliy|адказны=научный редактор [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Наука и техника]]|год=1966|том=|старонкі=|старонак=120|сэрыя=|isbn=|наклад=1200}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=[[Радзіслаў Надольскі|Р. Надольскі]].|загаловак=Ашчаднік скарбаў народных|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1967-59.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=28 ліпеня 1967|том=|нумар=59 (2213)|старонкі=3|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}}</ref>, «Народная спадчына» (1984, з [[Ганна Пятроўская|Ганнай Пятроўскай]])<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Народная спадчына|арыгінал=|спасылка=|адказны=складальнікі: А. С. Фядосік, [[Ганна Пятроўская|Г. А. Пятроўская]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Народная асьвета]]|год=1984|том=|старонкі=|старонак=208|сэрыя=|isbn=|наклад=27000}}</ref>, «Каляндарна-песенныя абрадавыя й гульнявыя традыцыі славянаў у мінулым і сучасным» (1988, зь [[Зінаіда Мажэйка|Зінаідай Мажэйкай]])<ref>{{Кніга|аўтар=[[Зінаіда Мажэйка|З. Я. Мажэйка]], А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Каляндарна-песенныя, абрадавыя і гульнявыя традыцыі славян у мінулым і сучасным|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1988|том=|старонкі=|старонак=41|сэрыя=X Мiжнародны з’езд славiстаў : даклады|isbn=5-343-00414-8|наклад=500}}</ref>, «Чаго на сьвеце не бывае» (1990, з Ганнай Пятроўскай)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Чаго на свеце не бывае: антырэлігійныя казкі, анекдоты, прыказкі ўсходнеславянскіх народаў|арыгінал=|спасылка=|адказны=складальнікі: А. С. Фядосік, Г. А. Пятроўская ; рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бондарчик]]; уступны артыкул А. С. Фядосіка; мастак Э. Э. Жакевіч|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1990|том=|старонкі=|старонак=416|сэрыя=|isbn=5-343-00153-Х|наклад=20000}}</ref>. == Узнагароды == * [[Заслужаны дзяяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1990); * Ляўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] ў 1986 годзе за кнігу «Жарты, анэкдоты, гумарэскі» (1984) з сэрыі «Беларуская народная творчасьць»; * Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені, 14 мэдалямі. == Сям’я == Сын [[Віктар Фядосік]] — доктар гістарычных навук (1992), прафэсар (1993)<ref>{{артыкул|аўтар=Андрэй Прохараў.|частка=|загаловак=Фядосік Віктар Анатольевіч|арыгінал=|спасылка=|адказны=Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш|выданьне=[[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т.|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларус. Энцыкл.|год=2003|выпуск=|том=6. Кн. 2: Усвея—Яшын|нумар=|старонкі=53|isbn=985-11-0276-8}}</ref>. == Кнігапіс == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар=Анатоль Фядосік.|частка=|загаловак=Антырэлігійныя матывы ў беларускім фальклоры|арыгінал=|спасылка=https://kamunikat.org/antyreligiynyya-matyvy-w-belaruskim-falklory-fyadosik-anatol|адказны=рэдактары [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]], [[Уладзімер Іваноў|У. М. Іваноў]], [[Канстанцін Кабашнікаў|К. П. Кабашнікаў]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР|год=1963|том=|старонкі=|старонак=135|сэрыя=|isbn=|наклад=1150}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік і інш.|частка=|загаловак=Беларуская народная вусна-паэтычная творчасць : гісторыка-тэарэтычнае даследаванне|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдкалегія: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]], [[Іван Гутараў|І. В. Гутараў]], [[Масей Грынблат|М. Я. Грынблат]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1967|том=|старонкі=|старонак=391|сэрыя=|isbn=|наклад=2150}} * {{Кніга|аўтар=Анатоль Фядосік.|частка=|загаловак=Беларуская народная сатырычная проза|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1969|том=|старонкі=|старонак=140|сэрыя=|isbn=|наклад=1150}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Трапным народным словам : сатыра і гумар у беларускай вуснай паэзіі і народнай драме|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактары: [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]], [[Масей Грынблат|М. Я. Грынблат]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1971|том=|старонкі=|старонак=135|сэрыя=|isbn=|наклад=1100}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Развіццё беларускай савецкай фалькларыстыкі|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1977|том=|старонкі=|старонак=85|сэрыя=|isbn=|наклад=1000}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Праблемы беларускай народнай сатыры|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Іван Навуменка|І. Я. Навуменка]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1978|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=|isbn=|наклад=2750}} ** {{Артыкул|аўтар=[[Валянціна Коўтун]].|загаловак=На крылах народнаго гумару.|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1979-12.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=23 сакавіка 1979|том=|нумар=12 (2955)|старонкі=10|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Народная паэзія барацьбы|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1981|том=|старонкі=|старонак=103|сэрыя=|isbn=|наклад=5050}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Фальклор і «масавая культура»|арыгінал=|спасылка=|адказны=навуковы рэдактар [[Вольга Нячай|В. Ф. Нячай]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1986|том=|старонкі=|старонак=80|сэрыя=|isbn=|наклад=1480}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Беларуская савецкая фалькларыстыка|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1987|том=|старонкі=|старонак=350|сэрыя=|isbn=|наклад=1070}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Ілюзорнасць і сапраўднасць: «Белыя плямы» ў гісторыі фалькларыстыкі 20―30-х гадоў|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1991|том=|старонкі=|старонак=350|сэрыя=|isbn=5-343-00673-6|наклад=920}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Партизанская быль не забыта. Борьба и поэтическое творчество полесских партизан|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1990|том=|старонкі=|старонак=159|сэрыя=|isbn=5-343-00452-0|наклад=3600}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Беларуская сацыяльна-бытавая казка|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Канстанцін Кабашнікаў|К. П. Кабашнікаў]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1995|том=|старонкі=|старонак=160|сэрыя=|isbn=5-343-01226-4|наклад=500}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Беларуская сямейна-абрадавая паэзія|арыгінал=|спасылка=|адказны=навуковы рэдактар [[Арсень Ліс|А. С. Ліс]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор]]|год=1997|том=|старонкі=|старонак=126|сэрыя=Свет вучонага|isbn=985-6318-10-6|наклад=125}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Беларускі абрадавы фальклор у агульнаславянскім кантэксце|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=|год=1998|том=|старонкі=|старонак=35|сэрыя=XII Міжнародны з’езд славістаў|isbn=|наклад=}} * {{Кніга|аўтар=Анатоль Фядосік.|частка=|загаловак=Барацьба і паэтычная творчасць палескіх партызан|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=БОФФ|год=2000|том=|старонкі=|старонак=145|сэрыя=|isbn=|наклад=100}} === Анталёгіі === * {{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Анталогія беларускага народнага анекдота і жарта|арыгінал=|спасылка=|адказны=укладаньне й прадмова А. С. Фядосік|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]]|год=2001|том=|старонкі=|старонак=233|сэрыя=|isbn=985-04-0460-4|наклад=2000}} * {{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Анталогія беларускай народнай прыказкі, прымаўкі і выслоўя|арыгінал=|спасылка=|адказны=укладальнік і аўтар прадмовы А. С. Фядосік|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]]|год=2002|том=|старонкі=|старонак=298|сэрыя=|isbn=985-04-0516-3|наклад=2000}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул|аўтар=Таццяна Валодзіна.|загаловак=Анатоль Фядосік|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Holas_Radzimy.pdf.zip/2005-007008.pdf|мова=|выданьне=[[Голас Радзімы]]|тып=газэта|год=2005|том=|нумар=7—8|старонкі=10|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Цэлая эпоха ў беларускай фалькларыстыцы: збіральнік і даследчык Анатоль Фядосік|спасылка=|мова=|выданьне=[[Роднае слова]]|тып=штомесячны навуковы і мэтадычны часопіс|год=2006|том=|нумар=2 (266)|старонкі=98|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Анатолю Фядосіку — 70|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1995-08.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=1995, 24 лютага|том=|нумар=8 (3780)|старонкі=12|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=Таццяна Марозава.|загаловак=Памяці выдатнага фалькларыста: пра Анатоля Фядосіка|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1995-08.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=2006, 15 сьнежня|том=|нумар=| старонкі=2|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=Ірына Казакова.|загаловак=Анатоль Фядосік, салдат і фалькларыст|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2015-05.pdf|мова=|выданьне=[[Роднае слова]]|тып=штомесячны навуковы і мэтадычны часопіс|год=2015|том=|нумар=5 (329)|старонкі=92—93|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=Сысоў У. М.|загаловак=Анатолiй Сямёнавiч Фядосiк (Да 70-годдзя з дня нараджэння)|спасылка=https://ethnoby.org/artykuly/756397127|мова=|выданьне=Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук|тып=часопіс|год=1996|том=|нумар=1|старонкі=134—136|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} === Энцыкляпэдыі, даведнікі === * {{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Беларускі фальклор: энцыклапедыя|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2006|том=2: Л — Я|старонкі=|старонак=828|сэрыя=|isbn=985-11-0366-7|наклад=}} * {{артыкул|аўтар=Алена Клімовіч.|частка=|загаловак=Фядосік Анатоль Сямёнавіч|арыгінал=|спасылка=|адказны=Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш.|выданьне=[[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т.|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларус. Энцыкл.|год=2003|выпуск=|том=6. Кн. 2: Усвея—Яшын|нумар=|старонкі=52, 53|isbn=985-11-0276-8}} {{слупок-2}} * ''Алена Клімовіч.'' Фядосік Анатоль Сямёнавіч // {{Літаратура/БелЭн|16|511}} * {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Фядосік, Анатоль Сямёнавіч|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_6.djvu_155|мова=|адказны=біяграфічныя зьвесткі [[Лідзія Савік|Л. С. Савік]]; бібліяграфія В. М. Грышкевіч|аўтар выданьня=пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]].|выданьне=Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т|тып=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год=1995|выпуск=|том=6: Талалай—Яфімаў|нумар=|старонкі=154—156|isbn=5-85700-061-0|issn=}} * Фядосік Анатоль Сяменавіч // {{Літаратура/БелСЭ|11}} — С. 7. * Фядосік Анатоль Сяменавіч: «З глыбокіх вытокаў» // {{Літаратура/Памяць/Петрыкаўскі раён}} — С. 589. * Фядосік Анатоль Сяменавіч // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|5}} — С. 429. * Фядосік Анатоль Сяменавіч // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} — С. 511. {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://luninec.by2.by/pamiac/c20.html Фядосік Анатоль Сямёнавіч у гісторыка-дакументальнай хроніцы Лунінецкага раёну «Памяць»] // Лунінеччына. Пра цудоўныя палескія мясціны, іх гісторыю і сучаснасць. {{Кандыдат у добрыя артыкулы|31 ліпеня 2026 году.}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фядосік, Анатоль}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Петрыкаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія фальклярысты]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытуту мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру НАН Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філялягічных навук]] [[Катэгорыя:Дактары філялягічных навук]] [[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія этнографы]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] rf7ukujvlkft1h2b6swwnxw7vgstnyw 2696656 2696654 2026-10-12T18:33:00Z Нявідны 97186 выява 2696656 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Анатоль Фядосік |Лацінка = Anatol Fiadosik |Фота = Анатоль_Фядосік.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|7|2|1926}} |Месца нараджэньня = вёска [[Кашэвічы]], [[Петрыкаўскі раён]], [[Гомельская вобласьць]] |Дата сьмерці = {{Памёр|18|1|2005}} |Месца сьмерці = [[Менск]] |Навуковая сфэра = [[фальклярыстыка]]; [[этнаграфія]] |Месца працы = [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру]] |Альма-матэр = [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] |Навуковая ступень = [[Доктар навук]] |Навуковы кіраўнік = |Папярэднікі = |Знакамітыя вучні = [[Тацьцяна Валодзіна]], [[Ірына Казакова]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = [[Заслужаны дзяяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1990), ляўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] (1986) |Сайт = }} '''Анатоль Сямёнавiч Фядосік''' ({{Н}} 7 лютага 1926, вёска [[Кашэвічы]] [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]], цяпер [[Петрыкаўскі раён]], [[Гомельская вобласьць]] — {{†}} 18 студзеня 2005, [[Менск]]) — беларускі [[Фальклярыстыка|фальклярыст]]. [[Доктар навук|Доктар філялягічных навук]] (1974), прафэсар (1981). == Жыцьцяпіс == Анатоль Сямёнавіч Фядосік нарадзіўся ў вёсцы Кашэвічы ў сялянскай сям’і. У 1941 годзе скончыў Кашэвіцкую сярэднюю школу. У пачатку [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] пятнаццацігадовым юнаком быў залічаны радавым узвода коннай выведкі 125-й партызанскай брыгады Палескага злучэньня. Пра сваё жыцьцё й дзеяньні гэтай брыгады Анатоль Фядосік згадаў у аўтабіяграфічнай кнізе «Партызанская быль не забыта». У ліпені 1944 году ён адразу трапіў на фронт — спачатку камандзір аддзяленьня выведкі, потым — старшына роты 265-га палка 20-й стралковай дывізіі [[3-і Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], ваяваў ва [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]]. З сакавіка 1945 году Анатоль Фядосік быў накіраваны на вучобу ў Арлоўскае танкавае вучылішча. Пасьля дэмабілізацыі ў 1946 годзе Анатоль Фядосік вярнуўся ў [[Беларусь]]. Працаваў настаўнікам, завучам у роднай школе, дырэктарам сярэдніх школаў вёскі [[Сінкевічы]] [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёну]] й [[Мікашэвічы|Мікашэвічах]]. Скончыў у 1953 годзе завочна філялягічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. З 1958 па 1961 год вучыўся ў асьпірантуры [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру|Інстытуту мастацтваў, этнаграфіі й фальклёру]]. У 1962 годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю<ref>{{Кніга|аўтар=А. С. Федосик.|частка=|загаловак=Антирелигиозные мотивы в белорусском народном творчестве: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[БДУ]]|год=1962|том=|старонкі=|старонак=25|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref> (кніга ў 1963 годзе)<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Сьцяпан Місько|С. Міско]].|загаловак=Зрываючы вопратку святасьці…|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1964-01.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=3 студзеня 1964|том=|нумар=1 (1846)|старонкі=3|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}}</ref> й быў прызначаны вучоным сакратаром інстытуту, з 1967 году быў загадчыкам сэктара [[фальклёр]]у й адначасова з 1969 году працаваў намесьнікам дырэктара па навуцы. У 1972 годзе абараніў доктарскую дысэртацыю на беларускай мове ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Інстытут мастацтвазнаўства, фальклярыстыкі і этналёгіі імя Максіма Рыльскага НАН Украіны|Інстытуце мастацтвазнаўства, фальклярыстыкі і этналёгіі імя Максіма Рыльскага НАН Украіны|uk|Інститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології імені Максима Рильського НАН України}} ў [[Кіеў|Кіеве]]<ref>{{Кніга|аўтар=А. С. Федосик.|частка=|загаловак=Беларуская народная сатыра: аўтарэферат дысертацыі на суісканне вучонай ступені доктара філалагічных навук: спецыяльнасць 10.01.10 Фалькларыстыка{{Ref-be}}|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца=[[Кіеў|Київ]]|выдавецтва=Інститут мистецтвознавства, фольклору та етнографії імені М. Ф. Рильського|год=1972|том=|старонкі=|старонак=68|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref>. Званьне прафэсара філялёгіі яму было прысуджанае ў 1981 годзе. Пад яго кіраўніцтвам падрыхтавана й абаронена больш за 30 кандыдацкіх і доктарскіх дысэртацыяў. Працяглы час быў намесьнікам старшыні Савета па абароне кандыдацкіх дысэртацыяў па спэцыяльнасьці [[фальклярыстыка]] і [[этналёгія]]. Быў чальцом міжнароднай камісіі славянскага фальклёру пры Міжнародным камітэце славістаў (1983), прадстаўляў Беларусь у Камітэце ўрадавых экспэртаў пры [[ЮНЭСКА]] па пытаньнях захаваньня фальклёру (1982, 1985), неаднаразова быў прадстаўніком Беларускага камітэта на міжнародных зьездах славістаў. == Навуковая дзейнасьць == Першыя публікацыі Анатоля Фядосіка адбыліся ў 1960 годзе. Ён аўтар больш як 30 навуковых працаў, шэрагу манаграфіяў, падручнікаў, кніг. Адным зь першых ён пачаў дасьледаваць тэарэтычныя й практычныя праблемы беларускай народнай сатыры і гумару ў суадносінах іх з нацыянальным сьветаўспрыманьнем і сьветаадчуваньнем, і займаўся дасьледаваньнем нацыянальнай казкі. Гэтым праблемам прысьвечаныя манаграфіі «Беларуская народная сатырычная проза» (1969), «Трапным народным словам: сатыра і гумар у беларускай вуснай паэзіі і народнай драме» (1971), «Праблема беларускай народнай сатыры» (1978), а ў манаграфіі «Беларуская сацыяльна-бытавая казка» (1995) даў падрабязны і глыбокі аналіз нацыянальнай казкі, яе генэзісу, узаемадзеяньня зь іншымі жанрамі. Таксама аналізаваў нацыянальную спэцыфіку беларускай сямейна-абрадавай паэзіі, яе вывучэньню прысьвяціў кнігу «Беларуская сямейна-абрадавая паэзія» (1997). Упершыню прааналізаваў станаўленьне й разьвіцьцё беларускай фальклярыстыкі, ахарактарызаваў найважнейшыя зборы вуснай паэзіі й прысьвечаныя ёй тэарэтычныя працы, прасачыў разьвіцьцё беларускай навукі пра народную творчасьць, дасьледаваў дзейнасьць у гэтай галіне вядучых вучоных у манаграфіі «Беларуская савецкая фальклярыстыка» (1987). Манаграфія «Ілюзорнасьць і сапраўднасьць: „Белыя плямы“ у гісторыі беларускай фальклярыстыкі 20—30-х гг.» (1991) прысьвечана пачатковаму этапу разьвіцьця беларускай сучаснай фальклярыстыкі, гісторыі зьбіраньня, друкаваньня і вывучэньня асобных відаў і жанраў беларускага фальклёру. Пад кіраўніцтвам і беспасярэднім удзеле Анатоля Фядосіка з 1970 году выдадзены 43 тамы сэрыі «Беларуская народная творчасьць», у якіх раскрытае багацьце й мастацкая дасканаласьць вуснай музычнай і народна-тэатральнай творчасьці беларускага народа. Дасьледнік сыстэматызаваў гумарыстычныя і сатырычныя ўзоры вядучых жанравых разнавіднасьцяў фальклёру, раскрыў асноўныя прыёмы і спосабы стварэньня камічнага, паказаў спэцыфіку нацыянальнага ўспрыняцьця сьмеху<ref>{{Спасылка|аўтар=[[Алесь Аўдзяюк]].|прозьвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=2016|url=https://www.academia.edu/27572663/_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1970_2007_%D0%91%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F|копія=|дата копіі=|загаловак=«Беларуская народная творчасць» 1970-2007. Бібліяграфія (з алфавітным і храналагічным скарочанымі спісамі і поўным храналагічным спісам з анатацыямі)|фармат=|назва праекту=Belarusian Studies|выдавец=ACADEMIA.edu|дата доступу=|accessyear=|мова=|камэнтар=}}</ref>. На аснове тэарэтычнага дасьледаваньня праблемы выступіў складальнікам і рэдактарам тамоў «Сацыяльна-бытавыя казкі» (1976), «Жарты, анэкдоты, гумарэскі» (1984) з сэрыі «Беларуская народная творчасьць» (Дзяржаўная прэмія Беларусі 1986); складальнікам кніг «Анталёгія беларускага народнага анэкдота й жарту» (2001), «Анталёгія беларускай народнай прыказкі, прымаўкі і выслоўя» (2002). Зрабіў значны навуковы ўнёсак у стварэньне фундамэнтальнага акадэмічнага выданьня «Беларускі фальклёр: жанры, віды, паэтыка» (у 6 тамох, 2001—2004). Для другой кнігі «Сямейна-абрадавая паэзія. Народны тэатар» (2001) падрыхтаваў матэрыялы, прысьвечаныя зьбіраньню і дасьледаваньню сямейна-абрадавай паэзіі беларусаў. У чацьвертай кнізе «Народная проза» (2002) стаў аўтарам разьдзелаў, прысьвечаных аналізу сацыяльна-бытавых казак, народных анэкдотаў і жартаў, казак і апавяданьняў. Жанравае багацьце беларускага фальклёру, яго нацыянальнае адрозьніваньне, эстэтычную й этычную каштоўнасьць дасьледнік раскрыў у кнізе «Вусная народная творчасьць» акадэмічнай сэрыі «Беларусы» (том 7, 2004). Таксама былі падрыхтаваныя кнігі «А. К. Сержпутоўскі» (1966, з [[Васіль Бандарчык|Васілём Бандарчыкам]])<ref>{{Кніга|аўтар=[[Васіль Бандарчык|В. К. Бондарчик]], А. С. Федосик.|частка=|загаловак=Александр Казимирович Сержпутовский|арыгінал=|спасылка=https://kamunikat.org/aleksandr-kazimirovich-serzhputovskiy-bondarchik-vasiliy-fedosik-anatoliy|адказны=научный редактор [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Наука и техника]]|год=1966|том=|старонкі=|старонак=120|сэрыя=|isbn=|наклад=1200}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=[[Радзіслаў Надольскі|Р. Надольскі]].|загаловак=Ашчаднік скарбаў народных|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1967-59.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=28 ліпеня 1967|том=|нумар=59 (2213)|старонкі=3|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}}</ref>, «Народная спадчына» (1984, з [[Ганна Пятроўская|Ганнай Пятроўскай]])<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Народная спадчына|арыгінал=|спасылка=|адказны=складальнікі: А. С. Фядосік, [[Ганна Пятроўская|Г. А. Пятроўская]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Народная асьвета]]|год=1984|том=|старонкі=|старонак=208|сэрыя=|isbn=|наклад=27000}}</ref>, «Каляндарна-песенныя абрадавыя й гульнявыя традыцыі славянаў у мінулым і сучасным» (1988, зь [[Зінаіда Мажэйка|Зінаідай Мажэйкай]])<ref>{{Кніга|аўтар=[[Зінаіда Мажэйка|З. Я. Мажэйка]], А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Каляндарна-песенныя, абрадавыя і гульнявыя традыцыі славян у мінулым і сучасным|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1988|том=|старонкі=|старонак=41|сэрыя=X Мiжнародны з’езд славiстаў : даклады|isbn=5-343-00414-8|наклад=500}}</ref>, «Чаго на сьвеце не бывае» (1990, з Ганнай Пятроўскай)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Чаго на свеце не бывае: антырэлігійныя казкі, анекдоты, прыказкі ўсходнеславянскіх народаў|арыгінал=|спасылка=|адказны=складальнікі: А. С. Фядосік, Г. А. Пятроўская ; рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бондарчик]]; уступны артыкул А. С. Фядосіка; мастак Э. Э. Жакевіч|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1990|том=|старонкі=|старонак=416|сэрыя=|isbn=5-343-00153-Х|наклад=20000}}</ref>. == Узнагароды == * [[Заслужаны дзяяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1990); * Ляўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] ў 1986 годзе за кнігу «Жарты, анэкдоты, гумарэскі» (1984) з сэрыі «Беларуская народная творчасьць»; * Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені, 14 мэдалямі. == Сям’я == Сын [[Віктар Фядосік]] — доктар гістарычных навук (1992), прафэсар (1993)<ref>{{артыкул|аўтар=Андрэй Прохараў.|частка=|загаловак=Фядосік Віктар Анатольевіч|арыгінал=|спасылка=|адказны=Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш|выданьне=[[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т.|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларус. Энцыкл.|год=2003|выпуск=|том=6. Кн. 2: Усвея—Яшын|нумар=|старонкі=53|isbn=985-11-0276-8}}</ref>. == Кнігапіс == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар=Анатоль Фядосік.|частка=|загаловак=Антырэлігійныя матывы ў беларускім фальклоры|арыгінал=|спасылка=https://kamunikat.org/antyreligiynyya-matyvy-w-belaruskim-falklory-fyadosik-anatol|адказны=рэдактары [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]], [[Уладзімер Іваноў|У. М. Іваноў]], [[Канстанцін Кабашнікаў|К. П. Кабашнікаў]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР|год=1963|том=|старонкі=|старонак=135|сэрыя=|isbn=|наклад=1150}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік і інш.|частка=|загаловак=Беларуская народная вусна-паэтычная творчасць : гісторыка-тэарэтычнае даследаванне|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдкалегія: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]], [[Іван Гутараў|І. В. Гутараў]], [[Масей Грынблат|М. Я. Грынблат]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1967|том=|старонкі=|старонак=391|сэрыя=|isbn=|наклад=2150}} * {{Кніга|аўтар=Анатоль Фядосік.|частка=|загаловак=Беларуская народная сатырычная проза|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1969|том=|старонкі=|старонак=140|сэрыя=|isbn=|наклад=1150}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Трапным народным словам : сатыра і гумар у беларускай вуснай паэзіі і народнай драме|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактары: [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]], [[Масей Грынблат|М. Я. Грынблат]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1971|том=|старонкі=|старонак=135|сэрыя=|isbn=|наклад=1100}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Развіццё беларускай савецкай фалькларыстыкі|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1977|том=|старонкі=|старонак=85|сэрыя=|isbn=|наклад=1000}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Праблемы беларускай народнай сатыры|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Іван Навуменка|І. Я. Навуменка]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1978|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=|isbn=|наклад=2750}} ** {{Артыкул|аўтар=[[Валянціна Коўтун]].|загаловак=На крылах народнаго гумару.|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1979-12.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=23 сакавіка 1979|том=|нумар=12 (2955)|старонкі=10|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Народная паэзія барацьбы|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1981|том=|старонкі=|старонак=103|сэрыя=|isbn=|наклад=5050}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Фальклор і «масавая культура»|арыгінал=|спасылка=|адказны=навуковы рэдактар [[Вольга Нячай|В. Ф. Нячай]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1986|том=|старонкі=|старонак=80|сэрыя=|isbn=|наклад=1480}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Беларуская савецкая фалькларыстыка|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1987|том=|старонкі=|старонак=350|сэрыя=|isbn=|наклад=1070}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Ілюзорнасць і сапраўднасць: «Белыя плямы» ў гісторыі фалькларыстыкі 20―30-х гадоў|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1991|том=|старонкі=|старонак=350|сэрыя=|isbn=5-343-00673-6|наклад=920}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Партизанская быль не забыта. Борьба и поэтическое творчество полесских партизан|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1990|том=|старонкі=|старонак=159|сэрыя=|isbn=5-343-00452-0|наклад=3600}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Беларуская сацыяльна-бытавая казка|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдактар [[Канстанцін Кабашнікаў|К. П. Кабашнікаў]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|год=1995|том=|старонкі=|старонак=160|сэрыя=|isbn=5-343-01226-4|наклад=500}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Беларуская сямейна-абрадавая паэзія|арыгінал=|спасылка=|адказны=навуковы рэдактар [[Арсень Ліс|А. С. Ліс]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор]]|год=1997|том=|старонкі=|старонак=126|сэрыя=Свет вучонага|isbn=985-6318-10-6|наклад=125}} * {{Кніга|аўтар=А. С. Фядосік.|частка=|загаловак=Беларускі абрадавы фальклор у агульнаславянскім кантэксце|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=|год=1998|том=|старонкі=|старонак=35|сэрыя=XII Міжнародны з’езд славістаў|isbn=|наклад=}} * {{Кніга|аўтар=Анатоль Фядосік.|частка=|загаловак=Барацьба і паэтычная творчасць палескіх партызан|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=БОФФ|год=2000|том=|старонкі=|старонак=145|сэрыя=|isbn=|наклад=100}} === Анталёгіі === * {{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Анталогія беларускага народнага анекдота і жарта|арыгінал=|спасылка=|адказны=укладаньне й прадмова А. С. Фядосік|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]]|год=2001|том=|старонкі=|старонак=233|сэрыя=|isbn=985-04-0460-4|наклад=2000}} * {{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Анталогія беларускай народнай прыказкі, прымаўкі і выслоўя|арыгінал=|спасылка=|адказны=укладальнік і аўтар прадмовы А. С. Фядосік|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]]|год=2002|том=|старонкі=|старонак=298|сэрыя=|isbn=985-04-0516-3|наклад=2000}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул|аўтар=Таццяна Валодзіна.|загаловак=Анатоль Фядосік|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Holas_Radzimy.pdf.zip/2005-007008.pdf|мова=|выданьне=[[Голас Радзімы]]|тып=газэта|год=2005|том=|нумар=7—8|старонкі=10|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Цэлая эпоха ў беларускай фалькларыстыцы: збіральнік і даследчык Анатоль Фядосік|спасылка=|мова=|выданьне=[[Роднае слова]]|тып=штомесячны навуковы і мэтадычны часопіс|год=2006|том=|нумар=2 (266)|старонкі=98|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Анатолю Фядосіку — 70|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1995-08.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=1995, 24 лютага|том=|нумар=8 (3780)|старонкі=12|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=Таццяна Марозава.|загаловак=Памяці выдатнага фалькларыста: пра Анатоля Фядосіка|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1995-08.pdf|мова=|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|год=2006, 15 сьнежня|том=|нумар=| старонкі=2|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=Ірына Казакова.|загаловак=Анатоль Фядосік, салдат і фалькларыст|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2015-05.pdf|мова=|выданьне=[[Роднае слова]]|тып=штомесячны навуковы і мэтадычны часопіс|год=2015|том=|нумар=5 (329)|старонкі=92—93|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} * {{Артыкул|аўтар=Сысоў У. М.|загаловак=Анатолiй Сямёнавiч Фядосiк (Да 70-годдзя з дня нараджэння)|спасылка=https://ethnoby.org/artykuly/756397127|мова=|выданьне=Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук|тып=часопіс|год=1996|том=|нумар=1|старонкі=134—136|issn=|архіўная спасылка=|недасяжны}} === Энцыкляпэдыі, даведнікі === * {{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Беларускі фальклор: энцыклапедыя|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2006|том=2: Л — Я|старонкі=|старонак=828|сэрыя=|isbn=985-11-0366-7|наклад=}} * {{артыкул|аўтар=Алена Клімовіч.|частка=|загаловак=Фядосік Анатоль Сямёнавіч|арыгінал=|спасылка=|адказны=Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш.|выданьне=[[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т.|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларус. Энцыкл.|год=2003|выпуск=|том=6. Кн. 2: Усвея—Яшын|нумар=|старонкі=52, 53|isbn=985-11-0276-8}} {{слупок-2}} * ''Алена Клімовіч.'' Фядосік Анатоль Сямёнавіч // {{Літаратура/БелЭн|16|511}} * {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Фядосік, Анатоль Сямёнавіч|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_6.djvu_155|мова=|адказны=біяграфічныя зьвесткі [[Лідзія Савік|Л. С. Савік]]; бібліяграфія В. М. Грышкевіч|аўтар выданьня=пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]].|выданьне=Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т|тып=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год=1995|выпуск=|том=6: Талалай—Яфімаў|нумар=|старонкі=154—156|isbn=5-85700-061-0|issn=}} * Фядосік Анатоль Сяменавіч // {{Літаратура/БелСЭ|11}} — С. 7. * Фядосік Анатоль Сяменавіч: «З глыбокіх вытокаў» // {{Літаратура/Памяць/Петрыкаўскі раён}} — С. 589. * Фядосік Анатоль Сяменавіч // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|5}} — С. 429. * Фядосік Анатоль Сяменавіч // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} — С. 511. {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://luninec.by2.by/pamiac/c20.html Фядосік Анатоль Сямёнавіч у гісторыка-дакументальнай хроніцы Лунінецкага раёну «Памяць»] // Лунінеччына. Пра цудоўныя палескія мясціны, іх гісторыю і сучаснасць. {{Кандыдат у добрыя артыкулы|31 ліпеня 2026 году.}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фядосік, Анатоль}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Петрыкаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія фальклярысты]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытуту мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру НАН Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філялягічных навук]] [[Катэгорыя:Дактары філялягічных навук]] [[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія этнографы]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] q0mqprmirq79nqowzofuctzka5yeji3 14 304063 2696638 2693511 2026-10-12T12:02:15Z Artsiom91 28241 2696638 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1931|году}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1931]] [[Катэгорыя:Творы 1931 году]] [[Катэгорыя:Кнігі XX стагодзьдзя|1931]] [[Катэгорыя:1931 год у літаратуры]] rzwyff3smkgn2jic3lxqmnf7i9ijerg 14 304064 2696639 2693512 2026-10-12T12:02:25Z Artsiom91 28241 2696639 wikitext text/x-wiki {{Службовая катэгорыя|пустая = але|схаваная = але}} {{Аўтаазначнік катэгорыі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Артыкулы зь няпоўнай інфармацыяй]] 2j8gp26m2ll4wp5iuyupa5zyqiaf5ov 0 304087 2696640 2693784 2026-10-12T12:03:30Z Artsiom91 28241 2696640 wikitext text/x-wiki '''Эва́нгельскі храм сьвято́га Пятра́''' ({{Мова-fa|کلیسای انجیلی پطرس}}) — [[Пратэстанцтва|пратэстанцкі]] збор у [[Тэгеран]]е ([[Іран]]). == Мінуўшчына == Храм заснавалі ў 1876 року місіянэры ЗША<ref>{{Спасылка|url = https://www.isna.ir/news/94101407383/%D8%A8%D8%A7%D8%BA-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-30%D8%AA%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|загаловак = باغ خیابان 30تیر، بهشت عصر قاجار|назва праекту = www.isna.ir|дата доступу = 1 верасьня 2020|дата копіі = 25 кастрычніка 2021|копія = https://web.archive.org/web/20211025160617/https://www.isna.ir/news/94101407383/%D8%A8%D8%A7%D8%BA-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-30%D8%AA%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|мова = fa}}</ref>. Пры гэтым [[Насэр эль-Дын Шах]] выдаў зямлю з умовай, што побач з храмам паўстане і школа. Так пры зборы паўстала першая місіянэрская школа, дзе навучаліся як хрысьціянскія, так і мусульманскія дзеці, якія з часам навярнуліся ў хрысьціянства. Пасьля [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|рэвалюцыі 1979 року]] школу нацыяналізавалі, яе аддзялілі ад збору мурам. Новы лад ускладніў пераход з ісламу ў іншыя рэлігіі, забараніў набажэнствы па-пэрсыдзку ў немусульманскіх храмах і зачыніў мноства цэркваў. Да 2013 року збор сьвятога Пэтра заставаўся адным з трох у Тэгеране, дзе можна было ладзіць набажэнствы на фарсі. У 2014 року ўлады загадалі спыніць пэрсыдзкамоўныя набажэнствы ў храме. Цяпер ён выкарыстоўваецца для [[Армяне|армянскіх]], [[Асырыйцы|асырыйскіх]] ды [[Карэйцы|карэйскіх]] пратэстанцкіх набажэнстваў<ref>{{Спасылка|url = https://mohabatnews.com/fa/?p=20850|загаловак = با کلیسای انجیلی 'پطرس مقدس' آشنا شوید|назва праекту = mohabatnews.com|мова = fa}}</ref>. 8 чэрвеня 2000 року будынак унесены ў сьпіс нацыянальных помнікаў Ірану. == Архітэктура == Храм сьвятога Пятра спалучае рысы эўрапейскай і іранскай архітэктуры. Пабудаваны з чырвонай цэглы, у пляне прастакутны, арыентаваны з поўначы на поўдзень, з шэрым двухсхільным дахам і трапецападобнай апсідай, у якой на поўдні разьмешчаны алтар. == Крыніцы == {{зноскі}} [[Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Тэгерану]] [[Катэгорыя:Збудаваньні 1876 году]] [[Катэгорыя:Пратэстанцтва ў Іране]] [[Катэгорыя:Стасункі ЗША і Ірану]] [[Катэгорыя:Храмы пад тытулам сьвятога Пятра]] [[Катэгорыя:Кальвінісцкія храмы Ірану]] [[Катэгорыя:Цагляныя хрысьціянскія храмы]] 7f6qyqxlci6i8jjen45mue2yhvgd12i 14 304124 2696637 2694193 2026-10-12T12:01:08Z Artsiom91 28241 2696637 wikitext text/x-wiki {{Катэгорыя шаблёнаў}} {{Службовая катэгорыя|адсочваньне = але}} Гэтую катэгорыю аўтаматычна дадае [[Модуль:Вакно паведамленьняў]] у шаблёны {{Ш|Паведамленьне}}, у якіх адсутнічаюць парамэтры {{Парамэтар шаблёну|issue}}, {{Парамэтар шаблёну|fix}} і {{Парамэтар шаблёну|subst}}. Усе тры парамэтры маюць быць зазначаныя. {{Аўтаазначнік катэгорыі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Катэгорыі шаблёнаў]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Паведамленьні для артыкулаў]] 3wjy1sqf18m72wxumphgbjyu2hcuway 12 304182 2696636 2695549 2026-10-12T12:00:22Z Artsiom91 28241 2696636 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісаньне|Практычнае кіраўніцтва па разьвязаньні і выдаленьні службовых шаблёнаў}} {{Практычныя парады Вікіпэдыі|ВП:ВСШ}} {{Сьцісла|Напаткаўшы службовы шаблён, вы можаце дапамагчы Вікіпэдыі! Калі разумееце, якую праблему апісвае шаблён, і выправіце яе, можаце зьняць гэты шаблён з артыкулу; аўтаматычна ён <strong>не</strong> выдаляецца.}} Шматлікія старонкі Вікіпэдыі маюць службовыя шаблёны, якія паказваюць пэўныя праблемы. Магчыма, што вы трапілі на гэтую старонку, акурат перайшоўшы па спасылцы з такога службовага шаблёну, дзе было напісана «<samp>''Прачытайце, у якіх выпадках можна выдаляць гэты шаблён-паведамленьне''</samp>». Службовыя шаблёны дадаюць і здымаюць добраахвотнікі. На гэтай старонцы апісаны працэс разьвязаньня і выдаленьня такіх шаблёнаў. == Агляд == Службовыя шаблёны аўтаматычна не зьнікаюць. Гэта значыць, што выпраўленьне праблемы(-аў), апісанай у такім шаблёне, ня выдаліць яго з артыкулу, пакуль вы (ці нехта іншы) ''ня выдаліць яго ўручную''. Каб выдаліць, дастаткова проста «Адрэдагаваць» старонку альбо разьдзел ды выдаліць код, які генэруе шаблён, не забыўшы зрабіць [[Дапамога:Апісаньне рэдагаваньняў|апісаньне рэдагаваньня]] ды заваць старонку. '''Не''' выдаляйце службовы шаблён, ня выправіўшы перш праблему, якую ён апісвае. Службовыя шаблёны '''нельга''' выкарыстоўваць дзеля выказваньня ўласных меркаваньняў. Вікіпэдыя працуе дзякуючы працы такіх самых добраахвотнікаў, як і вы, якія робяць [[ВП:БР|рашучыя рэдагаваньня]] дзеля паляпшэньня гэтай энцыкляпэдыі. Пры гэтым істотна таксама выдаляць службовыя шаблёны пасьля выпраўленьня артыкулаў. == Разьвязаньне пазначаных праблемаў == У службовых шаблёнаў часта сустракаюцца спасылкі на старонкі дапамогі, правілы, рэкамэндацыі ці іншыя старонкі, якія падкажуць вам падрабязна, як разьвязаць праблему. Шматлікія артыкулы маюць праблемы з крыніцамі і спасылкамі, альбо ўвогуле зь іх ''адсутнасьцю'', бо надзейныя спасылкі — жыцьцёвая сіла артыкулаў Вікіпэдыі і падстава ўсіх правілаў ды рэкамэндацыяў Вікіпэдыі, такіх як [[ВП:ЗНАЧ|значнасьць]], [[ВП:ПРАВЕРКА|магчымасьць праверкі]], [[ВП:НПГ|нэўтральны пункт гледжаньня]] ды [[ВП:АД|недапушчальнасьць арыгінальных дасьледаваньняў]]. Могуць быць прастаўленыя й іншыя службовыя шаблёны, датычныя, напрыклад, [[ВП:АФАРМЛЕНЬНЕ|правілаў афармленьня артыкулаў]]. Калі ласка, перш чым выдаліць шаблён, пераканайцеся, што праблема разьвязаная. == Калі выдаляць == Службовыя шаблёны ня маюць заставацца ў артыкулах назаўсёды. Іх можа выдаліць любы ўдзельнік без [[ВП:Канфлікт інтарэсаў|канфлікту інтарэсаў]], калі выконваецца што-небудзь з гэтага: # {{Якар|1}} Праблема была адэкватна разгледжаная; # {{Якар|2}} Хтосьці прызнаў, што праблема была разьвязаная; # {{Якар|3}} Абгрунтавана выглядае, што шаблён пачаткова быў прастаўлены памылкова. Паспрабуйце абмеркаваць гэта з удзельнікам, які яго праставіў (калі ён яшчэ ўдзельнічае ў Вікіпэдыі); # {{Якар|4}} Калі на старонцы абмеркаваньня артыкулу адсутнічае абгрунтаваньне прастаноўкі шаблёну (калі шаблён прадугледжвае абмеркаваньне); # {{Якар|5}} Калі на старонцы абмеркаваньян (альбо дзесьці яшчэ) існуе кансэнсус што да разьвязаньня праблемы, і вы абгрунтавана ўводзіце гэтыя зьмены; # {{Якар|6}} Калі абгрунтавана вырашана, што шаблён больш неактуальны, напрыклад {{Ш2|Актуальная падзея}} стаіць у артыкуле, які больш не апісвае актуальную падзею. == Калі не выдаляць == Ня трэба выдаляць службовыя шаблёны, калі выконваецца што-небудзь з гэтага: # Вы не разумееце, чаго патрабуе шаблён; # Праблема не разьвязаная; # На старонцы абмеркаваньня (ці якой іншай) працягваецца зьвязанае абмеркаваньне. [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Практычныя парады Вікіпэдыі]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Кіраваньне шаблёнамі]] d02rb1a6ly1y5hm6jv14bl09jk99o4x 2696643 2696636 2026-10-12T12:43:00Z Taravyvan Adijene 1924 /* Агляд */ артаграфія 2696643 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісаньне|Практычнае кіраўніцтва па разьвязаньні і выдаленьні службовых шаблёнаў}} {{Практычныя парады Вікіпэдыі|ВП:ВСШ}} {{Сьцісла|Напаткаўшы службовы шаблён, вы можаце дапамагчы Вікіпэдыі! Калі разумееце, якую праблему апісвае шаблён, і выправіце яе, можаце зьняць гэты шаблён з артыкулу; аўтаматычна ён <strong>не</strong> выдаляецца.}} Шматлікія старонкі Вікіпэдыі маюць службовыя шаблёны, якія паказваюць пэўныя праблемы. Магчыма, што вы трапілі на гэтую старонку, акурат перайшоўшы па спасылцы з такога службовага шаблёну, дзе было напісана «<samp>''Прачытайце, у якіх выпадках можна выдаляць гэты шаблён-паведамленьне''</samp>». Службовыя шаблёны дадаюць і здымаюць добраахвотнікі. На гэтай старонцы апісаны працэс разьвязаньня і выдаленьня такіх шаблёнаў. == Агляд == Службовыя шаблёны аўтаматычна не зьнікаюць. Гэта значыць, што выпраўленьне праблемы(-аў), апісанай у такім шаблёне, ня выдаліць яго з артыкулу, пакуль вы (ці нехта іншы) ''ня выдаліць яго ўручную''. Каб выдаліць, дастаткова проста «Адрэдагаваць» старонку альбо разьдзел ды выдаліць код, які генэруе шаблён, не забыўшы зрабіць [[Дапамога:Апісаньне рэдагаваньняў|апісаньне рэдагаваньня]] ды захаваць старонку. '''Не''' выдаляйце службовы шаблён, ня выправіўшы перш праблему, якую ён апісвае. Службовыя шаблёны '''нельга''' выкарыстоўваць дзеля выказваньня ўласных меркаваньняў. Вікіпэдыя працуе дзякуючы працы такіх самых добраахвотнікаў, як і вы, якія робяць [[ВП:БР|рашучыя рэдагаваньня]] дзеля паляпшэньня гэтай энцыкляпэдыі. Пры гэтым істотна таксама выдаляць службовыя шаблёны пасьля выпраўленьня артыкулаў. == Разьвязаньне пазначаных праблемаў == У службовых шаблёнаў часта сустракаюцца спасылкі на старонкі дапамогі, правілы, рэкамэндацыі ці іншыя старонкі, якія падкажуць вам падрабязна, як разьвязаць праблему. Шматлікія артыкулы маюць праблемы з крыніцамі і спасылкамі, альбо ўвогуле зь іх ''адсутнасьцю'', бо надзейныя спасылкі — жыцьцёвая сіла артыкулаў Вікіпэдыі і падстава ўсіх правілаў ды рэкамэндацыяў Вікіпэдыі, такіх як [[ВП:ЗНАЧ|значнасьць]], [[ВП:ПРАВЕРКА|магчымасьць праверкі]], [[ВП:НПГ|нэўтральны пункт гледжаньня]] ды [[ВП:АД|недапушчальнасьць арыгінальных дасьледаваньняў]]. Могуць быць прастаўленыя й іншыя службовыя шаблёны, датычныя, напрыклад, [[ВП:АФАРМЛЕНЬНЕ|правілаў афармленьня артыкулаў]]. Калі ласка, перш чым выдаліць шаблён, пераканайцеся, што праблема разьвязаная. == Калі выдаляць == Службовыя шаблёны ня маюць заставацца ў артыкулах назаўсёды. Іх можа выдаліць любы ўдзельнік без [[ВП:Канфлікт інтарэсаў|канфлікту інтарэсаў]], калі выконваецца што-небудзь з гэтага: # {{Якар|1}} Праблема была адэкватна разгледжаная; # {{Якар|2}} Хтосьці прызнаў, што праблема была разьвязаная; # {{Якар|3}} Абгрунтавана выглядае, што шаблён пачаткова быў прастаўлены памылкова. Паспрабуйце абмеркаваць гэта з удзельнікам, які яго праставіў (калі ён яшчэ ўдзельнічае ў Вікіпэдыі); # {{Якар|4}} Калі на старонцы абмеркаваньня артыкулу адсутнічае абгрунтаваньне прастаноўкі шаблёну (калі шаблён прадугледжвае абмеркаваньне); # {{Якар|5}} Калі на старонцы абмеркаваньян (альбо дзесьці яшчэ) існуе кансэнсус што да разьвязаньня праблемы, і вы абгрунтавана ўводзіце гэтыя зьмены; # {{Якар|6}} Калі абгрунтавана вырашана, што шаблён больш неактуальны, напрыклад {{Ш2|Актуальная падзея}} стаіць у артыкуле, які больш не апісвае актуальную падзею. == Калі не выдаляць == Ня трэба выдаляць службовыя шаблёны, калі выконваецца што-небудзь з гэтага: # Вы не разумееце, чаго патрабуе шаблён; # Праблема не разьвязаная; # На старонцы абмеркаваньня (ці якой іншай) працягваецца зьвязанае абмеркаваньне. [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Практычныя парады Вікіпэдыі]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Кіраваньне шаблёнамі]] d6jwxjflhpv2wdw832jr1e2spmifpgk 14 304186 2696635 2695574 2026-10-12T11:59:32Z Artsiom91 28241 2696635 wikitext text/x-wiki {{Аўтаазначнік катэгорыі}} [[Катэгорыя:Навуковыя кнігі|Астраномія]] [[Катэгорыя:Творы пра астраномію]] 3q1feu5ee8zkgjuoh7ft4u1tdjz5puq 0 304273 2696634 2696537 2026-10-12T11:59:03Z Artsiom91 28241 2696634 wikitext text/x-wiki '''BY CRY''' ({{Мова-бел|Бай Край}}) — беларускі фольк-рокавы гурт. == Мінуўшчына == Гурт заснаваны ў Менску 19 лютага 2013 року. Дэбютны альбом выйшаў у сьнежні 2014 року. Браў удзел у фэстах «[[Басовішча]]», «[[Купальскае кола]]», «Жывое неба Браслава», «[[Наш Грунвальд]]», «Сьвята Сонца» ды іншых. == Удзельнікі == * [[Аляксандра Грахоўская]] — сьпеў * Сяргей Стэц — гітара * Аляксандар Маркевіч — бас-гітара === Былыя === * Марыя Сазонава — сьпеў * Яўген Валакіцін — акардэон * Леў Бабаеўскі — бубны == Дыскаграфія == * «By Cry» (EP, 2014) * «7» (2017) * «Гімн» (EP, 2019) == Вонкавыя спасылкі == * [https://bycry.carrd.co/ Афіцыйная бачына] * [https://www.youtube.com/channel/UC-C6VVCXCA_34m7MKSonGlg Канал на YouTube] * {{Facebook|bycry.band}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Беларускія фольк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Гурты Менску]] [[Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 2013 годзе]] lflwhx1cyu0ts679dpys5gh5tbc58fd 0 304276 2696666 2696548 2026-10-13T07:15:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696666 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Славутасьць |Тып = |Сучасная назва = Будынак гатэлю Суціна |Арыгінальная назва = Гатэль Гарні |Выява = Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная, 11.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Менск |lat_dir = |lat_deg = 53.90181|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.55404|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасьць = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XIX |Канчатак будаўніцтва = XIX |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = дзее |На карце = |Сайт = |Commons = }} '''Будынак гатэлю Суціна''' — будынак у [[Менск]]у, размешчаны ў [[Верхні Горад|Верхнім Горадзе]], па адрасе [[Інтэрнацыянальная вуліца (Менск)|вуліца Інтэрнацыянальная]], 11. Пабудаваны ў сярэдзіне [[XIX ст.]] з [[цэгла|цэглы]]. == Гісторыя == [[File:План сядзібы дома Суціна пачатку ХХ стагоддзя.jpg|thumb|злева|План сядзібы дома Суціна пачатку ХХ стагоддзя. Бачна як працякае ручай — пазначаны як Гарадская канава.]] [[Файл:Macziz-1 (cropped).jpg|міні|злева|Будынак у канцы XIX стагоддзя]] [[Файл:Miensk, Zboravaja, Garni. Менск, Зборавая, Гарні (1944-49).jpg|міні|злева|Будынак у 1930-х гг.]] У [[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзях па тэрыторыі гэтага пляца праходзіў невялікі [[ручай]], які з’яўляўся правым прытокам ракі [[Няміга (рака)|Нямігі]]. Менавіта яго канфігурацыя абумовіла першапачатковую трасіроўку так званага Нямігскага завулка, які ў [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзі]] атрымаў назву вуліца Феліцыянаўская, а пасля [[1866]] года — [[Вуліца Камсамольская (Менск) |Багадзельная]]<ref name="spadchina"/>. У дакументах XIX стагоддзя гэты ручай згадваецца як «канава Суціна». У [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзі]] на гэтым зямельным пляцы існавала драўляная забудова, якая была знішчана падчас вялікага пажару 1881 года<ref name="spadchina"/>. Пасля пажару ў [[1887]] годзе з дазволу Мінскай гарадской управы на гэтым пляцы па адрасе вул. Праабражэнская, 7 быў пабудаваны вялікі мураваны трохпавярховы дом з [[мезанін]]ам у стылі эклектыкі, і мураваны двухпавярховы флігель з печкавым ацяпленнем, якія належалі купцу Берку Нахімаву Суціну<ref name="Гарні-гісторыя">[https://web.archive.org/web/20170808091343/http://hotel-garni.by/o-gostinice/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170808091343/http://hotel-garni.by/o-gostinice/ |date=8 жніўня 2017 }}</ref>. На першым паверсе былі дзве праязныя аркі, перакрытыя [[скляпеньні|скляпеньнямі]]. Пад паўночна-ўсходняй аркай праходзіў ручай, які быў закрыты драўляным насцілам. Сіметрычны па кампазіцыі галоўны фасад быў багата аздоблены [[ляпніна|ляпным дэкорам]], на другім і трэцім паверхах знаходзілася некалькі балконаў, упрыгожаных фігурнымі металічнымі кратамі<ref name="spadchina"/>. Паводле інвентарызацыі [[1910]] года большую частку будынка займала [[гасьцініца]] «Суціна», у якой было 43 нумары. Галоўны ўваход у гасцініцу знаходзіўся з боку вуліцы Праабражэнскай, а некалькі службовых уваходаў — збоку двара. Значная частка падвальных памяшканняў была занята пральняй, якая абслугоўвала гасцініцу. Значную частку першага паверха і падвальных памяшканняў займаў [[рэстаран]] Берыловіча. Акрамя таго, на першым паверсе знаходзіліся банкірская кантора Берыловіча, а таксама вялікая кнігарня, якія мелі асобныя ўваходы з боку вуліцы<ref name="spadchina"/>. У [[1917]] годзе ў будынку гасьцініцы размяшчалася канцылярыя начальніка паведамленняў армій [[Заходні фронт (Першая сусьветная вайна, Расея)|Заходняга фронту]]<ref name="Гарні-гісторыя"/>. Пасля [[1920]] года будынак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]] і да [[1941]] года выкарыстоўваўся як гасьцініца<ref name="spadchina"/>. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] будынак амаль не пацярпеў<ref name="spadchina"/>. У [[1960-я]]<ref name="Гарні-гісторыя"/> перабудаваны, зніклі балконы і большая частка архітэктурнага дэкору<ref name="spadchina"/>, з’явілася ўязная арка<ref name="Гарні-гісторыя"/>. У савецкія часы ў будынку размяшчаліся культасветвучылішча і [[кафэ]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск}}</ref>. [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-6.jpg|міні|злева|Частка фасада (злева) да рэстаўрацыі]] У [[1950-я|1950]]—[[1980-я]] гады ў былым доме Суціна знаходзіліся Менскае музычнае вучылішча, а таксама музычная [[бібліятэка]]. У канцы [[XX стагодзьдзе|XX стагодзьдзя]] сюды быў пераведзены Беларускі рэстаўрацыйна-праектны інстытут<ref name="spadchina">{{Cite web |url=http://spadchina.by/gatel-sucz%D1%96na.html |title=ГАТЭЛЬ СУЦІНА |access-date=27 снежня 2019 |archive-date=21 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010914/http://spadchina.by/gatel-sucz%D1%96na.html |url-status=dead }}</ref>. У пачатку [[2010-я|2010-х]] гадоў «Мінгатэль», якому належаў будынак, вырашыў вярнуць яму першапачатковую функцыю<ref name="mk">{{Cite web |url=http://mk.by/2011/09/23/47808/ |title=«Гарни» возвращается |access-date=3 жніўня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923043753/http://mk.by/2011/09/23/47808/ |archivedate=23 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Пры рэстаўрацыі будынка за аснову былі ўзяты некалькі захаваных гістарычных фотаздымкаў, на якіх бачна, якім быў дах і дзе размяшчаліся балконы. У час рэстаўрацыі будынку вернуты гістарычны выгляд. Унутры будынка адноўлены інтэр’еры ў стылі [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]]<ref name="Гарні-гісторыя"/>. Каб павялічыць колькасць нумароў у новым гатэлі, была створана [[мансарда]]. З дваровага боку створаны [[ліфт]]ы. Пасля завяршэння работ у будынку ў маі [[2012]] года адкрылася гасьцініца «Гарні» (гасьцініца з такой назвай раней існавала ў Мінску, але зусім у іншым месцы), разлічаная на 48 нумароў<ref name="ais">[https://ais.by/story/5937 Гостиница «Гарни»: ул. Интернациональная, 11]</ref>. == Архітэктура == Трохпавярховы, прамавугольны ў плане будынак, накрыты ламаным двухсхільным дахам. Мае сіметрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю фасада. Галоўны [[фасад]] члянёны [[пілястра]]мі дарычнага ордара і карнізнымі паясамі. Аконныя праёмы лучковыя і больш высокія паўцыркульныя з [[ліштва]]мі. Лучковыя вокны на другім паверсе дэкарыраваны фігурнымі сандрыкамі, на трэцім — прамымі. Сцены першага паверха [[руст]]аваны. Завершаны [[карніз]]ам з поясам буйных сухарыкаў, а таксама [[атык]]амі, якія аздоблены [[ляпніна]]й, круглымі і паўцыркульнымі вокнамі. У бакавых частках будынка — лучковыя арачныя праезды. Планіроўка калідорная. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Менск}} == Спасылкі == {{ГККРБ|711Е000001}} {{Commons|Category:}} * {{https://globustut.by/minsk/index2.htm#internac11_hotel_sutina}} * [https://spadchina.by/gatel-sucz%D1%96na.html ГАТЭЛЬ СУЦІНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190121010914/http://spadchina.by/gatel-sucz%D1%96na.html |date=21 студзеня 2019 }} {{Менск}} [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальная вуліца (Менск)]] 8449905b0cxxwyymlseiac7chpl02l2 0 304278 2696676 2696553 2026-10-13T10:20:39Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696676 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Дамам |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Дамаму |Назва на мове краіны = |Код мовы назвы краіны = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Правінцыя |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Эш-Шаркія]] |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 26 |Шырата хвілінаў = 26 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 50 |Даўгата хвілінаў = 06 |Даўгата сэкундаў = }} '''Дамам''' ({{мова-ar|الدمام}}) — места ў [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], якое месьціцца ў правінцыі [[Эш-Шаркія]] на беразе [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затокі]]. У 2022 годзе насельніцтва гораду складала {{Лік|1386166}} чалавек, што ставіла яго на пяты радок паводле велічыні сярод гарадоў краіны пасьля [[Рыяд]]у, [[Джыда|Джыды]], [[Мэка|Мэкі]] і [[Мэдына|Мэдыны]]. Дамам ёсьць цэнтрам Дамамскай аглямэрацыі, куды таксама трапляюць [[Хубар]] і [[Дагран]]. == Гісторыя == Плянаваньне сьвідраваньня нафтавых радовішчаў у Дамаме пачалося вясною 1933 году ў [[Джыда|Джыдзе]], калі ўрад караля [[Абдулазіз аль-Сауд|Абдулазіза]] і прадстаўнікі Standard Oil Company of California склалі пагадненьне аб нафтавай канцэсіі. Каманда геолягаў была накіраваная ў Дамам. Яны скончылі падрыхтоўку плянаў па нафтавай распрацоўцы на пачатку чэрвеня 1934 году. Праца над будаваньнем падмурка для першай сьвідравальнай устаноўкі ў Дамаме пачалася прыкладна ў студзені 1935 году і завяршылася 19 лютага 1935 году. Цягам некалькіх дзесяцігодзьдзяў мясцовасьць, у якой блізу шасьцідзесяці гадоў да таго жыло ўсяго некалькі сотняў чалавек, насяляла больш за 1,5 мільёнаў чалавек. Дамам, у адрозьненьне ад іншых нафтавых гарадоў, разьвіваўся ў розных галінах. Ён ператварыўся на сучасны гарадзкі і прамысловы цэнтар. Новыя дарогі і шашы павязалі горад, які імкліва разьвіваўся, зь іншымі гарадзкімі і прамысловымі цэнтрамі каралеўства. Чыгунка злучыла Дамам зь сельскагаспадарчым цэнтрам [[Хардж]] і далей з [[Рыяд]]ам. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20161016225406/https://eamana.gov.sa/ Афіцыйны сайт]. [[Катэгорыя:Гарады Саудаўскай Арабіі]] 50y81igo1iyu7zejxgudyldvs8u6t97 0 304283 2696650 2696631 2026-10-12T17:44:26Z Ліцьвін 847 стыль 2696650 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Лукава}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Лукава |Лацінка = Lukava |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Лукава |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 25 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808037 |Выява = Lukava, Smaliavičy District (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 53 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 00 |Даўгата сэкундаў = 35 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Лу́кава'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Lukava, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] czfo50yh46ocvndszdpkmwe7yawidq7 4 304285 2696642 2026-10-12T12:42:41Z Taravyvan Adijene 1924 Перанакіроўвае на [[Дапамога:Выдаленьне службовых шаблёнаў]] 2696642 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Дапамога:Выдаленьне службовых шаблёнаў]] 8cvqaq10m02t9hstyxfpueukvj62twl 3 304286 2696648 2026-10-12T17:42:23Z Ліцьвін 847 Вітаем 2696648 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll 0 304287 2696649 2026-10-12T17:43:37Z Ліцьвін 847 Перанакіроўвае на [[Лукава (Менская вобласьць)]] 2696649 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Лукава (Менская вобласьць)]] tqtg093om92g42nrxin6xd1l2x88wjd 0 304288 2696653 2026-10-12T17:46:25Z Ліцьвін 847 Перанакіроўвае на [[Лукава]] 2696653 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Лукава]] c91xrk460v6qlf1vd2sd04azmhfqdt1 6 304289 2696655 2026-10-12T18:31:59Z Нявідны 97186 {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня |апісаньне = Анатоль Сямёнавіч Фядосік |аўтар = невядома |час стварэньня = невядома |крыніца = https://nashi-lyudi.by/be/person/fyadosik-anatol-syamenavich/ |артыкул = Анатоль Фядосік |частка = цалкам |разрозьненьне = так |мэта = ілюстраваць артыкул |заменнасьць = гэта выява памерлага навукоўца, таму для яе няма свабоднай замены |іншае = }} 2696655 wikitext text/x-wiki == Апісаньне == {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня |апісаньне = Анатоль Сямёнавіч Фядосік |аўтар = невядома |час стварэньня = невядома |крыніца = https://nashi-lyudi.by/be/person/fyadosik-anatol-syamenavich/ |артыкул = Анатоль Фядосік |частка = цалкам |разрозьненьне = так |мэта = ілюстраваць артыкул |заменнасьць = гэта выява памерлага навукоўца, таму для яе няма свабоднай замены |іншае = }} == Ліцэнзія == {{FairUse}} apvs68z283xn2g56qrzvy6ym84cbyp0 14 304290 2696668 2026-10-13T08:55:31Z Taravyvan Adijene 1924 Taravyvan Adijene перанёс старонку [[Катэгорыя:Старонкі з мапамі]] у [[Катэгорыя:Старонкі, якія выкарыстоўваюць пашырэньне Картограф]]: Абнаўленьне зьвестак 2696668 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[:Катэгорыя:Старонкі, якія выкарыстоўваюць пашырэньне Картограф]] 8wy0dcey4ycf4xa4yqopcdq0ulburrf 10 304291 2696672 2026-10-13T09:36:24Z Taravyvan Adijene 1924 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Mediawiki_category?oldid=1307902593 2696672 wikitext text/x-wiki {{Службовая катэгорыя|засьмечаная = але|пустая = але}} {{#if: {{{пашырэньне|}}} | У гэтую катэгорыю ўключаныя старонкі, якія выкарыстоўваюць [[:mw:Extension:{{{пашырэньне}}}|пашырэньне „{{{пашырэньне}}}“]]; яна | Гэтая катэгорыя }} аўтаматычна напаўняецца [[MediaWiki:{{{MediaWiki|}}}]]. {{Аўтаазначнік катэгорыі}} [[Катэгорыя:MediaWiki:Катэгорыі адсочваньня|{{#if: {{{пашырэньне|}}} | {{{пашырэньне}}} }}]] {{#if: {{{пашырэньне|}}} | [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Старонкі, якія выкарыстоўваюць пашырэньні MediaWiki|{{{пашырэньне|}}}]] }} <noinclude>{{Дакумэнтацыя}}</noinclude> [[uk:Шаблон:Категорія MediaWiki]] ks7akqikvctiiul64n5awo341zetou1 10 304292 2696675 2026-10-13T09:50:43Z Taravyvan Adijene 1924 крыніца — https://uk.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Категорія_MediaWiki/документація?oldid=48832220 2696675 wikitext text/x-wiki {{Падстаронка-дакумэнтацыя}} <!-- Катэгорыі зьмяшчайце ўнізе старонкі --> Гэты шаблён прызначаны для выкарыстаньня на старонках катэгорый, аўтаматычна створаных рухавічком MediaWiki. == Выкарыстаньне == Шаблён мае адзін абавязковы і адзін неабавязковы парамэтар: * {{Парамэтар шаблёну|MediaWiki}} — назва старонкі MediaWiki, якая генэруе назву катэгорыі адсочваньня. Абавязковы. * {{Парамэтар шаблёну|пашырэньне}} — назва пашырэньня, якое дадае катэгорыю адсочваньня. Неабавязковы. === Прыклад === <syntaxhighlight lang=wikitext>{{Катэгорыя MediaWiki|MediaWiki = Phonos-error-category|пашырэньне = Phonos}}</syntaxhighlight> {{Катэгорыя MediaWiki|MediaWiki = Phonos-error-category|пашырэньне = Phonos}} == Зьвесткі шаблёну == <templatedata> { "params": { "пашырэньне": { "label": "Пашырэньне", "description": "Назва пашырэньня, якое дадае катэгорыю адсочваньня.", "type": "line" }, "MediaWiki": { "aliases": [ "mw" ], "label": "Назва старонкі MediaWiki", "description": "Назва старонкі MediaWiki, якая генэруе назву катэгорыі адсочваньня.", "type": "line", "required": true } }, "description": "Гэты шаблён прызначаны для выкарыстаньня на старонках катэгорый, аўтаматычна створаных рухавічком MediaWiki.", "paramOrder": [ "MediaWiki", "пашырэньне" ] } </templatedata> == Глядзіце таксама == <includeonly> <!-- Катэгорыі зьмяшчайце тут --> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Загалоўкі катэгорыяў]] </includeonly> eza00ijabu63xnd9g3n36vllnq57ttk