Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 976 2696752 2696674 2026-10-14T17:55:51Z Redaktor GLAM 70484 Higher resolution version of image 2696752 wikitext text/x-wiki {{Мастак |Імя = Напалеон Орда |лацінка = Napaleon Orda |Партрэт = Napaleon Orda. Напалеон Орда (A. Regulski, 1883).jpg |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Напалеон Мацей Тадэвуш Орда<ref name="nestyarchuk14">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны: кніга-альбом|месца={{Менск (Мн.)}}|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=14|isbn=}}</ref> |Нацыянальнасьць = |Грамадзянства = |Заняткі = [[жывапіс]] (малюнак) |Вучоба = |Плынь = |Працы = }} {{Цёзкі}} '''Напалео́н О́рда''' (11 лютага 1807, [[Варацэвічы]], [[Пінскі павет (Менская губэрня)|Пінскі павет]], [[Менская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] — 26 красавіка 1883, [[Варшава]], [[Расейская імпэрыя]]) — [[беларусы|беларускі]] [[жывапіс|мастак]], [[кампазытар]], [[пісьменьнік]]. Напалеон Орда атрымаў вядомасьць стварэньнем сыстэматызаваных сэрыяў архітэктурна-гістарычных пэйзажаў, якія зафіксавалі былую славу, веліч і культуру [[беларусы|беларускага]] і [[палякі|польскага]] народаў. Да нашых дзён дайшло 1060 малюнкаў мастака, якія пераважна захоўваюцца ў музэях Польшчы і Ўкраіны. Апроч таго, існуе 136 літаграфіяў яго твораў, якія хутчэй за ўсё не захаваліся. У яго малюнках — пэйзажы большасьці краінаў [[Эўропа|Эўропы]], а таксама шматлікіх месцаў [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]] і [[Украіна|Ўкраіны]]<ref name="nestyarchuk96">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=96}}</ref>. Н. Орда захапляўся музыкай. Сябраваў з [[Фрыдэрык Шапэн|Ф. Шапэнам]], спачатку займаўся пад яго кіраўніцтвам, пасьля чаго ўжо сам выдатна граў на фартэпіяна і нават выкладаў<ref name="nestyarchuk38">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=38}}</ref>. Адзін сэзон (1847) зьяўляўся дырэктарам Італьянскай опэры ў Парыжы<ref name="nestyarchuk55">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=55}}</ref>. Быў асабіста знаёмы і сябраваў з [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевічам]], [[Ігнат Дамейка|І. Дамейкам]], [[Фэрэнц Ліст|Ф. Лістам]]<ref name="nestyarchuk40">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук.|загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=40}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 11 лютага 1807 году ў радавым маёнтку [[Варацэвічы]] [[Пінскі павет (Расейская імпэрыя)|Пінскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] (цяпер вёска ў [[Янаўскі раён (Берасьцейская вобласьць)|Янаўскім раёне]] на [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейшчыне]]) у сям’і палескай шляхты. Яго бацька — Міхал, паводле адукацыі інжынэр-фартыфікатар, амаль увесь час працаваў на будаўніцтве дарог і каналаў, у час [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] зьяўляўся [[Маршалак павятовы|маршалкам]] [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Кобрынскага павету]]. Пачатковую адукацыю мастак атрымаў у родным доме. Зь існых крыніц дакладна невядома<ref name="nestyarchuk18">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=18|isbn=}}</ref> ці былі ў іх доме [[гувэрнэр]]ы, хутчэй за ўсё так, але галоўным яго выхавальнікам і дарадцай на працягу ўсяго жыцьця была маці — Юзафіна — дачка пінскага судзьдзі й мечніка [[Тадэвуш Бутрымовіч|Тадэвуша Бутрымовіча]]. Яна валодала [[француская мова|францускай мовай]] і была таленавітай піяністкай<ref name="nestyarchuk18" />. Першыя ўрокі ігры на фартэпіяна будучаму кампазытару дала менавіта яна. === Вучоба і пачатак грамадзка-палітычнай дзейнасьці === ==== Сьвіслацкая гімназія ==== У 1819 годзе (у аўтабіяграфіі самога Н. Орды — у 1818 годзе, аднак лічыцца, што гэтую дату ён адмыслова сказіў на сьледзтве) паступіў у [[Сьвіслацкая гімназія|Сьвіслацкую гімназію]]<ref name="nestyarchuk21">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=21|isbn=}}</ref>. У гэты час у гімназіі пачалі стварацца навуковыя гурткі, удзельнікі каторых стваралі таемныя студэнцкія таварыствы. У адно з такіх таварыстваў — «[[Заране]]», якое было зьвязана з [[рэвалюцыя|рэвалюцыйным]] «[[Таварыства ваенных сяброў|Таварыствам ваенных сяброў]]», уступіў Напалеон. Назва арганізацыі паходзіла ад формы сходаў гімназістаў, якія патаемна зьбіраліся надвячоркам, калі ўзыходзілі зоркі<ref name="nestyarchuk23">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=23|isbn=}}</ref>. «Заране» марылі пра незалежнасьць зямель былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адкрыта выказвалі свой пратэст супраць палітыкі царскіх уладаў, запальвалі рэвалюцыйнымі настроямі вучняў і пэдагогаў. Напрыканцы вучобы Орды ў гімназіі «Заране» трапілі пад увагу паліцыі. Жандары схапілі шэраг выпускнікоў, якіх абвінавацілі ў дзяржаўнай здрадзе. У адносінах да Н. Орды і ягоных сяброў былі ўжытыя захады тлумачальнага характару, якія адпаведны сьледчы камітэт палічыў дастатковымі для вынішчэньня духу «рэвалюцыйнай заразы». Гімназістаў вызвалілі ад сьледзтва, але іх справы захоўваліся ў сэйфах царскай ахранкі. Атрымаўшы дыплём з выдатнымі адзнакамі, 17-гадовы Напалеон вярнуўся дамоў. Пачалася яго падрыхтоўка да паступленьня ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. ==== Віленскі ўнівэрсытэт ==== У 1823 г., пасьпяхова вытрымаўшы іспыты прыёмнай камісіі, паступіў у [[Віленскі ўнівэрсытэт]], на фізыка-матэматычнае аддзяленьне. Напалеон, які ўжо атрымаў «пачатковае палітычнае выхаваньне» ў гімназіі, ва ўнівэрсытэце адразу апынуўся ў гушчы студэнцкага руху. Пагатоў ў гэты час ва ўнівэрсытэце ўжо дзейнічалі шматлікія таемныя таварыствы, у тым ліку [[філяматы|філяматаў]] і [[філярэты|філярэтаў]], апошнія з каторых ужо набылі грамадзка-палітычнае адценьне. Віленскі ўнівэрсытэт падчас вучобы ў ім будучага мастака стаў калыскай будучых арганізатараў і ўдзельнікаў [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 гг.]], у якім брала ўдзел амаль трэцяя частка [[студэнт]]аў<ref name="nestyarchuk24">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=24|isbn=}}</ref>. ==== Арышт ==== Тры гады стараннай вучобы дазволілі Напалеону ўвайсьці ў лік выдатнікаў, але актыўная дзейнасьць у таемных таварыствах не засталася па-за пільным зрокам паліцэйскіх — у ліпені 1826 г. ён разам зь дзесяцьцю сябрамі па вучобе і палітычнай барацьбе былі арыштаваныя і выключаныя з унівэрсытэту. == Творчасьць == === Лінгвіст === У [[Парыж]]ы, на эміграцыі Напалеон Орда пачаў перакладаць паэзію аўтараў-ліцьвінаў на францускую. Выдаў першы, у 1856 годзе, падручнік польскай мовы для замежнікаў. Вызначыўся Орда і ў галіне літаратурнай дзейнасьці: пісаў шматлікія артыкулы пра выдатных людзей і цікавыя мясьціны. У 1839 годзе Напалеон Орда прыняты ў Польскае гістарычна-літаратурнае таварыства. Сябра [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], ён быў ягоным папулярызатарам. У ліку знаёмых Н. Орды былі таксама [[Іван Тургенеў|Тургенеў]], [[Анарэ дэ Бальзак|Бальзак]], [[Стэндаль]], [[Джаакіна Расіні|Расіні]], [[Джузэпэ Вэрдзі|Вэрдзі]]. === Музыка === [[Файл:Plaque Napoleon Orda, 9 rue Louis-le-Grand, Paris 2.jpg|міні|зьлева|200пкс|Шыльда на доме ''Louis-le-Grand, 9'' дзе жыў Н. Орда падчас дырэктарства ў Італьянскай опэры ў Парыжы.]] Піяніст і кампазытар Напалеон Орда ў сярэдзіне 1840-х гадоў быў дырэктарам Італьянскай опэры ў [[Парыж]]ы. Разам зь сябрам [[Фрыдэрык Шапэн|Фрыдэрыкам Шапэнам]] ён багата зрабіў для папулярызацыі нашай айчыннай музычнай культуры ў [[Эўропа|Эўропе]]. Музычныя творы самога Н. Орды, асабліва палянэзы, мазуркі і вальсы, вылучаюцца самабытным і віртуозным стылем. Напалеон Орда ствараў рамансы і песьні на словы С. Вітніцкага і А. Плуга, выдаў «Альбом твораў польскіх кампазытараў» (1838). Н. Орда быў аўтарам славутай «Граматыкі музыкі», што выйшла ў 1873 годзе ды была высока ацэненая [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]], які лічыў Н. Орду сваім настаўнікам. === Паўстанец === Падчас вучобы ў Сьвіслацкай гімназіі Напалеон Орда далучыўся да таемнага студэнцкага таварыства «Заране». А падчас вучобы ў Віленскім унівэрсытэце ён прыцягваўся да палітычнага дазнаньня. Унівэрсытэту здольны студэнт ня скончыў — у 1827 годзе быў адлічаны за прыналежнасьць да таемнага студэнцкага таварыства. Пасьля арышту і 15-месячнага турэмнага зьняволеньня вярнуўся ў родныя Варацэвічы, але застаўся пад наглядам паліцыі, і завяршыў сваю адукацыю самастойна. Падчас паўстаньня 1830—1831 гадоў Н. Орда камандаваў партызанскім атрадам. Ён стаў урэшце стралком чацьвертага палку коннай гвардыі Літоўскага корпусу ў [[Польшча|Польшчы]] і нават вызначыўся ў бітве пад Коцкам, за што атрымаў вышэйшую ўзнагароду — ордэн Залатога крыжа (''Virtuti Militari'') і чын капітана паўстанцкай арміі. Пасьля задушэньня паўстаньня эміграваў у [[Францыя|Францыю]], дзе правёў 24 гады свайго жыцьця. Вярнуўся толькі ў 1856 годзе па амністыі, жыў у родных Варацэвічах. А напярэдадні паўстаньня К. Каліноўскага зноў сур’ёзна заняўся маляваньнем. === Мастак === [[Файл:Dwor w Worocewiczach miedzy 1873 i 1883 (75036747) (cropped).jpg|міні|360пкс|Н. Орда. Сядзіба Ордаў у в. Варацэвічы]] У [[Парыж]]ы Н. Орда атрымаў мастацкую адукацыю ў студыі вядомага майстра архітэктурнага пэйзажу {{Не перакладзена|П’ер Жэрар|П’ера Жэрара|fr|Pierre Girard (peintre)}}, які і вызначыў яго мастацкі жанр. Для сваёй творчасьці Напалеон Орда выбраў тэхніку алоўкавага малюнка, падмаляванага акварэльлю, гуашшу ці сэпіяй, якой дасканала валодаў. Менавіта гэтая тэхніка маляваньня дазваляла апэратыўна і найбольш дакладна адлюстраваць натурны архітэктурны краявід ва ўмовах падарожжа. Першыя мастацкія вандроўкі Напалеона Орды адбыліся яшчэ падчас эміграцыі. У 1840—1844 гадах<ref>Асноўныя даты жыцця і творчасці Напалеона Орды // Напалеон Орда (1807—1883). Ілюстраваная энцыклапедыя краіны. Выстава з калекцыі Нацыянальнага музея ў Кракаве ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь. Каталог. — Кракаў, 2017. — С. 156—157.</ref> ён наведаў [[Ангельшчына|Ангельшчыну]], [[Шатляндыя|Шатляндыю]], [[Нідэрлянды]], [[Партугалія|Партугалію]] і нават [[Альжыр]]. Адтуль іх было прывезена нямала малюнкаў, якія зараз захоўваюцца ў Нацыянальным музэі ў Кракаве<ref>Лічбавы каталог Нацыянальнага музея ў Кракаве http://www.kultura.malopolska.pl/results/-/results/5{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. У 1862—1863 гадах Напалеон Орда жыве то ў [[Горадня|Горадні]], то ў [[Вільня|Вільні]], то ў [[Пінск]]у, потым на Валыні. У самы час паўстаньня, да канца 1864 году, ён мэтадычна аб’яжджае ўсе раёны найбольш актыўных баявых дзеяньняў і малюе краявіды. [[Файл:Параўнанне малюнкаў Орды, Канута Русецкага і фатаздымка канца XIX стагоддзя..jpg|значак|Параўнаньне малюнкаў К. Русецкага, Н. Орды і фатаздымка XIX ст.]] З 1860-х гадоў і амаль да канца свайго жыцьця Напалеон Орда шмат падарожнічаў па ўсёй Беларусі, рабіў архітэктурныя накіды найбольш значных помнікаў, замалёўкі мясьцінаў, зьвязаных з жыцьцём выбітных асобаў, славутых помнікаў старасьвеччыны. Вынікам гэтых вандраваньняў зьявіўся аграмадны збор мастацкіх твораў, гэта больш за 1150 малюнкаў і акварэляў. Гэта была вялікая падрыхтоўка (збор візуальнага матэр’ялу) да выданьня малюнкаў у альбоме, створаным у тэхніцы літаграфіі. Літаграфія дазваляла надрукаваць тыраж і зрабіць малюнкі вядомымі шырокаму колу суайчыньнікаў<ref name=":0" />. З 1873 году Напалеон Орда распачаў манумэнтальную справу — выданьне малюнкаў ўласным коштам у «Album Widoków Historycznych». Было выдадзена толькі 260 літаграфіяў у васьмі сэрыях альбому (каля 120 па беларускіх губэрнях). Малюнкі, зробленыя ў арыгінальнай тэхніцы алоўка і акварэлі, пераводзіліся літографам Аляізам Місяровічам на камень і друкаваліся ў літаграфічнай майстэрні [[:pl:Maksymilian Fajans|Максімільяна Фаянса]] ў [[Варшава|Варшаве]]. Традыцыйна лічыцца, што малюнкі Орды вызначаюцца дакумэнтальнасьцю і з гэтай прычыны маюць велізарную каштоўнасьць для дасьледнікаў архітэктуры, рэстаўратараў. Але, насамрэч, калі параўноўваць малюнкі з тымі будынкамі, што захаваліся, добра відаць шматлікія недасканаласьці і пэрспэктыўныя хібы. Гэта тлумачыцца тым, што Напалеон Орда ня быў прафэсійным мастаком (усяго толькі два гады навучаньня архітэктурнаму пэйзажу) і сам лічыў сябе аматарам<ref name=":0">Напалеон Орда / Наполеон Орда / Napoleon Orda / Альбом на трох мовах: беларускай, англійскай і рускай. Аўтарка тэксту і складальніца Ю. У. Лісай. — Мінск: «Беларусь», 2017. — С. 10.</ref>: ''«… і, як ведаеш, быў мастаком-аматарам»'' — напісаў ён у 1876 годзе ў лісьце да Ігната Дамэйкі<ref>Цытуецца па: ''Levandauskas V.,'' Vaičekonité-Kapežinskiené R. Napoleonas Orda. Senosios Lietuvos architekturos peizazai. — Vilniaus: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2006. — S. 314</ref>. Больш за тое, апошнія дасьледаваньні арыгінальных малюнкаў Орды паказалі сьвядомыя зьмены аўтарам кампазыцый і архітэктурных аб’ектаў, калі аўтар назнарок не маляваў так, як гэта было ў рэчаіснасьці<ref>Zofia Maniakowska-Jazownik, Yulia Lisai. Nieznane praktyki Napoleona. Rysunki Ordy w innym świetle // Notes konserwatorski. 2017. Nr. 19. — S. 139—160.</ref>. Сапраўды, многія помнікі захаваліся толькі ў ягоных акварэлях ды малюнках, таму маюць вялікае значэньне для гісторыкаў архітэктуры. Але абапірацца на малюнкі як на крыніцу для рэстаўрацыі немагчыма. <gallery caption="Галерэя работаў Напалеона Орды" class="center"> Church in Bialynicy by Napoleon Orda (5356950).jpg|[[Бялынічы]] Biaroza-Kartuskaja, Belarus.jpg|[[Бяроза-Картуская]] Vysokaje Castle by Napoleon Orda (5357044).jpg|[[Высокае|Высока-Літоўск]] Monastery Bernardine in Horadnia, N. Orda.jpg|[[Горадня]] Druskieniki. Друскенікі (N. Orda, 1868).jpg|[[Друскенікі]] </gallery><gallery class="center"> Catholic Church in Dubrovica, N. Orda.jpg|[[Дубровіца (Украіна)|Дубровіца]] Ździecieł, Napaleon Orda.jpg|[[Зьдзецел]] Knyšynski zamak. Кнышынскі замак (N. Orda, 1877).jpg|[[Кнышын]] Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (N. Orda, 13.07.1876) (2).jpg|[[Койданаў]] Castle in Miedniki, N. Orda.jpg|[[Медніцкі замак]] </gallery><gallery class="center"> Castle in Mir, N. Orda.jpg|[[Мірскі замак]] Navahradak Castle by Napoleon Orda (5356843).jpg|[[Наваградзкі замак]] Śmiłavičy. Сьмілавічы (N. Orda, 1864-76) (2).jpg|[[Сьмілавічы]] Faščaǔka. Фашчаўка (N. Orda, 1877) .jpg|[[Фашчаўка (Магілёўская вобласьць)|Фашчаўка]] Catholic church in Janaŭ by Napoleon Orda (5363293).jpg|[[Янаў]] </gallery> == Апошнія гады == Апошнія гады жыцьця Напалеон Орда падарожнічаў па Галіччыне, Келецкіх, Сувалскіх і Варшаўскіх землях, працягваў шмат маляваць. У 1883 годзе раптам захварэў і памёр у адным са шпіталяў Варшавы. Пахаваны ў радавым склепе на радзіме ў [[Янаў|Янаве]]. Аб гэтым ён прасіў у сваім запавеце. == Памяць == [[Файл:Napaleon Orda (silver coin, reverse).gif|міні|Памятная манэта [[НБ Беларусі]], прысьвечаная 200-годзьдзю з народзінаў Напалеона Орды]] У горадзе [[Янаў|Янаве]] (Берасьцейская вобласьць) Напалеону Орду ўсталяваны помнік, які стварыў скульптар [[Іван Голубеў]]. Імем Орды названыя вуліцы ў [[Вуліца Напалеона Орды (Менск)|Менск]]у<ref>[https://web.archive.org/web/20110929171141/http://nn.by/index.php?c=ar&i=9920 У Менску зьявіліся мікрараён Брылевічы і вуліца Ігнатоўскага] // «[[Наша Ніва]]», 2 ліпеня 2007.</ref> і Горадні<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=55051 У Гродна з’явяцца вуліцы Агінскага, Багушэвіча, Караткевіча і Орды] // «[[Наша Ніва]]», 20 траўня 2011.</ref>. 6 лютага 2007 году [[Нацыянальны банк Беларусі]] ўвёў у абарачэньне памятную манэту «Напалеон Орда. 200 год». 11 лютага 2010 году кампанія [[Google]] адзначыла народзіны Н. Орды, зьмясьціўшы адмысловае лёга з малюнкам мастака палаца Чацьвярцінскіх у [[Горадня|Горадні]] на сваім пошукавым сэрвісе<ref>[https://web.archive.org/web/20120415150833/http://euroradio.fm/by/1122/subscr/43945/ «Google» павіншаваў беларусаў з угодкамі Напалеона Орды] // [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]], 11 лютага 2010.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * ''Kaczanowska M.'' Napoleon Orda — twórca widoków architektonicznych. Zarys życia i twórczości// Rocznik Museum narodowego w Warszawie. — 1968. T. 12. — S. 115—158 * ''Katalog'' rysunków architektonicznych ze zbiorów Museum Narodowego w Krakowie. Rysunki Napoleona Ordy. 1. — Warszawa: PWN, 1975. — 480 s. * ''Levandauskas V.,'' Vaičekonité-Kapežinskiené R. Napoleonas Orda. Senosios Lietuvos architekturos peizazai. — Vilniaus: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2006. — 350 p. * ''Polanowska J. Orda Napoleon //'' Słownik artystów ''polskich'' i obcych w Polsce działających (zmarlych przed 1966) T. VI, Warszawa: IS PAN 1998, — S. 291—294. * Zofia Maniakowska-Jazownik, Yulia Lisai. Nieznane praktyki Napoleona. Rysunki Ordy w innym świetle // Notes konserwatorski. [https://notes.bn.org.pl/upload/pdf/85624_Maniakowska(8)_s.%20139_notes_19_2017.pdf 2017. Nr. 19. — s. 139—160]. * Беларусь у малюнках Напалеона Орды. Другая палова XIX стагодзьдзя. — Мн.: Ураджай, 2001. — {{ISBN|985-04-0497-3}}. * ''Левандаускас В.'' Иконографические особенности творчества Наполеона Орды // Веснік БДУК. — 2004. — №3. С. 51-57. * ''Лісай Ю.'' Пейзажы Напалеона Орды: нацыянальная афарбоўка інтэрнацыянальнай ведуты // Напалеон Орда (1807—1883). Ілюстраваная энцыклапедыя краіны. Выстава з калекцыі Нацыянальнага музея ў Кракаве ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь. Каталог. — Кракаў, 2017. — С. 21-25. ISBN 978-83-7581-248-0 * ''Материалы'' международной научной конференции, посвященной 200-летию Наполеона Орды «Наполеон Орда: жизнь, творчество, художественное наследие»: (Минск, 15-16 февраля 2007 г.) / Институт искусствоведения, этнографии и фольклора им. К. Крапивы Национальной академии наук Беларуси; гл. ред. А. И. Локотко. — Минск: Право и экономика, 2007. * Л. М. Несцярчук. Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны: кніга-альбом. — Мн.: Маст. літ., 2009. — {{ISBN|978-985-02-1031-9}} * ''Радзюк А.'' Царызм супраць Напалеона Орды // Асоба і час: Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. — Мн.: Лімарыюс. 2013. — С. 27-36. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140902031538/http://nn.by/index.php?c=ar&i=6493 Артыкул Сяргея Харэўскага ў «Нашай Ніве»] * [https://web.archive.org/web/20050118043018/http://tbm.org.by/asoby/cont.phtml?x=no Біяграфія на старонцы «Гісторыя Беларусі. Асобы». Таварыства Беларускай Мовы] * [https://web.archive.org/web/20070224154729/http://www.pawet.narod.ru/orda/index.html Галерэя Напалеона Орды, сайт «Павет» (197 малюнкаў)] * [http://pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Index.htm «Album Widoków Historycznych Polski»] * {{Глёбус Беларусі|ivanovo/orda_gallery.htm}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100205232208/http://globus.tut.by/ivanovo/orda_gallery.htm |date=5 лютага 2010}} * [https://web.archive.org/web/20110929153615/http://vandrouka.by/2011/puteshestviya-napoleona-ordyi/ Падарожжы Напалеона Орды на мапе] * [https://web.archive.org/web/20111211014951/http://vandrouka.by/2011/vorotsevichi-muzey-napoleona-ordyi/ Музейны комплекс Напалеона Орды ў Варацэвічах] * [https://notes.bn.org.pl/upload/pdf/85624_Maniakowska(8)_s.%20139_notes_19_2017.pdf Новыя дасьледаваньні малюнкаў Орды. Артыкул З. Манякоўскай-Язоўнік і Юліі Лісай] у [https://notes.bn.org.pl/numer-biezacy Notes konserwatorski] * [https://web.archive.org/web/20131014184900/http://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/5-hrodna-na-maliunkach-ordy Горадня на малюнках Напалеона Орды] * [https://web.archive.org/web/20160304192120/http://harodnia.com/be/poszuki/idei-dlia-horada/79-prailustravac-malunkami-ordy Гродна хочуць праілюстраваць малюнкамі Напалеона Орды] * [http://imago.by/album-raz/orda-k.html Выбраныя літаграфіі Напалеона Орды, сайт imago.by] * [http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/results?action=AdvancedSearchAction&type=-3&contentQuery=&content%3Aoperation=AND&search_attid1=2&search_value1=Orda,%20Napoleon%20(1807-1883)&search_op2=OR&search_attid2=3&search_value2=Orda,%20Napoleon%20(1807-1883) Калекцыя малюнкаў і літаграфій Орды з Нацыянальнага музэю ў Варшаве] * [https://bel.sputnik.by/video/20171003/1031156876/napaleon-orda-malyavau-strachanuyu-cyvilizacyyu.html Відэаэкскурсія па выставе малюнкаў Напалеона Орды. 2017] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Орда, Напалеон}} [[Катэгорыя:Беларускія кампазытары]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія мастакі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Орды|Напалеон]] ndraj6jrnrvaxlwxdypzzgjwfkfscze 0 1152 2696747 2666469 2026-10-14T12:06:31Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне пераклады 2696747 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Мікола Гусоўскі |Лацінка = Mikoła Husoŭski |Арыгінал імя = Nicolaus Hussovianus |Партрэт = Mikoła Husoŭski stamp.jpg |Памер = 200пкс |Апісаньне = Мікола Гусоўскі (меркаваны партрэт). Марка [[Белпошта|Белпошты]] (1996) |Імя пры нараджэньні = |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = [[паэзія]] |Гады актыўнасьці = |Напрамак = новалацінізм |Жанр = паэма, верш |Мова = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = «[[Песьня пра зубра]]» |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |commons = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} '''Міко́ла Гусо́ўскі''' ({{мова-la|Nicolaus Hussovianus}}, {{мова-pl|Mikołaj Hussowczyk}}; прыкладна 1470 — прыкладна пасьля 1533) — [[паэт]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]; у сучасным літаратуразнаўстве — [[беларусы|беларускі]]<ref>Гусоўскі Мікола // {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995|к}} С. 256</ref><ref name="evkl">[[Вячаслаў Чамярыцкі]]. Гусоўскі Мікола // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 562</ref> і [[палякі|польскі]] паэт-гуманіст і асьветнік [[Адраджэньне|эпохі Адраджэньня]], прадстаўнік [[Лаціна|новалацінскай]] усходнеэўрапейскай школы паэзіі. == Біяграфія == === Нараджэньне === Нарадзіўся верагодна ў вёсцы Уса (Усава) цэнтральнай [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="evkl"/>, дакладнае месцазнаходжаньне якой дагэтуль нявысьветленае за нястачаю дакумэнтальных крыніцаў. Паходзіў зь сям’і паляўнічага. === Адукацыя === Авалодаў пісьмом у катэдральнай або царкоўна-прыходзкай школе. Працягваў навучаньне ва ўнівэрсытэтах [[Балёньня|Балёньні]], [[Віленскі ўнівэрсытэт|Вільні]], [[Кракаўскі ўнівэрсытэт|Кракава]]. === Місія ў Рым (1518—1522) === [[Файл:Mikalojus Husovianas (Nicolaus Hussovianus).De statura feritate ac venatione bisontis carmen.jpg|міні|150пкс|Песьня пра зубра]] Быў у складзе пасольства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскага]] на чале з [[Эразм Вітэліюс|Эразмам Вітэліюсам]] у [[Рым]]. На замову [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Леў X|Льва Х]] напісаў паэму: «[[Песьня пра зубра]]». Арыгінальная назва: «''Carmen de statura feritate ac venatione Bisontis''» («Песьня пра аблічча, дзікасьць зубра і паляваньне на яго»). Калі паэт заканчваў пісаць паэму, [[чума]] прыйшла на [[Апэнінская паўвостраў|Апэнінскі паўвостраў]]. Уражаны трагічнымі падзеямі, Гусоўскі стварае верш-малітву «Да сьвятога Сэбастыяна». Памерлі і папа Леў X і біскуп Вітэліюс. Без апекуноў ён ня змог надрукаваць свой твор у Рыме, але толькі ў 1523 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]], пры дапамозе вялікай княгіні літоўскай і каралевы польскай [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]], ён змог надрукаваць свой верш-малітву. === Прозьвішча === Выдаючы ў 1523 годзе сваю паэму, паэта даў ёй гэткі лацінскі загаловак: «Carmen Nicolai Hussoviani de statura, feritate, ac venatione Bisontis», што па беларуску будзе: «Песьня Міколы Гусавяніна пра выгляд і дзікасьць зубра ды пра паляваньне на яго». З лацінскага загалоўку відаць, што сам паэта сябе называў па лацінску «Hussovianus». Шануючы волю аўтара, па беларуску й трэба прозьвішча паэты падаваць у напісаньні як найбліжэйшым да арыгіналу – Гусавянін. Беларускай мове характэрныя падобныя, створаныя ад месца паходжаньня, назовы: палачанін, віцеблянін, лідчанін. З часам у архіўных крыніцах было знойдзенае ня рукой самога паэты ды няведамым часам дадзенае напісаньне ягонага прозьвішча «Husowski», якое, як блізкое польскай мове, польскія аўтары цяпер пераважна й ўжываюць<ref>{{Артыкул| аўтар =[[Вітаўт Тумаш|Р. Максімовіч]]. | загаловак =Рэцэньзія: Мікола Гусоўскі. Песня пра зубра. Пераклаў з лацінскай мовы Язэп Семяжон. Мінск, Выдав. «Мастацкая літаратура», 1973, 96 бал | спасылка = https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-15| мова = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Запісы БІНіМ]]| тып = | месца =[[Нью-Ёрк|New York]]| выдавецтва =[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] | год = 1977 | том = 15| старонкі = 103—109| isbn = | issn = }}</ref>. === Меркаваны партрэт === [[Файл:Huss 01.png|міні|left|Выява ў першым выданьні кнігі.]] Беларуская дасьледніца [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Жанна Вацлаваўна Некрашэвіч-Кароткая]] лічыць, што адшукала ў першым выданьні паэмы аўтэнтычную выяву, на якой адлюстраваны Мікола Гусоўскі<ref>[http://www.sb.by/peredovitsa/article/pesn-o-zubre.html Виктор Корбут. «Песнь о зубре. Обнаружен портрет Миколы Гусовского».] Беларусь Сегодня. 19-03-2004</ref>. Аднак М. Касьцюковіч зьвяртае ўвагу, што тая ж выява зьмешчаная ў мностве іншых выданьняў Віетора, прычым кніга Гусоўскага сярод іх — ня першая храналягічна; выглядае, такім чынам, што гэта проста марка друкара, натхнёная, гледзячы па ўсім, пэрсанальнай эмблемай [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]]<ref>Николай Костюкович. Закрытие чудных открытий // [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/27.08.12.pdf Веды, 27.08.2012]. С. 6.</ref>. == Творы == * паэма «[[Песьня пра зубра]]». «Carmen de statura feritate ac venatione Bisontis» («Песьня пра аблічча, дзікасьць зубра і паляваньне на яго») 1523; * верш «Суцяшэньне» 1523; * верш-малітва «Да сьвятога Себасьцяна» 1523; * паэма «Новая і славутая перамога над туркамі…» 1524; * паэма «[[Жыцьцё і подзьвігі сьвятога Гіяцынта]]» 1525. === Пераклады === На [[беларуская мова|беларускай мове]] існуе тры пераклады «[[Песьня пра зубра|Песьні пра зубра]]», якія належаць пяру [[Язэп Семяжон|Язэпа Семяжона]], [[Уладзімер Шатон|Уладзімера Шатона]] і [[Натальля Арсеньнева|Натальлі Арсеньневай]]. Акрамя беларускай яна перакладзеная на польскую, [[летувіская мова|летувіскую]], расейскую і [[украінская мова|ўкраінскую]] мовы. * {{Артыкул| аўтар = Мікола Гусоўскі. | загаловак = Да боскага Севасцяна. Пераклалі з лацінскай Юрась Свірка, Якуб Парэцкі.| спасылка = https://kamunikat.org/litaratura-i-mastatstva-organ-ministerstva-kultury-i-prawlennya-sayuza-pismennikaw-bssr-30-3336-1986 | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 25 ліпеня 1986| том = | нумар = 30 (3336)| старонкі = 15 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Мікалай Гусоўскі.| загаловак = Пра змяю; Пра яе ж, з арлом злучаную; Да найяснейшай Валадаркі і Пані Боны…; Яснавяльможнаму Пану Людовіку Альфію…: пераклад з лацінскай мовы й камэнты [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Жанны Некрашэвіч Кароткай]]| спасылка = | мова = | выданьне =[[Беларуская мова і літаратура]] | тып =Навукова-метадычны часопiс| год = 2005| том = | нумар = 3| старонкі = 33—34 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Мікола Гусоўскі. | загаловак = Да 750-годдзя смерці святога Гіяцынта (Яцка). Пра жыццё і подзвігі святога Гіяцынта. Пераклад з лаціны [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Жанны Некрашэвіч Кароткай]] | спасылка = https://media.catholic.by/nv/n41/art17.htm| мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып =часопіс | год = 2007| том = | нумар =3 (41)| старонкі = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Мікалай Гусоўскі. | загаловак = Пра жыццё і подзвігі святога Гіяцынта (фрагменты з паэмы); пераклад з лац. мовы, каментарыі [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Жанны Некрашэвіч Кароткай]] | спасылка = | мова = | выданьне =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] | тып =часопіс | год = 2008| том = | нумар = 10| старонкі = 27—30 | issn = }} == Памяць == Імем Міколы Гусоўскага названа вуліца ў [[Менск]]у ({{Каардынаты|53|54|13.13|паўночнае|27|30|50.05|усходняе|тып=пункт}}). У 1980 годзе [[ЮНЭСКО]] з нагоды 500-годзьдзя паэта ўключыла імя Міколы Гусоўскага ў каляндар міжнародных датаў выдатных дзеячоў сусьветнае культуры. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак =Гусоўскі, Мікола | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_2.djvu_298 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі — [[Віктар Дарашкевіч|В. І. Дарашкевіч]]; бібліяграфія — В. І. Козіч | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя ПетрусяБроўкі| год =1993 | выпуск = | том =2, Верабей-Іваноў | нумар = | старонкі = 298—301| isbn =5-85700-060-2 | issn = }} * [http://slounik.org/120774.html Гусоўскі Мікола] // {{Літаратура/Чалавек і грамадзтва: Энцыкляпэдычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 1998}} * [http://slounik.org/154072.html Гусоўскі Мікола] // {{Літаратура/Культуралёгія: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 2003}} * [https://web.archive.org/web/20090925165237/http://knihi.com/10viakou/10v218.html 1523. Выйшла ў свет паэма Міколы Гусоўскага «Песня пра зубра»] // {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20080511183414/http://knihi.com/pytanni/042.html 42. Хто такі Мікола Гусоўскі?] // {{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * Гусоўскі Мікола // {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * Гусоўскі Мікола // {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Артыкул| аўтар = [[Уладзімер Калесьнік|Уладзімір Калеснік]]. | загаловак = Вяртанне зор | спасылка = https://old.kamunikat.org/?pubid=12769 | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = Зорны спеў| тып = Літаратурныя партрэты, нарысы, эцюды| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 1975 | том = | старонкі = 69—104 | isbn = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * Husoŭski, Mikoła // {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар =[[Алесь Суша]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 10 студзеня 2024| url = https://www.youtube.com/watch?v=4aHQvnX2T4E | копія = | дата копіі = | загаловак = Культурная раніца. 500 год «Песні пра зубра» | фармат = | назва праекту = «Культурная раніца з Таццянай Сапегай» | выдавец = [[Радыё Марыя]]. | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 студзеня 2024 | url = https://www.youtube.com/watch?v=bCqsNNBIZr4 | копія = | дата копіі = | загаловак = Беларуская паэтычная культура XVI-XVIII ст.| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Марыя]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар =[[Андрэй Хадановіч]] | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 красавіка 2024| url = https://www.youtube.com/watch?v=IgbYA_pE06s&t=0s| копія = | дата копіі = | загаловак =Пагроза з усходу і "иногда не до законов": паэма Гусоўскага для Папы Рымскага | Песня пра зубра | фармат = | назва праекту = ХАДАНОВІЧ - CHADANOVIČ| выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20080517050546/http://knihi.com/husouski/ Творы] на «[[Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]]» * [https://web.archive.org/web/20050116170949/http://tbm.org.by/asoby/cont.phtml?x=mh Біяграфія на старонцы «Гісторыя Беларусі. Асобы.» Таварыства Беларускай Мовы] * Виктор Корбут. [http://www.sb.by/?area=content&articleID=35193 Песнь о зубре] // [[Советская Белоруссия]], 19.03.2004 * Николай Костюкович. [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/27.08.12.pdf Закрытие чудных открытий] // Веды, 27.08.2012. С. 6 {{слупок-канец}} {{Творы Міколы Гусоўскага}} {{Пісьменьнікі й паэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гусоўскі, Мікола}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XV стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Асобы на беларускіх паштовых марках]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Мікола Гусоўскі| ]] [[Катэгорыя:Каталіцкія сьвятары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Польскія паэты]] [[Катэгорыя:Польскія каталіцкія сьвятары]] [[Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Новалацінскія літаратары]] 2b43xl11qla7991vsx3hwxqw0csr48w 0 2741 2696789 2682446 2026-10-15T01:57:30Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696789 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Латвія |НазваЎРоднымСклоне = Латвіі |НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-lv||скарочана}} Latvijas Republika |Сьцяг = Flag of Latvia.svg |Герб = Coat of Arms of Latvia.svg |НацыянальныДэвіз = «Tēvzemei un Brīvībai»<br/>(«Бацькаўшчыне і Свабодзе») |Месцазнаходжаньне = EU-Latvia.svg |АфіцыйнаяМова = [[латыская мова|латыская]] |Сталіца = [[Рыга]] |НайбуйнейшыГорад = Рыга |ТыпУраду = [[Рэспубліка|Парляманцкая рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнты Латвіі|Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]]<br />Сьпікер Сойма |ІмёныКіраўнікоў = [[Эгілс Левітс]]<br />[[Эвіка Сіліня]]<br />[[Інара Мурніецэ]] |Плошча = 64 589 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 124-е |АдсотакВады = 1,57% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2024 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 146-е |Насельніцтва = 1 871 882<ref name="population">[https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010/ Iedzīvotāju skaits gada sākumā]. Oficiālais stastistikas portāls</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 34,3 |ГодАцэнкіСУП = 2012 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 49-е |СУП = $28,324 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $13 984 |Валюта = [[Эўра]] |КодВалюты = EUR |ЧасавыПас = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]] |ЧасРозьніцаUTC = +2 |ЧасавыПасУлетку = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3 |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— прызнаная<br />— [[савецкая акупацыя Латвіі|страчаная]]<br /><br />— адноўленая<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = Ад Нямецкай імпэрыі ([[Ваймарская рэспубліка|Ваймарскай рэспублікі]])<br />18 лістапада 1918<br />11 жніўня 1920<br />17 чэрвеня 1940<br />Ад [[СССР]]<br />4 траўня 1990<br />21 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн = Dievs, svētī Latviju! |АўтамабільныЗнак = LV |ДамэнВерхнягаЎзроўню = lv |ТэлефонныКод = 371 |Дадаткі = [[Файл:Latvija-mapa.gif|280пкс|Мапа Латвіі]] |Лацінка=Łatvija}} '''Ла́твія''' ({{мова-lv|Latvija}}, {{мова-liv|Leţmō}}; афіцыйна — '''Латвійская Рэспубліка''', {{мова-lv|Latvijas Republika}}, {{мова-liv|Leţmō Vabāmō}}) — краіна ў [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]], адна з трох краінаў [[Балтыя|Балтыі]]. Мяжуе з [[Эстонія]]й на поўначы, [[Летува|Летувой]] на поўдні, на ўсходзе з [[Расея]]й і [[Беларусь]]сю на паўднёвым усходзе. Акрамя таго мае марскую мяжу са [[Швэцыя]]й на захадзе. На пачатак 2024 году ў Латвіі налічвалася 1 871 882 жыхароў<ref>https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010/</ref>, тэрыторыя краіны дасягае 64,589 км²<ref name="inbrief">[https://web.archive.org/web/20181226035413/http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1060 Latvia in Brief]. Latvian Institute. 2011.</ref>. Латвія мае ўмераны сэзонны клімат<ref>[http://www.travelsignposts.com/Latvia/latvia-riga-weather.php Weather information in Latvia»]. www.travelsignposts.com.</ref>. Гістарычна й этнаграфічна падзяляецца на чатыры гістарычныя рэгіёны: [[Курляндыя|Курзэмэ]] (''Kurzeme'', паўднёвы захад), [[Відзэмэ]] (''Vidzeme'', паўночны ўсход), [[Зэмгалэ]] (''Zemgale'', цэнтральны поўдзень) і [[Латгалія]] (''Latgale'', усход). Пасьля стагодзьдзяў швэдзкага, вялікалітоўскага, польскага і расейскага панаваньня, Латвійская Рэспубліка была заснавана 18 лістапада 1918 году, калі яна паўстала ў пэрыяд пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], абвясьціўшы незалежнасьць ад [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]<ref>Ģērmanis, Uldis (2007). Ojārs Kalniņš, ed. The Latvian Saga (11th ed.). Riga: Atēna. p. 268. ISBN 9789984342917. OCLC 213385330.</ref>. У 1930-я гады пасьля перавароту ў 1934 годзе быў усталяваны аўтарытарны рэжым [[Карліс Улманіс|Карліса Ўлманіса]]. Дэ-факта незалежнасьць краіны была спыненая ў пачатку [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], пачынаючы з гвалтоўнага ўключэньня Латвіі ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], а затым ўварваньня і акупацыі [[Трэці Райх|нацыскай Нямеччыны]] ў 1941 годзе, і зноў акупацыі Саветамі ў 1944 годзе. Мірная [[Сьпяваючая рэвалюцыя]], пачынаючы з 1987 году, прывяла да балтыйскага вызваленьня ад савецкай улады і асуджэньня «сталінскага» незаконнага захопу ў 1940 годзе<ref>[https://www.nytimes.com/1989/12/25/world/upheaval-east-soviet-congress-condemns-39-pact-that-led-annexation-baltics.html «UPHEAVAL IN THE EAST; Soviet Congress Condemns '39 Pact That Led to Annexation of Baltics»]. The New York Times</ref>. Рэвалюцыя была скончана падпісаньнем дэклярацыі аб аднаўленьні незалежнасьці Латвійскай Рэспублікі 4 траўня 1990 году, і аднаўленьня дэ-факта незалежнасьці 21 жніўня 1991 году. Латвія зьяўляецца дэмакратычнай рэспублікай і высокаразьвітай краінай. Сталіцай і найбуйнейшым горадам краіны зьяўляецца старажытны горад [[Рыга]], якая да таго ж зьяўлялася культурнай сталіцай Эўропы ў 2014 годзе. [[Латыская мова]] зьяўляецца адзінай афіцыйнай у краіне. Латвія зьяўляецца ўнітарнай дзяржавай, падзяляецца на 119 адміністрацыйных адзінкі, зь якіх 110 зьяўляюцца краямі і 9 маюць статус гарадоў рэспубліканскага падпарадкаваньня<ref>[http://www.ambermarks.com/Kartes/Rajoni/ERajoni.htm Administrative divisions of Latvia]. www.ambermarks.com.</ref>. [[Латышы]] зьяўляюцца карэнным насельніцтвам Латвіі<ref name="inbrief"/>. Латыская і [[Летувіская мова|летувіская]] мовы зьяўляюцца адзінымі з [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія захаваліся да нашых дзён. У выніку шматвяковага расейскага валадарства (1710—1918), а затым савецкай акупацыі Латвіі, у краіны пражывае вялікая колькасьць этнічных [[расейцы|расейцаў]] (26,9%), некаторыя зь якіх (14,1%) гэтак не атрымалі грамадзянства, маючы статус неграмадзянаў. Да Другой сусьветнай вайны Латвія таксама мела значныя меншасьці этнічных [[немцы|немцаў]] і [[габрэі|габрэяў]]. Гістарычна на тэрыторыі краіны пераважае [[Лютэранства|лютэранская]] форма [[пратэстанцтва]], за выключэньнем Латгаліі на паўднёвым усходзе, дзе гістарычна пераважае [[каталіцкая царква]]<ref>[https://www.academia.edu/1580111/Sociolinguistica_language_and_Religion Socialinguistica: language and Religion] academia.edu.</ref>. За часам Расеі значна распаўсюдзілася [[Праваслаўная царква|праваслаўе]]. Латвія зьяўляецца чальцом [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] ды іншых міжнародных арганізацыяў. На 2014 год Латвія займае 46-е месца паводле індэксу разьвіцьця чалавечага патэнцыялу<ref>[http://data.worldbank.org/country/latvia Latvia]. World Bank.</ref>. 1 студзеня 2014 году Латвія адмовілася ад выкарыстаньня асабістай валюты і далучылася да [[Эўразона|Эўразоны]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Латвіі}} [[Файл:Medieval Livonia 1260.svg|міні|350пкс|зьлева|Лівонія ў 1260 годзе]] Не зважаючы на тое, што мясцовыя жыхары мелі кантакты з навакольным сьветам на працягу многіх стагодзьдзяў, яны сталі больш поўна інтэгравацца ў эўрапейскую сацыяльна-палітычную сыстэму ў 12 стагодзьдзі<ref>[http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm Data: Latvia]. Kingdoms of Northern Europe – Latvia</ref>. Першыя місіянэры, якія былі пасланыя папам рымскім, аселі па рацэ Даўгава ў канцы 12 стагодзьдзя<ref name="history">[https://web.archive.org/web/20100401090330/http://www.lonelyplanet.com/latvia/history Latvian History, Lonely Planet]. Lonelyplanet.com</ref>. Мясцовыя жыхары, аднак, без асаблівага жаданьня пераходзілі ў [[хрысьціянства]], як на тое спадзявалася каталіцкая царква<ref name="history"/>. У 1201 годзе біскуп [[Альбрэхт Буксгэўдэн]] заснаваў горад [[Рыга|Рыгу]]. Для лепшай арганізацыі далучэньня зямель [[лівы|ліваў]] і [[латгалы|латгалаў]] да царквы, а разам з тым і палітычнага кіраваньня, ён жа заснаваў ордэн мечаносцаў, які пазьней стаў [[Лівонскі ордэн|лівонскім ордэнам]] у складзе [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскага ордэну]]. Пасьля ордэн стаў самастойнай палітычнай і эканамічнай сілай, такім чынам рыцары і біскуп вялі барацьбу адзін з адным за палітычную гегемонію ў Лівоніі. У 1209 годзе біскуп і ордэн дамовіліся аб падзеле захопленых і яшчэ не захопленых зямель. На карце Эўропы зьявілася дзяржаўнае ўтварэньне нямецкіх рыцараў-крыжакоў — Лівонія. У склад новаўтварэньня ўвайшлі тэрыторыі, на якіх сёньня разьмешчаны Эстонія і Латвія. [[Файл:Burg Turaida04.jpg|міні|350пкс|[[Турайдзкі замак]] недалёка ад гораду [[Сігулда]], пабудаваны ў 1214 годзе за часам [[Альбрэхт Буксгэўдэн|Альбрэхта Буксгэўдэна]]]] У 1282 годзе Рыга, а затым і іншыя латвійскія гарады, як то [[Цэсіс]], [[Лімбажы]], [[Кукенойс]] і [[Валміера]], увайшла ў склад [[Ганза|Ганзейскага зьвязу]]<ref name="history"/>. Рыга стала важным пунктам на шляху гандлю і сфармавала цесныя культурныя сувязі з Заходняй Эўропай. Пасьля [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкае вайны]] 1558—1583 гадоў, Лівонія трапіла пад польскае і вялікалітоўскае панаваньне<ref name="history"/>. Паўднёвая частка Эстоніі і паўночная частка Латвіі былі перададзеныя ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў якасьці сфармаванага герцагства [[Інфлянты|Лівонія]]. [[Готгард Кетлер]], апошні магістар Лівонскага вордэну, стварыў [[Курляндзкае і Земгальскае герцагства]]<ref>[https://web.archive.org/web/20030302122941/http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html Duchy of Courland]. University of Washington.</ref>. Не зважаючы на тое, што герцагства было васалам Польшчы, яно захавала значную ступень аўтаноміі і перажыла залаты век у 16 стагодзьдзі. Латгалія, ўсходні рэгіён Латвіі, стала часткай [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]], якое фармальна кіравалася [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]]<ref>Kevin O'Connor. [https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&pg=PA14&vq=Inflanty+Latgale&source=gbs_search_r&cad=0_1A «Culture and Customs of the Baltic States»]. p. 14 ISBN 978-0-313-33125-1</ref>. У 17 і пачатку 18 стагодзьдзяў Рэч Паспалітая, [[Швэцыя]] і [[Расейская імпэрыя|Расея]] змагаліся за панаваньне ва ўсходняй частцы Балтыйскага мора. Пасьля [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швэцыяй (1600—1611)|вайны Рэчы Паспалітай са Швэцыяй 1600—1611 гадоў]] паўночная Лівонія (уключаючы Відзэмэ) патрапіла пад уладу Швэцыі. Рыга стала сталіцай [[Швэдзкая Лівонія|швэдзкай Лівоніі]] і самым вялікім горадам ва ўсёй швэдзкай імпэрыі<ref>Kasekamp, Andres (2010). «A History of the Baltic States». London: Palgrave Macmillan. p. 47 ISBN 978-0-230-01940-9.</ref>. Барацьба працягвалася час ад часу паміж Швэцыяй і Рэччу Паспалітай да [[Альтмаркскае перамір’е|Альтмаркскага перамір’я]], складзенага ў 1629 годзе. У Латвіі швэдзкі пэрыяд, як правіла, вызначаюць як станоўчы, то бок быў паслаблены прыгон, была створана сетка школаў для сялянства і паменшана ўлада рэгіянальных баронаў. Некалькі важных культурных зьменаў адбыліся за гэты час. Разам са швэдзкім і ў значнай ступені нямецкім уплывам, [[лютэранства]] шырока распаўсюдзілася ў заходняй частцы сучаснай тэрыторыі Латвіі. Старажытныя плямёны [[Куршы (народ)|куршаў]], [[земгалы|земгалаў]], [[Селы|селаў]], [[лівы|ліваў]] і паўночных [[латгалы|латгалаў]] пачалі фармаваць [[латышы|латыскі народ]], размаўляючы на адзінай латыскай мове. На працягу ўсіх гэтых стагодзьдзяў, аднак, не мелася фактычнай латвійскай дзяржавы, таму мяжа і вызначэньне таго, каго трэба далучыць да гэтай групы шмат у чым суб’ектыўныя. У той жа час, у значнай ступені ізаляваныя ад астатняй часткі Латвіі, паўднёвыя латгалы прынялі каталіцтва пад уплывам [[Езуіты|езуітаў]]. [[Латгальская мова|Латагальскі дыялект]] застаўся даволі выразны, не зважаючы на тое, што ў латгальскую мову пракралася шмат запазычаньняў са славянскіх моваў. У XVIII стагодзьдзях Латвія паэтапна трапіла ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]. 18 лістапада 1918 году Латвія абвясьціла незалежнасьць ад ахопленай [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Рэвалюцыяй]] Расеі. З 1934 году Латвія была аўтарытарнай дзяржаваю. 17 ліпеня 1940 году Латвія была [[савецкая акупацыя Латвіі|акупаваная]] савецкімі войскамі згодна з сакрэтнымі часткамі савецка-нацысцкага [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Пакту Молатава — Рыбэнтропа]] і ўключаная ў склад [[Савецкі Саюз Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу]] на правах саюзнай рэспублікі. У другой палове 1980-х савецкі лідэр [[Міхаіл Гарбачоў]] увёў палітычныя і эканамічныя рэформы ў Савецкім Саюзе, якія называліся галоснасьцю і [[перабудова]]й. Улетку 1987 году былі праведзеныя першыя буйныя дэманстрацыі ў Рызе каля Помніку Свабоды — сымбалю незалежнасьці. Улетку 1988 году латыскі нацыянальны рух, [[Народны фронт Латвіі]], супрацьстаяў [[Інтэрнацыянальны фронт працаўнікоў Латвіі|Інтэрфронту]]. Латвійская ССР, нароўні зь іншымі балтыйскімі краінамі Свацкага Сьвязу атрымала вялікую аўтаномію, а ў 1988 годзе, стары даваенны Сьцяг Латвіі зноўку стаў дзяржаўным, прыйшоўшы на зьмену савецкаму латвійскаму сьцягу ў 1990 годзе. У 1989 годзе [[Вярхоўны Савет СССР]] прыняў рэзалюцыю, якой далучэньне балтыскіх краінаў у 1940 годзе называлася акупацыяй. Пранезалежны Народны фронт Латвіі атрымаў большасьць у дзьве траціны ў [[Вярхоўны Савет Латвійскай ССР|Вярхоўным Савеце Латвіі]] ў сакавіку 1990 году паводле вынікаў дэмакратычных выбараў. 4 траўня 1990 году Вярхоўны Савет прыняў Дэклярацыю аб аднаўленьні незалежнасьці Латвійскай Рэспублікі. Такім чынам Латвійская ССР была перайменавана ў Латвійскую Рэспубліку<ref>Eglitis, Daina Stukuls (2010-11-01). [https://books.google.com/books?id=36JG1JBlNroC&dq=latvia+political+history&lr=&source=gbs_navlinks_s «Imagining the Nation: History, Modernity, and Revolution in Latvia»]. Penn State Press. ISBN 0271045620.</ref>. Тым ня менш, цэнтральная ўлада ў [[Масква|Маскве]] працягвала разглядаць Латвію як савецкую рэспубліку ў 1990 і 1991 гадох. У студзені 1991 году савецкія палітычныя і вайсковыя сілы беспасьпяхова спрабавалі зрабіць пераварот у Латвіі шляхам стварэньня камітэту нацыянальнага выратаваньня ўзурпацыі дзяржаўных функцыяў. На працягу пераходнага пэрыяду, Масква падтрымлівала шматлікія цэнтральныя савецкія ворганы дзяржаўнай улады ў Латвіі. 21 жніўня 1991 году Латвія аднавіла свой сувэрэнітэт. Латвія адразу ўзяла курс на эўраінтэграцыю, ня стала далучацца да пост-савецкага аб’яднаньня [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|СНД]]. Напачатку 21 стагодзьдзя Латвія стала чальцом [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] (2004), з 2014 году перайшла на абарачэньне [[эўра]], стаўшы часткай Эўразоны. == Геаграфія == [[Файл:Kolkas rags.jpg|міні|300пкс|Мыс Калка, паўночны ўскраек Латвіі ў Рыскім заліве]] Латвія знаходзіцца ў [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]], на ўсходнім узьбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і паўночна-заходняй частцы Ўсходне-Эўрапейскай плятформы, паміж шыротамі 55° і 58, і мэрыдыянамі 21° і 29°. Латвія мае агульную плошчу ў 64559 км², зь якіх 18159 км² зьяўляюцца сельскагаспадарчымі надзеламі<ref>[https://web.archive.org/web/20120427161459/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/agriculture-key-indicators-30725.html Agriculture – Key Indicators]. Central Statistical Bureau Republic of Latvia.</ref>, 34964 км² адносяцца да лясных зямель<ref>[https://web.archive.org/web/20121012183104/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/forestry-key-indicators-30729.html Forestry – Key Indicators]. Central Statistical Bureau Republic of Latvia</ref>. Агульная працягласьць мяжы Латвіі складае 1866 км. Тэрыторыя Латвіі збольшага ўяўляе сабой лясісты марэнна-пагоркавы ляндшафт з шматлікімі азёрамі і доўгай паласой роўнага ўзьбярэжжа. Агульная даўжыня ейнай сухапутнай мяжы складае 1368 км, зь якіх 343 км падзяляе з [[Эстонія]]й на поўначы, 276 км з [[Расея]]й на ўсходзе, 161 км зь [[Беларусь]]сю на паўднёвым ўсходзе і 588 км зь [[Летува|Летувой]] на поўдні. Агульная працягласьць марской мяжы складае 498 км. З поўначы на ​​поўдзень тэрыторыя краіны складае 210 км, а з захаду на ўсход 450 км<ref>[https://web.archive.org/web/20120602190205/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html Geographical Data – Key Indicators]. Central Statistical Bureau Republic of Latvia</ref>. Рыга з геаграфічнага пункту гледжаньня — цэнтар рэдказаселеных земляў. Большая частка тэрыторыі Латвіі знаходзіцца на вышыні менш за 100 мэтраў над узроўнем мора. Самае вялікае возера, [[Лубанс]], мае плошчу 80,7 км². Але найбольш глыбокім возерам зьяўляецца возера [[Дрыдзіс]], якое мае глыбіню ў 65,1 мэтраў. Самая доўгай ракой на тэрыторыі Латвіі зьяўляецца рака [[Гаўя (рака ў Латвіі)|Гаўя]], у 452 км у даўжыню. Самай доўгай ракой, якая працякае праз тэрыторыю Латвіі зьяўляецца [[Дзьвіна|Даўгава]], якая мае агульную даўжыню ў 1005 км, зь якіх 352 км прыпадае на тэрыторыі Латвіі. Працягласьць Балтыйскага ўзьбярэжжа Латвіі складае 494 км. Краявіды багатыя на халмы ды азёры. Узьбярэжжа Балтыйскага мора аднастайнае. З фаўны распаўсюджаныя [[алень|алені]], [[ліса|лісы]], [[лось|ласі]], [[воўк|ваўкі]], [[бабёр|бабры]]. === Клімат === Латвія мае ўмераны клімат, які быў адносіцца да вільготнага кантынэнтальнага або акіянска-марскогу паводле [[клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref name="climate">[https://web.archive.org/web/20130227112748/http://www.liepu.lv/lv/404/latvia-and-liepaja- Latvia in crosscut]. Liepājas Universitāte</ref>. Прыбярэжныя раёны, асабліва заходняе ўзьбярэжжа [[Курскі паўвостраў|Курскага паўвострава]], валодае больш марскім кліматам з больш прахалодным летам і больш мяккімі зімамі, у той час як усходнія часткі дэманструюць больш кантынэнтальны клімат з больш цёплым летам і суровымі зімамі<ref name="climate"/>. Латвія мае чатыры ярка выяўленых сэзонаў амаль аднолькавай даўжыні. Зіма пачынаецца ў сярэдзіне сьнежня і працягваецца да сярэдзіны сакавіка. Зімы маюць сярэднія тэмпэратуры ў -6&nbsp;°C і характарызуюцца ўстойлівым сьнежным покрывам, яскравым сонцам і кароткай працягласьцю сьветавога дня. Даволі часта назіраюцца пэрыяды зімовага надвор’я з халоднымі вятрамі, экстрэмальнымі тэмпэратуры каля -30 °С і цяжкімі сьнегападамі. Лета пачынаецца ў чэрвені і працягваецца да жніўня. Лета, як правіла, цёплае і сонечнае, з халоднымі вечарамі і начамі. Сярэдняя тэмпэратура лета складае 19&nbsp;°C. Вясной і восеньню назіраецца даволі мяккі клімат. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Latvijas novadi (krāsās).png|міні|400пкс|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Латвіі]] Латвія зьяўляецца [[унітарная дзяржавая|ўнітарнай дзяржавай]], ня мае будзь-якіх аўтаномных тэрыторыяў. У цяперашні час яна падзеленая на 110 аднаўзроўневых краёў ({{мова-lv|novads|скарочана}}, мн. л. ''novadi'') і 9 гарадоў рэспубліканскага значэньня са сваёй уласнай гарадзкой радай і кіраваньнем. Да іхнага ліку адносяцца [[Дзьвінск]], [[Екабпілс]], [[Елгава]], [[Юрмала]], [[Ліепая]], [[Рэжыца]], [[Рыга]], [[Валміера]] і [[Вэнтсьпілс]]. Да 2009 году захоўваўся савецкі адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на раёны і рэспубліканскія гарады. Цяперашнія краі падзяляюцца на воласьці (аналяг сельсавету) і гарады (зрэшты, ня ўсе краі іх утрымліваюць). Акрамя таго існуе падзел краіны на чатыры гістарычных і культурных рэгіёнаў — [[Курляндыя|Курзэмэ]], [[Латгалія|Латгалію]], [[Відзэмэ]] і [[Зэмгалэ]], што адлюстравана ў [[Канстытуцыя Латвіі|Канстытуцыі Латвіі]]. [[Сэлія]], частка Зэмгалэ, часам лічацца культурна асобным рэгіёнам, але яна не зьяўляецца часткай якога-небудзь фармальнага падзелу. Межы гістарычных і культурных рэгіёнаў, як правіла, выразна ня вызначаны і ў некалькіх крыніцах могуць адрозьнівацца. У адпаведнасьці з афіцыйным падзелам Рыскі рэгіён, які ўключае ў сябе сталіцу і часткі іншых рэгіёнаў, якія маюць трывалыя сувязі з Рыгай, таксама часьцяком уключаецца ў асобную адзінку, як то існуе падзел на [[рэгіёны плянаваньня Латвіі|пяць рэгіёнаў плянаваньня Латвіі]], які быў створаны ў 2009 годзе ў мэтах садзейнічаньню збалянсаванага разьвіцьця ўсіх рэгіёнаў. У адпаведнасьці з гэтым падзелам Рыскі рэгіён ўключае ў сябе большую частку таго, што традыцыйна лічыцца часткамі гістарычных рэгіёнаў Відзэмэ, Курзэмэ й Зэмгалэ. Статыстычныя рэгіёны Латвіі, створаныя ў адпаведнасьці са стандартам ЭЗ у адносінах да тэрытарыяльных адзінак статыстыкі, часткова дублююць гэты падзел, але падзяляюць Рыскі рэгіён на дзьве часткі. Самым вялікім горадам у Латвіі зьяўляецца Рыга, другі паводле велічыні — Дзьвінск, трэці — Ліепая. == Эканоміка == [[Файл:Lv real gdp growth.svg|міні|300пкс|Рэальны рост СУП Латвіі ў 1996–2006 гадох]] Латвія зьяўляецца чальцом [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] (1999) і Эўрапейскага Зьвязу (2004). З 1 студзеня 2014 году [[эўра]] стаў афіцыйным валютным сродкам краіны, замяніўшы [[латвійскі лат]]. Згодна са статыстычнымі зьвесткамі на канец 2013 году 45% насельніцтва падтрымлівала ўвядзеньне эўра, у той час як 52% было супраць<ref>[http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 Turpina pieaugt iedzīvotāju atbalsts eiro ieviešanai]. Apollo.lv.</ref>. Пасьля ўвядзеньня эўра, [[Эўрабаромэтар]] выявіў, што на студзень 2014 году падтрымка адзінай эўрапейскай валюты дасягнула 53%, што блізка да сярэднеэўрапейскага паказчыка<ref>[https://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader New currency, new leader]. The Economist</ref>. Пачынаючы з 2000 году Латвія паказвала адны з самых высокіх ([[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]]) тэмпаў росту ў Эўропе<ref>[https://web.archive.org/web/20071012010738/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996%2C39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=sdi_ed&root=sdi_ed%2Fsdi_ed%2Fsdi_ed1000 Growth rate of real GDP per capita]. Eurostat</ref>. Аднак, у асноўным ён базаваўся на росьце спажываньня, таму ў канцы 2008 і пачатку 2009 году назіраўся рэзкае падзеньне латвійскага СУП. Становішча пагоршылася глябальным эканамічным крызісам, недахопам крэдытаў і велізарнымі грашовымі сродкаў, якія былі выдаткаваны на патрымку банку [[Parex Banka]]<ref>[http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011 Rimsevics: Failing to bail out Parex banka would result in closing down of four banks in Latvia]. The Baltic Course.</ref>. Латвійская эканоміка ўпала на 18% на працягу першых трох месяцаў 2009 году, што ёсьць найбольшым спадам у Эўрапейскім Зьвязе<ref>[https://web.archive.org/web/20101202141324/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ao7qqF0UESqc Latvian GDP Shrank 18% in First Quarter, EU's Biggest Fall]. Bloomberg L.P.</ref>. [[Прыватызацыя]] ў Латвіі амаль завершана. Практычна ўсе ранейшыя дзяржаўныя малыя і сярэднія прадпрыемствы былі прыватызаваныя. Была пакуната толькі невялікая колькасьць палітычна адчувальных буйных дзяржаўных кампаніяў. На прыватны сэктар прыходзілася каля 68% ад СУП краіны ў 2000 годзе. Замежныя інвэстыцыі ў Латвіі па-ранейшаму даволі сьціплыя ў параўнаньні з узроўнем у паўночна-цэнтральнай частцы Эўропы. Узровень [[беспрацоўе|беспрацоўя]] ў Латвіі рэзка вырас у гэты пэрыяд кразісу ад нізкага ўзроўню 5,4% у лістападзе 2007 году да больш чым 22% у красавіку 2010 году. У ліпені 2012 году [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]] адзначыў аднаўленьне эканомікі Латвіі з 2010 году пасьля глыбокага спаду ў 2008—2009 гадох. Рэальны рост СУП на 5,5% у 2011 годзе быў падмацаваны ростам экспарту і аднаўленьнем унутранага попыту. Тэмпы росту працягнуліся ў 2012 і 2013 гадох, не зважаючы на ​​пагаршэньне зьнешніх умоваў, а эканоміка, як чакаецца, будзе павялічвацца і надалей. У 2014 годзе ўзровень беспрацоўя адступіў ад свайго піку з 20% у 2010 годзе да прыкладна 9,3%<ref>[http://www.imf.org/external/np/sec/pn/2012/pn1276.htm IMF Executive Board Concludes First Post-Program Monitoring Discussions with the Republic of Latvia, July 16, 2012]. IMF.org.</ref>. Найважнейшая галіна прамысловасьці Латвіі — [[машынабудаўніцтва]]. Акрамя таго, важную ролю адыгрывае марское рыбалоўства, вытворчасьць мэблі і тэкстыльная прамысловасьць. Найважнейшыя эканамічныя партнэры Латвіі — краіны [[Паўночная Эўропа|Паўночнае Эўропы]], таксама важная роля належыць транзыту [[нафта|нафты]] і нафтавых прадуктаў зь [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расея|Расеі]]. Традыцыйна вялікае значэньне мае турызм, што зноў перажывае рост пасьля атрыманьня незалежнасьці. Транспартны сэктар складае каля 14% ад СУП. Латвія гуляе важную ролю ў транзыце паміж Расеяй, Беларусьсю, [[Казахстан]]ам, а таксама іншымі азіяцкімі краінамі і краінамі Эўропы. == Транспарт == [[Файл:AirBaltic Boeing 757-200 at RIX.jpg|міні|300пкс|Самалёт Boeing 757−200WL кампаніі [[airBaltic]] зьдзяйсьняе вылет з [[Рыскі міжнародны аэрапорт|Рыскага аэрапорту]]]] [[Файл:Ventspils osta.jpg|міні|300пкс|[[Вэнтсьпілскі порт]] зьяўляецца адным з самых загружаных партоў Балтыкі]] Транспартная інфраструктура Латвіі добра разьвітая. Цэнтар транспартнай сеткі — сталіца [[Рыга]]. === Чыгунка === За апошнія 10 гадоў [[чыгунка]] перажыла масіўнае зьніжэньне пасажырапатоку. Найбуйнейшае прадпрыемства чыгункі — LDZ ([[Latvijas Dzelzceli]], «Латвійскія чыгункі»). Важнымі застаюцца таварныя перавозкі да балтыйскіх портаў, прадмесныя электрычкі ў рыскай [[аглямэрацыя|аглямэрацыі]], пасажырскія перавозкі з Рыгі ў Дзьвінск, а таксама з Рыгі ў [[Вільня|Вільню]], [[Коўна]], [[Менск]], [[Масква|Маскву]] і [[Санкт-Пецярбург]]. [[Pasažieru Vilciens]] зьяўляецца даччынай кампаніяй Латвійскай чыгункі і зьяўляецца адзіным перавозчыкам пасажыраў па чыгунцы на тэрыторыі Латвіі. === Авіяцыйны транспарт === Найбуйнейшы аэрапорт краіны знаходзіцца ў Рызе. Ён, акрамя таго, зьяўляецца самым загружаным аэрапортам ў краінах Балтыі з 4,7 мільёнаў пасажыраў ў 2012 годзе. Таксама там мяшкае найбуйнейшая авіякампанія Латвіі — [[AirBaltic]], што ажыцьцяўляе рэйсы ў [[Скандынавія|Скандынавію]], краіны [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнае Эўропы]] і іншыя краіны Прыбалтыкі і сьвету. У апошнія гады AirBaltic таксама працуе ў [[Ліепайскі міжнародны аэрапорт|Ліепайскім міжнародным аэрапорце]], а таксама [[Вэнтсьпілскі міжнародны аэрапорт|Вэнтсьпілскім міжнародным аэрапорце]], але дзейнасьці кампаніі ў абодвух гэтых аэрапортах былі спыненыя да 2017 году, пасьля чаго AirBaltic аднавіла рэйсы з Рыгі ў Ліепаю і ў адваротным напрамку. У цяперашні час існуюць пляны па далейшаму разьвіцьцю ў шэрагу рэгіянальных аэрапортаў, уключаючы аэрапорты Юрмалы, Ліепаі, Вэнтсьпілсу і Дзьвінску. === Карабельны транспарт === Марскі транспарт на Балтыцы — важны складнік транспартнае сыстэмы рэгіёну зь Сярэднявечча. Марскія порты Латвіі — Рыга, [[Вэнтсьпілс]] і [[Ліепая]]. Гэтыя порты таксама выкарыстоўваюцца дзеля перавозкі грузаў, палову зь якіх складаюць перавозка сырой [[нафта|нафты]] і нафтапрадуктаў. Паромныя маршруты злучаюць Латвію з краінамі Скандынавіі, [[Польшча]]ю, [[Нямеччына]]й. Акрамя таго, багата марскіх камунікацыяў ідуць уздоўж латвійскага ўзьбярэжжа. === Аўтамабільны транспарт === Латвія мае прамяную сыстэму шашаў з цэнтрам у Рызе. Важнае значэньне мае аўтастрада [[Via Baltica]], што ідзе праз усю краіну з поўначы на поўдзень праз Рыгу. == Насельніцтва == === Этнічныя групы === [[Файл:Population-of-Latvia.svg|міні|350пкс|Дынаміка зьмены колькасьці насельніцтва Латвіі з 1920 па 2015 гады]] Насельніцтва Латвіі было шматнацыянальным на працягу многіх стагодзьдзяў, не зважаючы на тое, што дэмаграфічныя працэсы рэзка зрушыліся ў 20 стагодзьдзі з-за сусьветных войнаў, эміграцыі, дэпартацыі балтыйскіх немцаў, [[Галакост]]у і акупацыі Савецкім Саюзам. Згодна са зьвесткамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] перапісу 1897 году [[латышы]] скаладалі 68,3% ад агульнай колькасьці насельніцтва ў 1,93 млн чалавек. [[Расейцы]] складалі — 12%, [[габрэі]] — 7,4%, [[немцы]] — 6,2% і [[палякі]] — 3,4%<ref>[http://countrystudies.us/latvia/9.htm Latvia – Population]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле стану на сакавік 2011 году, латышы складаюць каля 62,1% насельніцтва, у той час як 26,9% складаюць расейцы, [[беларусы]] — 3,3%, [[украінцы]] — 2,2%, палякі — 2,2%, [[летувісы]] — 1,2%, габрэі — 0,3%, [[цыганы]] — 0,3%, немцы — 0,1%, [[эстонцы]] — 0,1% ды іншыя — 1,3%. 250 людзей ідэнтыфікуюць сябе як [[лівы]], якія адносяцца на фіна-вугорскага этнасу Балтыі. У Латвіі налічваецца 290 660 чалавек, якія маюць статус неграмадзянаў, 14,1% ад агульнай колькасьці жыхароў краіны. У асноўным гэта этнічныя расейцы, якія трапілі на тэрыторыю Латвіі пасьля акупацыі 1940 году, і іхныя нашчадкі. У некаторых гарадох, напрыклад, [[Дзьвінск]] і [[Рэжыца]], латышы складаюць меншасьць ад агульнай колькасьці насельніцтва. Нягледзячы на ​​тое, што доля этнічных латышоў няўхільна расьце на працягу больш за дзесяць гадоў, латышы таксама складаюць крыху менш за палову насельніцтва сталіцы Латвіі<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/europe/lv-people.htm Latvia - Population]. Globalsecurity.org</ref>. За часам савецкай акупацыі доля этнічных латышоў скарацілася з 77% (1 467 035 чалавек) у 1935 годзе да 52% (1 387 757) ў 1989 годзе. У 2011 годзе было нават менш латышоў, чым у 1989 годзе, хоць іхная доля насельніцтва была большай. {| class="wikitable" |+ '''Насельніцтва Латвіі паводле этнічнага паходжаньня, з 1935 да 2011 году, тысячаў чалавек''' |----- ! &nbsp; ! rowspan="1" colspan="2" | 1935 ! rowspan="1" colspan="2" | 1959 ! rowspan="1" colspan="2" | 1970 ! rowspan="1" colspan="2" | 1979 ! rowspan="1" colspan="2" | 1989 ! rowspan="1" colspan="2" | 2000 ! rowspan="1" colspan="2" | 2011 |----- | Этнічнае паходжаньне || align="center" | Колькасьць | '''%''' | align="center" | Колькасьць || '''%''' | align="center" | Колькасьць | '''%''' || align="center" | Колькасьць | '''%''' | align="center" | Колькасьць || '''%''' | align="center" | Колькасьць || '''%''' | align="center" | Колькасьць || '''%''' |----- | [[Латышы]] || align="right" | 1 467,0 | align="right" | '''77,0''' | align="right" | 1 297,9 || align="right" | '''62,0''' | align="right" | 1 341,8 | align="right" | '''56,8''' || align="right" | 1 344,1 | align="right" | '''54,0''' | align="right" | 1 387,8 || align="right" | '''52,0''' | align="right" | 1 370,7 || align="right" | '''57,66''' | align="right" | 1 284,2 || align="right" | '''62,1''' |----- | [[Расейцы]] || align="right" | 168,3 | align="right" | '''8,8''' | align="right" | 556,4 || align="right" | '''26,6''' | align="right" | 704,6 | align="right" | '''29,8''' || align="right" | 821,5 | align="right" | '''32,8''' | align="right" | 905,5 || align="right" | '''34,0''' | align="right" | 703,2 || align="right" | '''29,58''' | align="right" | 556,4 || align="right" | '''26,9''' |----- | [[Габрэі]] || align="right" | 93,4 || align="right" | '''4,9''' | align="right" | 36,6 || align="right" | '''1,7''' | align="right" | 36,7 || align="right" | '''1,6''' | align="right" | 28,3 || align="right" | '''1,1''' | align="right" | 22,9 || align="right" | '''0,9''' | align="right" | 10,4 || align="right" | '''0,44''' | align="right" | 6,4 || align="right" | '''0,3''' |----- | [[Немцы]] || align="right" | 62,1 | align="right" | '''3,3''' | align="right" | 1,6 || align="right" | '''0,1''' | align="right" | 5,4 | align="right" | '''0,2''' || align="right" | 3,3 | align="right" | '''0,1''' | align="right" | 3,8 || align="right" | '''0,1''' | align="right" | 3,5 || align="right" | '''0,15''' | align="right" | 3,0 || align="right" | '''0,1''' |----- | [[Палякі]] || align="right" | 48,6 || align="right" | '''2,6''' | align="right" | 59,8 || align="right" | '''2,9''' | align="right" | 63,0 | align="right" | '''2,7''' || align="right" | 62,7 | align="right" | '''2,5''' | align="right" | 60,4 || align="right" | '''2,3''' | align="right" | 59,5 || align="right" | '''2,50''' | align="right" | 44,8 || align="right" | '''2,2''' |----- | [[Беларусы]] || align="right" | 26,8 | align="right" | '''1,4''' | align="right" | 61,6 || align="right" | '''2,9''' | align="right" | 94,7 | align="right" | '''4,0''' || align="right" | 111,5 | align="right" | '''4,5''' | align="right" | 119,7 || align="right" | '''4,5''' | align="right" | 97,2 || align="right" | '''4,09''' | align="right" | 68,2 || align="right" | '''3,3''' |----- | [[Летувісы]] || align="right" | 22,8 | align="right" | '''1,2''' | align="right" | 32,4 || align="right" | '''1,5''' | align="right" | 40,6 | align="right" | '''1,7''' || align="right" | 37,8 | align="right" | '''1,5''' | align="right" | 34,6 || align="right" | '''1,3''' | align="right" | 33,4 || align="right" | '''1,40''' | align="right" | 24,4 || align="right" | '''1,2''' |----- | [[Эстонцы]] || align="right" | 6,9 || align="right" | '''0,4''' | align="right" | 4,6 || align="right" | '''0,2''' | align="right" | 4,3 | align="right" | '''0,2''' || align="right" | 3,7 | align="right" | '''0,1''' | align="right" | 3,3 || align="right" | '''0,1''' | align="right" | 2,7 || align="right" | '''0,11''' | align="right" | 2,0 || align="right" | '''0,10''' |----- | [[Цыганы]] || align="right" | 3,8 || align="right" | '''0,2''' | align="right" | 4,3 || align="right" | '''0,2''' | align="right" | 5,4 | align="right" | '''0,2''' || align="right" | 6,1 | align="right" | '''0,2''' | align="right" | 7,0 || align="right" | '''0,3''' | align="right" | 8,2 || align="right" | '''0,34''' | align="right" | 6,5 || align="right" | '''0,3''' |----- | [[Украінцы]] || align="right" | 1,8 | align="right" | '''--''' | align="right" | 29,4 || align="right" | '''1,4''' | align="right" | 53,5 | align="right" | '''2,3''' || align="right" | 66,7 | align="right" | '''2,7''' | align="right" | 92,1 || align="right" | '''3,4''' | align="right" | 63,6 || align="right" | '''2,68''' | align="right" | 45,7 || align="right" | '''2,2''' |----- | іншыя | align="right" | 4,2 || align="right" | '''0,2''' | align="right" | 1,8 || align="right" | '''0,1''' | align="right" | 2,7 || align="right" | '''0,1''' | align="right" | 3,8 || align="right" | '''0,2''' | align="right" | 29,4 || align="right" | '''1,0''' | align="right" | 25,0 || align="right" | '''1,1''' | align="right" | 26,3 || align="right" | '''1,3''' |----- | Усяго | align="center" colspan="2" | 1901,5 | align="center" colspan="2" | 2086,4 | align="center" colspan="2" | 2352,7 | align="center" colspan="2" | 2489,5 | align="center" colspan="2" | 2641,9 | align="center" colspan="2" | 2377,4 | align="center" colspan="2" | 2067,9 |} === Мова === Адзінай афіцыйнай мовай Латвіі зьяўляецца [[латыская мова]], якая адносіцца да прыбалтыйскай моўнай падгрупы [[Балта-славянскія мовы|балта-славянскай моўнай]] [[Індаэўрапейская моўная сям'я|індаэўрапейскай сям’і]]. Сярод іншых мовай Латвіі вылучаецца [[ліўская мова]], якая на сёньня зьяўляецца амаль вымерлай і адносіцца да фінскай сям’і [[Уральскія мовы|ўральскіх моваў]]. Яна абараняецца паводле закону. Таксама існуе [[латгальская мова]], якая зьяўляецца асобнай моваў латыскага народу, яна таксама фармальна абаронена заканадаўствам Латвійскай Рэспублікі, але толькі як гістарычная варыяцыя латыскай мовы. [[Расейская мова]], шырока распаўсюджаная ў савецкі пэрыяд, па-ранейшаму зьяўляецца найбольш шырока выкарыстоўванай мовай меншасьці на сёньняшні дзень. Каля 34% насельніцтва размаўляюць на ёй дома, у тым ліку людзі, якія не зьяўляюцца расейцамі паводле этнічнай прыналежнасьці. Нягледзячы на ​​тое, што ў цяперашні час патрабуецца, каб усе школьнікі вывучалі латыскую мову, хапае школаў, якія таксама ўключаюць у свае праграмы [[Ангельская мова|ангельскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]] ці расейскую мову як мову выкладаньня навучальных праграмаў. Па стане на 2014 год існавала 109 школаў для меншасьцяў, якія выкарыстоўвалі расейскую мову ў якасьці мовы навучаньня 40% дысцыплінаў, астатнія 60% прадметаў — выкладаліся на латыскай мове. Ангельская мова шырока распаўсюджана ў Латвіі, асабліва ў сфэры бізнэсу і турызму. 18 лютага 2012 году Латвія правяла канстытуцыйны рэфэрэндум па пытаньні аб тым, каб прыняць расейскую мову ў якасьці другой афіцыйнай мовы. Паводле зьвестак Цэнтральнай выбарчай камісіі 74,8% прагаласавалі «супраць», 24,9% прагаласавалі «за». Яўка выбаршчыкаў склала 71,1%.<ref>[https://web.archive.org/web/20120415075014/http://www.tn2012.cvk.lv/ Results of the referendum on the Draft Law 'Amendments to the Constitution of the Republic of Latvia]. Central Election Commission of Latvia.</ref>. == Культура і грамадзтва == За сваю гісторыю Латвія трапляла пад культурныя ўплывы розных краінаў. Найбольш яскравы ўплыў краінаў Паўночнае Эўропы. Архітэктура старых месцаў тыповая для гарадоў [[Ганзейскі хаўрус|Ганзы]]. Гэтаксама і сучасная латыская культура мае шчыльныя сувязі з [[Швэцыя|швэдзкай]], [[Фінляндыя|фінскай]] і, асабліва, [[Нямеччына|нямецкай]] культурамі. Важную ролю ў фармаваньні культурнага ляндшафту Латвіі адыграла расейскае панаваньне, што доўжылася амаль два стагодзьдзі. [[Расейская мова]] дагэтуль вельмі пашыраная ў краіне, асабліва ў гарадах і на ўсходзе, сярод расейцаў і іншых нацыянальных групаў, што складаюць да 40% насельніцтва. Частка сучаснай Латвіі вакол [[Дзьвінск]]у (Латгалія) гістарычна была населеная беларусамі, уваходзіла ў [[Полацкае княства]] і нават была абвешчаная як частка [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі]] ў 1918 годзе. Сам горад мае адпаведную латыскую назву — Даўгаўпілс ({{мова-lv|Daugavpils|скарочана}}). Нягледзячы на гэта, да славянскае прысутнасьці ў паўднёва-ўсходняй Латвіі адзначаецца прысутнасьць усходнебалцкага племя [[латгалы|латгалаў]], аднаго з плямёнаў, што ўдзельнічала ў этнагенэзе латыскага этнасу. Акрамя таго, у Латвіі пражывае [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вугорская]] [[народнасьць]] ліваў 1500, перш за ўсё ў Рызе і некаторых прыморскіх вёсках. Лівы зьяўляюцца нашчадкамі дабалцкага фіна-вугорскага насельніцтва краіны. Большая частка зь іх, аднак, гістарычна зазнала асыміляцыю балтамі, а цяперашнія лівы практычна поўнасьцю страцілі сваю першапачатковую [[ліўская мова|мову]]. Ліўская мова, між тым, выкладаецца ў латвійскіх вышэйшых навучальных установах і ўлічваецца шэрагам арганізацыяў. Пануючаю ў Латвіі рэлігіяй у Латвіі пасьля [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] сталася [[лютэранства]], за выняткам пераважна [[Каталіцтва|каталіцкай]] Латгаліі, што было абумоўлена яе сувязямі з Рэччу Паспалітай. Сярод расейскамоўных латвійцаў пашыранае расейскае [[Праваслаўная царква|праваслаўе]]. Колькасьць рэгулярна наведваючых царкву ў Латвіі сёньня вельмі малая, ці ня самая нізкая ў Эўропе. Латыская лютэранская царква вельмі кансэрватыўная і адмаўляе кабетам у праве прапаведаваць (нягледзячы на кароткачасовы прэцэдэнт высьвячэньня жанчын, цяпер гэта не практыкуецца), у чым яна супярэчыць з латыскай лютэранскаю царквой у эміграцыі ў Швэцыі і іншых краінах. Вялікую ролю граюць абрады і элемэнты [[Балцкае паганства|традыцыйных балцкіх вераваньняў]]. Самае яскравае народнае сьвята ў латышоў — [[Купальле]] (''Jānis, vasaras saulgrieži''), зь якім таксама зьвязана шмат традыцыяў і звычаяў. Латвія знакамітая сваёй культурай народных сьпеваў. Тыповая латыская форма сьпеваў — [[дайны]], чатырохрадковыя, невершаваныя сьпевы на розныя тэмы, ад [[міталёгія|міталягічных]] да побытавых сюжэтаў. Этнографамі было сабрана больш за мільён народных дайнаў, што ёсьць рэкордам, зважаючы на колькасьць насельніцтва невялікай Латвіі. Запіс дагэтуль перадаваных у вуснай форме дайнаў пачаў напрыканцы 19 стагодзьдзя [[Крыш’яніс Баранс]]; сабраная ім для гэтага [[Шафа Дайнаў]] дагэтуль зьяўляецца свайго кшталту нацыянальнай сьвятыняй. Кожныя 5 гадоў у Рызе (за савецкім часам — за мяжой) праходзіць вялікі Сьпеўніцкі фэст, у якім бяруць удзел тысячы латыскіх і замежных хораў, хораў латыскае дыяспары. Сусьветна вядомы сымфанічны дырыгент [[Марыс Янсанс]] нарадзіўся ў 1943 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Як і ў [[Эстонія|Эстоніі]], меская культура і буйныя паны ў Латвіі былі да [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту 1917 году]] нямецкамоўнымі. Таксама нямецкамоўнаю была інтэлігенцыя. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] па пагадненьні між нацысцкай Нямеччынай і ўжо часткова акупаванай [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]] Латвіяй, нямецкая меншасьць была вывезеная ў Нямеччыну. Таксама амаль не засталося ў Латвіі пасьля Другой сусьветнай вайны калісьці буйнае [[габрэі|жыдоўскае]] грамады. === Дадатковыя зьвесткі === Паводле некаторых навукоўцаў, у [[Рыга|сучаснай сталіцы Латвіі]] ў 1510 годзе была ўсталявана першая [[калядная ёлка]] ў сьвеце. Іншая тэорыя адносіць гэтае вынаходніцтва да гораду [[Сэляста]] ў францускім [[Эльзас]]е<ref>[https://web.archive.org/web/20120104011548/http://www.selestat.fr/spip_noel/rubrique.php?id_rubrique=417 L’histoire des décorations de l’arbre de Noël et les boules de Meisenthal à la crypte]</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Беларусы ў Латвіі]] == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160308104233/http://www.lv/ Агульная інфармацыя пра краіну] * [http://www.castle.lv Сярэднявечныя замкі Латвіі] {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} [[Катэгорыя:Латвія| ]] 4y0gkwezqe2txjigu9yec6pkxndau53 0 6719 2696770 2331805 2026-10-15T00:19:07Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696770 wikitext text/x-wiki {{Музыка |Нацыянальнасьць = |Прафэсіі = сьпявачка |Інструмэнты = |Жанры = |Псэўданімы = |Гурты = |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = |Узнагароды = пераможца конкурсу песень [[Дзіцячае Эўрабачаньне-2005]] |Сайт = }}[[Файл:Ksienija Sitnik.jpg|thumb|300px|Ксенія Сітнік]] '''Ксенія Сітнік''' (нарадзілася {{нарадзіўся|15|5|1995}} году ў [[Мазыр]]ы) — прадстаўніца ад [[Беларусь|Беларусі]] і пераможца на конкурсе песень [[Дзіцячае Эўрабачаньне-2005]]. == Біяграфія == Ксенія Сітнік нарадзілася [[15 траўня]] [[1995]] года ў [[Мазыр]]ы, дзе жыве і зараз. Яе бацька бізнэсмэн, а маці, [[Сьвятлана Стацэнка]], дырэктар музычнай школы. Ксенія вучыцца ў мазырскай сярэдняй школе №13. Яна захапляецца песьнямі, танцамі і маляваньнем. У дзяўчынкі ёсьць старэйшая сястра, якая так сама прымае ўдзел у дзіцячых музычных конкурсах. Ксенія Сітнік пачала пець з раньніх гадоў, прымала ўдзел у некалькіх конкурсах (Чарнобыльскі шлях, Падаючыя зоркі і г. д.). Яна заваявала Гран Пры міжнароднага дзіцячага конкурсу [[Славянскі базар у Віцебску]] у [[2005]] годзе. Ксенія стала вядомай дзіцячай сьпявачкай, пасьля перамогі ў эўрапейскім конкурсе Дзіцячае Эўрабачаньне ў 2005 годзе, дзе яна прадстаўляла Беларусь, дзе яна перамагла прадстаўніка [[Гішпанія|Гішпаніі]] [[Антоніа Хасэ]] на тры пункты. У лістападзе [[2006]] году яна выпусьціла свой першы CD «Мы вместе» ({{мова-be|Мы разам|скарочана}}). У 2010 годзе выпусьціла другі альбом «Рэспубліка Ксенія»<ref>[http://budzma.by/news/muzychnyya-yubilyei-2015-sitnik-20-a-volskamu-i-varashkyevichu-105-na-dvaikh.html Музычныя юбілеі-2015: Сітнік — 20, а Вольскаму і Варашкевічу — 105 на дваіх] 27 студзеня 2015</ref>. Вяла перадачу на беларускім тэлебачаньні. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка|url=http://www.tvr.by/bel/company/belarus_na_dz_tsyachym_konkurse_pesn_e_rabachanne_2005_budze_pradsta_lyats_ksen_ya_s_tn_k/|загаловак=Беларусь на дзіцячым конкурсе песні "Еўрабачанне-2005" будзе прадстаўляць Ксенія Сітнік|камэнтар=Прэс-рэліз}} * [https://web.archive.org/web/20110706162850/http://www.kseniya.by/ Сайт, які прысьвечаны Ксеніі Сітнік] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сітнік, Ксенія}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазыры]] [[Катэгорыя:Беларускія сьпявачкі]] [[Катэгорыя:Пераможцы дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне]] 8bcn5o9hp9skx8mgcz90ca5gdzmyk2g 0 6813 2696800 2696196 2026-10-15T07:10:00Z Франак Радзівіл 96369 2696800 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Беларусь |НазваЎРоднымСклоне = Беларусі |Лацінка = Biełaruś |НазваНаДзяржаўнайМове = Рэспубліка Беларусь |Сьцяг = |Герб = |НацыянальныДэвіз =неафіцыйна [[Жыве Беларусь!]] |Месцазнаходжаньне = Europe-Belarus (orthographic projection).svg |АфіцыйнаяМова = [[беларуская мова|беларуская]]{{Заўвага|У 1995 годзе [[Аляксандар Лукашэнка]] незаконна ([[De facto|дэ-факта]]) надаў дзяржаўны статус [[Расейская мова|расейскай мове]]}} |Сталіца = [[Выява:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|22px|border|Сьцяг Менску]] [[Менск]] |НайбуйнейшыГорад = [[Выява:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|22px|border|Сьцяг Менску]] Менск |ТыпУраду = [[Прэзыдэнцкая рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = Кіраўнік [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыйнай <br> адміністрацыі]]{{Заўвага|абвешчаны [[Расея]]й «[[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]»}} |ІмёныКіраўнікоў = [[Аляксандар Лукашэнка]]<br>([[інаўгурацыя]] [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году#Рэакцыі|аспрэчвалася]]) |Плошча = 207 596,76<ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (на 1 студзеня 2010 г.)</ref> |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 83-е |АдсотакВады = 2,26% (4702 км²)<ref name="gki" /> |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2019 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 91-е |Насельніцтва = 9 413 446<ref name="nn2019">[https://nn.by/?c=ar&i=246398 Нас засталося 9,41 мільёна чалавек. Па выніках перапісу насельніцтва скарацілася на 41 тысячу] NN.by</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 45,3 |ЭтнічныСклад = [[беларусы]] (84,9%),<br />[[расейцы]] (7,5%),<br />[[палякі]] (3,1%),<br />[[украінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения 2009 г. Выходные регламентрые таблицы. Национальный состав населения, гражданство: население по национальности и родному языку]{{ref-ru}}</ref> |КанфэсійныСклад = [[праваслаўны]]я (60%),<br />[[каталік]]і (15—20%)<ref name="DieWelt">{{Літаратура/DieWelt}}{{ref-de}}</ref> |Пісьменнасьць = 98%<ref name="DieWelt"/> |ГодАцэнкіСУП = 2012 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = $146,745 млрд<ref>{{спасылка|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=913&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=103&pr.y=5 |загаловак=Belarus |выдавец=International Monetary Fund |дата=3 лістапада 2014}}</ref><!--PPP--> |СУПНаДушуНасельніцтва = $15 633 |Валюта = [[Беларускі рубель]] [[Файл:BYN symbol.svg|9px|baseline|link=Сымбаль беларускага рубля|class=skin-invert-image]] |КодВалюты = BYN |ЧасавыПас = [[UTC+3|FET]] |ЧасРозьніцаUTC = +3 |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— згубленая<br /><br />— абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = ад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<br />25 сакавіка 1918<br />1 студзеня 1919<br />ад [[СССР]]<br />27 ліпеня 1990<br />25 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн =My Belarusy vocal.ogg |АўтамабільныЗнак = BY |ДамэнВерхнягаЎзроўню = [[.бел]], [[.by]] |ТэлефонныКод = 375 |Дадаткі = [[Файл:Рэґіёны_Беларусі.svg|284пкс|цэнтар|Мапа Беларусі]] }} '''Белару́сь''', '''Рэспу́бліка Белару́сь''' — [[нацыянальная дзяржава]] [[Беларусы|беларусаў]] у [[Геаграфічны цэнтар Эўропы|геаграфічным цэнтры]] [[Эўропа|Эўропы]], на захадзе [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-Эўрапейскае раўніны]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе й [[Украіна]]й на поўдні. [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Тэрыторыя краіны]] — 207,6 тыс. км² ([[Сьпіс краінаў паводле плошчы|84-я ў сьвеце]]). Колькасьць насельніцтва на 1 кастрычніка [[2019]] году — 9 413 446 чалавекі. Працягласьць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход 650 км<ref>{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 11.</ref>. Сталіца й найбуйнейшае места — [[Менск]], сярод іншых буйных местаў [[Берасьце]], [[Віцебск]], [[Гомель]], [[Горадня]] й [[Магілёў]]. Больш за 40% тэрыторыі краіны мае [[Лес|лясны покрыў]]. [[Гісторыя]] Беларускае дзяржаўнасьці пачалася ад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], вядомага паводле пісьмовых крыніцаў з ІХ стагодзьдзя. У [[1307]] годзе яно далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)]], якое ўтварылася ў сярэдзіне XIII ст. вакол [[Наваградак|Наваградку]] й неўзабаве аб’яднала ўсе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя беларускія землі]]. У 1569 годзе [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] утварыла [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] з [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўствам Польскім]], на карысьць якога страціла [[Падляшша]] й украінскія землі. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у 1772—1795 гадох землі Беларусі апынуліся пад уладай [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], якая праводзіла [[Русіфікацыя Беларусі|палітыку ґвалтоўнае русіфікацыі]]. У пэрыяд распаду Расейскае імпэрыі [[Дзень Волі|25 сакавіка]] 1918 году [[беларусы]] абвясьцілі пра сваю незалежнасьць утварэньнем [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі (БНР)]]. Аднак БНР [[Слуцкі збройны чын|ня здолела абараніць]] сваю тэрыторыю ад [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія 1 студзеня 1919 году ўтварылі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (БССР)]]. Тым часам [[Заходняя Беларусь|заходняя частка краіны]] ў выніку складзенага бальшавікамі [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскага міру 1921 году]] апынулася пад уладай міжваеннае [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскае Рэспублікі]] й была далучаная да БССР толькі ў [[1939]] годзе ў выніку агрэсіі ў бок Польшчы [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] й [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу (СССР)]]. Беларусь страціла кожнага трэцяга свайго жыхара ў час спусташальнае [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнае вайны]]<ref>Axell A. Russia’s Heroes, 1941-45. — Carroll & Graf Publishers, 2002. P. 247. {{ISBN|0-7867-1011-X}}.</ref>, па сканчэньні якое ў [[1945]] годзе стала адным зь сяброў-заснавальнікаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. У час [[Распад СССР|распаду СССР]] 27 ліпеня 1990 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнт БССР]] [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|абвясьціў пра дзяржаўны сувэрэнітэт рэспублікі]], а 25 жніўня 1991 году — пра незалежнасьць Беларусі. Першы прэзыдэнт [[Аляксандар Лукашэнка]] ў 1995 годзе ўсталяваў у краіне [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]]<ref>[http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm «Essential Background — Belarus»]. Human Rights Watch.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus «Human rights by country — Belarus»]. Amnesty International Report 2007.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12037486 «'Hundreds of protesters arrested' in Belarus»]. BBC News.</ref>, які выявіўся ґвалтам, катаваньнямі й [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] беларусаў у час здушэньньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]]<ref>[https://www.radabnr.org/belarus-sanctions-nov-2020/ Рада БНР заклікае да санкцый супраць рэжыму Лукашэнкі і да ціску на Расею], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]], 16 лістапада 2020 г.</ref>. Больш за 70% грамадзянаў Беларусі пражывае ў местах. Больш за 80% грамадзянаў этнічныя [[беларусы]], этнічную меншасьць складаюць пераважна [[расейцы]], [[палякі]] й [[украінцы]]. Дзяржаўная мова — [[беларуская мова|беларуская]], аднак адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовае палітыкі ґвалтоўнае русіфікацыі]] (у тым ліку [[Рэфэрэндум 1995 году ў Беларусі|рэфэрэндуму 1995 году]]) стаў [[De facto|фактычны]] афіцыйны статус [[расейская мова|расейскае мовы]]. Згодна з [[канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|канстытуцыяй]] краіна ня мае афіцыйнае [[рэлігія|рэлігіі]], тым часам асноўнай [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] канфэсіяй лічыцца [[праваслаўе]]. Другая паводле папулярнасьці хрысьціянская канфэсія — [[каталіцтва]], праваслаўныя й каталіцкія [[Каляды]] й [[Вялікдзень]] традыцыйна адзначаюцца як дзяржаўныя [[Сьвята|сьвяты]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/master/text1400.htm Закон Республики Беларусь от 19 декабря 1991 г. № 1317-XII «О праздничных днях в Республике Беларусь»]</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Беларусі|Белая Русь|Літва}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|300пкс|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва ''[[Белая Русь]]'' пачала ўжывацца датычна часткі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] у XIV—XVI стагодзьдзях, тым часам датычна ўсёй тэрыторыі сучаснае Беларусі выкарыстоўвалася назва ''[[Літва]]''<ref name="CR-1982">Congressional Record; Proceedings and Debates of the Congress. Vol. 128, March 15—24, 1982. [https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny P. 5066].</ref>, бо гэтыя землі складалі тэрытарыяльнае ядро [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref>. Да XVII стагодзьдзя назва ''Белая Русь'' часткова замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускімі землямі]], тым часам дзеля ейных жыхароў існавалі азначэньні ''[[ліцьвіны]]''<ref name="CR-1982"/> й ''[[русіны]]''<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі земляў Вялікага Княства Літоўскага]] ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] спрыялі пашырэньню назвы ''беларусы'' (адначасна з фактычнай забаронай афіцыйнага ўжываньня назваў ''Літва'' і ''ліцьвіны'' датычна ''Беларусі'' і ''беларусаў''<ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 97].</ref><ref>Ethnic groups in Michigan. — Detroit, 1983. [https://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny P. 54].</ref>), бо гэтая назва больш адпавядала [[Імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць гістарычных ''ліцьвінаў'' як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]] дзеля іх [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі]] і [[Летувізацыя|сьціраньня памяці пра шматвекавую ўласную Літоўскую дзяржаўнасьць]]<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. Пазьней, аднак, замест назвы ''Беларусь'' расейскія ўлады пачалі выкарыстоўвацца [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін «''[[Паўночна-Заходні край|Северо-западный край]]''». У канцы XIX стагодзьдзя ідэолягі нацыянальнага руху прынялі ''Беларусь'' як нацыянальную саманазву. У 1918 годзе ўтварылася ''[[Беларуская Народная Рэспубліка]]'', а ў 1919 годзе — ''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]''. 19 верасьня 1991 году назву БССР зьмянілі на ''Рэспубліку Беларусь''<ref>[http://www.svaboda.org/content/backgrounderembedded/25110956.html 19 верасьня 1991 году], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2013 г.</ref>. У 1993 годзе дэпутаты [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту Беларусі]] ад [[Апазыцыя БНФ|Апазыцыі БНФ]] выступілі з прапановай прыняць назву ''Беларусь'' замест ''Рэспублікі Беларусь'' — бо слова «[[рэспубліка]]» ў масавай сьвядомасьці асацыявалася ня з формай дзяржаўнага ладу, а з [[Каляніялізм|каляніяльным]] статусам Беларусі ў складзе СССР і не замацоўвала ўсьведамленьне Беларусі як незалежнае краіны. Аднак актывізацыя прарасейскіх настрояў у значнай часткі дэпутацкага корпусу перашкодзіла прыняцьцю гэтае прапановы<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. З улікам гістарычнае дзяржаўнае пераемнасьці ў 2005 годзе вылучалася прапанова прыняць поўную назву краіны ''[[Вялікае Княства Літоўскае]] Беларусь'' з захаваньнем скарочанай назвы — ''Беларусь''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=100976 Вялікае Княства Літоўскае Беларусь — пражэкцёрства ці візіянэрства?], [[Наша Ніва]], 11 лістапада 2005 г.</ref><ref>[http://pazniak.info/page_belarus-litva Беларусь-Літва], Пэрсанальны сайт [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>. Раней з 1950-х гадоў беларускі мовазнаўца й гісторык [[Ян Станкевіч]] укараняў датычна Беларусі назву ''Вялікалітва''<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref>. == Сымболіка == {{Асноўны артыкул|Сымболіка Беларусі|Герб Беларусі|Сьцяг Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|145|Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|145|Беларускія дзяржаўныя герб [[Пагоня]] (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг]] (направа) на паштоўках часоў змаганьня за незалежнасьць [[Беларуская Народная Рэспубліка|першай нацыянальнай дзяржавы]]}} З 1995 году ў Беларусі паралельна існуюць дзьве сыстэмы сымбаляў<ref name="Lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.</ref> — традыцыйная гістарычная беларуская (законная дзяржаўная сымболіка Беларусі) і незаконна абвешчаная «дзяржаўнай» штучная сымболіка [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]]. [[Беларусы|Беларуская]] [[нацыянальная сымболіка]], якая захоўвае дзяржаўны статус [[de jure]]<ref name="Navumcyk"/><ref>[https://www.svaboda.org/a/24978195.html «Афіцыйны беларускі сьцяг — таксама палітычны сымбаль»], [[Радыё Свабода]], 6 траўня 2013 г.</ref>: * [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]{{Заўвага|У назьве сьцяга ўжываецца адметная скарочаная форма прыметніка (''бел-''), якая ёсьць адзнакай высокага (паэтычнага) стылю. Таксама сустракаецца азначэньне сьцяга з звычайнай поўнай формай прыметніка — ''бела-чырвона-белы сьцяг''. Тым часам скарот ''БЧБ'', на думку мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], у гутарковай мове лепей замяняць на ''наш сьцяг''.}}<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/biel-cyrvona-biely/30172690.html Ці правільна казаць «бел-чырвона-белы»? А слову ўжо сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref> — гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў<ref name="Tkacou-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>, дзяржаўны сьцяг Беларусі (з 1918 году). Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца зь беларускіх нацыянальных колераў<ref>Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.</ref> на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="Tkacou-391"/>. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускае гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнае дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году й [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|ейным аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году<ref name="Navumcyk-10.11.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.</ref>. * [[Пагоня|Герб Пагоня]] — дзяржаўны герб Беларусі, традыцыйны нацыянальны герб беларусаў<ref name="Tkacou-391"/>, з колераў якога ўтвараецца нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Дзяржаўны герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] й [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі]], [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|гістарычна-культурная каштоўнасьць Беларусі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=C20700578 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14 траўня 2007 г. № 578 «Аб статусе гісторыка-культурных каштоўнасцей»]</ref> {{Падвойная выява|справа|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg|145|Flag of Belarus.svg|145|[[Сьцяг БССР]] (налева) і [[Чырвона-зялёны сьцяг|яго мадыфікацыя]] для [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] (направа)}} {{Падвойная выява|справа|Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1981–1991).svg|145|Coat of arms of Belarus (2020–present).svg|145|[[Герб БССР]] (налева) і [[Герб расейскай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі|яго мадыфікацыя]] для рэжыму Лукашэнкі (направа)}} Афіцыйныя сымбалі [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]] ў Беларусі ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=508&a=5 Антыбеларуская дзейнасьць прыхільнікаў Лукашэнкі] // [[Беларус (газэта)|Беларус]]. № 508, травень 2005 г.</ref><ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://pazniak.info/page_dziynyiya_spravyi_y_belaruskim_zamejjyi Дзіўныя справы ў беларускім замежжы], Афіцыйны сайт Зянона Пазьняка, 19 красавіка 2005 г.</ref>), незаконна абвешчаныя «дзяржаўнымі сымбалямі Беларусі» ўказам [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкі]] ад 12 чэрвеня 1995 году на фармальнай падставе сфальсыфікаванага [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году]], які праводзіўся ва ўмовах [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрору супраць беларусаў]]<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>: * [[Чырвона-зялёны сьцяг]]<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> (''ЧЗ-сьцяг'') — [[Расея|расейскі]] [[Каляніялізм|каляніяльны]]<ref name="NN-2020"/> сьцяг рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі (этнацыду) беларусаў]]. Гэта палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную й зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка разьмяшчаецца арнамэнт, чырвоны на белым фоне. Мадыфікацыя [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяга БССР]] часоў кіраваньня [[Ёсіф Сталін|Сталіна]], распрацаванага мастаком [[Мікалай Гусеў|Мікалаем Гусевым]], ураджэнцам [[Уладзімерская губэрня|Уладзімерскае губэрні]] [[Расея|Расеі]], які ў 1940 годзе стварыў плякат «Няхай жыве Сталінская Канстытуцыя перамогшага сацыялізму й сапраўднага дэмакратызму», а ў 1941—1944 гадох маляваў партрэты афіцэраў [[Трэці Райх|Нацысцкае Нямеччыны]] й ейнага кіраўніка [[Гітлер]]а<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210124120522/https://news.tut.by/culture/710425.html Изобразил Гитлера и спасал военнопленного. Кто нарисовал красно-зеленый флаг], [[TUT.BY]], 8.12.2020 г.</ref>. * [[Герб рэжыму Лукашэнкі]] — прыніжальны для [[Беларусы|беларусаў]]<ref>[[Алесь Чайчыц]], [https://www.svaboda.org/a/30435918.html 10 аргумэнтаў за «Пагоню»], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2020 г.</ref> расейскі каляніяльны<ref>Мікулевіч С., Гезгала С. [https://nn.by/?c=ar&i=80310 Сёння — Дзень Пагоні і нацыянальнага сцяга], [[Наша Ніва]], 19 верасьня 2012 г.</ref> герб рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі русіфікацыі ([[этнацыд]]у) беларусаў. Гэта зялёны контур тэрыторыі Беларусі ў залатых промнях сонца над зямною куляй. Над контурам знаходзіцца чырвоная зорка, зьлева й справа контур абкружае вянок з залатых каласоў, пераплеценых кветкамі [[канюшына|канюшыны]] й [[лён|льну]]. Каласы абвіваюць стужкі колераў [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёнага сьцяга]], унізе на стужцы разьмяшчаецца залаты надпіс «Рэспубліка Беларусь». Мадыфікацыя [[герб Беларускай ССР|гербу БССР]], распрацаванага на ўзор [[Герб СССР|савецкага гербу]] [[Расея|Расеі]] й зацьверджанага ў час кульмінацыі [[Ёсіф Сталін|Сталінскага]] [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|тэрору]] ([[генацыд]]у) у 1938 годзе<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}}</ref>. Разам з чырвона-зялёным сьцягам не супадае з [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі сымбалямі]] беларусаў і асацыюецца найперш з асобай Лукашэнкі й той палітычнай і сацыяльна-эканамічнай мадэльлю, якую ён увасабляе<ref name="salanda-2019-10">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 10.</ref>. У 2020 годзе пры здушэньні [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў беларусаў супраць фальсыфікацыі выбараў, ґвалту й беззаконьня]] прыхільнікі сыстэмы сымбаляў рэжыму Лукашэнкі адзначыліся дзеяньнямі, якімі канчаткова дыскрэдытавалі гэтую сымболіку<ref name="Paskievic">[https://nn.by/?c=ar&i=265062 «Будучыня гэтага сцяга ім глыбока да аднаго месца»], [[Наша Ніва]], 10 сьнежня 2020 г.</ref> (вывешваньне чырвона-зялёных сьцягоў над [[аўтазак]]амі й будынкамі [[Турма|турмаў]], дзе паводле сьведчаньняў затрыманых, учыняюцца катаваньні, допыты на фоне ЧЗ-сьцяга затрыманых беларусаў з пазнакамі фарбай на твары, якіх здымаюць на відэа<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=262494 Сілавікі пачалі праводзіць допыты затрыманых на фоне чырвона-зялёнага сцяга і здымаць гэта на відэа], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2020 г.</ref>). Сярод іншага, адзначаліся факты катаваньняў (зьбіцьцё непаўналетніх<ref>[https://www.svaboda.org/a/30781512.html «Прымушалі сьпяваць гімн, хто ня ведаў — зьбівалі». У Берасьці вызвалены зь міліцыі падлетак заявіў пра катаваньні], [[Радыё Свабода]], 13 жніўня 2020 г.</ref>, засоўваньне [[АМАП]]аўскіх дручкоў у горла<ref>[https://www.svaboda.org/a/30785310.html «Пхалі дубінку ў горла, білі ў вочы». Школьнік трапіў у кому пасьля нападу АМАПу. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 15 жніўня 2020 г.</ref> й задні праход<ref>[https://www.svaboda.org/a/30850657.html «Разрэзалі шорты ззаду нажом». Мянчук расказаў аб згвалтаваньні АМАПам падчас затрыманьня. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 21 верасьня 2020 г.</ref>) пад гімн «[[Мы, беларусы]]», які таксама ёсьць мадыфікацыяй [[Ёсіф Сталін|сталінскага]] [[Гімн|гімну]] БССР і складае адно цэлае зь незаконна абвешчанымі «дзяржаўнымі» сьцягам і гербам<ref name="Fralou">[https://web.archive.org/web/20160304135848/http://afn.by/news/i/18676 Старая мелодия Государственного гимна с новыми словами вполне соответствуют переживаемому страной трагическому периоду отечественной истории, считает изветный музыкант А. Фролов], [[БелаПАН]], 11.06.2002 г.</ref>. 24 траўня 2021 году мэр [[Рыга|Рыгі]] [[Мартыньш Стакіс]] разам зь міністрам замежных справаў [[Латвія|Латвіі]] [[Эдгарс Рынкевічс|Эдгарсам Рынкевічсам]] замяніў на адным з пляцаў места чырвона-зялёны сьцяг на [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальны]] [[беларусы|беларускі]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белы сьцяг]] з [[Пагоня]]й з наступным абгрунтаваньнем: ''«Сьцяг, што сымбалізуе [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым]], які займаецца дзяржаўным [[тэрарызм]]ам, недарэчны ў мескім асяродзьдзі Рыгі»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/31271172.html Зь Беларусі высылаюць амбасадара Латвіі, дыпляматаў і тэхнічных супрацоўнікаў], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2021 г.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Беларусі}} === Раньнія часы === Першыя спробы [[чалавек]]а ([[нэандэрталец|нэандэртальца]]) пранікнуць на тэрыторыі Беларусі датуюцца часам 100—35 тысячаў гадоў таму. Пра гэта сьведчаць знаходкі [[Крэмн|крамянёвых]] вырабаў [[Муст’ерская культура|муст’ерскага тыпу]] каля вёскі [[Абідавічы|Абідавічаў]] ([[Быхаўскі раён]]), [[Падлужжа (Чачэрскі раён)|Падлужжа]] ([[Чачэрскі раён]]), [[Сьвяцілавічы (Гомельская вобласьць)|Сьвяцілавічаў]] ([[Веткаўскі раён]]). Найбольш старажытныя паселішчы чалавека, выяўленыя каля вёсак [[Юравічы|Юравічаў]] ([[Каленкавіцкі раён]]) і [[Бердыж]]у ([[Чачэрскі раён]]), адносяцца да эпохі верхняга [[палеаліт]]у, іхны век 26—23 тысячаў гадоў. Яны належалі радавым грамадам [[краманьёнец|краманьёнцаў]]. У сувязі з моцным пахаладаньнем і наступаньнем ледавіка 22—14 тысячаў гадоў таму людзі адышлі з тэрыторыі Беларусі на поўдзень. Па заканчэньні ледавіковай эпохі чалавек зноў вярнуўся на тэрыторыю Беларусі. Цалкам яе тэрыторыю засялілі ў эпоху [[мэзаліт]]у (IX—VI тысячаў да н. э.). Эпоха новага каменнага веку ([[нэаліт]]у) на Беларусі пачалася ў канцы V—IV тысячагодзьдзяў да н. э. і доўжылася каля 2 тыс. гадоў. Значнае павелічэньне насельніцтва ў нэаліце спрыяла ўзьнікненьню новых этнічных супольнасьцяў людзей. На тэрыторыі Беларусі было 5 археалягічных культур: [[дняпроўска-данецкая культура|дняпроўска-данецкая]], [[верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўская]], [[нёманская культура|нёманская]], [[нарвенская культура|нарвенская]] і тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі. На Беларусі вядома каля 600 нэалітычных паселішчаў, бальшыня іх сканцэнтраваная ў далінах рэк, басэйнаў [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Сож]]у, [[Нёман]]у. У канцы III — пачатку II тысячагодзьдзя да н. э. на тэрыторыю Беларусі праніклі плямёны шнуравой керамікі культуры, якія былі часткай [[індаэўрапейцы|індаэўрапейцаў]] — продкаў сучасных народаў Эўропы, у тым ліку [[славяне|славянаў]] і [[балты|балтаў]]. Узаемадачыненьні прышлых плямёнаў і абарыгенаў характарызаваліся рознымі формамі гаспадаркі і культурнага ўзаемаўплыву і этнічнай асыміляцыі. Мова індаэўрапейцаў мела шмат дыялектаў. Разьвіцьцё ўзаемадачыненьняў прывяло да стварэньня розных індаэўрапейскіх групаў і народаў. Тэрыторыя паўднёвага ўсходу Беларусі і суседнія раёны Ўкраіны займалі плямёны [[сярэдненяпроўская культура|сярэдненяпроўскай культуры]]. Пад уплывам прышлых плямёнаў адбыўся пераход мясцовага насельніцтва да [[бронзавы век|бронзавага веку]] (канец III — пачатак I тысячагодзьдзя да н. э.). У гэты пэрыяд паўднёва-заходнюю тэрыторыю Беларусі сьпярша займалі культуры шнуравой керамікі Палесься, заходняй Беларусі — прыбалтыйскай, Паазер’е — [[Паўночна-беларуская культура|паўночна-беларускай культуры]]. Да сярэдзіны II тысячагодзьдзя да н. э. ў Палесьсі й Прыдняпроўі сфармаваліся [[тшцінецкая культура]] й [[сосьніцкая культура]]. У [[жалезны век|жалезным веку]] (працягваўся ад VIII—VI ст. да н. э. да VIII ст. н. э.) на Беларусі было некалькі археалягічных культур штрыхаванай керамікі, дняпроўска-дзьвінская, мілаградзкая, зарубінецкая, паморская. У асобную культурна-гістарычную групу ў паўднёва-ўсходняй Беларусі вылучаюць помнікі [[Кіеўская культура|кіеўскай культуры]] II—IV ст. н. э., якія бальшыня навукоўцаў лічаць славянскімі<ref name="БелЭН-21">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 21.</ref>. === Утварэньне дзяржаўнасьці === {{Асноўны артыкул|Полацкае княства|Тураўскае княства|Смаленскае княства}} [[Файл:Połacak. Полацак (C. Faber du Faur, 25.07.1812).jpg|значак|300пкс|[[Полацак]]]] [[Файл:Jazep Drazdovič. Usiaslaŭ.jpg|150px|значак|зьлева|[[Усяслаў Чарадзей|Усяслаў Брачыславіч]]]] У V—VIII ст. у паўднёвай частцы Беларусі расьсяліліся славянскія плямёны [[Праская культура|праскай культуры]], сярэднюю і паўночную частку займалі плямёны [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]]. Працэс расьсяленьня славянаў у 2-й палове I тысячагодзьдзя суправаджаўся міжэтнічнымі кантактамі зь мясцовымі балцкімі плямёнамі ([[Літва (племя)|літвой]], [[яцьвягі|яцьвягамі]] і інш.). У IX—XI ст. сфармаваліся супольнасьці [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[Радзімічы|радзімічаў]]. Крывічы ўтваралі тры вялікія групы — полацкую, смаленскую і пскоўскую (паводле назваў іх галоўных [[горад|гарадоў]])<ref name="HB-138">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 138.</ref>. Першая згадка пра дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі Беларусі датуецца 862 годам, калі паводле паведамленьня летапісе, князь [[Рурык]], які знаходзіўся ў [[Ноўгарад]]зе, раздаў «''мужам сваім, таму — [[Полацак]], таму — Растоў, таму — Белавозера''»{{зноска|Нарысы|1994|Касцюк|80}}. У замежнай гістарыяграфіі існуе меркаваньне пра тое, што на Русі было дзьве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і Рагвалодавічы</small><ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. — Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. — Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. — Leiden, 2004. Р. 126-127.</ref>. Навуковец з [[Данія|Даніі]] [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсэн]] лічыў, што на Русі ўтварылася дзьве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародзка-Кіеўская і Полацкая. Аўтар падмацоўвае гэта сьведчаньнем з [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]] пра княжаньне ў Полацку Рагвалода, пра скандынаўскае паходжаньне яго імя. Амэрыканскі гісторык [[Амельян Прыцак]] лічыў, што полацкая дынастыя была адзінай з старажытных скандынаўскіх дынастыяў, якая змагла захавацца ў змаганьні з Рурыкавічамі</small><ref name="Мартынюк">''Мартынюк А.В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (Х—ХVI вв.). — Москва, 2015. С. 9.</ref>. Прыкладна ў гэты час на аснове племянного княжаньня крывічоў-палачанаў склалася буйное [[Полацкае княства]] — самастойная моцная сярэднявечная дзяржава на тэрыторыі Беларусі<ref name="HB-138"/>. Яго насельнікі называюцца крывічамі ў летапісах пад 1127, 1129, 1140 і 1162 гадох, таксама ўжывалася назва палачане. Апроч [[Полацак|Полацку]], да яго належалі гарады: [[Віцебск]], [[Менск]], [[Лукомаль]], [[Браслаў]], [[Заслаўе]], [[Лагойск]], [[Ворша]], [[Копысь]], [[Барысаў]]<ref name="HB-139">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 139.</ref>. Полацкае княства мела ўсе атрыбуты дзяржаўнай самастойнасьці — сувэрэнную ўладу князя і [[веча]], адміністрацыю, сталіцу, войска, грашовую сыстэму і іншае<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 3.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 24.</ref>. Адным з такіх атрыбутаў было правядзеньне ўласнай геапалітыкі, якая палягала на супрацьстаяньні агрэсіі [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і ўласнай экспансіі ў бок [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. У 980 годзе кіеўскі князь [[Уладзімер Сьвятаславіч]] захапіў Полацак, забіў яго гаспадара [[Рагвалод]]а і далучыў Полацкае княства да Кіеўскага. Аднак ужо за князем [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяславам]], сынам Уладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], унукам Рагвалода, Полацак аднавіў сваю незалежнасьць. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў XI—XII ст. у час княжаньня [[Усяслаў Брачыславіч|Ўсяслава Брачыславіча]] (1044—1101), які збудаваў [[Сафійскі сабор (Полацак)|Сафійскую саборную царкву]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] У якім часе Полацкае княства дасягнула найбольшае велічы // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 6.</ref>. Пазьней яно падзялілася на ўдзельныя княствы — [[Менскае княства|Менскае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]]. [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (XIX).jpg|150px|значак|зьлева|[[Крыж Эўфрасіньні Полацкай]]]] [[Файл:Smalensk, Dniapro. Смаленск, Дняпро (1787).jpg|значак|300px|[[Смаленск]]]] У сярэдзіне X ст. на землях дрыгавічоў вылучылася [[Тураўскае княства]], якое прыкладна з 988 году трапіла ў залежнасьць ад Кіева. Звычайна вялікія князі кіеўскія надавалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой паловы XII ст. Тураўскае княства здабыла незалежнасьць і неўзабаве падзялілася на [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], [[Капыльскае княства|Капыльскае]] і іншыя ўдзельныя княствы. З канца XI ст. тэрыторыю радзімічаў падзялілі паміж сабой [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]] і [[Смаленскае княства|Смаленскае]] княствы. Палітычнае адасабленьне Смаленску ад Кіева пачалося ў ХІ ст., а ў 1120-я гады тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расьціслаў Мсьціславіч|Расьціславам Мсьціславічам]] (1125—1259). У гэты час Смаленскае княства дасягнула найбольшага пашырэньня, калі ў яго склад увайшлі [[Крычаў]], [[Прапойск]], [[Амсьціслаў]] (пазьней вылучыўся ва ўдзельнае [[Амсьціслаўскае княства]]), а таксама адабраныя ў Менску [[Копысь]] і [[Ворша]]. У XII—XIII стагодзьдзях удзельныя княствы ўзьніклі на землях Верхняга Панямоньня. Найбольш значную ролю адыгрывалі [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Наваградзкае княства|Наваградзкае]] княствы. Грамадзкае разьвіцьцё зямель Беларусі праходзіла аднолькавы шлях зь іншымі [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнімі славянамі]], якія ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Русі]]. Тут у X—XII ст. перапляталіся 3 асноўныя сацыяльна-эканамічныя ўклады: [[Першабытнае грамадзтва|грамадзкі]], [[Рабаўладальніцкі лад|рабаўладальніцкі]] і [[Фэадалізм|фэўдальны]], які паступова станавіўся паноўным<ref name="БелЭН-21"/>. У канцы X ст. пачало пашырацца [[хрысьціянства]] паводле [[Бізантыя|бізантыйскага]] абраду. У 992 годзе зьявілася першая [[Полацкая япархія|япархія ў Полацку]], у 1005 годзе — [[Тураўская япархія]], у 1136 годзе — [[Смаленская япархія]]. Аднак элемэнты [[язычніцтва]] ў некаторых мясцовасьцях захоўваліся многія стагодзьдзі. Хрысьціянская царква спрыяла разьвіцьцю беларускае культуры, у тым ліку манумэнтальнага дойлідзтва, малярства, прыкладнога мастацтва, літаратуры<ref name="БелЭН-22">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 22.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{Асноўны артыкул|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Mindaugas 1831 (117707054).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міндоўг]]]] [[Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|300px|значак|[[Наваградак]]]] Створаная за часамі ўдзельных княстваў матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. [[Файл:Giedzimin. Гедзімін (1709).jpg|150px|значак|зьлева|[[Гедзімін]]]] [[Файл:Vilnius - map by Braun Hogenberg (middle size) (34065617).jpg|300px|значак|[[Вільня]]]] Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341), які перанёс сталіцу дзяржавы з Наваградку ў [[Вільня|Вільню]]. Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Расейская праваслаўная царква|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. Вялікае значэньня дзеля ўмацаваньня ВКЛ мела перамога над [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году. За вялікім князем [[Вітаўт]]ам (1392—1430) ВКЛ значна пашырыла сваю тэрыторыю, якая расьцягнулася ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Вітаўт Вялікі]]]] [[Файл:Battle of Grunwald - Kronika tho iesth Historya swiata 1564 (109729736).jpg|значак|300px|[[Грунвальдзкая бітва]]]] На лёс беларускіх зямель у ВКЛ значна паўплываў пераход літоўскае знаці ў канцы XIV ст. у [[каталіцтва]]. Вялікі князь [[Ягайла]] (1377—1392) у 1385 годзе пагадзіўся хрысьціць насельніцтва Літвы паводле каталіцкага абраду ў якасьці адной з умоваў атрыманьня трону польскага караля ([[Крэўская унія|Крэўская унія 1385 году]]). Адгэтуль у ВКЛ пачало насьпяваць нутранае напружаньне паміж праваслаўным і каталіцкім насельніцтвам. З часоў прыняцьця [[Гарадзельскі прывілей|Гарадзельскага прывілею 1413 году]] палітычнае становішча ў ВКЛ пачало характарызавацца дамінаваньнем каталіцкае знаці, якая атрымала вынятковае права на заняцьце дзяржаўных пасадаў і тытул паноў. Усходне-славянскія баяры й князі захавалі свае ўдзелы ў ВКЛ, яны падтрымлівалі дзяржаву, спрыялі росту яе магутнасьці, але імкнуліся павялічыць свой уплыў на прыняцьце палітычных пастановаў. Выразьнікам іх інтарэсаў стаў вялікі князь [[Сьвідрыгайла]] (1430—1432), які пачаў раздаваць дзяржаўныя пасады, замкі і воласьці праваслаўным [[русіны (гістарычны этнонім)|рускім]] фэўдалам, што прывяло да працяглай фэўдальнай вайны ([[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1432—1438 гадоў]]). У 1432 годзе Сьвідрыгайла ўцёк у Полацак, дзе беларускія князі й баяры пасадзілі яго на пасад [[Вялікае Княства Рускае|Вялікага Княства Рускага]], такім чынам адбыўся кароткачасовы раскол ВКЛ, і [[Полацак]] на пэўны час стаў сталіцай беларускае дзяржавы. Каталіцкія вярхі ВКЛ пайшлі на кампраміс. Ягайла [[Прывілей 1432 году|прывілеем 1432 году]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]] [[Прывілей 1434 году|прывілеем 1434 году]] ўраўнавалі праваслаўных фэўдалаў у некаторых эканамічных і палітычных правох з каталікамі. За вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]] (1440—1492) асобным землям (Наваградзкай, Полацкай, Віцебскай, Смаленскай і інш.) пацьверджаныя правы на аўтаномнае кіраваньне. Казімер зацьвердзіў [[Судзебнік Казімера|судзебнік 1468 году]] — першы ўпарадкаваны збор законаў. Па ягонай сьмерці [[Маскоўская дзяржава]] распачала некалькі войнаў з мэтай супрацьстаяць аб’яднаньню земляў Русі вакол Вялікага Княства Літоўскага. У ходзе гэтых войнаў да Маскоўскай дзяржавы ў XV—XVI ст. адышлі некаторыя ўсходнеславянскія землі ВКЛ. Па няўдачах у войнах палітычныя вярхі ВКЛ пачалі залучаць да больш актыўнага кіраваньня дзяржавай буйных праваслаўных фэўдалаў; праваслаўным ужо фактычна не забаранялася займаць найважнейшыя дзяржаўныя пасады. У 1563 годзе юрыдычна скасавалі палажэньне, паводле якога праваслаўныя фэўдалы не маглі засядаць у гаспадарскай радзе. Вялікі ўплыў на дзяржаўныя справы мелі магнаты [[Астроскія]], [[Хадкевічы]], [[Сапегі]], [[Ільлінічы]] і іншыя<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|150px|значак|зьлева|[[Леў Сапега]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (1613).jpg|значак|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1613 год]] Да сярэдзіны XVI ст. канчаткова аформіўся дзяржаўны лад ВКЛ, асновы якога замацаваныя ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1529 году]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1566 году]]. Дзяржаўнай мовай ВКЛ была [[старабеларуская мова]]. Кіраўніком дзяржавы лічыўся [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] (гаспадар). Сумесна з [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай]] ён ажыцьцяўляў найвышэйшы суд. Рада ВКЛ ([[паны-рада]]) узьнікла ў XV ст. як дарадчы орган пры вялікім князю, а да канца XV — пачатку XVI ст. ператварылася ў найвышэйшы орган дзяржаўнае ўлады. З XV ст. на паседжаньні рады запрашаліся прадстаўнікі мясцовых фэўдалаў, г. зн. зьбіраўся [[сойм]]. У 1413 годзе тэрыторыя ВКЛ падзялілася на [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] й [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] ваяводзтвы. У пачатку XVI ст. утварыліся [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]] й [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]] ваяводзтвы; у выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнае рэформы 1565—1566 гадоў — [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]], [[Менскае ваяводзтва|Менскае]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] ваяводзтвы, большасьць зь іх былі падзяляліся на паветы ([[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага]]). [[Шляхта]] атрымала права браць удзел у [[Павятовы соймік|павятовых сойміках]], дзе выбіраліся паслы (дэпутаты) на [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальны сойм]]. Вялікі ўплыў на лёс ВКЛ зрабіла [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкая вайна 1558—1583 гадоў]]<ref name="БелЭН-22"/>. ==== Рэч Паспалітая ==== {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Horadnia. Горадня (1575).jpg|300px|значак|[[Горадня]]]] [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|150пкс|зьлева|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут ВКЛ]], 1588 г.]] Няўдачы войска Вялікага Княства Літоўскага, у тым ліку заняцьце маскоўскімі войскамі ў 1563 годзе Полацку, падштурхнулі вялікага князя ВКЛ і шляхту да больш цеснага вайсковага і дзяржаўнага зьвязу з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскае уніі 1569 году]] ВКЛ і Каралеўства Польскае аб’ядналіся ў [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Паводле ўмоваў уніі, ВКЛ захоўвала свае адміністрацыйны апарат, заканадаўства, армію, герб [[Пагоня|Пагоню]], дзяржаўную пячатку. Найвышэйшым органам аб’яднанае дзяржавы стаў агульны сойм, які спачатку зьбіраўся на тэрыторыі Каралеўства Польскага, а зь сярэдзіны XVII ст. кожны трэці сойм склікаўся ў [[Горадня|Горадні]] як сымбаль асобнага становішча ВКЛ. Кіраўніком дзяржавы быў кароль Рэчы Паспалітае, якога абірала шляхта. Адначасна ён быў і вялікім князем ВКЛ. У часе работы Люблінскага сойму землі Ўкраіны адышлі да Польшчы, таму ў 1569 году ВКЛ складалася ў асноўным зь літоўскіх і жамойцкіх зямель. Кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторы]] (1576—1586) на чале аб’яднанае арміі вызваліў у 1579 годзе Полацак і перанёс ваенныя дзеяньні на тэрыторыю Масковіі. Пасьпяховае завяршэньне Інфлянцкае вайны паспрыяла ўзмацненьню ролі ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]] падкрэсьліла асобае становішча ВКЛ у фэдэрацыйнай дзяржаве з сваім войскам, заканадаўствам, гербам. Скасоўваліся палажэньні уніі, паводле якіх палякі і іншыя замежныя падданыя маглі атрымліваць у ВКЛ зямельныя ўладаньні і адміністрацыйныя пасады<ref name="БелЭН-23">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 23.</ref>. [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XVII) (4).jpg|150px|значак|зьлева|[[Ян Караль Хадкевіч]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1770 год]] У 1596 годзе прымаецца [[Берасьцейская унія]], да яе складаньня падштурхнула стварэньне ў Маскоўскай дзяржаве ў 1589 годзе [[Расейская праваслаўная царква|патрыярхату]], які намагаўся падначаліць сабе праваслаўных жыхароў ВКЛ. Паводле ўмоваў уніі, праваслаўная царква ВКЛ прызнавала вяршэнства [[Папа|папы рымскага]], прыняла каталіцкую дагматыку, аднак захавала сваю абраднасьць і асобную арганізацыю. Да канца XVIII ст. да грэка-каталіцкай (уніяцкай) царквы належала каля 80% насельніцтва Беларусі, у асноўным сялянаў. Праваслаўныя, што не прынялі унію, у пачатку XVII ст. стварылі ўласную царкоўную арганізацыю, узаконеную дзяржаўнай уладай<ref name="БелЭН-24">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 24.</ref>. У выніку [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] да ВКЛ вярнулася [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]]. Катастрафічны ўплыў на гаспадарку і культурнае жыцьцё зрабіла [[вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Перад ёй была [[Паўстаньне Хмяльніцкага|антыфэўдальная вайна 1647—1651 гадоў]], распачатая ўкраінскімі казакамі. Скарыстаўшы сьмерць караля і вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Ўладзіслава Вазы]] (1633—1648), казакі ўварваліся на [[Палесьсе]] і ўзначалілі мясцовыя выступленьні. У 1654 годзе маскоўскія войскі занялі ўсходнюю Беларусь да Дзьвіны й Дняпра, у 1655 годзе — большую ейную частку. Паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня 1667 году]], якое завяршыла гэтую вайну, беларускія землі засталіся ў Рэчы Паспалітай. Да Маскоўскай дзяржавы адышлі Кіеў, левабярэжная Ўкраіна, Севершчына ды Смаленскае ваяводзтва. Масавае вынішчэньне гарадзкога насельніцтва прывяло да заняпаду гарадоў, умацаваньня ў іх пазыцыяў шляхты і да запаволеньня разьвіцьця капіталістычных дачыненьняў. Па вайне ўзмацнілася [[палянізацыя]], якая ахапіла шырокія колы беларускае шляхты й мяшчанаў. [[Ян Казімер]] (1648—1668) празь няўдачы зрокся стальцу. Наступныя каралі й вялікія князі [[Міхал Вішнявецкі]] (1669—1673) і [[Ян Сабескі]] (1674—1696) ня здолелі прадухіліць рост уплыву шляхты і ўтаймаваць яе свавольствы. Абраны на пасад Рэчы Паспалітай саксонскі [[курфюрст]] [[Аўгуст Моцны]] у час [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікае Паўночнае вайны 1700—1721 гадоў]] выступіў хаўрусьнікам маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]]. Швэды, якія часткова акупавалі Беларусь, падтрымлівалі свайго стаўленіка на стальцы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Ваенныя дзеяньні й нутранае змаганьне шляхецкіх груповак прывялі да заняпаду гаспадаркі, якую здолелі адбудаваць толькі да сярэдзіны XVIII ст. Унутрыпалітычная анархія ў краіне працягвалася, звычайным стаў зрыў працы соймаў праз свавольства шляхты. Рэч Паспалітая пачала трапляць пад палітычны ўплыў суседніх дзяржаваў. Апошні кароль й вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (1764—1795) быў стаўленьнікам маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]], але імкнуўся праводзіць незалежную палітыку. Частка дзяржаўных колаў Рэчы Паспалітае ўзяла курс на мадэрнізацыю палітычнага ладу краіны, найперш на ўмацаваньне цэнтральнае ўлады. У 1764 годзе ўтварыліся Вайсковая й Скарбовая камісіі ВКЛ, у 1773 годзе — [[Адукацыйная камісія]], у 1791 годзе — Камісія паліцыі. [[Файл:Vilenski ŭniversytet, Pahonia. Віленскі ўнівэрсытэт, Пагоня (1781).jpg|300px|значак|[[Віленскі ўнівэрсытэт]]]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] Разьвіцьцю капіталістычных дачыненьняў перашкаджалі панаваньне магнатаў, нацыянальныя й рэлігійныя супярэчнасьці. Складанае ўнутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай імкнуліся выкарыстаць у сваіх інтарэсах Расея, Прусія і Аўстрыя. На іхную карысьць дзеялі розныя групоўкі шляхты. У 1786 годзе ўтварылася [[Барская канфэдэрацыя]] — зьвяз шляхты, накіраваны і супраць ўмяшаньня Расеі ў нутраныя справы дзяржавы, і супраць палітычных рэформаў. Разгром канфэдэрацыі расейскімі войскамі прывёў у 1772 годзе да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітае]] паміж Расеяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Пад уладу Расеі трапілі ўсходнія землі Беларусі з [[Полацак|Полацкам]], [[Віцебск]]ам, [[Магілёў|Магілёвам]], [[Гомель|Гомлем]]. Частка кіроўных колаў бачыла ўратаваньне дзяржавы ў антыфэўдальных рэформах. [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гадоў]] прыняў [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня 1791 году]], паводле якое ўсталяваў апеку дзяржавы над прыгоннымі сялянамі і пашырыў палітычныя правы мяшчанаў, рэарганізаваў і цэнтралізаваў дзяржаўнае кіраваньне. У адказ кансэрватарская шляхта пры дапамозе Расеі стварыла [[Таргавіцкая канфэдэрацыя|Таргавіцкую канфэдэрацыю]], з фармальных запросінаў якой ажыцьцявілася новае ўмяшаньне Расеі. У 1793 годзе адбыўся [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другі падзел Рэчы Паспалітае]], у выніку якога пад уладу Расеі трапілі землі цэнтральнае Беларусі з [[Барысаў|Барысавам]], [[Менск]]ам, [[Слуцак|Слуцкам]], [[Пінск]]ам. Згодніцкая пазыцыя кіроўных колаў Рэчы Паспалітае стала прычынай палітычнага ўздыму, які прывёў да [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]], узначаленага [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушам Касьцюшкам]]. Расея накіравала дадатковыя войскі, якія ў шэрагу бітваў здушылі паўстаньне. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітае]] пад уладу Расеі трапілі землі заходняе Беларусі зь Вільняй, Горадняй, Наваградкам, Берасьцем. [[Падляшша]] адышло да Прусіі. Рэч Паспалітая перастала існаваць<ref name="БелЭН-24"/>. === Пад уладай Расейскае імпэрыі === {{Асноўны артыкул|Паўночна-Заходні край|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Grassi, 1782-92).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міхал Клеафас Агінскі]]]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|300px|значак|[[Менск]]]] На [[анэксія|анэксаваных]]<ref>[[Кастусь Тарасаў|Тарасаў К.]] На чыім баку былі беларусы ў вайне 1812 году? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 51.</ref> Расейскай імпэрыяй землях усталёўваўся тэрытарыяльна-адміністрацыйны падзел на расейскі ўзор — паветы, правінцыі, губэрні і генэрал-губэрнатарствы. У 1772 годзе ўтварылася [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] ў складзе 2 губэрняў — [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай]] (з 1776 году [[Полацкая губэрня|Полацкай]], потым [[Віцебская губэрня|Віцебскай]]) і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]]. У 1793 годзе ўтварыліся [[Менская губэрня|Менская]], у 1795 — [[Слонімская губэрня|Слонімская]] і [[Віленская губэрня|Віленская]] губэрні. У 1796—1801 гадох тэрыторыя Беларусі ўваходзіла ў [[Беларуская губэрня|Беларускую]], Менскую і [[Літоўская губэрня|Літоўскую губэрні]], якіх у 1801 годзе падзялілі на Віцебскую, Магілёўскую, Менскую, [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] і Віленскую губэрні. У губэрнях ствараліся палаты крымінальнага (дзеялі на аснове права Расейскай імпэрыі) і цывільнага (разьвязвалі цывільныя справы паводле нормаў Статуту ВКЛ 1588 году) судоў. Па прыняцьці прысягі на вернасьць маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыне II]] шляхта Беларусі атрымала правы і прывілеі расейскага дваранства. Пры гэтым шляхта страціла права абіраць манарха, разьвязваць мясцовыя справы на ваяводзкіх і павятовых сойміках, ствараць канфэдэрацыі дзеля абароны сваіх вольнасьцяў і прывілеяў. Магнатаў пазбавілі права мець уласныя фартэцыі і войска. Праводзілася чыстка шляхецкага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] ([[Разбор шляхты]]). Кацярына II і [[Павал I]] практыкавалі раздачу дзяржаўных зямель з прыгоннымі сялянамі расейскім [[абшарнік]]ам, вайскоўцам і буйным чыноўнікам. На Беларусь пашыралася агульнарасейская сыстэма дзяржаўных падаткаў і павіннасьцяў. Галоўным падаткам стаў падушны, які быў значна цяжэйшы за ранейшы падымны. Сяляне выконвалі паншчыну, плацілі чынш, натуральныя даніны і інш. На мяшчанаў ускладаліся выдаткі на ўтрыманьні выйсковых гарнізонаў, паліцыі, турмаў, гарадзкога магістрату, паштовае службы, навучальных і мэдычных установаў. Цяжкай павіннасьцю для сялянаў і мяшчанаў Беларусі стаў абавязак пастаўляць рэкрутаў на 25-гадовую (з 1834 году — на 20-гадовую, з 1856 году — на 15-гадовую) службу ў войска. Шэраг законаў абмяжоўваў правы [[жыды|жыдоўскага]] насельніцтва: [[мяжа жыдоўскае аселасьці]], падушны падатак і рэкруцкія павіннасьці ўдвая вышэйшыя, чым для хрысьціянаў, кампаніі па прымусовым высяленьні ў гарады й мястэчкі зь сельскае мясцовасьці. [[Урадавы сынод Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўская царква]]) на Беларусі атрымаў дзяржаўны статус, тым часам каталіцкая царква страціла прывілеяванае становішча і трапіла пад кантроль расейскага ўраду. Рымска-каталіцкаму духавенству давалася свабода ў выкананьні рэлігійных абрадаў, але забаранялася схіляць праваслаўных (у тым ліку [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|тых, што прынялі Берасьцейскую унію]]) да пераходу ў рыма-каталіцтва. Каб заахвоціць далучэньне вернікаў [[уніяцтва|ўніяцкае царквы]] да Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) выкарыстоўваліся агітацыя, прымус, матэрыяльныя ўзнагароды ўніяцкага духавенства<ref name="БелЭН-25">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 25.</ref>. [[Файл:Kastuś Kalinoŭski. Кастусь Каліноўскі (G. Bonoldi, 1862-63).jpg|150px|значак|зьлева|[[Кастусь Каліноўскі]]]] [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|300px|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Беларуская шляхта ў часе [[Вайна 1812 году|вайны 1812 году]] падтрымала імпэратара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], маючы спадзеў пры ягонай дапамозе аднавіць ВКЛ і Рэч Паспалітую. 1 ліпеня 1812 году Напалеон падпісаў указ аб утварэньні ВКЛ у складзе Віленскага, Гарадзенскага, Менскага і Беластоцкага дэпартамэнтаў і прызначыў [[Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага|Часовы ўрад]] з прадстаўнікоў мясцовае шляхты. Галоўнымі ягонымі задачамі былі: мабілізацыя насельніцтва ў францускую армію, яе матэрыяльнае забесьпячэньне, ахова камунікацыў, падтрыманьне парадкаў у тыле і г. д. Напалеон не зрабіў захадаў дзеля ліквідацыі прыгоннага права, таму сярод сялянства ён не атрымаў падтрымкі, якое адказвала на паборы й марадэрства партызанскім рухам<ref name="БелЭН-25"/>. Уплыў [[Француская рэвалюцыя|Францускае рэвалюцыі 1789—1799 гадоў]] і падзеяў 1812 году спрыяў пашырэньню на Беларусі дэмакратычных і нацыянальна-вызвольных ідэяў. У пачатку XIX ст. у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] й шэрагу навучальных установаў, у [[Літоўскі асобны корпус|Літоўскім асобным корпусе]] дзеялі гурткі мясцовае моладзі, якія выступалі за аднаўленьне Рэчы Паспалітае. Дзеялі таварыства [[Таварыства філяматаў|філяматаў]] і [[Таварыства філярэтаў|філярэтаў]], таварыства «[[Вайсковыя сябры]]». У 1830—1831 гадох адбываецца [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае паўстаньне]], мэтай якога было аднаўленьне дзяржаўнасьці ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Па ягоным здушэньні расейскі ўрад узяў курс на паступовае аслабленьне эканамічных і палітычных пазыцыяў шляхты й каталіцкага духавенства. Канфіскоўваліся маёнткі ўдзельнікаў паўстаньня, зачыняліся касьцёлы й кляштары, пробашчы і насельнікі якіх мелі дачыненьне да паўстаньня. Узмацніўся «разбор» шляхты. Больш за 10 тысячаў шляхціцаў вылучылі з дваранскага стану. Справаводзтва ў мясцовых дзяржаўных установах і навучаньне ў школах пераводзілася з польскай на расейскую мову. У 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт за ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у паўстаньні і «прапольскі дух» выхаваньня. У студзені 1831 году яны скасавалі дзеяньне Статуту ВКЛ 1588 году ў Віцебскай і Магілёўская, у чэрвені 1840 — у Менскай, Гарадзенскай і Віленскай губэрнях. Узмацніліся рэпрэсіі супраць уніяцкай царквы. 12 лютага 1839 году Сабор вышэйшага ўніяцкага духавенства ў Полацку прыняў акт аб «узьяднаньні» ўніятаў з Урадавым сынодам Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквой). Узмацнілася залежнасьць праваслаўнай і каталіцкай царквы ад дзяржавы. У 1841—1843 гадох іх перавялі на дзяржаўнае ўтрыманьне<ref name="БелЭН-26">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 26.</ref>. [[Файл:Congress_Poland_and_Lithuanian_governorates_-_by_Alexander_Voschinin_-_1851_AD.jpg|міні|300пкс|[[Беларусы]] ([[Ліцьвіны|«літоўцы і беларусы»]]) на мапе № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.). Аўтар — тапограф і картограф Аляксандр Ваўчынін (капітан корпусу тапографаў Расейскай імпэрыі)]] Асновай эканомікі беларускіх земляў у XIX стагодзьдзі заставалася сельская гаспадарка, у якой панавала буйнамаянтковае дваранскае землеўладаньне. Попыт на збожжа ў Заходняй Эўропе стымуляваў абшарнікаў да пашырэньня фальваркаў. Да сярэдзіны XIX ст. 97% абшарніцкіх сялянаў беларускіх земляў знаходзіліся на паншчыне, гэта значыць былі прымацаваныя да панскіх фальваркаў і пазбаўленыя магчымасьці пошукаў іншых заработкаў, перасяленьня ў месты, выяўленьня прадпрымальніцкае ініцыятывы ў сфэры прамысловасьці й гандлю, якую мелі аброчныя сяляне ў цэнтральных губэрнях Расейскай імппэрыі. У 1840—1850 гадох на Беларусі выявіўся крызіс фэўдальна-прыгоньніцкіх дачыненьняў: скарачаліся пасевы, зьніжалася ўраджайнасьць, усё большая колькасьць сялянаў ня здольная была плаціць падаткі й выконваць павіннасьці на карысьць дзяржавы; у банкаўска-крэдытных установах было закладзена каля 70% прыгонных сялянаў: нарастаў антыпрыгоньніцкі рух сялянаў. У 1856—1860 гадох масавыя выступленьні сялянаў адбыліся ў 66 маёнтках, 11 зь іх здушаныя войскамі й паліцыяй. Параза ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]] і пагроза сялянскае рэвалюцыі вымусілі маскоўскага гаспадара [[Аляксандар II|Аляксандра II]] распачаць буржуазныя рэформы. 19 лютага 1861 году ён падпісаў Маніфэст і «Палажэньне» аб вызваленьні абшарніцкіх сялянаў ад прыгоннае залежнасьці. У выніку аграрны рэформаў на Беларусі абшарнікі захавалі больш за палову зямлі<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1880-89).jpg|150px|значак|зьлева|[[Францішак Багушэвіч]]]] [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|300px|значак|Беларусы на этнаграфічнай мапе Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.)]] Адбываецца [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнае паўстаньне 1863—1864 гадоў]] супраць расейскага панаваньня і за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году, якое пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 студзеня 1863 году. На тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] паўстаньнем кіраваў [[Кастусь Каліноўскі]], які ачоліў [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі]]. Удзельнікі паўстаньня, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «''Каго любіш — Люблю Беларусь — То ўзаемна''», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.</ref>. Расейскія ўлады здолелі здушыць гэтае выступленьне, яго ўдзельнікаў рэпрэсавалі. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў расейскі дзяржаўны скарб і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|300пкс|значак|[[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнаграфічная мапа беларусаў]] (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.]] Па рэформе 1861 году паскорылася фармаваньне рабочае клясы. Ідэолягамі й выразьнікамі інтарэсаў сялянаў і іншых дробных вытворцаў Расейская імпэрыі выступалі арганізацыі рэвалюцыйных народнікаў («[[Зямля і воля]]», «[[Народная воля]]»). У 2-й палове 1870 — пачатку 1880-х гадоў народніцкія гурткі існавалі ў Магілёве, Менску, Віцебску, Горадні, Пінску, Горы-Горках, Слуцку, Воршы. пераважна сярод вучнёўскае моладзі, вайскоўцаў, работнікаў. Пад уплывам выданьняў польскае сацыялістычнае партыя «[[Пралетарыят (партыя)|Пралетарыят]]» і расейскае групы «Вызваленьне працы» частка народнікаў Беларусі ў сярэдзіне 1880-х гадоў перайшло на пазыцыі [[марксізм]]у. У 1895—1900 гадох у 23 населеных пунктах Беларсі адбыліся 292 эканамічныя стачкі, у якіх брала ўдзел каля 11,5 тысячаў работнікаў. У 1896 годзе ўварыўся [[Рабочы саюз Літвы]], у 1897 годзе — [[Бунд]] (Усеагульны жыдоўскі хаўрус у Літве, Польшчы і Расеі). У 1898 годзе зьезд прадстаўнікоў сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Пецярбургу, Масквы, Кіева, [[Екацярынаслаў|Екацярынаслава]] і Бунда, што адбыўся ў Менску, абвясьціў пра ўтварэньне [[Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя|Расейскай сацыял-дэмакратычнай работніцкай партыі]] (РСДРП). У пачатку 1900-х гадоў рабочым рухам у гарадох і мястэчках Беларусі кіравалі арганізацыі Бунду. У Горадні й Берасьці ўплыў на рабочых мелі арганізацыі [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС)]]. У 1902—1904 гадох на Беларусі зьявіліся арганізацыі партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў (ПСР). У 1903 годзе ўтварылася [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ)]]. У 1903—1904 гадох узьніклі арганізацыі РСДРП ([[Паўночна-заходні камітэт РСДРП]], [[Палескі камітэт РСДРП]]). Сярод жыдоўскага насельніцтва Беларусі з 1890-х гадоў шырокую агітацыю вялі сіяністы. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] на Беларусі завяршылася партыйнае афармленьне 3 палітычных лягераў: рэвалюцыйнага (РСДРП, ПСР, ППС, БСГ, Бунд, паалей-сіяністаў, сіяністаў-сацыялістаў і інш.), лібэральнага (КДП, Хаўрус дасягненьня раўнапраўя жыдоў у Расеі, сіяністы, Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы й Беларусі), урадавага (Хаўрус расейскага народу, Саюз 17 кастрычніка). У I Дзяржаўную думу ад 5 заходніх губэрняў абралі 36 дэпутатаў, у тым ліку 29 прыхільнікаў кадэтаў. На выбарах у II Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях перамаглі 2 контрарэвалюцыйныя нацыяналістычныя групоўкі — расейская й польская<ref name="БелЭН-27">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 27.</ref>. [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1921).jpg|150px|значак|зьлева|[[Янка Купала]]]] [[Файл:Vilnia, Zavalnaja. Вільня, Завальная (1907).jpg|значак|300пкс|Рэдакцыя [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] на [[Вуліца Завальная (Вільня)|вуліцы Завальнай]] у Вільні, 1907 г.]] Аграрны й палітычны рух сялянаў прымусіў расейскі ўрад прызнаць неабходнасьць рэформаў, вынікам чаго стала [[Сталыпінская аграрная рэформа]]. На выбарах у III Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях чарнасоценцы й акцябрысты заваявалі 29 і 36 месцаў. Каталіцкае насельніцтва Віленскае й Гарадзенскае губэрняў абралі 6 прадстаўнікоў беларуска-польскіх аўтанамістаў («краёўцаў»). З падобнымі вынікамі прайшлі выбары і ў IV Дзяржаўную думу (1912). Чарнасоценна-акцябрысцкія групоўкі і іхныя органы друку адмаўлялі самастойнасьць беларускага этнасу, зьвінавачвалі беларускі нацыянальны рух і ягоную газэту «[[Наша Ніва]]» ў сэпаратызьме. Супраць [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] выступалі і польскія абшарніцка-клерыкальныя групоўкі. У 1907 годзе амаль усе мясцовыя арганізацыі левых партыяў былі разгромленыя ці вельмі аслабленыя. Сярод меншавікоў і бундаўцаў пашыралася ліквідатарская плынь. Згарнула свае падпольныя структуры БСГ і як партыя часова прыпыніла дзейнасьць. Ейныя кіраўнікі засяродзіліся на легальнай дзейнасьці ў газэце «Наша Ніва» і ўзначалілі беларускі нацыянальна-культурны рух. У 1905—1915 гадох ён прыкметна пашырыўся й набыў міжнародную вядомасьць. Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці беларускае літаратуры ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Цётка]], [[Максім Багдановіч]])<ref name="БелЭН-27"/>. 1 жніўня 1914 году Расейская імпэрыя ўступіла ў вайну зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] ([[Першая сусьветная вайна]]). Беларускія губэрні ў ліку першых перавялі на ваеннае становішча. У выніку наступленьня ([[Сьвянцянскі прарыў]], 1915) нямецкія войскі занялі заходнюю частка Беларусі. Да кастрычніка 1915 году фронт стабілізаваўся на лініі [[Дзьвінск]] — [[Паставы]] — [[Баранавічы]] — [[Пінск]]. Вайна прывяла эканоміку Беларусі да заняпаду. У сельскай мясцовасьці адчуваўся недахоп працоўных рук, скараціліся пасяўныя плошчы, паменшала колькасьць жывёлы. Каля 1/3 прамысловых прадпрыемстваў Беларусі былі эвакуяваныя або дэмантаваныя. Гарады Беларусі перапоўнілі вайскоўцы і ўцекачы<ref name="БелЭН-27"/>. Заняцьце амаль усёй Віленскае, Гарадзенскае і заходняе часткі Менскае губэрняў войскамі Нямецкае імпэрыі, мабілізацыя ў войска, масавае бежанства на ўсход на пэўны час дэзарганізавалі беларускі рух. Беларускі нацыянальна-культурныя арганізацыі распадаліся, спынялася выданьне беларускіх газэтаў і кніг. Частка кіраўнікоў «Нашае Нівы» (браты [[Антон Луцкевіч|Антон]] і [[Іван Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]] і іншыя) засталіся ў Вільні і ўзначалілі камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны. У Вільні дзеялі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група]], [[Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі]]. У якасьці каардынатара беларускага нацыянальнага руху выступаў Цэнтральны саюз беларускіх нацыянальных арганізацыяў на чале зь [[Беларускі народны камітэт|Беларускім народным камітэтам]], пад кіраўніцтвам якога ў 1916—1917 гадох з дазволу уладаў Нямецкае імпэрыі пачалося выданьне школьных падручнікаў, газэты «[[Гоман (1916)|Гоман]]». У 1916 годзе ў Петраградзе зьявіліся штотыднёвыя газэты «[[Дзяньніца]]» й «[[Сьветач (газэта)|Сьветач]]»<ref name="БелЭН-27"/>. === Беларуская Народная Рэспубліка і Беларуская ССР === {{Асноўны артыкул|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|міні|300пкс|Мапа [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], 1918 г.]] [[Файл:Raman Skirmunt. Раман Скірмунт (1906).jpg|150px|значак|зьлева|[[Раман Скірмунт]]]] [[Першая сусьветная вайна]] паскорыла перамогу [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]]. У выніку зрынаньня самадзяржаўя ўлада перайшла да [[Часовы ўрад Расеі|Часовага ўраду]]. Паводле прыкладу Петраграду на Беларусі ствараліся Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, народная міліцыя. У Менскім Савеце адзначаўся ўплыў бальшавікоў. Па [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі]] аднавіла сваю дзейнасьць і [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]]<ref name="БелЭН-28">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 28.</ref>. Адначасна ўзьнікла шмат іншых беларускі нацыянальных арганізацыяў і суполак ня толькі на тэрыторыі Беларусі, але і ў гарадох Расеі, дзе было шмат беларусаў-уцекачоў. 25—27 сакавіка 1917 году ў Менску адбыўся [[Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў]], які выставіў патрабаваньне дзяржаўнае аўтаноміі для Беларусі ў складзе Расейскае фэдэрацыйнае дэмакратычнае рэспублікі, абвясьціў сябе «найвышэйшай краёвай інстытуцыя» да скліканьня Беларускае краёвае рады (БКР), а сваім выканаўчым органам — [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)]], якому даручыў падрыхтаваць выбары БКР. Ягоным старшынём абралі [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Ён жа ўзначаліў дэлегацыю перамоваў з Часовым урадам у пытаньнях аўтаноміі Беларусі. Але ўрад адмовіўся разьвязваць гэтае пытаньне да Ўстаноўчага сходу. Паводле ініцыятывы БСГ у ліпені 1917 году адбыўся [[Зьезд беларускіх арганізацыяў і партыяў]]. На ім БНК замяніла [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў]], рэарганізаваная ў кастрычніку 1917 году ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду (ВБР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. 25 кастрычніка 1917 году ў выніку ўзначаленага бальшавікамі ўзброенага паўстаньня ў Петраградзе Часовы ўрад быў скінуты і ўлада перайшла да Савету Народных Камісараў на чале з [[Уладзімер Ленін|Уладзімерам Ульянавым (Леніным)]]. 26 кастрычніка савецкую ўладу абвясьцілі ў Менску. У пачатку лістапада найвышэйшым бальшавіцкім органам улады ў краі стаў Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту. 18—25 лістапада савецкую ўладу прызналі зьезд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, III зьезд сялянскіх дэпутатаў Менскае й Віленскае губэрняў і II зьезд арміяў Заходняга фронту. 26 лістапада абраныя зьездамі выканаўчыя камітэты аб’ядналіся і ўтварылі [[Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту|Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту (Аблвыкамзах)]]. У сьнежні 1917 — студзені 1918 году адбыліся зьезды Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Віцебскае й Магілёўскае губэрняў, на якіх завяршылася праца з усталяваньня бальшавіцкае ўлады ў гэтых губэрнях. Аблвыкамзах ігнараваў беларускае нацыянальнае пытаньне й не прызнаваў існаваньня самастойнага беларускага народу<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Źmicier Žyłunovič (Ciška Hartny). Зьміцер Жылуновіч (Цішка Гартны) (1910-19) (3).jpg|150px|значак|зьлева|[[Зьміцер Жылуновіч]]]] [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1919).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]), 1919 г.]] У адказ на [[Кастрычніцкі пераварот 1917 году ў Расеі]] ВБР разам з Цэнтральнай беларускай вайсковай радай зьвярнулася з «Граматай да беларускага народу», дзе асудзіла дзейнасьць бальшавікоў. ВБР склікала ў Менску [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]] 1917 году. I зьезд прызнаў неабходным стварэньне Беларускае дзяржаўнасьці, не прызнаў улады Аблвыкамзаху, таму на загад яго кіраўнікоў быў разагнаны з выкарыстаньнем вайсковае сілы. Частка дэлегатаў стварыла выканаўчы камітэт, а потым Раду зьезду, якая [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] 25 сакавіка 1918 году абвясьціла Беларусь незалежнай і свабоднай дзяржавай — [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. Ваенна-палітычныя разьлікі Расеі, міжнароднае становішча, дзейнасьць БНР сталі прычынамі фармальнага прызнаньня бальшавіцкімі ўладамі ў Маскве права беларускага народу на нацыянальную дзяржаўнасьць. Выконваючы пастанову ЦК РКП(б), VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя ў Смаленску пастанавіла аб абвяшчэньні [[БССР|Беларускае Савецкае Сацыялістычнае Рэспублікі (БССР)]] у межах Віцебскае, Гарадзенскае, Магілёўскае, Менскае, беларускіх паветаў Віленскае, Ковенскае і Смаленскае губэрняў. Утварэньне БССР з сталіцай у Менску 1 студзеня 1919 году абвешчанае маніфэстам [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі]]. Паводле патрабаваньня ЦК РКП(б) 27 лютага 1919 году ўтварылася [[ЛітБел|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (ЛітБел) ]] з сталіцай у Вільні. Другое абвяшчэньне БССР адбылося 31 ліпеня 1920 году ў Менску<ref name="БелЭН-28"/>. Утварэньне БССР фактычна стала адказам на абвяшчэньне незалежнасьці Беларускае Народнае Рэспублікі, што ад пачатку прызнавалася на афіцыйным узроўні — як зазначаў першы савецкі камісар фінансаў Беларусі [[Ісак Рэйнгольд]] на паседжаньні Цэнтральнага Бюро [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] 22 студзеня 1919 году<ref>[[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31168020.html «Былі крыкі ў экстазе». (Не)прыдуманае інтэрвію з прэм’ерам БНР Луцкевічам пра 25 сакавіка 1918 году], [[Радыё Свабода]], 25 сакавіка 2021 г.</ref>: {{Цытата| Існаваньне Беларускай Рады змусіла вылучыць Беларускую [Савецкую] Рэспубліку {{арыгінал|ru|Существование Белорусской Рады заставило выдвинуть Белорусскую [Советскую] Республику}} }} У лістападзе — сьнежні 1920 году адбыўся [[Слуцкі збройны чын]], мэтай якога была абарона непадзельнае Беларусі ў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічных межах]], усталяваньне рэспублікі і прызнаньне Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама незалежнасьць ад Польшчы й Расеі. Слуцкі фронт БНР стаў рэальным вайсковым змаганьнем за незалежнасьць, а [[Першы Слуцкі полк|Слуцкая брыгада]] — увасабленьнем волі беларусаў да свае дзяржаўнасьці<ref name="Viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/himn-i-dziejaslovy/29837829.html Чаму дзяржаўным гімнам БНР стаў ваяцкі марш «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»?], [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.</ref>. Аднак Слуцкае выступленьне, урэшце, здушыла [[Чырвоная армія]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Іван Саверчанка]], [[Зьміцер Санько]].|частка=[https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html#chapter117 117. Што такое Слуцкі збройны чын]|загаловак=150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html|адказны=|выданьне=|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=[[Наша Будучыня]]|год=2002|старонкі=|старонак=238|сэрыя=|isbn=9986-9229-6-1|наклад=}}</ref>. === Сярэдняя Літва === [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|300пкс|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і [[Летува]] («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] {{Асноўны артыкул|Сярэдняя Літва}} Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэньне на тэрыторыі Віленшчыны і Гарадзеншчыны ў 1920—1922 гадох. Рэспубліка была апошняй спробай аднавіць [[Літва|Літву]] ў гістарычным і [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйным]] сэнсе (таксама плянавалася ўтварыць Літву Верхнюю і Літву Ніжнюю). Стварэньне дзяржавы стала магчымым у выніку «Бунту Жалігоўскага» дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыны]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Разьмешчаная вакол гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Вільня|Вільні]] — дзяржава 18 месяцаў была [[буфэрная зона|буфэрнай зонай]] паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], ад якой залежала, і [[Летува|Летувой]], якая дэкляравала свае правы на гэтую тэрыторыю<ref name="von Rauch">{{Кніга| first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapterurl= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&pg=PA101 |publisher =C. Hurst & Co| isbn=0-903983-00-1 }}</ref>. [[Файл:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|зьлева|значак|Мапа Рэспублікb Сярэдняq Літвы]] Па некаторых затрымках, зьвязаных з пратэстам [[Ліга народаў|Лігі народаў]] ([[Жэнэва]], [[Швайцарыя]]), якая плянавала ўвод міжнародных войскаў, 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была [[Анэксія|анэксаваная]] Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазьней у сваіх мэмуарах, выдадзеных у Лёндане ў 1943 годзе, асудзіў палітыку анэксіі і закрыцьця беларускіх школаў ды адмаўленьня ад канфэдэрацыйных плянаў маршалка [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]] польскім «саюзьнікам»<ref>{{Спасылка|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner & Sons|language = pl}}</ref>. {{Цытата|9 кастрычніка 1920 году заняў Вільню ня польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Таксама генэрал захапляўся ідэямі [[панславізм]]у: «''Але ня толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расеяй, так з Украінай. Уклад псыхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны, каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасьці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай''». Некалькімі ж дзесягодзьдзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянэра 10 сакавіка 1887 году пазначана, што Юзэф Пілсудзкі казаў:<ref>{{Спасылка|language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб'яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}</ref> {{Цытата|Завуць мяне Восіп Восіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжаньне і народнасьць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }} === Беларуская ССР і Заходняя Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі 1924 году з пазначэньнем тагачасных граніцаў БССР і беларускіх тэрыторыяў у межах іншых дзяржаваў]] Тэрыторыя адноўленае БССР складалася толькі з 6 паветаў Менскае губэрні. Паводле [[Рыская мірная дамова|Рыскае мірнае дамовы]] 1921 году да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] адышла [[Заходняя Беларусь]]. 30 сьнежня 1922 году ўтварыўся [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР), у які ўвайшла і БССР. Паводле прапановы партыйна-савецкага кіраўніцтва БССР цэнтральныя ўлады згадзіліся ў 1924 і 1926 гадох на [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьне БССР]] шляхам улучэньне ў яе склад часткі Віцебскае і Гомельскае губэрняў. У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у Беларусі праводзіліся сацыялістычная індустрыялізацыя і масавая калектывізацыя сельскае гаспадаркі, у 1924—1929 гадох праводзілася палітыка [[беларусізацыя|беларусізацыі]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1929 пачалася [[Расеізацыя|палітыка абмежаваньня мовы тытульнай нацыі Беларусі]], працягам якой стала [[рэформа беларускага правапісу 1933 году]], якая штучна наблізіла беларускую мову да расейскай. Цяжкім злачынствам супраць усіх пластоў грамадзтва сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія набылі сыстэмны характар у пачатку 1930-х гадоў, а найбольшы размах мелі ў 1937—1938 гадох, адна з найстрашэнных акцыяў [[Чорная ноч|Ноч расстраляных паэтаў]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Ўкраіну 1939 году|паходу Чырвонае Арміі ў верасьні 1939 году ў Заходнюю Беларусь]] ейную тэрыторыю далучылі да БССР, аднак Віленшчыну перадалі Летуве. Летува атрымала каля 6880 квадратных кілямэтраў (2660 квадратных міляў) тэрыторыі Віленскага краю (у тым ліку Вільню, гістарычнаю сталіцу Вялікага Княства Літоўскага). Сярод жыхароў Вільні, прадстаўнікі сучаснае летувіскае нацыянальнасьці складалі тады ўсяго 3%. Далучэньне земляў ажыцьцяўлялася ў адпаведнасьці з сакрэтным пратаколам да [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Дамовы аб ненападзе паміж Нямеччынай і СССР]]<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|229x229пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]] У час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] 1941—1945 гадоў (эпізоду [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]) на тэрыторыі Беларусі разгарнулася партызанскае і падпольнае змаганьне. Паводле афіцыйных савецкіх зьвестак, у Савецкай Арміі, савецкіх партызанскі фармаваньнях і шэрагах савецкіх падпольнікаў супраць арміі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] змагалася больш за 1,5 млн жыхароў Беларусі. Вайна нанесла рэспубліцы велізарныя страты. Паводле сучасных ацэнак, загінуў кожны трэці жыхар Беларусі. Рэспубліка страціла больш за палову нацыянальнага багацьця. У 1945 годзе паводле савецка-польскае дамовы аб дзяржаўнай граніцы ад 18 жніўня 1945 году, 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласьць|Беластоцкае вобласьці]] з горадам [[Беласток]]ам і 3 раёны Берасьцейскае вобласьці ўлады СССР перадалі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1945 годзе Беларусь стала сузаснавальніцай [[ААН]], аднак яе ўдзел ня быў самастойным, а падпарадкоўваўся дэлегацыі [[СССР]]. У 1951 годзе зацьвердзілі [[Сьцяг Беларускай ССР|новы сьцяг БССР]], у 1955 годзе — [[Гімн Беларускай ССР|рэспубліканскі гімн]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1986 годзе Беларусь сталася асноўнай ахвярай [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскае катастрофы]]. === Рэcпубліка Беларусь === [[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак| [[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]] Сацыяльна-эканамічны крызіс другое паловы 1980 — пачатку 1990-х гадоў спрыяў нарастаньню дэзінтэграцыйных працэсаў у СССР. 27 ліпеня 1990 году Вярхоўны савет БССР прыняў [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. [[Жнівеньскі путч]] у Маскве (19—21 жніўня 1991) і падтрымка яго кіраўніцтвам КПБ паглыбіла крызіс сыстэму ўлады, якая існавала ў той час у Беларусі. 25 жніўня 1991 году Вярхоўны савет БССР прыпыніў дзейнасьць КПБ на тэрыторыі Беларусі. 19 верасьня 1991 году афіцыйную назву Беларускай дзяржавы зьмянілі на Рэспубліку Беларусь. У якасьці дзяржаўных сымбаляў аднавілі [[Беларусы|беларускія]] [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальныя]] герб [[Пагоня|Пагоню]] і [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. У сьнежні 1991 году ў выніку дэнансацыі дамовы 1922 году СССР спыніў існаваньне. 8 сьнежня 1991 году лідэры Беларусі ([[Станіслаў Шушкевіч]]), Украіны ([[Леанід Краўчук]]) і Расеі ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] падпісалі [[Белавескія пагадненьні|пагадненьне]] аб утварэньні [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. У 1994 годзе прынялі [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Беларусі]], адбыліся першыя [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|прэзыдэнцкія выбары]]. Паводле вынікаў другога туру, першым прэзыдэнтам краіны абралі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]]. Актывізацыя прарасейскіх настрояў ва ўладных колах Беларусі адзначалася яшчэ з восені 1993 году, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі Вялікага Княства Літоўскага і Беларускай Народнай Рэспублікі, але і Беларускай ССР — выключыць з тэксту [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]. Такую пастанову падтрымала большасьць [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|дэпутацкага корпусу]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. Увогуле, у 1991—1994 гадох Беларусь была адзінай краінай з былых рэспублік СССР, дзе нацыянальныя палітычныя сілы ня мелі прадстаўніцтва ў міністэрствах і структурах мясцовай выканаўчай улады — фактычна ня мелі доступу да рэальнага кіраваньня дзяржавы<ref name="navumcyk_15.04.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30555697.html Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману], [[Радыё Свабода]], 15 красавіка 2020 г.</ref>. Аднак поўнае аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай]] [[Моўная палітыка|моўнай]] і культурнай палітыкі адбылося толькі па ўсталяваньні Лукашэнкам [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]], што стала вынікам супадзеньня інтарэсаў уладаў Расеі, якія рэанімавалі [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]], і Лукашэнкі, які меў спадзяваньні праз далучэньне Беларусі да Расеі замяніць яе нямоглага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. У 1995 годзе па [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|акце тэрору ў парлямэнце Беларусі]] ён правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству<ref name="МП">[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]] [https://knihi.com/none/Aniamiennie_Z_kroniki_zniscennia_bielaruskaj_movy.html#chapter13 Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове?] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20170814200257/http://jivebelarus.net/language/language-defeat-06.html Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr1">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20110722003014/http://arche.bymedia.net/2002-1/zapr102.html Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады] // [[Архэ Пачатак]]. №1 (21), 2002.</ref>, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Па рэфэрэндуме, Лукашэнка пазбавіў беларускія [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальныя сымбалі]] бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоню статусу афіцыйнай дзяржаўнай сымболікі і надаў дзяржаўны статус [[расейская мова|расейскай мове]]. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|значак|296пкс|[[Марш за свабоду (Менск, 2020)|300-тысячны мітынг супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня]]. Менск, {{nowrap|16 жніўня 2020 г.}}]] Улетку 1996 году 70 дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|Вярхоўнага Савету]] паставілі подпісы пад [[імпічмэнт]]ам прэзыдэнту з прычыны парушэньня ім Канстытуцыі Беларусі. У адказ Лукашэнка з парушэньнем Канстытуцыі і закону «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» правёў 24 лістапада 1996 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|чарговы рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога разагнаў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня і ўтварыў цалкам падкантрольны [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які стаў найвышэйшым заканадаўчым органам рэжыму ў Беларусі. Адначасна апазыцыю цалкам выціснулі з тэлевізіі і радыё, а апазыцыйным газэтам не давалі друкавацца. У знак пратэсту ў адстаўку падалі прэм’ер-міністар Беларусі, два іншыя міністры і сем судзьдзяў [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суду]]. У гэтых умовах [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] і [[Эўразьвяз]] адмовіліся прызнаваць легітымнасьць рэфэрэндуму. Тым часам Лукашэнка канцэнтраваў у сваіх руках уладу з дапамогаю ўзмацненьня спэцыяльных службаў, у прыватнасьці [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. У красавіку 1998 году Лукашэнка стварыў г. зв. «[[Саюз Расеі і Беларусі]]», пазьней абвясьціў пра стварэньне г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расеі]]». Улады [[Расея|Расеі]] актыўна падтрымлівалі аўтарытарны рэжым у Беларусі ад часоў палітычнай крызы 1996 году, калі Лукашэнку зь іх дапамогай удалося ўнікнуць імпічмэнту і здабыць абсалютную ўладу ў краіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/27138163.html За што Селязьнёў атрымаў ад Лукашэнкі ордэн Скарыны?], [[Радыё Свабода]], 20 ліпеня 2015 г.</ref>. Незаконныя прэзыдэнцкія выбары з падкантрольнай Лукашэнку працэдурай падліку галасоў праходзілі ў 2001, 2006, 2010 і 2015 гадох. Кожныя зь іх выклікалі пратэсты грамадзянаў Беларусі і крытыку з боку ЗША і краінаў Эўразьвязу — найперш праз працэдуру падліку галасоў, якая дазваляла цалкам фальсыфікаваць вынікі і адкідала ўсякі кантроль за падлікам галасоў для не зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі грамадзянаў Беларусі. 8 жніўня 2020 году прайшлі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|чарговыя незаконныя прэзыдэнцкія выбары]], па якіх адбыліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты супраць іх фальсыфікацыі, гвалту і беззаконьня]]. Пратэсты адзначаліся найбольшай за ўсю гісторыю колькасьцю ўдзельнікаў (у Менску выходзілі сотні тысячаў чалавек, у абласных цэнтрах — дзясяткі, у многіх раённых — тысячы) і праходзілі пад [[беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнай сымболікай]]. У час здушэньня гэтых пратэстаў гвалт рэжыму Лукашэнкі над грамадзянамі Беларусі перайшоў на прынцыпова новы ўзровень, калі ён выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] і масавымі катаваньнямі, а маштаб рэпрэсіяў у краіне наблізіўся да часоў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30935222.html Партыя БНФ: «Беларусь ня ведала такога маштабу зьверстваў з часоў бальшавіцкага тэрору і нацысцкай акупацыі»], [[Радыё Свабода]], 7 лістапада 2020 г.</ref>. [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну]] 24 лютага 2022 году адкрыта прадэманстравала, што Беларусь знаходзіцца пад [[Гібрыдная вайна|гібрыднай]]<ref name="Litwin-2024"/><ref name="Usov-2023"/><ref name="UW-2022"/><ref name="BRN"/> [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыяй Расеі]]<ref name="Lichtarovic-24-02-2022"/><ref name="Hurnievic-26-02-2022"/><ref name="Daskievic-25-02-2022"/><ref name="AC-2022"/><ref name="Korsunau-2022">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=285495 Генадзь Коршунаў: Каб у свой час сусветная супольнасць так стала побач з беларусамі, як сёння з украінцамі, то нішто не ляцела б з акупаванай тэрыторыі], [[Наша Ніва]], 27 лютага 2022 г.</ref><ref name="Dubaviec-2022">[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]] [https://www.svaboda.org/a/31742497.html Як «беларуская» ўлада ператварылася ў акупацыю і ўсім нам стала сорамна, — Дубавец], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 25 сакавіка 2023 году [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] заявіў, што Расея разьмяшчае у Беларусі сваю тактычную ядзерную зброю, што неўзабаве ажыцьцявілі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32336402.html Сахашчык: Ядзерная зброя моцна актывізуе партызанскі рух у Беларусі], [[Радыё Свабода]], 27 сакавіка 2023 г.</ref><ref name="Usau-29-03-2023"/>. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Рэспублікі Беларусь}} Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. Тэрмін для кожнага прэзыдэнту складае пяць гадоў. Паводле [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі 1994 году]], прэзыдэнт [[дэ-юрэ]] можа займаць пасаду ня больш за два тэрміны, аднак у 2004 годзе на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 2004 году|рэфэрэндуму]] [[рэжым Лукашэнкі]] [[дэ-факта]] прыбраў гэтае абмежаваньне<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm Profile: Alexander Lukashenko], [[BBC|BBC News]]</ref>. Першым прэзыдэнтам стаў [[Аляксандар Лукашэнка]], абраны на гэтую пасаду ў другім туры [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|выбараў 1994 году]]. У 1996 годзе з ініцыятывы Лукашэнкі прайшоў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога ў Канстытуцыю ўнесьлі шэраг зьменаў, а Лукашэнка павялічыў свой тэрмін на 2 гады, такім чынам наступныя афіцыйныя прэзыдэнцкія выбары адбыліся ў 2001 годзе. Галоўны орган [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]] — [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]], ліквідаваны Лукашэнкам на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў рэфэрэндуму 1996 году і заменены на падкантрольны рэжыму [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] (ніжняя палата) і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савету Рэспублікі]] (верхняя палата). З улікам таго, што назва «Вярхоўны [[Савет]]» небеларуская і паходзіць ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], выказваюцца прапановы вярнуць парлямэнту краіны традыцыйную ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назву — [[Сойм]]<ref name="Cajcyc">Чайчыц А. [https://www.svaboda.org/a/28449360.html Карыснае практыкаваньне ад Зянона Пазьняка], [[Радыё Свабода]], 24 красавіка 2017 г.</ref><ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 13.</ref>. [[Судовая ўлада]] ажыцьцяўляецца судамі, найвышэйшы судовы орган — [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны суд]]. Гаспадарчыя спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі разглядае [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь|Вышэйшы гаспадарчы суд]]. Кантроль за канстытуцыйнасьцю нарматыўных актаў у дзяржаве ажыцьцяўляе [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд]], легітымны склад якога, аднак, разагнаны па рэфэрэндуме 1996 году<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref>. Нагляд за дакладным і аднастайным выкананьнем законаў ускладаецца на [[Генэральны пракурор Рэспублікі Беларусь|Генэральнага пракурора]]. Кантроль за выкананьнем дзяржаўнага бюджэту і выкарыстаньнем дзяржаўнай уласнасьці ажыцьцяўляе [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref name="BE-12">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 12.</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі}} [[Файл:Belarus, administrative divisions - be-x-old - colored.svg|значак|421x421пкс|Мапа]] Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь падзяляецца на тэрыторыю [[сталіца|сталіцы]] і тэрыторыі [[вобласьць|вобласьцяў]]. Тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыю [[раён]]аў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня. Тэрыторыя раёну падзяляецца на тэрыторыю [[сельсавет]]аў, [[пасёлак|пасёлкаў]] і гарадоў раённага падпарадкаваньня. Беларусь падзяляецца на шэсьць вобласьцяў, якія маюць назву паводле свайго адміністрацыйнага цэнтру. У сваю чаргу гэтыя вобласьці падзяляюцца на 118 раёнаў. Сталіца краіны Менск мае адмысловы статус. Цяперашні адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі фактычна застаўся з часоў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Адміністрацыйна-тэрытарыльныя адзінкі маюць савецкія небеларускія афіцыйныя назвы, з гэтай прычыны прапануецца вярнуць традыцыйныя ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назвы — [[Ваяводзтва|ваяводзтвы]] (замест вобласьцяў), [[павет]]ы (замест раёнаў) і [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|староствы]] (замест сельсаветаў)<ref name="Cajcyc"/>. З улікам таго, што наяўны падзел забясьпечвае моцную цэнтралізацыю і адміністрацыйна-палітычны кантроль над мясцовай ўладай з боку цэнтральных ворганаў улады, дзеля зьмяншэньня цэнтралізацыі, адміністрацыйнай і бюджэтнай нагрузкі выказваюцца прапановы павялічыць колькасьць адзінак самакіраваньня першага ўзроўню {| class="wikitable sortable" !Нумар {{Заўвага|Коды 1-7, пазначаныя на нумарах аўтамабіляў, азначаюць адпаведную адміністрацыйна-тэрытарыяльнаю адзінку, дзе гэты аўтамабіль зарэгістраваны.}} ! class="unsortable" style="line-height:95%; width:2em" |Герб !Вобласьць !Плошча (km²) !Насельніцтва !Сталіца |- |#1 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Brest_Region.svg|24x24пкс]] |[[Файл:Flag_of_Brest_Voblast,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Берасьцейская вобласьць]] | style="text-align:right;" |32786,44 | style="text-align:right;" |1 384 476 |[[Берасьце]] |- |#2 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Віцебская вобласьць]] | style="text-align:right;" |40051,34 | style="text-align:right;" |1 180 202 |[[Віцебск]] |- |#3 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_arms_of_Homyel_Voblast.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Flag_of_Homyel_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Гомельская вобласьць]] | style="text-align:right;" |40371,36 | style="text-align:right;" |1 415 749 |[[Гомель]] |- |#4 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Hrodna_Voblasts.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Hrodna_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Гарадзенская вобласьць]] | style="text-align:right;" |25126,98 | style="text-align:right;" |1 043 681 |[[Горадня]] |- |#5 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Minsk_province.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Minsk_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Менская вобласьць]] | style="text-align:right;" |39849,00 | style="text-align:right;" |1 426 525 |[[Менск]] |- |#6 | style="text-align:center;" |[[Файл:Escut_Oblast_Mohilev.png|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Mahilyow_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Магілёўская вобласьць]] | style="text-align:right;" |29067,62 | style="text-align:right;" |1 058 746 |[[Магілёў]] |- |#7 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_arms_of_Minsk.svg|24x24пкс]] |[[Файл:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Менск]] | style="text-align:right;" |353,00 | style="text-align:right;" |2 020 600 |[[Менск]] |- ! colspan="3" |[[Беларусь]] ! style="text-align:right;" |207596,76 ! style="text-align:right;" |9 413 446 ! |} (ваяводзтваў)<ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 17.</ref>. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|міні|300пкс|Беларусь з космасу, чэрвень 2010 г.]] Беларусь знаходзіцца ў цэнтры [[Эўропа|Эўропы]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе і [[Украіна|Ўкраінай]] на поўдні. Агульная працягласьць [[Дзяржаўная граніца Рэспублікі Беларусь|дзяржаўнай граніцы]] складае 2969 км. Адлегласьць ад Менску да сталіц суседніх дзяржаваў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470, [[Варшава|Варшавы]] — 550, [[Кіеў|Кіева]] — 580, [[Масква|Масквы]] — 700 км. Плошча Беларусі — 207,598 тыс. км². Найбольшая працягласьць краіны з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Эўропе Беларусь паводле плошчы нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], больш чым у 2,2 разу пераўзыходзіць [[Партугалія|Партугалію]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і прыкладна ў 5 разоў — [[Нідэрлянды]], [[Швайцарыя|Швайцарыю]]. === Рэльеф і карысныя выкапні === {{Асноўны артыкул|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Dzyarzhynskaya Hara 3.jpg|значак|300пкс|На [[Сьвятая (гара)|Сьвятой гары]] (345 м), найвышэйшым пункце Беларусі]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходнеэўрапейская раўніна|Ўсходнеэўрапейскай раўніне]]. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі ([[Менскае ўзвышша|Менскае]], [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкае]], [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] і іншыя), якія разьмяшчаюцца пераважна ў цэнтральнай частцы краіны і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Найвышэйшы пункт — [[Сьвятая (гара)|Сьвятая гара]], 345 м; найніжэйшы — на рацэ [[Нёман]]е, 90 м над узроўнем мора. Асаблівасьці рэльефу Беларусі вызначаюцца геалягічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых частак крышталічнага падмурка прымяркоўваюцца ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганьнем крышталічнага падмурка звычайна займаюць нізіны. Вызначальным фактарам фармаваньня рэльефу Беларусі сталі [[Ледавік|ледавікі]]. За апошнія 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя краіны спазнала ня менш за 5 зьледзяненьняў. На тэрыторыі Беларусі выявілі больш за 5 тысячаў радовішчаў і пакладаў карыстных выкапняў<ref name="BE-12"/>. Сярод іх можна выдзяліць [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[даляміт]]ы, будаўнічыя матэрыялы — [[жвір]], [[гліна|гліны]], [[пясок]], [[крэйда|крэйду]], [[граніт]], [[торф]], [[сапрапэль]] і іншыя. === Глебы === {{Асноўны артыкул|Глебы Беларусі}} Асаблівасьці геалягічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расьліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды адпавядаюць зоне ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, [[Марэна (геалёгія)|марэнавыя]], водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, [[торф]]. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расьліннасьцю), падзолісты (пад лясной расьліннасьцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэньні. З улікам ступені праяўленьня асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаюцца тыпы глебаў: [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]], [[абалонавыя глебы|абалонавыя]], [[дзярнова-карбанатныя глебы|дзярнова-карбанатныя]], [[Дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы|дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя]]. Паводле мэханічнага складу адрозьніваюць гліністыя, сугліністыя, супясковыя, пясковыя і тарфяныя глебы. === Клімат === {{Асноўны артыкул|Клімат Беларусі}} [[Файл:Паміж ноччу і днём.jpg|значак|300пкс|Краявід Беларусі ўлетку]] [[Файл:Печерский лесопарк — Прекрасная зима.jpg|300px|значак|Краявід Беларусі ўзімку]] Беларусь мае [[Мерны клімат|мерны]] [[кантынэнтальны клімат]], бо месьціцца ў мерным пасе на шляху заходніх паветраных масаў з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]]. У роўнадзеньні 21 сакавіка і 23 верасьня вышыня сонца роўная 90° і 23,5°. Гадавая сумарная [[радыяцыя]] ў Беларусі складала 3500 мэга[[Джоўль|джоўляў]]/м² на поўначы і 4100 мэгаджоўляў/м² на поўначы (85—97 кіля[[калёрыя]]ў/см). У [[Ліпень|ліпені]], які ёсьць найцяплейшым месяцам, сумарная радыяцыя 9-кратна большая, чым у найхаладнейшым месяцы — [[Студзень|студзені]]. Улетку пераважае наўпроставая сонечная радыяцыя, што складае 52% ад сумарнай. Узімку — расьсеяная радыяцыя, што складае 70% ад сумарнай. Гадавая расьсеяная радыяцыя розьнілася ад 2100 мэгаджоўляў/м² на поўдні да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы. Сярэднегадавая працягласьць сонечнага зьзяньня вагалася ад 73 дзён на поўначы да 78 на поўдні. Найбольшая яго працягласьць назіралася ў чэрвені (11—12 дзён), найменшая — у сьнежні (25-30 гадзінаў). На цёплае паўгодзьдзе прыпадала каля 80% гадавой працягласьці сонечнага зьзяньня. Гадавая сума [[Фотасынтэз|фотасынтэтычнаактыўнай]] радыяцыі, 1% якой спажывалі [[зялёныя расьліны]], складала да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы да 2200 мэгаджоўляў/м² на поўдні. Дадатны радыяцыйны балянс краіны складаў 1500—1800 мэгаджоўляў/м² у сярэднім за год і паступова нарастаў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад<ref name="г">{{Кніга|аўтар=[[Павал Каўрыга]].|частка=Клімат|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2004|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.18-2.djvu 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь]|старонкі=40-43|старонак=760|сэрыя=|isbn=985-11-0295-4|наклад=10 000}}</ref>. Цягам году над Беларусьсю пераважаюць заходнія вятры, якія пераносяць марское атлянтычнае паветра, разам зь якім перамяшчаюцца [[цыклён]]ы. Узімку пануюць паўднёва-заходнія і заходнія вятры. Паступленьне цыклёнаў зімой вядзе да павышэньня [[Вільготнасьць паветра|вільготнасьці]] і воблачнасьці, што выклікае [[Адліга|адлігу]] і туманы. Пранікненьне кантынэнтальнага паветра мерных шыротаў прыносіць марознае надвор’е з паніжэньнем сярэднесодневай тэмпэратуры да −10—15 [[°C]]. Звычайна арктычнае паветра ўрываецца пасьля адлігі, што выклікае рэзкае пахаладаньне з парывістым ветрам. Морскае арктычнае паветра стварае воблачнае надвор’е, а кантынэнтальнае з усходняй [[Арктыка|Арктыкі]] — яснае, што паніжае тэмпэратуру паветра да −40&nbsp;°C. Улетку пераважаюць паўночна-заходнія і заходнія вятры. Арктычнае паветра праграецца ў ніжніх слаях і выклікае працяглыя [[Засуха|засухі]]. На паўднёвым усходзе пераважае трапічнае паветра, што пры руху на поўнач абумоўлівае рэзкае пацяпленьне і вылікае засушлівае надвор’е ўлетку да 38&nbsp;°C і адлігу ўзімку. Сярэднегадавая хуткасьць ветру складае 3,5—4 м/с на раўнінах і ўзвышшах, 3—3,5 м/с у [[нізіна]]х і далінах рэк. Увосень і ўзімку праз цыклёны хуткасьць ветру павялічваецца, а ўвесну і ўлетку памяншаецца на 0,5 м/с. Сярэднегадавая тэмпэратура для ўсёй Беларусі складала 5,8&nbsp;°C. Сярэднегадавая ізатэрма вагаецца ад 7&nbsp;°C у Берасьцейскай вобласьці да 4,5&nbsp;°C у Віцебскай. У асобныя гады сярэдняя тэмпэратура сягае ад 4,5—5&nbsp;°C да 7—9,5&nbsp;°C. Працягласьць цёплага пэрыяду году з тэмпэратурай вышэйшай за 0&nbsp;°C складае 250—260 дзён на паўднёвым захадзе і 220—230 на паўночным усходзе. У ліпені сярэднямесячная тэмпэратура вагаецца ад 17,5&nbsp;°C на поўначы да 19&nbsp;°C на поўдні. Адхіленьні ад звычайнай тэмпэратуры можа складаць 3—4&nbsp;°C. Найбольшая тэмпэратура расьце ад 35&nbsp;°C у Віцебску да 38&nbsp;°C у Гомлі. У студзені сярэдняя тэмпэратура складала −6,7&nbsp;°C са зьмяненьнем ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. На захадзе звычайна цяплей амаль на 2&nbsp;°C, чым на ўсходзе празь пераважнае ўзьдзеяньне атлянтычнага паветра. Адхіленьні тэмпэратуры могуць дасягаць 3—6&nbsp;°C. Найменшыя тэмпэратуры зьмяняліся ад −41&nbsp;°C у Віцебску да −35&nbsp;°C у Гомлі<ref name="г"/>. У гадавым ходзе найбольш пругкасьці вадзяной пары прыпадае на ліпень — 14-15 гэкта[[Паскаль (адзінка вымярэньня)|паскаляў]] (ГПа), найменш на студзень — 3-4 ГПа. Узімку пругкасьць складае ад 3,5 ГПа на поўначы да 4 ГПа на поўдні. Улетку — ад 14,5 ГПа да 15 ГПа. На марэнных узвышшах пругкасьць меншая на 0,5—1 ГПа, чым на раўнінах. Сярэднегадавая вільготнасьць складала каля 80%. Найбольшая ў сьнежні-студзені — каля 90%. Найменшая ў траўні-чэрвені — 65%. Павялічаная на 3—5% вільготнасьць адзначалася каля вадаёмаў, на балотах, у лясах і на ўзвышшах. У сухія летнія дні віготнасьць апускалася менш за 30%. У сярэднім налічвалася 5—7 сухіх дзён на поўначы і ўзвышшах і 13—17 на поўдні. Часам іх лік дасягаў 20—40 за год. Больш за ўсё сухіх дзён назіралася ў траўні. На поўначы і ўсходзе налічвалася 136—145 дзён зь вільготнасьцю звыш 80% за год, на поўдні і паўднёвым захадзе — 107—113. На ўзвышшах налічвалася да 152 вільготных дзён за год. Узімку было больш вільготных дзён, чым улетку. У сьнежні налічвалася 23—27 вільготных дзён. У траўні 2-4 такіх дні. Высокая вільготнасьць спрыяла [[туман]]ам, што часьцей узьнікалі ў замкнёных катлавінах, на балотах і азёрах. За год здаралася ад 35 да 100 дзён з туманам. На Менскім і [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкім узвышшах]] 65—100 такіх дзён. Звыш 60% дзён з туманамі адбывалася ў халодную пару году з кастрычніка па [[сакавік]]. Пахмурных дзён налічвалася ад 135 на паўднёвым усходзе да 175 на паўночным захадзе. Узімку верагоднасьць пахмурнага неба складала 80—85%. У сьнежні ў сярэднім 21—23 дні бяз сонечнага надвор’я. У цёплую пару году воблачнасьць складала да 45—55%. У сярэднім за год у Беларусі выпадала звыш 600—700 мм. Марэнныя ўзвышшы сярэдзіннай Беларусі атрымлівалі звыш 650—700 мм. На Наваградзкім узвышшы выпадала 769 мм ападкаў, што было найбольшым паказьнікам у Беларусі. На нізінах выпадала 600—650 мм. Адхіленьні ад сярэднегадавой нормы складалі 100—200 мм ападкаў. Найбольш ападкаў выпадала ў [[Васілевічы|Васілевічах]] — 1115 мм, найменш у [[Брагін]]е — 298 мм. На цёплую пару з [[красавік]]а па кастрычнік прыпадала каля 70% ападкаў за год. У гадавым ходзе найбольш ападкаў выпадала ў ліпені — 75—95 мм, найменш у лютым — 30-40 мм. У цёплую пару пераважалі [[Залева|залевы]], якія перавышалі сярэднемесячныя ападкі ў 2—3 разы. Найбольшы ўлічаны ўзровень быў у жніўні ў [[Пружаны|Пружанах]] — 329 мм. Часам улетку ападкі не выпадаюць да месяца. Лік дзён з ападкамі складаў ад 193—195 на паўночным захадзе да 145 на паўднёвым усходзе. У сярэднім кожны другі-трэці дзень з ападкамі. Зрэдку за дзень выпадае месячная норма ападкаў. Найбольшы содневы лік атмасфэрнай вільгаці адзначылі ў ліпені 1973 году на станцыі [[Слаўнае (Віцебская вобласьць)|Слаўнае]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёну]] (Віцебская вобласьць). У халодную пару зь лістапада па сакавік утвараецца [[Сьнег|сьнегавое]] покрыва, якое ляжыць ад 75 дзён на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Часам выпадзеньне сьнегу адзначаецца ў кастрычніку. Устойлівае сьнегавое покрыва ўсталёўваецца ў сьнежні. Яго разбурэньне назіраецца ў пачатку сакавіка на паўднёвым захадзе (ПдЗ) і пры канцы сакавіка на паўночным усходзе (ПнУ). Найбольшая сярэдняя вышыня сьнегу складае ад 15 см на ПдЗ да звыш 30 см на ПнУ. У цёплыя маласьнегавыя зімы вышыня сьнегу ўдвая меншая. Запас вады ў сьнегавым покрыве складае ад 30-40 мм на ПдЗ да 80-100 мм на ўсходзе ПнУ<ref name="г"/>. === Водныя багацьці === {{Асноўны артыкул|Рэкі Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Narač - 2.jpg|міні|300пкс|[[Нарач]] — найбольшае возера Беларусі]] Тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў басэйне [[Чорнае мора|Чорнага]] (58% тэрыторыі) і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] (42%) мораў<ref name="BE-16">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 16.</ref>. Агульная даўжыня 20,8 тысячаў рэк краіны складае 90,6 тыс. кілямэтраў. 7 рэк маюць даўжыню звыш 500 км: [[Бярэзіна]], [[Вяльля]], [[Дзьвіна]], [[Дняпро]], [[Нёман]], [[Прыпяць]] і [[Сож]]. Шэсьць зь іх, апроч Бярэзіны, ёсьць церазьмежнымі. Агульны аб’ём воднага сьцёку рэк — 57,9 млрд кубічных мэтраў у сярэднім у год. Азёраў каля 11 тыс., 75% зь іх з плошчай люстэрка да 0,1 км². Найбольшае [[возера]] — [[Нарач]] (плошча 79,6 км²), найглыбейшае — [[Доўгае возера (Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,6 м). Агульны аб’ём вады ў азёрах плошчай больш за 1 км² складае 6—7 млрд м³. Найбольшы аб’ём вады ў азёрах [[вадазбор]]аў рэк Дзьвіны (72% усіх запасаў) і Нёмана (20%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэкі і азёры Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1347|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=14 сакавіка 2013|дата доступу=19 сакавіка 2013}}</ref>. Таксама краіна багатая на балоты, найбольшая колькасьць якіх знаходзіцца на [[Палесьсе|Палесьсі]]. === Расьліннасьць і жывёльны сьвет === [[Файл:Zubr BPN 02.jpg|150px|значак|зьлева|[[Зубар]] — жывёла-сымбаль Беларусі]] [[Файл:Восень у Белавескай пушчы.jpg|міні|300пкс|[[Белавеская пушча]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] На 21 сакавіка 2013 году амаль 40% плошчы Беларусі займаў [[лес]], агульная плошча якога складала 9,5 мільёну [[гектар]]аў. Запас [[Драўніна|драўніны]] складаў 1,6 млрд кубічных мэтраў. Паводле мэтавага прызначэньня лясы падзяляліся на: эксплюатацыйныя (49%), аздараўленчыя (17%), вадаахоўныя (16%), прыродаахоўныя (14%) і ахоўныя (4%). Налічвалася 107 відаў дзікарослых [[дрэва]]ў і 1,5 тыс. увезеных зь іншых краёў, сярод іх — 28 мясцовых відаў дрэваў, каля 60 відаў [[хмызьняк]]оў, 15 — паўхмызьнякоў і 8 — хмызьнячкоў<ref>{{Спасылка|аўтар =[[Канстанцін Карнялюк]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =9 лютага 2011| url =http://zil.mogved.by/content/my-tut-dushoj-chysceem/stati| копія = | загаловак =Мы тут душой чысьцеем| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Газэта]] «[[Зямля і людзі]]»| дата = 25 студзеня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Пераважнымі пародамі былі: хвойныя (60%; [[Хвоя звычайная|хвоя]] ды [[елка]]), мяккалістыя (36,5%; [[асіна]], [[бяроза (дрэва)|бяроза]] і [[вольха]]) і цьвёрдалістыя (3,5%; [[дуб]]). Іншыя важныя лесаўтваральныя пароды: [[ясень]], [[ліпа]], [[клён (род)|клён]] і [[граб]]. Найбольш пашыраныя ўвезеныя віды дрэваў: [[Лістоўніца|лістоўніцы]] сыбірская і эўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя і Веймутава, [[паўночны дуб]], [[таполя|таполі]] пірамідальная, ляўралістая і бальзамічная. 70% плошчы займае прыродная расьліннасьць, што налічвае 12 тыс. відаў. Звыш 200 відаў ахоўваецца дзяржавай. У гадавальніках лясных гаспадарак за год вырошчваецца звыш 280 відаў [[расьліна]]ў, больш за 310 млн лясных высадкаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лясы Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1351|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=21 сакавіка 2013|дата доступу=27 сакавіка 2013}}</ref>. [[Файл:Cornflowers Centaurea cyanus.jpg|150px|значак|зьлева|[[Валошка]] — кветка-сымбаль Беларусі]] [[Файл:XN Ciconia ciconia 86.jpg|300пкс|значак|[[Белы бусел]] — птушка-сымбаль Беларусі]] Жывёльны сьвет налічвае 457 відаў [[Хрыбетныя|хрыбетных]] (у тым ліку 73 віды [[сысун]]оў, 290 відаў [[Птушкі|птушак]], каля 60 відаў [[Рыбы|рыб]]) і больш за 20 тысячаў [[Бесхрыбетныя|бесхрыбетных]] [[жывёла]]ў. Гаспадарчае значэньне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёлаў — [[Звычайная лісіца|лісіца]], [[Лясная куніца|куніца]], [[Трусы|трус]], [[выдра]], [[Тхор лясны|тхор]], [[гарнастай]], [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды [[Земнаводныя|земнаводных]], 10 відаў рыб, 72 віды [[Вусякі|вусякоў]] — улучаныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах расьсяленьня існуюць дзяржаўныя запаведнікі і заказьнікі. У студзені 2011 году 1459 сяброў [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкага аб’яднаньня]] «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]» налічылі ў краіне 39 882 птахі 58 відаў, што засталіся зімаваць<ref>{{Артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=Каля 40 тысяч птушак маразоў не баяцца|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=75755|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=12 сакавіка 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-03-12 46 (26910)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/75720/12sak-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. === Экалёгія === Беларусь больш за іншыя краіны пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні па аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[цэз]]у-137, які выпаў ў Эўропе, каля 70% прыпала на тэрыторыю Беларусі. На пачатак 2016 году на забруджаных тэрыторыях знаходзіцца 2371 населены пункт (зь іх 28 местаў і мястэчак), дзе пражывае 1141,8 тысячы чалавек (12% насельніцтва Беларусі)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27691336.html 12% беларусаў жывуць на радыяцыйна забруджаных тэрыторыях], [[Радыё Свабода]], 22 красавіка 2016 г.</ref>. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфія === [[Файл:Насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.pdf|значак|317x317пкс|Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.]] Колькасьць насельніцтва Беларусі на 1 кастрычніка 2019 году склала 9 413 446 чалавек<ref name="nn2019"/>. Пры гэтым у параўнаньні з уліковымі зьвесткамі колькасьць насельніцтва меншая на {{лік|41000}} чалавек. Аднак, паводле спэцыялістаў, да гэтага прычынілася памяншэньне наяўнага насельніцтва за кошт павелічэньня колькасьці мігрантаў. Сапраўдная колькасьць жыхароў зьмяняецца, бо колькасьць мігрантаў зьніжаецца, але яны не паведамляюць пра свой ад’езд у міліцыю. Таксама значны ўнёсак у станоўчы дэмаграфічны балянс зрабіў [[міграцыя|міграцыйны]] прырост, які за 2014 год склаў 15,7 тысячаў чалавек, даволі вялікі адсотак зь іх склалі грамадзяне [[Украіна|Ўкраіны]], якія пакінулі месца свайго жыхарства з прычыны [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|ваенных дзеяньняў]]<ref name="nasielnictwa-naviny">[https://web.archive.org/web/20150629150716/http://naviny.by/rubrics/society/2015/01/26/ic_articles_116_188082/ Население Беларуси прибавляет второй год подряд], [[Naviny.by]], 26 студзеня 2015 г.</ref>. Сумарны каэфіцыент нараджальнасьці ў Беларусі складае 1,7 на адну жанчыну. У апошні час назіраецца павелічэньне сумарнага [[каэфіцыент нараджальнасьці|каэфіцыенту нараджальнасьці]]. Аднак, як і раней, ён не забясьпечвае ў краіне ўзроўню простага ўзнаўленьня насельніцтва. Сталіца Беларусі [[Менск]] — найбуйнейшы горад, насельніцтва якога на ліпень 2015 году складала 1,938 млн чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20150730173731/http://blr.belta.by/all_news/society/Belarus-pa-kolkasts-naselntstva-zajmae-16-e-mestsa--Erope--5-e---u-SND_i_81591.html Беларусь па колькасці насельніцтва займае 16-е месца ў Еўропе і 5-е — у СНД], [[БЕЛТА]]</ref>. Такім чынам у галоўным горадзе краіны пражывае 20,4% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Сярод вобласьцяў лідыруе [[Гомельская вобласьць]], дзе пражывае амаль кожны сёмы жыхар, а [[Гомель]] зьяўляецца другім паводле велічыні горадам у краіне, у ім на 2014 год налічвалася 512 тысячаў чалавек. Іншыя буйныя гарады: [[Магілёў]] (371 тыс.), [[Віцебск]] (363 тыс.), [[Горадня]] (357 тыс.) і [[Берасьце]] (331 тыс.). Да гарадоў, у якіх пражываюць больш за 100 тысячаў чалавек, належаць [[Бабруйск]], [[Баранавічы]], [[Барысаў]], [[Пінск]], [[Ворша]], [[Мазыр]], [[Салігорск]] і [[Наваполацак]]<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Chislennost-naselenija-prevyshaet-100-tys-chelovek-v-14-gorodax-Belarusi_i_674382.html Численность населения превышает 100 тыс. человек в 14 городах Беларуси], [[БЕЛТА]]</ref>. Паводле этнічнага складу пераважаюць [[беларусы]], якія складаюць 83,7% ад агульнай колькасьці насельніцтва Беларусі<ref name="belstat-perapis" />. Наступнымі найбуйнейшымі этнічнымі групамі зьяўляюцца [[расейцы]] (8,3%), [[палякі]] (3,1%) і [[украінцы|ўкраінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis" />. Шчыльнасьць насельніцтва складае каля 50 чалавек на квадратны кілямэтар. 70% ад агульнай колькасьці насельніцтва канцэнтруецца ў гарадзкіх раёнах. === Рэлігія === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Беларусі|Канфэсійная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600).jpg|150px|значак|зьлева|[[Эўфрасіньня Полацкая]] — нябесная заступніца Беларусі]] [[Файл:Сафійскі сабор.jpg|значак|300пкс|[[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]] (XI ст.) — найстарэйшая [[Хрысьціянства|хрысьціянская]] царква Беларусі]] Паводле ацэнак, 60—70% жыхароў Беларусі лічаць сябе праваслаўнымі, 15—20% — рыма-каталікамі, 5—10% — пратэстантамі, грэка-каталікамі (уніятамі). Праз савецкае змаганьне з рэлігіяй у краіне пашырыўся [[атэізм]]. У старажытнасьці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. У Х—ХІ стагодзьдзях пачало пашырацца [[хрысьціянства]]. Адным зь першых місіянэраў быў ісляндзкі вандроўнік [[Торвальд]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] Калі прыйшло на Беларусь хрысціянства // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. Першая [[Полацкая япархія|хрысьціянская япархія]] зьявілася ў 992 годзе. Гэта была адміністрацыйная адзінка [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]] [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]]. У 1387 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] зьявілася першае біскупства [[Рымска-каталіцкая царква|Сьвятога Пасаду (Рымска-каталіцкай царквы)]]. У XVI ст. з пачаткам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] многія адукаваныя жыхары ВКЛ прынялі [[пратэстантызм]]. У 1596 годзе ў выніку [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] праваслаўныя япіскапы перападпарадкавалі [[Літоўская мітраполія|Літоўскую (Кіеўскую) мітраполію]] Сьвятому Пасаду ў выглядзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]]. Тым часам супольнасьці [[Беларускія татары|беларускіх татараў]] і [[Жыды ў Беларусі|жыдоў]] традыцыйна спавядалі адпаведна [[іслам]] і [[юдаізм]]. На канец XVIII ст. каля 70% беларусаў належалі да ўніяцкае (грэцка-каталіцкае) царквы, 15% былі рыма-каталікамі, 7% — юдэямі і толькі 6% — праваслаўнымі [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1839 годзе расейскія ўлады забаранілі ўніяцкую царкву і гвалтоўна далучылі яе паству да Ўрадавага сыноду. З прыходу да ўлады ў 1994 годзе [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і аднаўленьнем [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] [[Беларускі экзархат|Беларускі экзархат]] [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царквы]] карыстаецца ў Беларусі значнымі прывілеямі. Актыўна дзее [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл]], структуры якога аб’ядноўваюцца ў 4 дыяцэзіі. Агулам паводле зьвестак Касьцёлу ў краіне налічваюцца 1 402 605 вернікаў, большасьць зь якіх прыпадаюць на [[Менска-Магілёўская архідыяцэзія|Менска-Магілёўскую архідыяцэзію]]<ref>[http://catholic.by/2/belarus/dioceses.html Дыяцэзіі], [[Catholic.by]]</ref>. Колькасьць пратэстантаў (розных дэнамінацыяў) ацэньваюць у больш за паўмільёна чалавек. Паводле інфармацыі мусульманскага рэлігійнага аб’яднаньня Беларусі на лістапад 2009 году ў краіне жылі амаль 120 тысячаў [[іслам|мусульманаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110825222048/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=31566 У Беларусі жывуць 120 тысяч мусульман], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2009 г.</ref>. Таксама ёсьць прадстаўнікі іншых веравызнаньняў: юдэі, стараверы і іншыя. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> [[Беларуская мова]] — нацыянальная мова асноўнага насельніцтва краіны [[беларусы|беларусаў]]. Афіцыйны дзяржаўны статус яна атрымала ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1918 годзе стала адзінай дзяржаўнай мовай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аднаўленьне статусу беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай адбылося ў 1990 годзе, калі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўны Савет БССР 12-га скліканьня]] прыняў Закон аб мовах. Матывацыяй прыняцьця гэтага закону была абарона беларускай мовы, існаваньне якой апынулася пад пагрозай у выніку шматгадовай [[Русіфікацыя Беларусі|ґвалтоўнай палітыкі русіфікацыі]]<ref name="zapr"/>. Статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай таксама засьведчыла [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя Беларусі 1994 году]], прытым [[расейская мова]] ў ёй вызначаецца як мова міжнацыянальных зносінаў. Гэтыя акты практычна не пагоршылі веданьня [[Расейская мова ў Беларусі|расейскай мовы ў Беларусі]] (згодна з Законам аб мовах «''вывучэньне расейскай мовы ва ўсіх школах Беларусі зьяўляецца абавязковым''»<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 95.</ref>), у той жа час за кошт далучэньня да беларускай мовы ў краіне значна павялічылася колькасьць дзьвюхмоўных людзей<ref name="zapr"/>. У 1995 годзе па ўсталяваньні [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]] [[Аляксандар Лукашэнка]] правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня. На падставе афіцыйны агучаных вынікаў рэфэрэндуму Лукашэнка [[дэ-факта]] надаў дзяржаўны статус расейскай мове. Па рэфэрэндуме, нягледзячы на абвешчаную поўную роўнасьць беларускай і расейскай моваў на дзяржаўным узроўні, афіцыйныя асобы (у тым ліку сам Лукашэнка) выступаюць пераважна па-расейску, расейская мова дамінуе ў дзейнасьці большасьці афіцыйных дзяржаўных інстытуцыяў. Адзначаецца бесьперапыннае скарачэньне выкарыстаньня беларускай мовы ў адукацыі. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 гадоў больш чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў Беларусі, якія вызначылі сваёй [[Родная мова|роднай мовай]] беларускую, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных<ref>{{Навіна|аўтар=[[Юры Дракахруст|Дракахруст Ю.]]|загаловак=Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2156104.html|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі=13 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]], якая ўтварылася ў выніку савецкай русіфікацыйнай палітыкі і ва ўмовах [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскай акупацыі]] дазваляецца да ўжытку ў Беларусі ў [[Кірыліца|кірылічным альфабэце]]. Замест вяртаньня традыцыйнага [[Лацінка|беларускага лацінскага альфабэту]] [[рэжым Лукашэнкі|расейская акупацыйная адміністрацыя]] часткова (дзеля геаграфічных назваў) выкарыстоўвала [[Інструкцыя па трансьлітарацыі|Інструкцыю па трансьлітарацыі]], створаную на яго аснове, аднак у 2023 годзе яе значна наблізілі да [[Расейская мова|расейскага]] [[Трансьлітарацыя|трансьліту]]. == Адукацыя == {{Асноўны артыкул|Адукацыя ў Беларусі}} [[Файл:BSU Physics Faculty.jpg|значак|300пкс|[[Фізычны факультэт БДУ|Фізычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (БДУ)]]]] Паводле 12-га артыкула Кодэксу Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» 2011 году, асноўная адукацыя ўлучала 6 узроўняў: дашкольную, агульную сярэднюю, прафэсійна-тэхнічную, сярэднюю спэцыяльную, вышэйшую і пасьляўнівэрсытэцкую. Дадатковая асьвета падзялялася на 2 віды: для дзяцей і моладзі і для дарослых. Адмысловае навучаньне прызначалася для людзей з душэўнымі і цялеснымі парушэньнямі зь іх улікам і для іх выпраўленьня і ажыцьцяўлялася на дашкольным і агульным сярэднім узроўнях. Паводле 19-га артыкула Кодэксу, установы асьветы падзяляліся на 12 відаў: 1) дашкольнай адукацыі, 2) агульнай сярэдняй, 3) прафэсійна-тэхнічнай, 4) сярэдняй спэцыяльнай, 5) [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай]], 6) спэцыяльнай адукацыі, 7) дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 8) дадатковай адукацыі дарослых, 9) выхаваўча-аздараўленчая ўстанова адукацыі, 10) сацыяльна-пэдадагічная, 11) спэцыяльная навучальна-выхаваўчая, 12) спэцыяльная лекавальна-выхаваўчая. 18 ліпеня 2011 году [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ухваліла Пастанову № 84 «Аб зацьвярджэньні Палажэньня аб савеце ўстановы адукацыі», паводле якога прадстаўнікі навучэнцаў утваралі 25% яго складу. Паводле 30-га артыкула Кодэксу, налічвалася 10 відаў навучэнцаў: выхаванец, вучань, курсант, [[студэнт]], стажор, магістрант, слухач, [[Асьпірантура|асьпірант]], сушукальнік і дактарант. Паводле 42-га артыкула, стыпэндыі падзяляліся на 8 відаў: навучальная, асьпіранцкая, сацыяльная, прэзыдэнцкая, спэцыяльная, імянная, пэрсанальная і кіраўнічая. У 59-м артыкуле прыдугледжвалася 3 спосабы дамовы на адукацыю: «на платнай аснове», «за кошт сродкаў рэспубліканскага (мясцовага) бюджэту» і «мэтава»<ref name="в">{{Навіна|аўтар=А.Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» ад 23 студзеня 2011 году № 243-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk1100243|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 студзеня 2014|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2016 год 99,7% дарослага насельніцтва Беларусі (старэйшае за 18 гадоў) былі [[Пісьменнасьць|пісьменнымі]]. Ахоп базавай (9 клясаў), агульнай сярэдняй і прафэсійнай асьветай складаў 98% занятага насельніцтва краіны. У больш як 8000 установаў асьветы налічвалася звыш 3 млн навучэнцаў (1/3 насельніцтва) і каля 430 000 выкладнікаў, выхавальнікаў і настаўнікаў (7 навучэнцаў на 1). З 2002/2003 навучальнага году ўвялі 10-бальны парадак адзнакі ведаў замест 5-бальнага<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Школьная і дашкольная адукацыя|спасылка=http://president.gov.by/by/school_by/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Агульная сярэдняя асьвета ўлучала 3 прыступкі: 1) пачатковая (1—4 клясы); 2) базавая (5—9 клясы); 3) сярэдняя (10—11 клясы). Абедзьве дзяржаўныя мовы (беларуская і расейская) зьяўляліся абавязкоымі для вывучэньня разам з адной замежнай. З 2015/2016 нав. г. на 3-й ступені агульнай сярэдняй асьветы (10—11 клясы) увялі профільнае навучаньне. У выніку з 1 верасьня 2015 г. у 1118 установах агульнай сярэдняй асьветы (36,8%) адчынілі 10-я профільныя клясы. Каля 29 000 вучняў 10-х клясаў (1/3) сталі вывучаць навучальныя прадметы на павышаным узроўні. У 2015/2016 навучальным годзе 958,8 тыс. вучняў навучаліся ў 3038 школах, у тым ліку ў 212 [[гімназія]]х (7%) і 29 агульнаадукацыйных ліцэях (1%) з асвойваньнем навучальнай праграмы на павышаным узроўні. Залічэньне ў [[ВНУ Беларусі]] ажыцьцяўлялі па конкурсе на аснове вынікаў [[Цэнтралізаванае тэставаньне|цэнтралізаванага тэставаньня]]. Існавала 5 відаў ВНУ: клясычны [[Унівэрсытэт|ўнівэрсытэт]], профільны ўнівэрсытэт, акадэмія, інстытут і вышэйшы каледж. У траўні 2015 году ўрад Беларусі стаў удзельнікам [[Балёнскі працэс|Балёнскага працэсу]] ў выглядзе Эўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі паводле Лісабонскага пагадненьня 1997 году «Аб прызнаньні кваліфікацыяў датычна вышэйшай адукацыі ў Эўрапейскім рэгіёне». На 2020 год у Беларусі налічалася 51 ВНУ<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыя ў Беларусі|спасылка=http://www.belarus.by/by/about-belarus/education?_print=1|выдавец=Belarus.by|дата публікацыі=2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. У 2013/2014 нав.годзе было 430 тыс. студэнтаў. 85% моладзі атрымлівалі вышэйшую асьвету. 1,5% студэнтаў складалі магістранты<ref>{{Артыкул|аўтар=Мікалай Анішчук.|загаловак=Прымусовыя людзі не прыдатныя да рэформаў|спасылка=http://novychas.by/hramadstva/prymusovyja_liudzi_nie_prydatn|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|тып=газэта|год=25 ліпеня 2014|нумар=[http://novychas.by/pdf/nch_2014_29.pdf 29 (398)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}</ref>. У 2014/2015 нав.г. студэнты складалі 4% насельніцтва Беларусі, што было 4-м паказьнікам сярод краінаў сьвету. Палова студэнтаў атрымлівала вышэйшую асьвету завочна. У дзяржаўных ВНУ 53% студэнтаў навучаліся платна, 34% — за кошт бюджэтных сродкаў з наступнай 2-гадовай адпрацоўкай па разьмеркаваньні, 13% — праходзілі мэтавую падрыхтоўку за кошт сродкаў прадпрыемстваў-наймальнікаў, што прадугледжвала ў наступным больш працяглую адпрацоўку. Студэнты пераважна вывучалі [[зносіны]], [[права]], эканоміку і арганізацыю вытворчасьці ([[мэнэджмэнт]]). Да 95% студэнтаў прыватных ВНУ атрымлівалі грамадзка-гаспадарчую асьвету. ВНУ Беларусі рыхтавалі на 1-й ступені навучаньня ([[бакаляўр]]) па 382 спэцыяльнасьцях, па 2-й ступені (магістар) — па 331 спэцыяльнасьці<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Балёнскі працэс: набыць новае і не страціць найлепшае|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20150512/1431378926-balonski-praces-nabyc-novae-i-ne-stracic-naylepshae|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 траўня 2015|нумар=[http://zviazda.by/be/number/87-27945 87 (27945)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/05/ZV_20150512_05.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. Паводле 90-га артыкула Кодэксу «Аб адукацыі», «пры атрыманьні прафэсійна-тэхнічнай, сярэдняй спэцыяльнай і вышэйшай адукацыі вывучэньне беларускай мовы навучэнцамі … зьяўляецца абавязковым»<ref name="в"/>. Аднак прынамсі з 2006 году ўсе 43 дзяржаўныя і 9 прыватных ВНУ Беларусі былі расейскамоўнымі<ref>{{Кніга|аўтар=[[Станіслаў Суднік]], [[Тацяна Вабішчэвіч]].|частка=|загаловак=Летапіс дзейнасьці грамадзкага аб'яднаньня «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны». 1989-2009|арыгінал=|спасылка=http://www.tbm-mova.by/files/blocks/летапіс%20тбм%202009.pdf|адказны=рэд. [[Алег Трусаў]]|выданьне=|месца=[[Ліда]]|выдавецтва=[[Наша слова]]|год=2009|том=|старонкі=110|старонак=164|сэрыя=|isbn=|наклад=299}}</ref>, акрамя беларускамоўнага патоку [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэту БДУ]], дзе навучалася 0,1% студэнтаў краіны. У 2016/2017 нав.годзе па-беларуску навучалася 13,3% (128 600) школьнікаў<ref>{{Навіна|аўтар=Ягор Марціновіч|загаловак=Моўная катастрофа|спасылка=https://m.nn.by/articles/191559/|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=31 траўня 2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Ахова здароўя == {{Асноўны артыкул|Ахова здароўя ў Беларусі}} На канец 2016 году ў Беларусі было 41 517 занятых [[лекар]]аў (0,4% насельніцтва) і 125 849 [[Мэдычная сястра|мэдычных сясьцёр]] (3:1 да лекараў). Налічвалася 636 [[лякарня]]ў на 80 278 месцаў (0,8% насельніцтва), якія падзялялі на 5 відаў ложкаў: 1) тэрапэўтычныя — 28,8% (23 094), 2) [[Хірургія|хірургічныя]] — 20,3% (16 309), 3) дзіцячыя — 9,8% (7887), 4) радзільныя — 6,5% (5225), 5) гінэкалягічныя — 4,7%% (3798). Працавала 2 311 [[Паліклініка|паліклінік]] для дарослых, зь іх 97 дыспансэраў, а таксама 408 дзіцячых паліклінік. Дзеяла 2099 фэльчарска-акушэрскіх і 836 фэльчарскіх пунктаў, 142 жаночых кансультацыяў. За 2016 год лекары правялі 133,613 млн прыёмаў, што склала па 14 прыёмаў на жыхара. У Беларусі прынялі 116 935 [[Роды|родаў]], якія склалі 5,17% ад ліку плодных жанчынаў (у веку ад 15 да 49 гадоў). Таксама ўчынілі 27 467 спаронаў, што склалі 23,5% ад родаў. Сярод 7 911 002 (83,3% ад насельніцтва) улічаных выпадкаў захворваньняў 41,8% (3 306 201) выявілі ў дзяцей да 18 гадоў. У сярэднім на дзіця прыпала 1,8 хваробы за год. На хваробы органаў дыханьня прыпала звыш 52% (4 113 931) захваральнасьці насельніцтва. Пагатоў сярод дзяцей такія хваробы склалі 75,2% (2 487 546) выпадкаў. Таксама на [[Вострая рэсьпіраторная інфэкцыя|інфэкцыі дыхальных шляхоў]] прыпала 3 324 873 выпадкі — 35% ад усяго насельніцтва, і 121% ад ліку дзяцей (2 227 432). За год налічылі 2 286 497 выпадкаў часовай непрацаздольнасьці праз хваробу, што склала 75% ад занятых. Зь іх на хваробы органаў дыханьня прыпала 45,7% выпадкаў. Агульная працягласьць непрацаздольнасьці праз хваробу склала 26 043 593 дзён або 11,4 дня ў сярэднім<ref>{{Навіна|аўтар=Жанна Васілеўская|загаловак=Сетка, кадры арганізацыяў аховы здароўя і захваральнасьць насельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь за 2016 год|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/051/0518bbdb986950b3230dfc21e8e63c3f.zip|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 красавіка 2017|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] ўлучала Аддзяленьне мэдычных навук, што налічвала 3 навукова-дасьледчыя ўстановы: УП «[[Інстытут біяхіміі біялягічна актыўных злучэньняў]]» у Горадні, «[[Інстытут радыябіялёгіі]]» ў Гомелі і «[[Інстытут фізыялёгіі]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзяленьне мэдычных навук|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/medical.php|выдавец=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] мела ў падпарадкаваньні 16 навукова-практычных цэнтраў: 1) [[Анкалёгія|анкалёгіі]] і мэдычнай радыялёгіі ([[Лясны (Менская вобласьць)|Лясны пасёлак]], Менскі раён), 2) [[Гігіена|гігіены]], 3) дзіцячай анкалёгіі (в. [[Бараўляны (Менскі раён)|Бараўляны]], Менскі раён), 4) дзіцячай хірургіі, 5) «[[Кардыялёгія]]», 6) «Маці і дзіця», 7) мэдычнай экспэртызы і рэабілітацыі (пас. [[Гарадзішча (Калодзішчанскі сельсавет)|Гарадзішча]], Менскі раён), 8) мэдычных тэхналёгіяў, 9) нэўралёгіі і [[Нэўрахірургія|нэўрахірургіі]], 10) отарыналярынгалёгіі, 11) псыхічнага здароўя, 12) [[Пульманалёгія|пульманалёгіі]] і фтызіятрыі, 13) радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека, 14) [[Трансфузіялёгія|трансфузіялёгіі]] і мэдычных біятэхналёгіяў, 15) [[Траўматалёгія|траўматалёгіі]] і артапэдыі, 16) [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] і мікрабіялёгіі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Падведамасныя арганізацыі|спасылка=http://minzdrav.gov.by/ministerstvo/struktura/podvedomstvennye-organizatsii.php|выдавец=[[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Беларусі}} Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яе адметнасьць — сынтэз старажытных мясцовых традыцыяў з заходнімі (каталіцкімі) і ўсходнімі (праваслаўнымі) уплывамі, вынікамі чаго стала зьяўленьне ўнікальных архітэктурных, музычных і літаратурных твораў. Вялікія страты беларуская культура спазнала ў выніку [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкіх рэпрэсіяў]], калі большасьць вядомых беларускіх інтэлектуалаў і прыхільнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|нацыянальнага адраджэньня]] маральна або фізычна зьнішчылі<ref>Tereshkovich P., Valliere R. The Belarusian Road to Modernity // International Journal of Sociology. Belarus: Between the East and the West. Vol. 31 (3), 2001. P. 78—89.</ref>. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|значак|150px|зьлева|[[Францішак Скарына]] — беларускі першадрукар]] [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała), Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Ян Луцэвіч (Янка Купала), Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1920-29).jpg|значак|300px|Клясыкі беларускай літаратуры [[Янка Купала|Янка Купала (Ян Луцэвіч)]] і [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]]]] Літаратура стагодзьдзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. [[Беларуская літаратура]] бярэ свой пачатак ад рэлігійных тэкстаў XI стагодзьдзя. У XII стагодзьдзі працаваў вядомы рэлігійны дзяяч [[Кірыла Тураўскі]]<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/literature/Old_Poetry.html Old Belarusian Poetry], Virtual Guide to Belarus</ref>. У XVI стагодзьдзі ўраджэнец Полацку [[Францішак Скарына]] пераклаў [[Біблія|Біблію]] на [[беларуская мова|беларускую рэдакцыю]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] і апублікаваў яе ў [[Прага|Празе]] і [[Вільня|Вільні]] паміж 1517 і 1525 гадамі як першую друкаваную кнігу ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (Беларусі) і ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]]<ref>[http://www.belhistory.com/skaryna.shtml Францішак Скарына], Беларусі гістарычны партал</ref>. Сучасная эпоха беларускай літаратуры пачалася ў канцы XIX стагодзьдзя. Найбольш вядомыя пісьменьнікі і паэты Беларусі — [[Мікола Гусоўскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]], [[Васіль Цяпінскі]] (XVI стагодзьдзе); [[Лаўрэнці Зізані]], [[Сьпірыдон Собаль]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII стагодзьзе); [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Ядвігін Ш.]] (XIX стагодзьдзе); [[Алаіза Пашкевіч]], [[Максім Багдановіч]], [[Янка Купала]], [[Зьмітрок Бядуля]], [[Кузьма Чорны]], [[Якуб Колас]], [[Міхась Лынькоў]], [[Аркадзь Куляшоў]], [[Ларыса Геніюш]], [[Уладзімер Караткевіч]], [[Пятрусь Броўка]], [[Максім Танк]], [[Янка Маўр]], [[Іван Мележ]], [[Андрэй Макаёнак]], [[Кандрат Крапіва]], [[Зоська Верас]], [[Пімен Панчанка]], [[Максім Танк]], [[Васіль Быкаў]], [[Іван Шамякін]], [[Анатоль Сыс]], [[Янка Брыль]], [[Рыгор Барадулін]], [[Ніл Гілевіч]], [[Вольга Іпатава]] (XX—XXI стагодзьдзі). Працэсы [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] прычыніліся да таго, што многія пісьменьнікі і паэты, якія мелі беларускае паходжаньне і жылі ў межах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнаграфічнай Беларусі]], стваралі свае творы па-польску або па-расейску ([[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан]], [[Сьвятлана Алексіевіч]] і інш.). === Архітэктура === {{Асноўны артыкул|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (A. Visłocki, 1930).jpg|значак|150px|зьлева|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Беразьвечча)|Беразьвецкая царква]], узор [[Віленскае барока|віленскага барока]], [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаная за саветамі]]]] [[Файл:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|значак|300пкс|[[Мірскі замак]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] Архітэктура Беларусі вызначаецца разнастайнасьцю — найперш праз гістарычныя зьмены геапалітычнага стану краіны. Тут можна знайсьці ўзоры [[Традыцыйная беларуская драўляная архітэктура|традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры]], будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[Готыка|готыкі]], [[барока]] і [[клясыцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Гісторыя мураванай архітэктуры Беларусі пачалася з часоў прыняцьця хрысьціянства, калі пад [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскім]] уплывам тут збудавалі першыя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)|Калоская царква ў Горадні]] і інш.). У XIV стагодзьдзі пачалося будаваньне замкаў ([[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Крэўскі замак|Крэўскі]], [[Стары замак (Горадня)|Гарадзенскі]] і інш.), у XVI ст. — цэркваў-фартэцыяў ([[Царква Сьвятога Міхала Арханёла (Сынковічы)|Сынковіцкая]], [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Маламажэйкаўская]] і інш.). Тады ж сфармавалася самабытная [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага (беларуская готыка)]], адметнасьцю якой ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя ў Нясьвіжы паўстаў другі ў Эўропе твор архітэктуры стылю барока — [[Фарны касьцёл (Нясьвіж)|Фарны касьцёл]]. Менавіта ў гэтым стылі выявіўся найбольшы ўнёсак беларусаў у агульнаэўрапейскае мастацтва праз самабытную архітэктуру [[Віленскае барока|віленскага]]<ref name="bielarus-vkl-293">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 293.</ref> і [[Магілёўскае барока|магілёўскага]] барока<ref>Якімовіч Ю. Магілёўская школа дойлідства // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 248.</ref>. Значныя страты архітэктурная спадчына Беларусі спазнала праз шматлікія войны, аднак найбольшую шкоду ўчыніла [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|палітыка савецкіх уладаў з руйнаваньня помнікаў архітэктуры]]. === Музыка і тэатар === {{Асноўны артыкул|Музыка Беларусі|Тэатар Беларусі}} [[Файл:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|міні|300пкс|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|Тэатар опэры і балету]] ў Менску]] Музыка ў Беларусі ў значнай ступені выяўляецца багатымі народнымі традыцыямі і рэлігійнымі ўплывамі. Народную музычную традыцыю краіны можна прасачыць да часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагодзьдзі кампазытар [[Станіслаў Манюшка]] стварыў у Менску свае сусьветна вядомыя опэры, у тым ліку «[[Сялянка (опэра)|Сялянку]]» ў супрацы зь беларускім паэтам [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]]. У канцы XIX стагодзьдзя асноўныя беларускія гарады ўжо мелі ўласныя опэрныя і балетныя калектывы. Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] музыка [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] засяродзілася на тэме цяжкасьці лёсу беларускага народу або ўслаўленьня памяці ўдзельнікаў вайны. У гэты час [[Анатоль Багатыроў]], стваральнік опэры «[[У пушчах Палесься]]», быў адным з найбольш яскравых прадстаўнікоў сярод беларускіх кампазытараў<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/music/Belarusian_composers_&_classical_music.htm Classical Music of Belarus], BelarusGuide.com</ref>. А таксама выбітны дзеяч культуры [[Уладзімер Мулявін|Ўладзімер Мулявін]], [[Лявон Вольскі]], гурт [[Molchat Doma]], спявачка Мэйбі Бэйбі.<ref>[[Molchat Doma|Molchat Doma — Вікіпэдыя]]</ref> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасна разьвіваючы папулярныя ў сьвеце стылі і кірункі. Творы беларускіх кампазытараў, сусьветнай клясычнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананьні як прафэсійных, гэтак і самадзейных музыкаў. === Кухня === {{Асноўны артыкул|Беларуская кухня}} [[Файл:Potato pancakes.jpg|міні|300пкс|[[Дранікі]], адна з найбольш вядомых страваў беларускай кухні]] [[Беларуская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў, у тым ліку балцкіх і германскіх. У мінулым у рацыёне насельніцтва Беларусі пераважалі [[Пост|посныя]] стравы з [[збожжа]], бабовых культур, [[Гародніна|агародніны]], [[Малако|малака]] і малочных прадуктаў, насеньня [[лён]]у, а таксама прадуктаў [[зьбіральніцтва]], як то [[грыбы|грыбоў]], [[ягада]]ў, [[Садавіна|садавіны]] і [[мёд]]у. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да [[летувіская кухня|летувіскай]]. У XIII—XIX стагодзьдзяў на яе фармаваньне, асабліва ў прывілеяваных клясаў, значна ўплывалі [[польская кухня|польская]] і [[нямецкая кухня|нямецкая кухні]], а таксама кухні нацыянальных меншасьцяў, як то [[габрэйская кухня|габрэйская]] і [[татарская кухня|татарская кухні]]. З XIX стагодзьдзя найбольшы ўплыў адзначаецца з боку [[расейская кухня|расейскай кухні]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Белы|Белы А.]]|частка=[http://prastora.by/knihi/biely-alies-nasa-strava-sapraudnaia-bielaruskaia-kuchnia Прадмова]|загаловак=Наша страва|арыгінал=|спасылка=https://lohvinau.by/product/наша-страва-сапраўдная-беларуская-ку/|адказны=|выданьне=2-е выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Логвінаў]]|год=2010|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-985-6901-72-3|наклад=}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя ў сталіцы і абласных цэнтрах набылі пашырэньне хуткія страўні замежнай кухні. На 2020 год у Менску прынамсі 53 страўні прапаноўвалі беларускую кухню<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць беларускую кухню (53)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/belarusian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. Іншымі 10 найбольш пашыранымі напрамкамі сярод страўняў сталіцы былі: [[шавэрма]] — прынамсі 77 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шавэрму (77)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/shawarma.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[эўрапейская кухня]] — 70 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць эўрапейскую кухню (70)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/european.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[піца]], [[бургер]]ы і [[сэндвіч]]ы — па 69 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць піцу (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pizza.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref><ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць бургеры і сэндвічы (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/burger-and-sandwich.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[дранікі]] і [[бліны]] — 43<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць дранікі і бліны (43)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/draniki-pancake.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[азіяцкая кухня]] — 40<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць азіяцкую кухню (40)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/asian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[шашлык]], [[грыль]] і [[кебаб]] — 36<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шашлык, грыль і кебаб (36)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/bbq-grill-kebab.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[італьянская кухня]] — 32<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць італьянскую кухню (32)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/italian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[паста]] — 30<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць пасту (30)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pasta.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref> і [[сушы]] — 26<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць сушы (26)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/sushi.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Tree map export 2009 Belarus.jpeg|міні|300пкс|Графічнае адлюстраваньне асноўных экспартных пазыцыяў Беларусі на 2009 год]] [[Файл:GDP_per_capita_development_of_Belarus.svg|міні|300пкс|Рост СУП у 1973–2018 гг.]] Беларуская эканоміка не рэфармуецца ў бок рынкавай. З савецкіх часоў дзяржаве дагэтуль належыць паноўная роля ў эканоміцы. Прадпрыемствы, збудаваныя за савецкім часам, моцна залежаць ад паставак сыравіны з [[Расея|Расеі]]. [[Сельская гаспадарка Беларусі]] дагэтуль складаецца пераважна з [[калгас]]аў. Эканамічна Беларусь арыентуецца на інтэграцыю на постсавецкай прасторы. Апроч нагрузкі, зьвязанай з [[інфляцыя]]й, бізнэс у Беларусі мусіць цярпець ціск з боку дзяржаўнае ўлады, увядзеньне ўсё большых абмежаваньняў дзейнасьці. Многія прыбытковыя прадпрыемствы, прыватызаваныя ў пачатку 1990-х гадоў, [[рэжым Лукашэнкі]] нацыяналізаваў назад або ўзяў пад кантроль [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|сваёй адміністрацыі]]. Пры гэтым Беларусь, паводле ацэнак [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], мае найвышэйшы ўзровень жыцьця ў СНД. У 2018 годзе намінальны налічаны сярэднемесячны заробак вырас на 18,1% (+12,6 з улікам зьняцэньваньня) да 971,4 рубля ($465,07)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лік і заработная плата работнікаў, затраты арганізацыяў Рэспублікі Беларусь на працоўную сілу ў 2018 годзе (c. 4)|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/844/8444d474777fed5cfb71521f4ee41c34.pdf|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=24 траўня 2019|дата доступу=14 студзеня 2020}}</ref>. Беларусь ёсьць важнай транзытнай краінай паміж Цэнтральнай Эўропай і [[Расея]]й. 50% расейскае нафты і 25% прыроднага газу, якія імпартуюцца на захад, ідуць празь Беларусь. Для Расеі Беларусь разам зь [[Летува|Летувой]] — асноўны шлях, што спалучае яе з [[экскляў|эксклявам]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Беларусь уваходзіць у г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзную дзяржаву Беларусі і Расеі]]», а таксама ў [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]]. У 2018 годзе адмоўнае сальда аплатнага балянсу Беларусі па рахунку бягучых апэрацыяў у замежным гандлі скарацілася да -$34,4 млн. Найбольшым гандлёвым партнэрам Беларусі была Расея, на якую прыпала 38,3% вывазу і 58,8% увозу тавараў. На 28 краінаў [[Эўразьвяз]]у прыпала 30% вывазу і 18,6% увозу. Сярод асобных краінаў 2-е месца паводле вывазу займала [[Украіна|Ўкраіна]] — 12%, а паводле ўвозу [[Кітай]] — 8,2%. Замежны гандаль [[паслуга]]мі вырас на 11,6% да $14,212 млрд і забясьпечыў дадатнае сальда ў памеры $3,423 млрд. У экспарце паслугаў большасьць складалі: [[Шляхі зносін Беларусі|перавозкі]] — 44,4%, у тым ліку 36,6% грузавыя; кампутарныя ([[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]]) — 18% ($1,586 млрд); падарожжы для іншаземцаў — 10%; будаўнічыя — 9,4%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Зьнешні гандаль Рэспублікі Беларусь: статыстычны зборнік|арыгінал=Внешняя торговля Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/7a0/7a00fbcc7c4ba0b529e873d099e6afab.pdf|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацстаткам Беларусі|год=2019|том=|старонкі=15, 19, 46, 207-211|старонак=212|сэрыя=|isbn=978-985-7184-78-1|наклад=}}</ref>. === Фінансы === [[Сукупны ўнутраны прадукт]] у 2014 годзе склаў больш за 75 мільярдаў даляраў, адпаведна каля 8 тысячаў даляраў на душу насельніцтва, што зьяўляецца гістарычным рэкордам у адносінах да каляндарнага году. Прырост СУП у 2014 годзе склаў 3,35%, а ў параўнаньні з паказчыкам 2012 году вырас ажно на 18,6%. Рэальны рост СУП з улікам інфляцыі склаў 1,6%<ref>[https://web.archive.org/web/20150712052225/http://bdg.by/news/economics/32547.html ВВП Беларуси в 2014 году — инфографика]. // Дзелавая газэта</ref>. Гадавая рублёвая [[інфляцыя]] ў 2014 годзе, якую можна вылічыць пры падліку СУП, склала 18,0%. У 2015 годзе СУП Беларусі зьменшыўся ў сувязі з падзеньнем гэтага паказчыку ў Расеі, асноўным гандлёвым партнэрам, што было выклікана зьмяншэньнем цэнаў на [[нафта|нафту]] і санкцыямі Эўразьвязу ў адносінах да Расеі. Сукупны вонкавы абавязак Беларусі на 1 студзеня 2015 году склаў 12,6 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў ЗША]], пры гэтым нутраны дзяржаўны абавязак склаў 48,4 трлн рублёў, павялічыўшыся за год на 12,7 трлн рублёў ці 35,5%<ref>[http://www.minfin.gov.by/public_debt/pressreleases/d4ab11da7fc8023e.html Государственный долг на 1 января 2015 г]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]</ref>. 2 студзеня 2009 году адбылася [[дэвальвацыя беларускага рубля]], калі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] усталяваў курс рубля адносна даляра ЗША на ўзроўні 2650 адзінак, за дзень дагэтуль курс быў роўны 2200 рублёў за даляр. Такім чынам, дэвальвацыя за адзіны дзень склала 20%. Да канца лютага рубель яшчэ некалькі страціў адносна даляра і каштаваў ужо 2850 рублёў<ref>[https://web.archive.org/web/20150629005559/http://news.tut.by/economics/307686.html История падения рубля на территории Беларуси. До наших дней]. Tut.by</ref>. [[Фінансавы крызіс у Беларусі 2011 году]] прывёў да паўторнай дэвальвацыі, бо перад [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2010 году|прэзыдэнцкімі выбарамі 2010 году]] ў Беларусі даволі хуткімі тэмпамі расьлі заработкі. У сувязі зь незабясьпечанасьцю рублёвай масы таварамі і паслугамі пачалі павялічвацца тэмпы скарачэньня залатавалютных рэзэрваў, гэтак у сьнежні 2010 году зьніжэньне адбылося на 11,8% (674,7 млн даляраў), за студзень рэзэрвы скараціліся ўжо на 13,7%. Акрамя таго, краіна ўжо доўгі час мела адмоўны зьнешнегандлёвы балянс. У лютым урад выказаўся за крэдытнае падсілкаваньне бюджэту ў памеры 2 млрд даляраў. Адпаведная заяўка была адпраўленая на адрас [[Антыкрызісны фонд ЭўраАзЭС|Антыкрызіснага фонду ЭўраАзЭС]]. Аднак ужо ў сакавіку Нацбанк спыніў продаж валюты камэрцыйным банкам для пунктаў абмену валюты, шэраг камэрцыйных банкаў абмежаваў валютныя апэрацыі па плястыкавых картках і выдачу крэдытаў у беларускіх рублях. У канцы месяца валюту ўжо амаль немагчыма было купіць, акрамя таго назіралася масавае скарачэньне дэпазытаў як у нацыянальнай, гэтак і ў замежнай валюце. У выніку такой сытуацыі продаж замежнай валюты перайшоў у цень, праз што адначасова ўтварыліся некалькі курсаў валюты<ref>[http://charter97.org/ru/news/2011/5/24/38868/ Девальвация. Хроника пикирующего рубля]. [[Хартыя’97]]</ref>. У выніку крызісу ўсталяваны Нацбанкам курс даляра за 2011 год вырас з 3000 да 8500 беларускіх рублёў, сукупная дэвальвацыя толькі за дзесяць месяцаў склала 189%. 1 ліпеня 2016 году Нацбанк Беларусі правёў [[Дэнамінацыі ў Беларусі|дэнамінацыю беларускага рубля]] 10 000 : 1. === Прамысловасьць === {{Асноўны артыкул|Прамысловасьць Беларусі}} У 2018 годзе 5 найбольшымі галінамі апрацоўчай прамысловасьці Беларусі былі: [[Харчовая прамысловасьць|харчовая]] — 22,8% усёй прамысловай вытворчасьці, [[нафтаперапрацоўка]] — 15,6%, [[Хімічная прамысловасьць|хімічная]] — 9,3%, [[машынабудаваньне]] — 7,2% і [[мэталюргія]] — 6,7%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=2.6. Аб'ём прамысловай вытворчасьці паводле відаў гаспадарчай дзейнасьці|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=Промышленность Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/885/885bdb65fe7077005c7c47d2748bfad0.pdf|адказны=гал.рэд. [[Іна Мядзьведзева]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|год=2019|том=|старонкі=31-33|старонак=199|сэрыя=|isbn=978-985-7184-73-6|наклад=42}}</ref>. У 10-ку групаў асноўных тавараў, якія пастаўлялі за мяжу, уваходзілі: нафтапрадукты (11,9 млн тонаў) — $6986,9 млн («[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» і «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод|Мазырскі НПЗ]]»), хімічныя валокны і ніці (148,1 тыс. тонаў) — $5353,9 млн («[[Магілёўхімвалакно]]»), мясныя (332,5 тыс. тонаў) і малочныя вырабы — $4696,9 млн («[[Магілёўскі мясакамбінат]]» і «[[Савачкаў прадукт]]» у Берасьці), [[Лядоўня|лядоўні]] (836 тыс.) і пад’ёмнікі — $2570,3 млн («[[Атлянт]]» і «[[Магілёўліфтмаш]]»), чорныя мэталы і сталёвыя трубы (241,4 тыс. тонаў) — $2321,8 млн («[[Беларускі мэталюргічны завод]]» у Жлобіне), шыны (5,554 млн) і плястмаса — $1886,3 млн («[[Белшына]]» ў Бабруйску), мэбля (310,1 тыс. тонаў) і [[ДСП]] — $1610,7 млн («[[Пінскдрэў]]»), аўтамабілі і трактары (40,2 тыс.) — $1447,2 млн («[[БелАЗ]]» у Жодзіне, «[[Менскі аўтамабільны завод|Менскі аўтазавод]]» і «[[МТЗ]]»), адзеньне і абутак (29,8 млн параў) — $1347,9 млн («[[Мілавіца]]», «[[Элема]]» і «[[Марко]]» ў Віцебску), калійныя ўгнаеньні (6,612 млн тонаў) — $1042,3 млн («[[Беларуськалій]]» у Салігорску)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=6.2. Экспарт асноўных відаў тавараў|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|год=2019|том=|старонкі=154-155|старонак=199|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref>. У 2015 годзе гаспадарка Беларусі зазнала [[Рэцэсія|рэцэсію]], што найперш тлумачылася спадам збыту машынабудаўнічых вырабаў. Самымі стратнымі прадпрыемствамі сталі «БелАЗ», «МАЗ» і «МТЗ»<ref>[https://web.archive.org/web/20150727011516/http://news.tut.by/economics/430246.html Топ-25 самых прибыльных и убыточных ОАО: калийщики увеличивают отрыв, крупнейшие машиностроители уходят в минус], [[TUT.BY]]</ref>. Рэцэсія выклікала скарачэньне абаротных сродкаў прадпрыемстваў, што прывяло да скарачэньня заробкаў і закупкі сыравіны. Самым прыбытковым стаў «Беларуськалій», які займаецца здабычай, вытворчасьцю і пастаўкамі калійных угнаеньняў. Пасьля калійнага крызісу, калі «Беларуськалій» разарваў партнэрства з расейскім прадпрыемствам «[[Уралкалій]]», прыбытак кампаніі за год з 2013 па 2014 год павялічыўся больш чым у 7 разоў да 5733,8 млрд рублёў. === Сельская гаспадарка === {{Асноўны артыкул|Сельская гаспадарка Беларусі}} Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі Беларусі — мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], бульбаводзтва, ільнаводзтва і [[сьвінагадоўля]]. Паўсюдна разьвітыя [[збожжа]]вая гаспадарка і вырошчваньне тэхнічных расьлінаў. Вылучаюць 5 зонаў адмыслоўваньня. У [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]] і Гарадзенскай абласьцях, а таксама на паўднёвым захадзе [[Менская вобласьць|Менскай]] і ўсходзе Гомельскай вобласьцяў мелі пашырэньне пасевы [[Пшаніца|пшаніцы]]. На [[Пяшчанік|пясковай]] і супясковай глебах Палесься часьцей сеялі [[жыта]] і кармавы [[лубін]]. У Віцебскай, [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] і Менскай абласьцях былі найбольшыя плошчы [[Авёс|аўса]] і ячменю. На поўначы і паўночным усходзе сеялі [[лён]]-даўгунец. Пасевы [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]] засяроджваліся вакол 4 цукровых заводаў ([[Гарадзейскі цукровы камбінат|Гарадзейскі]], [[Жабінка]]ўскі, [[Скідзельскі цукровы камбінат|Скідзельскі]] і [[Слуцкі цукроварафінадны камбінат|Слуцкі]]). У Лідзкім і [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]] раёнах вырошчалі этэраалейныя расьліны. У Берасьцейскай, [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] і Менскай абласьцях было больш пасеваў [[Бульба|бульбы]]. У [[Менскі раён|Менскім раёне]] было разьвіта [[агародніцтва]]. У [[Гомельскі раён|Гомельскім]] і Менскім раёнах вылучалася [[садоўніцтва]]. [[Птушкагадоўля]] была найбольш аўтаматызаванай галіной жывёлагадоўлі. Буйнейшымі птушкафабрыкамі былі [[Ворша|Аршанская]], Баранавіцкая, [[Кобрын]]ская, Менская і [[Смалявічы|Смалявіцкая]]. На захадзе і поўдні больш разьвітая сьвінагадоўля. Сярод іншых галінаў жывёлагадоўлі разьвіцьцё атрымалі [[рыбаводзтва]], [[зьверагадоўля]] і [[пчалярства]]<ref name="EHB-Smalakou">{{Кніга|аўтар=[[Генадзь Смалякоў|Смалякоў Г.]]|частка=Сельская гаспадарка|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2002|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu 14]|старонкі=313-[http://files.knihi.com/preview/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu/314_866x9999.jpeg 314]|старонак=512|сэрыя=|isbn=985-11-0238-5|наклад=10 000}}</ref>. == Сувязь == {{Асноўны артыкул|Сувязь Беларусі}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 351 прыёмная станцыя [[спадарожнік]]авай [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб тэхнічным стане сродкаў электрасувязі па стане на 1 студзеня 2019 г.|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/forma_1-ts_na_sayt.pdf|выдавец=[[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. === Тэлебачаньне === На 1 студзеня 2019 году ў 262 паселішчах Беларусі дзеялі 422 сеткі кабэльнага [[Тэлебачаньне|тэлебачаньня]], зь іх 342 перадавалі [[лічбавае тэлебачаньне]]. Сярод 1 628 311 абанэнтаў кабэльнага тэлебачаньня 56% (919 503) падлучылі ў лічбавым выглядзе, у тым ліку 8,5% (139 376) да этэрнага тэлебачаньня. Таксама налічвалася 1 986 263 карыстальнікі тэлебачаньня па [[IP|міжсеткавым пратаколе]], якія складалі 55% агульнага ліку абанэнтаў тэлебачаньня<ref name="а"/>. === Сеціва === {{Асноўны артыкул|Байнэт}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 12 791 972 абанэнты [[Сеціва]], лік якіх на 35% перавышаў колькасьць насельніцтва Беларусі. Сярод іх 88,6% (11 338 275) належалі [[Фізычная асоба|фізычным асобам]] і лікам перавышалі насельніцтва на 19,6%. Пагатоў 73,2% (8 299 851) абанэнтаў фізычных асобаў мелі бяздротавы доступ да Сеціва, у тым ліку 64,7% (7 339 125) — шыракапалосны праз [[смартфон]]ы. Таксама фізычным асобам належала 95% (3 038 239) стацыянарных абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва, рэшта (163 280) — [[Юрыдычная асоба|юрыдычным асобам]] і [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальным прадпрымальнікам]]. Сярод 1 453 697 абанэнтаў Сеціва ў юр.асобаў і [[ІП]] 88,7% (1 290 340) былі бяздротавымі, у тым ліку 56,5% (821 887) — з шыракапалосным доступам праз смартфоны. Таксама налічвалася 608 244 грамадзкіх кропак [[Wi-Fi]] пры 492 064 карыстальніках (80,9%). Прапускная здольнасьць зьнешніх каналаў доступу да Сеціва складала 1 480 280 мэгабіт/сэкунда, а каналаў, падлучаных да кропкі абмену нац.трафікам — 106 810 Мбіт/сэк (7,2%). Стацыянарныя абанэнты спажылі 83,8% (2 949,7 [[пэтабайт]]) абсягу дадзеных, хоць складалі 28,2% (3 201 519) абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва ў Беларусі (920 гігабайт на абанэнт). Яны выкарыстоўвалі 4 асноўныя спосабы перадачы зьвестак: 1) [[оптавалакно]] (FTTx) — 1 479 457 (46,2%) абанэнтаў, зь іх 53,9% на хуткасьці 30—100 Мбіт/сэк, 2) [[Лічбавая абанэнцкая лінія|лічбавую тэлефонную лінію]] (xDSL) — 1 228 597 (38,4%) абанэнтаў, зь іх 88% пры 2—10 Мбіт/сэк, 3) [[Вітая пара|вітую пару]] (Этэрнэт) — 395 388, зь іх 44,3% пры 30—100 Мбіт/сэк, 4) [[Сувосевы кабэль|сувосевы тэлевізійны кабэль]] (DOCSIS) — 66 376, зь іх 63% пры 10—30 Мбіт/сэк<ref name="а"/>. === Пошта === {{Асноўны артыкул|Белпошта|Гісторыя пошты і паштовых марак Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Stemp Coat of arm of Belarus.jpg|145|Stemp Flag and map of Belarus.jpg|145|Маркі [[Белпошта|Белпошты]] зь дзяржаўнымі гербам [[Пагоня]]й (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] (направа)}} За 2018 год УП «[[Белпошта]]» прыняла паводле падпіскі 4,923 млн асобнікаў [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў (52% ад насельніцтва). Для дастаўкі прынялі: 201,571 млн выходных асобнікаў пэрыёдыкі (21 на душу насельніцтва), зь іх 74,3% (149,779 млн) для фізычных асобаў; 207,314 млн уваходных асобнікаў, зь іх 80,4% (166,677 млн) для фіз.асобаў; 173,782 млн транзытных асобнікаў (18 на душу). Таксама апрацавалі 284,629 транзытных пісьмовых адпраўленьняў (30 на душу), 213,139 млн уваходных (22 на душу) і 214,452 млн выходных. Сярод выходных пісьмовых адпраўленьняў: 1) 188,067 млн (87,7%) прыпала на простыя адпраўленьні, зь іх 41,5% (78,146 млн) склалі [[Паштоўка|паштоўкі]], 6% (11,301 млн) — пісьмовыя лісты, 2,4% (4,564 млн) — 2-складовыя адпраўленьні, 1% (1,985 млн) — міжнародныя адпраўленьні і 0,3% (0,596 млн) — [[Бандэроль|бандэролі]]; 2) 22,071 млн (11,7%) склалі заказныя адпраўленьні, зь іх 13,8% (3,041 млн) для фізычных асобаў, 4% (0,892 млн) міжнародныя і 2,4% 2-складовыя; 3) 2,3% (4,314 млн) былі з абвешчанай вартасьцю, зь іх 56% (2,445 млн) для фізычных асобаў. Урэшце поштай даставілі 8,93 млн транзытных пасылак, 5,719 млн уваходных, зь іх 52% для фіз.асобаў, і 5,554 млн выходных [[Пасылка|пасылак]], зь іх 49% платных і 35% для фіз.асобаў (94% платна). На паскораную пошту прыпала 4,737 млн (92%) унутраных і 0,416 млн міжнародных адпраўленьняў. Сярод унутраных 35,5% (1,679 млн) склалі выходныя, 34,3% (1,626 млн) уваходныя і 30,2% (1,432 млн) транзытныя. Сярод міжнародных 55,7% (0,232 млн) — транзытныя, 29,5% (0,123 млн) — выходныя і 14,8% (61 тыс.) — уваходныя<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб паслугах сувязі за 2018 год|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/otchet_1-uslugi_za_2018_god.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. У 2018 годзе поштай даставілі 13,055 млн выплатаў, у асноўным [[пэнсія]]ў. На вёскі прыпадала 48,5% (6,335 млн) такіх выплатаў, на [[раён]]ныя цэнтры — 25,2% (3,294 млн), на абласныя цэнтры — 15,5% (2,02 млн) і на Менск — 10,8% (1,406 млн). Выплаты поштай склалі 4,462 млрд рублёў ($2,136 млрд) сярэднім памерам па 342 рублі. Праз пошту прайшло 7,6 млн выходных [[Грашовы перавод|грашовых пераводаў]], зь іх 99,3% электронных, 84% для фіз.асобаў і 0,5% (40,6 тыс.) міжнародных. Таксама ажыцьцявілі 7,375 млн уваходных грашовых пераводаў, зь іх 69% для фіз.асобаў і 2% (151,5 тыс.) міжнародных (97% для фіз.асобаў). Сума аплачаных пераводаў склала 784,276 рублёў ($375,485 млн), зь іх 79% ад фізасобаў. Атрыманыя пераводы склалі 730,525 млн рублёў (93% ад аплачаных), зь іх 70% фіз.асобам. Урэшце 99,7% (8,497 млн) кур’ерскіх адпраўленьняў былі выходнымі, зь іх 33,5% для фіз.асобаў. Таксама даслалі 1,638 млн [[тэлеграма]]ў, зь іх 44,5 тыс. (2,7%) былі платнымі, у тым ліку 39,4 тыс. (2,4%) міжнароднымі і 14 тыс. (0,9%) для фізасобаў<ref name="б"/>. === Тэлефонная сувязь === {{Асноўны артыкул|Сеткі стацыянарнай тэлефоннай сувязі ў Беларусі}} У 2018 годзе УП «[[Белтэлекам]]» абслужыла 334,418 млн выходных тэлефанаваньняў між сеткамі, зь іх 39% (129,669 млн) ад фізычных асобаў (па 13 на жыхара). Сярод такіх тэлефанаваньняў 320,787 млн (96%) прыпала на міжгароднія, у тым ліку 38% на сотавы. Рэшта (13,631 млн) тэлефанаваньняў была міжнароднай. Працягласьць размоваў у гарадзкіх і сельскіх тэлефонных сетках склала 8,555 млрд хвілінаў (82% выходных), зь іх 83% прыпала на фізычных асобаў (751 хвіл. на жыхара). Рэшту склалі 1,823 млрд хвіл. (17,4%) міжгародніх званкоў, зь іх 17,6% на сотавы, і 69,932 млн хвіл. (6,7%) міжнародных, зь іх 83% у краіны [[СНД]] (у асноўным у Расею). Транзытны трафік «Белтэлекама» між сотавымі апэратарамі склаў 4,059 млрд хвілінаў (428 хвіл. на жыхара), зь іх 3% прыпала на міжнародны [[роўмінг]]. Уваходны трафік склаў 1,393 млрд хвілінаў<ref name="б"/>. На 31 сьнежня 2019 году ў Беларусі налічвалася 11 627 249 абанэнтаў [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]], што перавышала лік насельніцтва на 22,7%. У краіне працавалі 3 сотавыя апэратары: УП «[[А1 (тэлекам-правайдэр)|А1]]» з 1999 году, ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]» з 2002-га і ЗАТ «[[БеСТ|Беларуская сетка тэлекамунікацыяў]]» з 2004-га. Ім належала 33 268 базавых станцыяў, зь іх 48% (15 930) — [[3G|3-га пакаленьня]] (UMTS) і 8% (2 792) — 4-га (LTE). Станцыі налічвалі 175 648 прыёмаперадатчыкаў (па 5 на станцыю) агульнай ёмістасьцю 20,08 млн [[камутатар]]аў (па 114 на прыёмаперадатчык). Камутатары падтрымлівалі 18 550 патокаў па 2 Мбіт/сэк (каля 37,1 гігабіт/сэк). За 4-ы квартал 2019 году 6 823 417 (59%) сотавых абанэнтаў скарысталі доступ да Сеціва, зь іх 56% (3 817 030) праз сувязь 4-га пакаленьня. Прапускная здольнасьць сотавых каналаў доступу да Сеціва складала 312 636 Мбіт/сэк (0,045 Мбіт/с на карыстальніка). Сотавая сувязь была даступнай на 98,7% земляў Беларусі, у тым ліку на 98,4% — 3-га пакаленьня (2 Мбіт/с) і на 5% — 4-га (100 Мбіт/с). Ахоп насельніцтва сотавай сувязьзю ў паселішчах складаў 99,9%, у тым ліку сувязьзю 3-га пакаленьня, а таксама 76% — 4-га пакаленьня. Штомесячны трафік на абанэнта складаў: 794 хвіліны выходных выклікаў і 11 [[Паслуга кароткага паведамленьня|тэкставых паведамленьняў]]. Сярод выходных выклікаў 82% прыпадала на ўнутрысеткавыя, 16,5% — на тэлефанаваньні ў іншыя сотавыя сеткі, 1,3% — на званкі на стацыянарныя тэлефоны, рэшта (0,2%) — на міжнародныя званкі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб разьвіцьці сотавай рухомай электрасувязі за 4-ы квартал 2019 году|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/4_spe_na_sait.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. == Шляхі зносін == {{Асноўны артыкул|Шляхі зносін Беларусі}} На 2020 год у Беларусі існавала 6 відаў шляхоў зносінаў: * ''Чыгуначныя''. [[Беларуская чыгунка]] ахоплівала звыш 2100 паселішчаў краіны і прапаноўвала 4 лініі перавозак паяжджанаў: 1) гарадзкія — у межах сталіцы і абласных цэнтраў да станцыяў у гарадах-спадарожніках, 2) рэгіянальныя — у межах вобласьці і да бліжэйшага гораду абласнога падпарадкаваньня ў суседняй вобласьці, 3) міжрэгіянальныя — між сталіцай і абласнымі цэнтрамі ды між абласнымі цэнтрамі, 4) міжнародныя — між Беларусьсю і іньшымі краінамі. Паводле хуткасьці руху і працягласьці прыпынкаў рэгіянальныя і міжрэгіянальныя лініі падзялялі на 2 клясы: бізнэс і эканом. Квіткі на цягнік прадавалі он-лайн праз [[Аплатная картка|аплатную картку]] і [[электронныя грошы]], па тэлефоне і ў касах на станцыях. Электронная рэгістрацыя дазваляла сесьці ў цягнік па пашпарце. Паездка міжрэгіянальнымі лініямі праз усю краіну ад Берасьця да Віцебска каштавала ад 13,8 [[Беларускі рубель|рубля]] ($7-8) у пляцкарце і да 19,1 рубля ($11-12) у купэ. У Беларусі дзеяла 20 буйных чыгуначных вакзалаў. На меншых станцыях працавалі білетныя касы і гандлёвыя кіёскі. * ''Аўтамабільныя''. У кожным горадзе Беларусі дзеялі аўтавакзал і аўтастанцыя з заляй чаканьня, дзе прадавалі ежу і квіткі на прыгарадныя, міжгароднія і міжнародныя падарожжы. У Менску працавалі Цэнтральны аўтавакзал і Аўтазаводзкая ды Паўднёва-Заходняя аўтастанцыі, куды прыбывала большасьць міжнародных аўтобусаў. Квіткі на праезд у прыгарадных і міжгародніх аўтобусах перавозчыкаў [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Рэспублікі Беларусь]] прадавалі он-лайн за электронныя грошы. Большасьць аўтападарожжаў ажыцьцяўлялі прыватныя [[Маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]] на мікраўтобусах. * ''Паветраныя''. Нацыянальны аэрапорт «[[Менск (нацыянальны аэрапорт)|Менск]]» прымаў палёты зь іншых краінаў. Лётнішчы абласных цэнтраў прымалі грузавыя і чартэрныя самалёты. Зь Берасьця, Гомеля і Горадні ладзілі палёты ў расейскі [[Калінінград]]. * ''Водныя''. У Беларусі налічвалася 10 рачных партоў, што прымалі караблі праз 8 водных шляхоў: [[Дняпроўска-Бужанскі канал]] і 8 рэк — Дняпро, [[Бярэзіна|Бярэзіну]], Сож, Прыпяць, [[Дзьвіна|Дзьвіну]], Нёман і [[Мухавец]]. Улетку ладзіліся прагулкі на [[цеплаход]]ах у 13 мясьцінах: Берасьці (Мухавец), Віцебску (Дзьвіна), Горадні (Нёман і [[Аўгустоўскі канал]]), Гомелі (Сож), Магілёве ([[Дняпро]]), Бабруйску (Бярэзіна), Мазыры і Пінску ([[Прыпяць]]), «Нарачанскім» (возера [[Нарач]]) і «[[Прыпяцкі нацыянальны парк|Прыпяцкім]]» нацыянальных парках, нацпарку «Браслаўскія азёры» (возера [[Дрывяты]]), на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] (Менскае мора) і [[Выганашчанскае возера|Выганашчанскім возеры]] (Івацэвіцкі раён). Па Аўгустоўскім канале хадзіў рачны трамвай. З [[Тураў|Турава]] плывучая гасьцініца «Палесьсе» ладзіла 3-дзённыя рачныя круізы па Прыпяці. * ''Гарадзкія''. У большасьці гарадоў краіны дзеяў [[грамадзкі транспарт]]: аўтобус — амаль ва ўсіх; [[тралейбус]] — у сталіцы, абласных цэнтрах і [[Бабруйск]]у; [[трамвай]] — у сталіцы, [[Віцебскі трамвай|Віцебску]], Мазыры і [[Наваполацак|Наваполацку]]; [[таксі]] і маршрутнае таксі — у Менску, абласных цэнтрах і іншых буйных гарадах; [[Менскі мэтрапалітэн]]. Квіткі на праезд прадавалі ў кіёску на прыпынку, кандуктары і кіроўцы. У сталіцы цана наземнага праезду складала 60 капеек, у мэтро — 65 капеек. У іншых гарадах Беларусі праезд быў таньнейшым. Шматразовыя праязныя білеты прадавалі на месяц, 15 і 10 дзён, у тым ліку на некалькі відаў перавозак<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Транспарт Беларусі|спасылка=https://www.belarus.by/by/travel/transport-in-belarus|выдавец=[[Belarus.by]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. * ''Трубаправодныя''. Улучалі 2861 км нафтаправодаў («[[Гомельтранснафта Дружба]]»), 1200 км нафтапрадуктаправодаў і 7,9 тыс. км [[газаправод]]аў пад кіраўніцтвам ААТ «[[Газпрам трансгаз Беларусь]]» разам з 7 магістральнымі, зь якіх 2,9 тыс. км (37%) былі транзытнымі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Галіна дзейнасьці|спасылка=http://www.btg.by/about/activities/|выдавец=«Газпрам трансгаз Беларусь»|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Файл:Берет ВДВ.jpg|значак|300пкс|Барэт беларускіх [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|ПДВ]] да 1995 г.]] На 2020 год Узброеныя сілы Беларусі ўлучалі: 1) [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], 2) [[Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны Беларусі|Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Структура Ўзброеных Сілаў Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/structure/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. [[Генэральны штаб Узброеных сілаў Беларусі]] меў у беспасярэднім падпарадкаваньні [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|Сілы спэцыяльных апэрацыяў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сілы спэцыяльных апэрацый|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sso/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Сухапутныя войскі знаходзіліся ў падпарадкаваньні [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] і ўлучалі 2 апэратыўныя камандаваньні: [[Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Заходняе]] (Горадня) і [[Паўночна-Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Паўночна-Заходняе]] (Барысаў, Менская вобласьць)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі (прызначэньне)|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sv/appointment/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На люты 2018 году Ўзброеныя сілы Беларусі налічвалі 70 000 [[Вайсковец|вайскоўцаў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Урачысты сход, прысьвечаны 100-годзьдзю Ўзброеных сілаў Беларусі|спасылка=http://president.gov.by/by/news_by/view/urachysty-sxod-prysvechany-100-goddzju-uzbroenyx-sil-belarusi-18170/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=22 лютага 2018|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год Сухапутныя войскі Беларусі лікам 29 600 чалавек мелі на ўзбраеньні: 469 [[Асноўны баявы танк|асноўных баявых танкаў]] (400 [[Т-72]]), 1111 [[Баявая машына пяхоты|баявых машынаў пяхоты]] (875 [[БМП-2]]), 247 [[бронетранспартэр]]аў (150 [[БТР-80]]), 434 [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных артылерыйскіх установак]] (САУ; 198 [[2С1]] «Гваздзік»), 228 палявых [[гармата]]ў (132 [[Гаўбіца|гаўбіцы]] [[2А65]]), 234 [[Рэактыўная сыстэма залпавага агню|рэактыўных сыстэмаў залпавага агню]] (РСЗА; 126 «[[Град (зброя)|Градаў]]»), 109 [[мінамёт]]аў (61 [[2С12]] «Сані»), 480 [[Супрацьтанкавы ракетны комплекс|супрацьтанкавых ракетных комплексаў]] (СТРК), 14 [[Зэнітны ракетны комплекс|зэнітных ракетных комплексаў]] (ЗРК) «[[Тор (зэнітны ракетны комплекс)|Тор]]» і 96 [[Апэратыўна-тактычны ракетны комплекс|апэратыўна-тактычных ракетных комплексаў]] (АТРК; 60 9К72 «Эльбрус»)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі Беларусі|спасылка=https://www.globalsecurity.org/military/world/belarus/army-equipment.htm|выдавец=Партал «Сусьветная бясьпека» (Александрыя, штат [[Вірджынія]], ЗША)|мова=en|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранае абароны Беларусі мелі на ўзбраеньні: 140 баявых самалётаў (70 [[Су-25]]), 10 транспартных (6 [[Ан-26]]) і 10 навучальных Л-39, 168 транспартных [[верталёт]]аў (125 [[Мі-8]]), 50 ударных [[Мі-24]] і 16 выведвальных Мі-24К і -Р, 2 [[дывізіён]]ы ЗРК [[С-300]], 4 дывізіёны [[С-200]], 12 [[Батарэя (войска)|батарэяў]] ЗРК «[[Бук (зброя)|Бук]]» і С-125. 22 жніўня 2016 году на ўзбраеньне 77-га дывізіёна [[336-я рэактыўная артылерыйская брыгада|336-й рэактыўнай артылерыйскай брыгады]] ў Асіпавічах (Магілёўская вобласьць) паставілі 1-ю РСЗА «[[Палянэз (зброя)|Палянэз]]»<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Мартынюк|загаловак=«Палянэз» прынята на ўзбраеньне беларускай арміі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/palanez-prynjata-na-uzbraenne-belaruskaj-armii-50074-2016/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 жніўня 2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Замежная палітыка == {{Асноўны артыкул|Замежная палітыка Беларусі}} Паводле 1-га артыкула Канстытуцыі 1994 году, Рэспубліка Беларусь самастойна ажыцьцяўляе [[Замежная палітыка|замежную палітыку]]. Згодна з 18-м артыкулам «Рэспубліка Беларусь у сваёй замежнай палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасьці дзяржаваў, непрымяненьня сілы або пагрозы сілай, непарушнасьці межаў, мірнага ўрэгуляваньня спрэчак, неўмяшаньня ва ўнутраныя справы і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў [[Міжнароднае права|міжнароднага права]]. Рэспубліка Беларусь ставіць за мэту зрабіць сваю тэрыторыю бязьядзернай зонай, а дзяржаву — нэўтральнай»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя 1994 году (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі)|спасылка=http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami-/|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. 14 лістапада 2005 году А. Лукашэнка падпісаў Закон «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь». Паводле 24-га артыкула Закону, «стратэгічнымі мэтамі замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь ёсьць: абарона дзяржаўнага [[сувэрэнітэт]]у і тэрытарыяльнай цэласнасьці Рэспублікі Беларусь; абарона правоў, свабодаў і законных зацікаўленасьцяў грамадзянаў, грамадзкіх і дзяржаўных зацікаўленасьцяў»<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь» ад 14 лістапада 2005 г. № 60-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10500060|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=10 чэрвеня 2015|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год грамадзяне Беларусі маглі бязьвізава выяжджаць у 44 краіны, у тым ліку ў сумежныя Расею і Ўкраіну. У Беларусь маглі бязьвізава прыяжджаць грамадзяне 23 краінаў, у тым ліку Расеі і Ўкраіны. Таксама грамадзяне 74 дзяржаваў прыбывалі ў Беларусь бязьвізава праз нацыянальны [[Менск (нацыянальны аэрапорт)|аэрапорт «Менск»]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бязьвізавы рух|спасылка=http://mfa.gov.by/be/visa/bezvizav_ruh/d13f36405deb6bb1.html|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У 2017 годзе ўрад Беларусі падтрымліваў дыпляматычныя дачыненьні з 177 дзяржавамі (з 212). На 2020 год [[дыпляматычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] працавалі ў 57 дзяржавах. Амбасадары Беларусі мелі акрэдытацыю паводле сумяшчальніцтва ў яшчэ 52 дзяржавах. У Беларусі працавала 48 амбасадаў, 4 аддзяленьні амбасадаў, 3 гандлёвыя прадстаўніцтвы і 39 консульстваў замежных дзяржаваў. Міжнародныя арганізацыі мелі ў Беларусі 18 прадстаўніцтваў. Яшчэ 91 замежная амбасада ў Варшаве, Вільні, Кіеве і Маскве мела акрэдытацыю ў Беларусі па сумяшчальніцтве<ref name="mfa.gov.by">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Замежная палітыка|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 1 ліпеня 2019 году ўрад Беларусі браў удзел у 2566 двухбаковых і 1315 шматбаковых міжнародных дамовах<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнароднае права|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/interlaw/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=1 ліпеня 2019|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У Беларусі няма наўпроставага выхаду да адкрытага мора для беспасярэдніх зносінаў зь несумежнымі дзяржавамі. Таму ў замежнай палітыцы Беларусі павышанае значэньне маюць дачыненьні з 5 сумежнымі дзяржавамі, кожная зь якіх мае выхад да мора: [[Латвія]]й, [[Летува|Летувой]], Польшчай, Расеяй і Ўкраінай. Апасродкавана празь іх землі ўрад Беларусі ажыцьцяўляе стасункі з астатнімі дзяржавамі. На 2020 год урад Беларусі браў удзел у 10 міжурадавых арганізацыях Эўропы: [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў]] (1991), [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе]] (Вена, Аўстрыя; 1992), [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] (Лёндан, Ангельшчына; 1992), [[Нарада энэргетычнай хартыі]] (Брусэль, Бэльгія; 1994), [[Цэнтральна-эўрапейская ініцыятыва]] (Трыест, Італія; 1996), [[Рада эўраатлянтычнага партнэрства]] (Брусэль, 1997), [[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі]] (2000), [[Арганізацыя Дамовы аб калектыўнай бясьпецы]] (Масква, Расея; 2003) і [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] (Масква, 2015). На сусьветным узроўні Беларусь была дзяржавай-удзельніцай 40 міжурадавых арганізацыяў, сярод якіх: [[Арганізацыя аб’яднаных нацыяў]] (Нью-Ёрк, ЗША; 1945), [[Сусьветны паштовы саюз]] (Бэрн, Швайцарыя; 1947), [[Міжнародны саюз электрасувязі]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1947), [[Сусьветная мэтэаралягічная арганізацыя]] (Жэнэва, 1948), [[Міжнароднае бюро выставаў]] (Парыж, Францыя; 1951), [[Міжнародная арганізацыя працы]] (Жэнэва; 1954), [[Міжнароднае агенцтва атамнай энэргіі]] (Вена, 1957), [[Пастаянны трацейскі суд]] (Гаага, Нідэрлянды; 1962), [[Сусьветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасьці]] (Жэнэва, 1967), [[Сусьветны банк]] (Вашынгтон, ЗША; 1992), [[Міжнародны валютны фонд]] (Вашынгтон, 1992), [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1992), [[Арганізацыя супрацы чыгунак]] (Варшава, Польшча; 1993), [[Сусьветная мытная арганізацыя]] (Брусэль, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па стандартызацыі]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па цукры]] (Лёндан, 1993), [[Міжнародная электратэхнічная камісія]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] (Манрэаль, Канада; 1993), [[Сусьветная арганізацыя здароўя жывёлаў]] (Парыж, 1994), [[Міжпарлямэнцкі саюз]] (Парыж, 1995), [[Рух недалучэньня]] (Нью-Ёрк, 1998) і [[Міжнародная арганізацыя міграцыі]] (Жэнэва, 2005)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь і міжнародныя арганізацыі|спасылка=http://mfa.gov.by/be/mulateral/organization/|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Аўтамабільныя рэгістрацыйныя знакі Беларусі]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БелЭн|1}} * {{Літаратура/БелЭн|2}} * {{Літаратура/БелЭн|3}} * {{Літаратура/БелЭн|4}} * {{Літаратура/БелЭн|5}} * {{Літаратура/БелЭн|6}} * {{Літаратура/БелЭн|7}} * {{Літаратура/БелЭн|8}} * {{Літаратура/БелЭн|9}} * {{Літаратура/БелЭн|10}} * {{Літаратура/БелЭн|11}} * {{Літаратура/БелЭн|12}} * {{Літаратура/БелЭн|13}} * {{Літаратура/БелЭн|14}} * {{Літаратура/БелЭн|15}} * {{Літаратура/БелЭн|16}} * {{Літаратура/БелЭн|17}} * {{Літаратура/БелЭн|18-1}} * {{Літаратура/БелЭн|18-2}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by Афіцыйны сайт Беларусі] * [https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўленьня Беларусі] * [http://www.bielarus.net/ Беларуская Салідарнасьць] * [http://radzima.org Беларусь: адметныя мясьціны і помнікі], [[Radzima.org]] {{Добры артыкул}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} 8fowpy5o06ool712g4shq09xgoqnyus 2696811 2696800 2026-10-15T08:40:37Z Taravyvan Adijene 1924 артаграфія, [[ВП:Вікіфікатар|вікіфікацыя]] 2696811 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Беларусь |НазваЎРоднымСклоне = Беларусі |Лацінка = Biełaruś |НазваНаДзяржаўнайМове = Рэспубліка Беларусь |Сьцяг = |Герб = |НацыянальныДэвіз = неафіцыйна [[Жыве Беларусь!]]{{Няма крыніцы}} |Месцазнаходжаньне = Europe-Belarus (orthographic projection).svg |АфіцыйнаяМова = [[беларуская мова|беларуская]]{{Заўвага|У 1995 годзе [[Аляксандар Лукашэнка]] незаконна ([[De facto|дэ-факта]]) надаў дзяржаўны статус [[Расейская мова|расейскай мове]]}} |Сталіца = [[Выява:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|22px|border|Сьцяг Менску]] [[Менск]] |НайбуйнейшыГорад = [[Выява:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|22px|border|Сьцяг Менску]] Менск |ТыпУраду = [[Прэзыдэнцкая рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = Кіраўнік [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыйнай <br> адміністрацыі]]{{Заўвага|абвешчаны [[Расея]]й «[[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]»}} |ІмёныКіраўнікоў = [[Аляксандар Лукашэнка]]<br>([[інаўгурацыя]] [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году#Рэакцыі|аспрэчвалася]]) |Плошча = 207 596,76<ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (на 1 студзеня 2010 г.)</ref> |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 83-е |АдсотакВады = 2,26% (4702 км²)<ref name="gki" /> |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2019 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 91-е |Насельніцтва = 9 413 446<ref name="nn2019">[https://nn.by/?c=ar&i=246398 Нас засталося 9,41 мільёна чалавек. Па выніках перапісу насельніцтва скарацілася на 41 тысячу] NN.by</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 45,3 |ЭтнічныСклад = [[беларусы]] (84,9%),<br />[[расейцы]] (7,5%),<br />[[палякі]] (3,1%),<br />[[украінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения 2009 г. Выходные регламентрые таблицы. Национальный состав населения, гражданство: население по национальности и родному языку]{{ref-ru}}</ref> |КанфэсійныСклад = [[праваслаўны]]я (60%),<br />[[каталік]]і (15—20%)<ref name="DieWelt">{{Літаратура/DieWelt}}{{ref-de}}</ref> |Пісьменнасьць = 98%<ref name="DieWelt"/> |ГодАцэнкіСУП = 2012 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = $146,745 млрд<ref>{{спасылка|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=913&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=103&pr.y=5 |загаловак=Belarus |выдавец=International Monetary Fund |дата=3 лістапада 2014}}</ref><!--PPP--> |СУПНаДушуНасельніцтва = $15 633 |Валюта = [[Беларускі рубель]] [[Файл:BYN symbol.svg|9px|baseline|link=Сымбаль беларускага рубля|class=skin-invert-image]] |КодВалюты = BYN |ЧасавыПас = [[UTC+3|FET]] |ЧасРозьніцаUTC = +3 |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— згубленая<br /><br />— абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = ад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<br />25 сакавіка 1918<br />1 студзеня 1919<br />ад [[СССР]]<br />27 ліпеня 1990<br />25 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн =My Belarusy vocal.ogg |АўтамабільныЗнак = BY |ДамэнВерхнягаЎзроўню = [[.бел]], [[.by]] |ТэлефонныКод = 375 |Дадаткі = [[Файл:Рэґіёны_Беларусі.svg|284пкс|цэнтар|Мапа Беларусі]] }} '''Белару́сь''', '''Рэспу́бліка Белару́сь''' — [[нацыянальная дзяржава]] [[Беларусы|беларусаў]] у [[Геаграфічны цэнтар Эўропы|геаграфічным цэнтры]] [[Эўропа|Эўропы]], на захадзе [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-Эўрапейскае раўніны]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе й [[Украіна]]й на поўдні. [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Тэрыторыя краіны]] — 207,6 тыс. км² ([[Сьпіс краінаў паводле плошчы|84-я ў сьвеце]]). Колькасьць насельніцтва на 1 кастрычніка [[2019]] году — 9 413 446 чалавекі. Працягласьць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход 650 км<ref>{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 11.</ref>. Сталіца й найбуйнейшае места — [[Менск]], сярод іншых буйных местаў [[Берасьце]], [[Віцебск]], [[Гомель]], [[Горадня]] й [[Магілёў]]. Больш за 40% тэрыторыі краіны мае [[Лес|лясны покрыў]]. [[Гісторыя]] Беларускае дзяржаўнасьці пачалася ад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], вядомага паводле пісьмовых крыніцаў з ІХ стагодзьдзя. У [[1307]] годзе яно далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)]], якое ўтварылася ў сярэдзіне XIII ст. вакол [[Наваградак|Наваградку]] й неўзабаве аб’яднала ўсе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя беларускія землі]]. У 1569 годзе [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] утварыла [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] з [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўствам Польскім]], на карысьць якога страціла [[Падляшша]] й украінскія землі. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у 1772—1795 гадох землі Беларусі апынуліся пад уладай [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], якая праводзіла [[Русіфікацыя Беларусі|палітыку ґвалтоўнае русіфікацыі]]. У пэрыяд распаду Расейскае імпэрыі [[Дзень Волі|25 сакавіка]] 1918 году [[беларусы]] абвясьцілі пра сваю незалежнасьць утварэньнем [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі (БНР)]]. Аднак БНР [[Слуцкі збройны чын|ня здолела абараніць]] сваю тэрыторыю ад [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія 1 студзеня 1919 году ўтварылі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (БССР)]]. Тым часам [[Заходняя Беларусь|заходняя частка краіны]] ў выніку складзенага бальшавікамі [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскага міру 1921 году]] апынулася пад уладай міжваеннае [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскае Рэспублікі]] й была далучаная да БССР толькі ў [[1939]] годзе ў выніку агрэсіі ў бок Польшчы [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] й [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу (СССР)]]. Беларусь страціла кожнага трэцяга свайго жыхара ў час спусташальнае [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнае вайны]]<ref>Axell A. Russia’s Heroes, 1941-45. — Carroll & Graf Publishers, 2002. P. 247. {{ISBN|0-7867-1011-X}}.</ref>, па сканчэньні якое ў [[1945]] годзе стала адным зь сяброў-заснавальнікаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. У час [[Распад СССР|распаду СССР]] 27 ліпеня 1990 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнт БССР]] [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|абвясьціў пра дзяржаўны сувэрэнітэт рэспублікі]], а 25 жніўня 1991 году — пра незалежнасьць Беларусі. Першы прэзыдэнт [[Аляксандар Лукашэнка]] ў 1995 годзе ўсталяваў у краіне [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]]<ref>[http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm «Essential Background — Belarus»]. Human Rights Watch.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus «Human rights by country — Belarus»]. Amnesty International Report 2007.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12037486 «'Hundreds of protesters arrested' in Belarus»]. BBC News.</ref>, які выявіўся ґвалтам, катаваньнямі й [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] беларусаў у час здушэньньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]]<ref>[https://www.radabnr.org/belarus-sanctions-nov-2020/ Рада БНР заклікае да санкцый супраць рэжыму Лукашэнкі і да ціску на Расею], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]], 16 лістапада 2020 г.</ref>. Больш за 70% грамадзянаў Беларусі пражывае ў местах. Больш за 80% грамадзянаў этнічныя [[беларусы]], этнічную меншасьць складаюць пераважна [[расейцы]], [[палякі]] й [[украінцы]]. Дзяржаўная мова — [[беларуская мова|беларуская]], аднак адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовае палітыкі ґвалтоўнае русіфікацыі]] (у тым ліку [[Рэфэрэндум 1995 году ў Беларусі|рэфэрэндуму 1995 году]]) стаў [[De facto|фактычны]] афіцыйны статус [[расейская мова|расейскае мовы]]. Згодна з [[канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|канстытуцыяй]] краіна ня мае афіцыйнае [[рэлігія|рэлігіі]], тым часам асноўнай [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] канфэсіяй лічыцца [[праваслаўе]]. Другая паводле папулярнасьці хрысьціянская канфэсія — [[каталіцтва]], праваслаўныя й каталіцкія [[Каляды]] й [[Вялікдзень]] традыцыйна адзначаюцца як дзяржаўныя [[Сьвята|сьвяты]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/master/text1400.htm Закон Республики Беларусь от 19 декабря 1991 г. № 1317-XII «О праздничных днях в Республике Беларусь»]</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Беларусі|Белая Русь|Літва}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|300пкс|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва ''[[Белая Русь]]'' пачала ўжывацца датычна часткі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] у XIV—XVI стагодзьдзях, тым часам датычна ўсёй тэрыторыі сучаснае Беларусі выкарыстоўвалася назва ''[[Літва]]''<ref name="CR-1982">Congressional Record; Proceedings and Debates of the Congress. Vol. 128, March 15—24, 1982. [https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny P. 5066].</ref>, бо гэтыя землі складалі тэрытарыяльнае ядро [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref>. Да XVII стагодзьдзя назва ''Белая Русь'' часткова замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускімі землямі]], тым часам дзеля ейных жыхароў існавалі азначэньні ''[[ліцьвіны]]''<ref name="CR-1982"/> й ''[[русіны]]''<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі земляў Вялікага Княства Літоўскага]] ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] спрыялі пашырэньню назвы ''беларусы'' (адначасна з фактычнай забаронай афіцыйнага ўжываньня назваў ''Літва'' і ''ліцьвіны'' датычна ''Беларусі'' і ''беларусаў''<ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 97].</ref><ref>Ethnic groups in Michigan. — Detroit, 1983. [https://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny P. 54].</ref>), бо гэтая назва больш адпавядала [[Імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць гістарычных ''ліцьвінаў'' як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]] дзеля іх [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі]] і [[Летувізацыя|сьціраньня памяці пра шматвекавую ўласную Літоўскую дзяржаўнасьць]]<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. Пазьней, аднак, замест назвы ''Беларусь'' расейскія ўлады пачалі выкарыстоўвацца [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін «''[[Паўночна-Заходні край|Северо-западный край]]''». У канцы XIX стагодзьдзя ідэолягі нацыянальнага руху прынялі ''Беларусь'' як нацыянальную саманазву. У 1918 годзе ўтварылася ''[[Беларуская Народная Рэспубліка]]'', а ў 1919 годзе — ''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]''. 19 верасьня 1991 году назву БССР зьмянілі на ''Рэспубліку Беларусь''<ref>[http://www.svaboda.org/content/backgrounderembedded/25110956.html 19 верасьня 1991 году], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2013 г.</ref>. У 1993 годзе дэпутаты [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту Беларусі]] ад [[Апазыцыя БНФ|Апазыцыі БНФ]] выступілі з прапановай прыняць назву ''Беларусь'' замест ''Рэспублікі Беларусь'' — бо слова «[[рэспубліка]]» ў масавай сьвядомасьці асацыявалася ня з формай дзяржаўнага ладу, а з [[Каляніялізм|каляніяльным]] статусам Беларусі ў складзе СССР і не замацоўвала ўсьведамленьне Беларусі як незалежнае краіны. Аднак актывізацыя прарасейскіх настрояў у значнай часткі дэпутацкага корпусу перашкодзіла прыняцьцю гэтае прапановы<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. З улікам гістарычнае дзяржаўнае пераемнасьці ў 2005 годзе вылучалася прапанова прыняць поўную назву краіны ''[[Вялікае Княства Літоўскае]] Беларусь'' з захаваньнем скарочанай назвы — ''Беларусь''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=100976 Вялікае Княства Літоўскае Беларусь — пражэкцёрства ці візіянэрства?], [[Наша Ніва]], 11 лістапада 2005 г.</ref><ref>[http://pazniak.info/page_belarus-litva Беларусь-Літва], Пэрсанальны сайт [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>. Раней з 1950-х гадоў беларускі мовазнаўца й гісторык [[Ян Станкевіч]] укараняў датычна Беларусі назву ''Вялікалітва''<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref>. == Сымболіка == {{Асноўны артыкул|Сымболіка Беларусі|Герб Беларусі|Сьцяг Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|145|Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|145|Беларускія дзяржаўныя герб [[Пагоня]] (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг]] (направа) на паштоўках часоў змаганьня за незалежнасьць [[Беларуская Народная Рэспубліка|першай нацыянальнай дзяржавы]]}} З 1995 году ў Беларусі паралельна існуюць дзьве сыстэмы сымбаляў<ref name="Lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.</ref> — традыцыйная гістарычная беларуская (законная дзяржаўная сымболіка Беларусі) і незаконна абвешчаная «дзяржаўнай» штучная сымболіка [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]]. [[Беларусы|Беларуская]] [[нацыянальная сымболіка]], якая захоўвае дзяржаўны статус [[de jure]]<ref name="Navumcyk"/><ref>[https://www.svaboda.org/a/24978195.html «Афіцыйны беларускі сьцяг — таксама палітычны сымбаль»], [[Радыё Свабода]], 6 траўня 2013 г.</ref>: * [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]{{Заўвага|У назьве сьцяга ўжываецца адметная скарочаная форма прыметніка (''бел-''), якая ёсьць адзнакай высокага (паэтычнага) стылю. Таксама сустракаецца азначэньне сьцяга з звычайнай поўнай формай прыметніка — ''бела-чырвона-белы сьцяг''. Тым часам скарот ''БЧБ'', на думку мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], у гутарковай мове лепей замяняць на ''наш сьцяг''.}}<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/biel-cyrvona-biely/30172690.html Ці правільна казаць «бел-чырвона-белы»? А слову ўжо сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref> — гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў<ref name="Tkacou-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>, дзяржаўны сьцяг Беларусі (з 1918 году). Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца зь беларускіх нацыянальных колераў<ref>Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.</ref> на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="Tkacou-391"/>. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускае гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнае дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году й [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|ейным аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году<ref name="Navumcyk-10.11.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.</ref>. * [[Пагоня|Герб Пагоня]] — дзяржаўны герб Беларусі, традыцыйны нацыянальны герб беларусаў<ref name="Tkacou-391"/>, з колераў якога ўтвараецца нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Дзяржаўны герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] й [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі]], [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|гістарычна-культурная каштоўнасьць Беларусі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=C20700578 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14 траўня 2007 г. № 578 «Аб статусе гісторыка-культурных каштоўнасцей»]</ref> {{Падвойная выява|справа|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg|145|Flag of Belarus.svg|145|[[Сьцяг БССР]] (налева) і [[Чырвона-зялёны сьцяг|яго мадыфікацыя]] для [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] (направа)}} {{Падвойная выява|справа|Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1981–1991).svg|145|Coat of arms of Belarus (2020–present).svg|145|[[Герб БССР]] (налева) і [[Герб расейскай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі|яго мадыфікацыя]] для рэжыму Лукашэнкі (направа)}} Афіцыйныя сымбалі [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]] ў Беларусі ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=508&a=5 Антыбеларуская дзейнасьць прыхільнікаў Лукашэнкі] // [[Беларус (газэта)|Беларус]]. № 508, травень 2005 г.</ref><ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://pazniak.info/page_dziynyiya_spravyi_y_belaruskim_zamejjyi Дзіўныя справы ў беларускім замежжы], Афіцыйны сайт Зянона Пазьняка, 19 красавіка 2005 г.</ref>), незаконна абвешчаныя «дзяржаўнымі сымбалямі Беларусі» ўказам [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкі]] ад 12 чэрвеня 1995 году на фармальнай падставе сфальсыфікаванага [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году]], які праводзіўся ва ўмовах [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрору супраць беларусаў]]<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>: * [[Чырвона-зялёны сьцяг]]<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> (''ЧЗ-сьцяг'') — [[Расея|расейскі]] [[Каляніялізм|каляніяльны]]<ref name="NN-2020"/> сьцяг рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі (этнацыду) беларусаў]]. Гэта палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную й зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка разьмяшчаецца арнамэнт, чырвоны на белым фоне. Мадыфікацыя [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяга БССР]] часоў кіраваньня [[Ёсіф Сталін|Сталіна]], распрацаванага мастаком [[Мікалай Гусеў|Мікалаем Гусевым]], ураджэнцам [[Уладзімерская губэрня|Уладзімерскае губэрні]] [[Расея|Расеі]], які ў 1940 годзе стварыў плякат «Няхай жыве Сталінская Канстытуцыя перамогшага сацыялізму й сапраўднага дэмакратызму», а ў 1941—1944 гадох маляваў партрэты афіцэраў [[Трэці Райх|Нацысцкае Нямеччыны]] й ейнага кіраўніка [[Гітлер]]а<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210124120522/https://news.tut.by/culture/710425.html Изобразил Гитлера и спасал военнопленного. Кто нарисовал красно-зеленый флаг], [[TUT.BY]], 8.12.2020 г.</ref>. * [[Герб рэжыму Лукашэнкі]] — прыніжальны для [[Беларусы|беларусаў]]<ref>[[Алесь Чайчыц]], [https://www.svaboda.org/a/30435918.html 10 аргумэнтаў за «Пагоню»], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2020 г.</ref> расейскі каляніяльны<ref>Мікулевіч С., Гезгала С. [https://nn.by/?c=ar&i=80310 Сёння — Дзень Пагоні і нацыянальнага сцяга], [[Наша Ніва]], 19 верасьня 2012 г.</ref> герб рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі русіфікацыі ([[этнацыд]]у) беларусаў. Гэта зялёны контур тэрыторыі Беларусі ў залатых промнях сонца над зямною куляй. Над контурам знаходзіцца чырвоная зорка, зьлева й справа контур абкружае вянок з залатых каласоў, пераплеценых кветкамі [[канюшына|канюшыны]] й [[лён|льну]]. Каласы абвіваюць стужкі колераў [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёнага сьцяга]], унізе на стужцы разьмяшчаецца залаты надпіс «Рэспубліка Беларусь». Мадыфікацыя [[герб Беларускай ССР|гербу БССР]], распрацаванага на ўзор [[Герб СССР|савецкага гербу]] [[Расея|Расеі]] й зацьверджанага ў час кульмінацыі [[Ёсіф Сталін|Сталінскага]] [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|тэрору]] ([[генацыд]]у) у 1938 годзе<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}}</ref>. Разам з чырвона-зялёным сьцягам не супадае з [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі сымбалямі]] беларусаў і асацыюецца найперш з асобай Лукашэнкі й той палітычнай і сацыяльна-эканамічнай мадэльлю, якую ён увасабляе<ref name="salanda-2019-10">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 10.</ref>. У 2020 годзе пры здушэньні [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў беларусаў супраць фальсыфікацыі выбараў, ґвалту й беззаконьня]] прыхільнікі сыстэмы сымбаляў рэжыму Лукашэнкі адзначыліся дзеяньнямі, якімі канчаткова дыскрэдытавалі гэтую сымболіку<ref name="Paskievic">[https://nn.by/?c=ar&i=265062 «Будучыня гэтага сцяга ім глыбока да аднаго месца»], [[Наша Ніва]], 10 сьнежня 2020 г.</ref> (вывешваньне чырвона-зялёных сьцягоў над [[аўтазак]]амі й будынкамі [[Турма|турмаў]], дзе паводле сьведчаньняў затрыманых, учыняюцца катаваньні, допыты на фоне ЧЗ-сьцяга затрыманых беларусаў з пазнакамі фарбай на твары, якіх здымаюць на відэа<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=262494 Сілавікі пачалі праводзіць допыты затрыманых на фоне чырвона-зялёнага сцяга і здымаць гэта на відэа], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2020 г.</ref>). Сярод іншага, адзначаліся факты катаваньняў (зьбіцьцё непаўналетніх<ref>[https://www.svaboda.org/a/30781512.html «Прымушалі сьпяваць гімн, хто ня ведаў — зьбівалі». У Берасьці вызвалены зь міліцыі падлетак заявіў пра катаваньні], [[Радыё Свабода]], 13 жніўня 2020 г.</ref>, засоўваньне [[АМАП]]аўскіх дручкоў у горла<ref>[https://www.svaboda.org/a/30785310.html «Пхалі дубінку ў горла, білі ў вочы». Школьнік трапіў у кому пасьля нападу АМАПу. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 15 жніўня 2020 г.</ref> й задні праход<ref>[https://www.svaboda.org/a/30850657.html «Разрэзалі шорты ззаду нажом». Мянчук расказаў аб згвалтаваньні АМАПам падчас затрыманьня. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 21 верасьня 2020 г.</ref>) пад гімн «[[Мы, беларусы]]», які таксама ёсьць мадыфікацыяй [[Ёсіф Сталін|сталінскага]] [[Гімн|гімну]] БССР і складае адно цэлае зь незаконна абвешчанымі «дзяржаўнымі» сьцягам і гербам<ref name="Fralou">[https://web.archive.org/web/20160304135848/http://afn.by/news/i/18676 Старая мелодия Государственного гимна с новыми словами вполне соответствуют переживаемому страной трагическому периоду отечественной истории, считает изветный музыкант А. Фролов], [[БелаПАН]], 11.06.2002 г.</ref>. 24 траўня 2021 году мэр [[Рыга|Рыгі]] [[Мартыньш Стакіс]] разам зь міністрам замежных справаў [[Латвія|Латвіі]] [[Эдгарс Рынкевічс|Эдгарсам Рынкевічсам]] замяніў на адным з пляцаў места чырвона-зялёны сьцяг на [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальны]] [[беларусы|беларускі]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белы сьцяг]] з [[Пагоня]]й з наступным абгрунтаваньнем: ''«Сьцяг, што сымбалізуе [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым]], які займаецца дзяржаўным [[тэрарызм]]ам, недарэчны ў мескім асяродзьдзі Рыгі»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/31271172.html Зь Беларусі высылаюць амбасадара Латвіі, дыпляматаў і тэхнічных супрацоўнікаў], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2021 г.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Беларусі}} === Раньнія часы === Першыя спробы [[чалавек]]а ([[нэандэрталец|нэандэртальца]]) пранікнуць на тэрыторыі Беларусі датуюцца часам 100—35 тысячаў гадоў таму. Пра гэта сьведчаць знаходкі [[Крэмн|крамянёвых]] вырабаў [[Муст’ерская культура|муст’ерскага тыпу]] каля вёскі [[Абідавічы|Абідавічаў]] ([[Быхаўскі раён]]), [[Падлужжа (Чачэрскі раён)|Падлужжа]] ([[Чачэрскі раён]]), [[Сьвяцілавічы (Гомельская вобласьць)|Сьвяцілавічаў]] ([[Веткаўскі раён]]). Найбольш старажытныя паселішчы чалавека, выяўленыя каля вёсак [[Юравічы|Юравічаў]] ([[Каленкавіцкі раён]]) і [[Бердыж]]у ([[Чачэрскі раён]]), адносяцца да эпохі верхняга [[палеаліт]]у, іхны век 26—23 тысячаў гадоў. Яны належалі радавым грамадам [[краманьёнец|краманьёнцаў]]. У сувязі з моцным пахаладаньнем і наступаньнем ледавіка 22—14 тысячаў гадоў таму людзі адышлі з тэрыторыі Беларусі на поўдзень. Па заканчэньні ледавіковай эпохі чалавек зноў вярнуўся на тэрыторыю Беларусі. Цалкам яе тэрыторыю засялілі ў эпоху [[мэзаліт]]у (IX—VI тысячаў да н. э.). Эпоха новага каменнага веку ([[нэаліт]]у) на Беларусі пачалася ў канцы V—IV тысячагодзьдзяў да н. э. і доўжылася каля 2 тыс. гадоў. Значнае павелічэньне насельніцтва ў нэаліце спрыяла ўзьнікненьню новых этнічных супольнасьцяў людзей. На тэрыторыі Беларусі было 5 археалягічных культур: [[дняпроўска-данецкая культура|дняпроўска-данецкая]], [[верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўская]], [[нёманская культура|нёманская]], [[нарвенская культура|нарвенская]] і тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі. На Беларусі вядома каля 600 нэалітычных паселішчаў, бальшыня іх сканцэнтраваная ў далінах рэк, басэйнаў [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Сож]]у, [[Нёман]]у. У канцы III — пачатку II тысячагодзьдзя да н. э. на тэрыторыю Беларусі праніклі плямёны шнуравой керамікі культуры, якія былі часткай [[індаэўрапейцы|індаэўрапейцаў]] — продкаў сучасных народаў Эўропы, у тым ліку [[славяне|славянаў]] і [[балты|балтаў]]. Узаемадачыненьні прышлых плямёнаў і абарыгенаў характарызаваліся рознымі формамі гаспадаркі і культурнага ўзаемаўплыву і этнічнай асыміляцыі. Мова індаэўрапейцаў мела шмат дыялектаў. Разьвіцьцё ўзаемадачыненьняў прывяло да стварэньня розных індаэўрапейскіх групаў і народаў. Тэрыторыя паўднёвага ўсходу Беларусі і суседнія раёны Ўкраіны займалі плямёны [[сярэдненяпроўская культура|сярэдненяпроўскай культуры]]. Пад уплывам прышлых плямёнаў адбыўся пераход мясцовага насельніцтва да [[бронзавы век|бронзавага веку]] (канец III — пачатак I тысячагодзьдзя да н. э.). У гэты пэрыяд паўднёва-заходнюю тэрыторыю Беларусі сьпярша займалі культуры шнуравой керамікі Палесься, заходняй Беларусі — прыбалтыйскай, Паазер’е — [[Паўночна-беларуская культура|паўночна-беларускай культуры]]. Да сярэдзіны II тысячагодзьдзя да н. э. ў Палесьсі й Прыдняпроўі сфармаваліся [[тшцінецкая культура]] й [[сосьніцкая культура]]. У [[жалезны век|жалезным веку]] (працягваўся ад VIII—VI ст. да н. э. да VIII ст. н. э.) на Беларусі было некалькі археалягічных культур штрыхаванай керамікі, дняпроўска-дзьвінская, мілаградзкая, зарубінецкая, паморская. У асобную культурна-гістарычную групу ў паўднёва-ўсходняй Беларусі вылучаюць помнікі [[Кіеўская культура|кіеўскай культуры]] II—IV ст. н. э., якія бальшыня навукоўцаў лічаць славянскімі<ref name="БелЭН-21">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 21.</ref>. === Утварэньне дзяржаўнасьці === {{Асноўны артыкул|Полацкае княства|Тураўскае княства|Смаленскае княства}} [[Файл:Połacak. Полацак (C. Faber du Faur, 25.07.1812).jpg|значак|300пкс|[[Полацак]]]] [[Файл:Jazep Drazdovič. Usiaslaŭ.jpg|150px|значак|зьлева|[[Усяслаў Чарадзей|Усяслаў Брачыславіч]]]] У V—VIII ст. у паўднёвай частцы Беларусі расьсяліліся славянскія плямёны [[Праская культура|праскай культуры]], сярэднюю і паўночную частку займалі плямёны [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]]. Працэс расьсяленьня славянаў у 2-й палове I тысячагодзьдзя суправаджаўся міжэтнічнымі кантактамі зь мясцовымі балцкімі плямёнамі ([[Літва (племя)|літвой]], [[яцьвягі|яцьвягамі]] і інш.). У IX—XI ст. сфармаваліся супольнасьці [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[Радзімічы|радзімічаў]]. Крывічы ўтваралі тры вялікія групы — полацкую, смаленскую і пскоўскую (паводле назваў іх галоўных [[горад|гарадоў]])<ref name="HB-138">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 138.</ref>. Першая згадка пра дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі Беларусі датуецца 862 годам, калі паводле паведамленьня летапісе, князь [[Рурык]], які знаходзіўся ў [[Ноўгарад]]зе, раздаў «''мужам сваім, таму — [[Полацак]], таму — Растоў, таму — Белавозера''»{{зноска|Нарысы|1994|Касцюк|80}}. У замежнай гістарыяграфіі існуе меркаваньне пра тое, што на Русі было дзьве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і Рагвалодавічы</small><ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. — Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. — Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. — Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>. Навуковец з [[Данія|Даніі]] [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсэн]] лічыў, што на Русі ўтварылася дзьве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародзка-Кіеўская і Полацкая. Аўтар падмацоўвае гэта сьведчаньнем з [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]] пра княжаньне ў Полацку Рагвалода, пра скандынаўскае паходжаньне яго імя. Амэрыканскі гісторык [[Амельян Прыцак]] лічыў, што полацкая дынастыя была адзінай з старажытных скандынаўскіх дынастыяў, якая змагла захавацца ў змаганьні з Рурыкавічамі</small><ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (Х—ХVI вв.). — Москва, 2015. С. 9.</ref>. Прыкладна ў гэты час на аснове племянного княжаньня крывічоў-палачанаў склалася буйное [[Полацкае княства]] — самастойная моцная сярэднявечная дзяржава на тэрыторыі Беларусі<ref name="HB-138"/>. Яго насельнікі называюцца крывічамі ў летапісах пад 1127, 1129, 1140 і 1162 гадох, таксама ўжывалася назва палачане. Апроч [[Полацак|Полацку]], да яго належалі гарады: [[Віцебск]], [[Менск]], [[Лукомаль]], [[Браслаў]], [[Заслаўе]], [[Лагойск]], [[Ворша]], [[Копысь]], [[Барысаў]]<ref name="HB-139">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 139.</ref>. Полацкае княства мела ўсе атрыбуты дзяржаўнай самастойнасьці — сувэрэнную ўладу князя і [[веча]], адміністрацыю, сталіцу, войска, грашовую сыстэму і іншае<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 3.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 24.</ref>. Адным з такіх атрыбутаў было правядзеньне ўласнай геапалітыкі, якая палягала на супрацьстаяньні агрэсіі [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і ўласнай экспансіі ў бок [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. У 980 годзе кіеўскі князь [[Уладзімер Сьвятаславіч]] захапіў Полацак, забіў яго гаспадара [[Рагвалод]]а і далучыў Полацкае княства да Кіеўскага. Аднак ужо за князем [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяславам]], сынам Уладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], унукам Рагвалода, Полацак аднавіў сваю незалежнасьць. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў XI—XII ст. у час княжаньня [[Усяслаў Брачыславіч|Ўсяслава Брачыславіча]] (1044—1101), які збудаваў [[Сафійскі сабор (Полацак)|Сафійскую саборную царкву]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] У якім часе Полацкае княства дасягнула найбольшае велічы // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 6.</ref>. Пазьней яно падзялілася на ўдзельныя княствы — [[Менскае княства|Менскае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]]. [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (XIX).jpg|150px|значак|зьлева|[[Крыж Эўфрасіньні Полацкай]]]] [[Файл:Smalensk, Dniapro. Смаленск, Дняпро (1787).jpg|значак|300px|[[Смаленск]]]] У сярэдзіне X ст. на землях дрыгавічоў вылучылася [[Тураўскае княства]], якое прыкладна з 988 году трапіла ў залежнасьць ад Кіева. Звычайна вялікія князі кіеўскія надавалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой паловы XII ст. Тураўскае княства здабыла незалежнасьць і неўзабаве падзялілася на [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], [[Капыльскае княства|Капыльскае]] і іншыя ўдзельныя княствы. З канца XI ст. тэрыторыю радзімічаў падзялілі паміж сабой [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]] і [[Смаленскае княства|Смаленскае]] княствы. Палітычнае адасабленьне Смаленску ад Кіева пачалося ў ХІ ст., а ў 1120-я гады тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расьціслаў Мсьціславіч|Расьціславам Мсьціславічам]] (1125—1259). У гэты час Смаленскае княства дасягнула найбольшага пашырэньня, калі ў яго склад увайшлі [[Крычаў]], [[Прапойск]], [[Амсьціслаў]] (пазьней вылучыўся ва ўдзельнае [[Амсьціслаўскае княства]]), а таксама адабраныя ў Менску [[Копысь]] і [[Ворша]]. У XII—XIII стагодзьдзях удзельныя княствы ўзьніклі на землях Верхняга Панямоньня. Найбольш значную ролю адыгрывалі [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Наваградзкае княства|Наваградзкае]] княствы. Грамадзкае разьвіцьцё зямель Беларусі праходзіла аднолькавы шлях зь іншымі [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнімі славянамі]], якія ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Русі]]. Тут у X—XII ст. перапляталіся 3 асноўныя сацыяльна-эканамічныя ўклады: [[Першабытнае грамадзтва|грамадзкі]], [[Рабаўладальніцкі лад|рабаўладальніцкі]] і [[Фэадалізм|фэўдальны]], які паступова станавіўся паноўным<ref name="БелЭН-21"/>. У канцы X ст. пачало пашырацца [[хрысьціянства]] паводле [[Бізантыя|бізантыйскага]] абраду. У 992 годзе зьявілася першая [[Полацкая япархія|япархія ў Полацку]], у 1005 годзе — [[Тураўская япархія]], у 1136 годзе — [[Смаленская япархія]]. Аднак элемэнты [[язычніцтва]] ў некаторых мясцовасьцях захоўваліся многія стагодзьдзі. Хрысьціянская царква спрыяла разьвіцьцю беларускае культуры, у тым ліку манумэнтальнага дойлідзтва, малярства, прыкладнога мастацтва, літаратуры<ref name="БелЭН-22">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 22.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{Асноўны артыкул|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Mindaugas 1831 (117707054).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міндоўг]]]] [[Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|300px|значак|[[Наваградак]]]] Створаная за часамі ўдзельных княстваў матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. [[Файл:Giedzimin. Гедзімін (1709).jpg|150px|значак|зьлева|[[Гедзімін]]]] [[Файл:Vilnius - map by Braun Hogenberg (middle size) (34065617).jpg|300px|значак|[[Вільня]]]] Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341), які перанёс сталіцу дзяржавы з Наваградку ў [[Вільня|Вільню]]. Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Расейская праваслаўная царква|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. Вялікае значэньня дзеля ўмацаваньня ВКЛ мела перамога над [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году. За вялікім князем [[Вітаўт]]ам (1392—1430) ВКЛ значна пашырыла сваю тэрыторыю, якая расьцягнулася ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Вітаўт Вялікі]]]] [[Файл:Battle of Grunwald - Kronika tho iesth Historya swiata 1564 (109729736).jpg|значак|300px|[[Грунвальдзкая бітва]]]] На лёс беларускіх зямель у ВКЛ значна паўплываў пераход літоўскае знаці ў канцы XIV ст. у [[каталіцтва]]. Вялікі князь [[Ягайла]] (1377—1392) у 1385 годзе пагадзіўся хрысьціць насельніцтва Літвы паводле каталіцкага абраду ў якасьці адной з умоваў атрыманьня трону польскага караля ([[Крэўская унія|Крэўская унія 1385 году]]). Адгэтуль у ВКЛ пачало насьпяваць нутранае напружаньне паміж праваслаўным і каталіцкім насельніцтвам. З часоў прыняцьця [[Гарадзельскі прывілей|Гарадзельскага прывілею 1413 году]] палітычнае становішча ў ВКЛ пачало характарызавацца дамінаваньнем каталіцкае знаці, якая атрымала вынятковае права на заняцьце дзяржаўных пасадаў і тытул паноў. Усходне-славянскія баяры й князі захавалі свае ўдзелы ў ВКЛ, яны падтрымлівалі дзяржаву, спрыялі росту яе магутнасьці, але імкнуліся павялічыць свой уплыў на прыняцьце палітычных пастановаў. Выразьнікам іх інтарэсаў стаў вялікі князь [[Сьвідрыгайла]] (1430—1432), які пачаў раздаваць дзяржаўныя пасады, замкі і воласьці праваслаўным [[русіны (гістарычны этнонім)|рускім]] фэўдалам, што прывяло да працяглай фэўдальнай вайны ([[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1432—1438 гадоў]]). У 1432 годзе Сьвідрыгайла ўцёк у Полацак, дзе беларускія князі й баяры пасадзілі яго на пасад [[Вялікае Княства Рускае|Вялікага Княства Рускага]], такім чынам адбыўся кароткачасовы раскол ВКЛ, і [[Полацак]] на пэўны час стаў сталіцай беларускае дзяржавы. Каталіцкія вярхі ВКЛ пайшлі на кампраміс. Ягайла [[Прывілей 1432 году|прывілеем 1432 году]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]] [[Прывілей 1434 году|прывілеем 1434 году]] ўраўнавалі праваслаўных фэўдалаў у некаторых эканамічных і палітычных правох з каталікамі. За вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]] (1440—1492) асобным землям (Наваградзкай, Полацкай, Віцебскай, Смаленскай і інш.) пацьверджаныя правы на аўтаномнае кіраваньне. Казімер зацьвердзіў [[Судзебнік Казімера|судзебнік 1468 году]] — першы ўпарадкаваны збор законаў. Па ягонай сьмерці [[Маскоўская дзяржава]] распачала некалькі войнаў з мэтай супрацьстаяць аб’яднаньню земляў Русі вакол Вялікага Княства Літоўскага. У ходзе гэтых войнаў да Маскоўскай дзяржавы ў XV—XVI ст. адышлі некаторыя ўсходнеславянскія землі ВКЛ. Па няўдачах у войнах палітычныя вярхі ВКЛ пачалі залучаць да больш актыўнага кіраваньня дзяржавай буйных праваслаўных фэўдалаў; праваслаўным ужо фактычна не забаранялася займаць найважнейшыя дзяржаўныя пасады. У 1563 годзе юрыдычна скасавалі палажэньне, паводле якога праваслаўныя фэўдалы не маглі засядаць у гаспадарскай радзе. Вялікі ўплыў на дзяржаўныя справы мелі магнаты [[Астроскія]], [[Хадкевічы]], [[Сапегі]], [[Ільлінічы]] і іншыя<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|150px|значак|зьлева|[[Леў Сапега]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (1613).jpg|значак|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1613 год]] Да сярэдзіны XVI ст. канчаткова аформіўся дзяржаўны лад ВКЛ, асновы якога замацаваныя ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1529 году]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1566 году]]. Дзяржаўнай мовай ВКЛ была [[старабеларуская мова]]. Кіраўніком дзяржавы лічыўся [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] (гаспадар). Сумесна з [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай]] ён ажыцьцяўляў найвышэйшы суд. Рада ВКЛ ([[паны-рада]]) узьнікла ў XV ст. як дарадчы орган пры вялікім князю, а да канца XV — пачатку XVI ст. ператварылася ў найвышэйшы орган дзяржаўнае ўлады. З XV ст. на паседжаньні рады запрашаліся прадстаўнікі мясцовых фэўдалаў, г. зн. зьбіраўся [[сойм]]. У 1413 годзе тэрыторыя ВКЛ падзялілася на [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] й [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] ваяводзтвы. У пачатку XVI ст. утварыліся [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]] й [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]] ваяводзтвы; у выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнае рэформы 1565—1566 гадоў — [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]], [[Менскае ваяводзтва|Менскае]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] ваяводзтвы, большасьць зь іх былі падзяляліся на паветы ([[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага]]). [[Шляхта]] атрымала права браць удзел у [[Павятовы соймік|павятовых сойміках]], дзе выбіраліся паслы (дэпутаты) на [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальны сойм]]. Вялікі ўплыў на лёс ВКЛ зрабіла [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкая вайна 1558—1583 гадоў]]<ref name="БелЭН-22"/>. ==== Рэч Паспалітая ==== {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Horadnia. Горадня (1575).jpg|300px|значак|[[Горадня]]]] [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|150пкс|зьлева|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут ВКЛ]], 1588 г.]] Няўдачы войска Вялікага Княства Літоўскага, у тым ліку заняцьце маскоўскімі войскамі ў 1563 годзе Полацку, падштурхнулі вялікага князя ВКЛ і шляхту да больш цеснага вайсковага і дзяржаўнага зьвязу з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскае уніі 1569 году]] ВКЛ і Каралеўства Польскае аб’ядналіся ў [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Паводле ўмоваў уніі, ВКЛ захоўвала свае адміністрацыйны апарат, заканадаўства, армію, герб [[Пагоня|Пагоню]], дзяржаўную пячатку. Найвышэйшым органам аб’яднанае дзяржавы стаў агульны сойм, які спачатку зьбіраўся на тэрыторыі Каралеўства Польскага, а зь сярэдзіны XVII ст. кожны трэці сойм склікаўся ў [[Горадня|Горадні]] як сымбаль асобнага становішча ВКЛ. Кіраўніком дзяржавы быў кароль Рэчы Паспалітае, якога абірала шляхта. Адначасна ён быў і вялікім князем ВКЛ. У часе работы Люблінскага сойму землі Ўкраіны адышлі да Польшчы, таму ў 1569 году ВКЛ складалася ў асноўным зь літоўскіх і жамойцкіх зямель. Кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторы]] (1576—1586) на чале аб’яднанае арміі вызваліў у 1579 годзе Полацак і перанёс ваенныя дзеяньні на тэрыторыю Масковіі. Пасьпяховае завяршэньне Інфлянцкае вайны паспрыяла ўзмацненьню ролі ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]] падкрэсьліла асобае становішча ВКЛ у фэдэрацыйнай дзяржаве з сваім войскам, заканадаўствам, гербам. Скасоўваліся палажэньні уніі, паводле якіх палякі і іншыя замежныя падданыя маглі атрымліваць у ВКЛ зямельныя ўладаньні і адміністрацыйныя пасады<ref name="БелЭН-23">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 23.</ref>. [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XVII) (4).jpg|150px|значак|зьлева|[[Ян Караль Хадкевіч]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1770 год]] У 1596 годзе прымаецца [[Берасьцейская унія]], да яе складаньня падштурхнула стварэньне ў Маскоўскай дзяржаве ў 1589 годзе [[Расейская праваслаўная царква|патрыярхату]], які намагаўся падначаліць сабе праваслаўных жыхароў ВКЛ. Паводле ўмоваў уніі, праваслаўная царква ВКЛ прызнавала вяршэнства [[Папа|папы рымскага]], прыняла каталіцкую дагматыку, аднак захавала сваю абраднасьць і асобную арганізацыю. Да канца XVIII ст. да грэка-каталіцкай (уніяцкай) царквы належала каля 80% насельніцтва Беларусі, у асноўным сялянаў. Праваслаўныя, што не прынялі унію, у пачатку XVII ст. стварылі ўласную царкоўную арганізацыю, узаконеную дзяржаўнай уладай<ref name="БелЭН-24">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 24.</ref>. У выніку [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] да ВКЛ вярнулася [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]]. Катастрафічны ўплыў на гаспадарку і культурнае жыцьцё зрабіла [[вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Перад ёй была [[Паўстаньне Хмяльніцкага|антыфэўдальная вайна 1647—1651 гадоў]], распачатая ўкраінскімі казакамі. Скарыстаўшы сьмерць караля і вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Ўладзіслава Вазы]] (1633—1648), казакі ўварваліся на [[Палесьсе]] і ўзначалілі мясцовыя выступленьні. У 1654 годзе маскоўскія войскі занялі ўсходнюю Беларусь да Дзьвіны й Дняпра, у 1655 годзе — большую ейную частку. Паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня 1667 году]], якое завяршыла гэтую вайну, беларускія землі засталіся ў Рэчы Паспалітай. Да Маскоўскай дзяржавы адышлі Кіеў, левабярэжная Ўкраіна, Севершчына ды Смаленскае ваяводзтва. Масавае вынішчэньне гарадзкога насельніцтва прывяло да заняпаду гарадоў, умацаваньня ў іх пазыцыяў шляхты і да запаволеньня разьвіцьця капіталістычных дачыненьняў. Па вайне ўзмацнілася [[палянізацыя]], якая ахапіла шырокія колы беларускае шляхты й мяшчанаў. [[Ян Казімер]] (1648—1668) празь няўдачы зрокся стальцу. Наступныя каралі й вялікія князі [[Міхал Вішнявецкі]] (1669—1673) і [[Ян Сабескі]] (1674—1696) ня здолелі прадухіліць рост уплыву шляхты і ўтаймаваць яе свавольствы. Абраны на пасад Рэчы Паспалітай саксонскі [[курфюрст]] [[Аўгуст Моцны]] у час [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікае Паўночнае вайны 1700—1721 гадоў]] выступіў хаўрусьнікам маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]]. Швэды, якія часткова акупавалі Беларусь, падтрымлівалі свайго стаўленіка на стальцы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Ваенныя дзеяньні й нутранае змаганьне шляхецкіх груповак прывялі да заняпаду гаспадаркі, якую здолелі адбудаваць толькі да сярэдзіны XVIII ст. Унутрыпалітычная анархія ў краіне працягвалася, звычайным стаў зрыў працы соймаў праз свавольства шляхты. Рэч Паспалітая пачала трапляць пад палітычны ўплыў суседніх дзяржаваў. Апошні кароль й вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (1764—1795) быў стаўленьнікам маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]], але імкнуўся праводзіць незалежную палітыку. Частка дзяржаўных колаў Рэчы Паспалітае ўзяла курс на мадэрнізацыю палітычнага ладу краіны, найперш на ўмацаваньне цэнтральнае ўлады. У 1764 годзе ўтварыліся Вайсковая й Скарбовая камісіі ВКЛ, у 1773 годзе — [[Адукацыйная камісія]], у 1791 годзе — Камісія паліцыі. [[Файл:Vilenski ŭniversytet, Pahonia. Віленскі ўнівэрсытэт, Пагоня (1781).jpg|300px|значак|[[Віленскі ўнівэрсытэт]]]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] Разьвіцьцю капіталістычных дачыненьняў перашкаджалі панаваньне магнатаў, нацыянальныя й рэлігійныя супярэчнасьці. Складанае ўнутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай імкнуліся выкарыстаць у сваіх інтарэсах Расея, Прусія і Аўстрыя. На іхную карысьць дзеялі розныя групоўкі шляхты. У 1786 годзе ўтварылася [[Барская канфэдэрацыя]] — зьвяз шляхты, накіраваны і супраць ўмяшаньня Расеі ў нутраныя справы дзяржавы, і супраць палітычных рэформаў. Разгром канфэдэрацыі расейскімі войскамі прывёў у 1772 годзе да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітае]] паміж Расеяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Пад уладу Расеі трапілі ўсходнія землі Беларусі з [[Полацак|Полацкам]], [[Віцебск]]ам, [[Магілёў|Магілёвам]], [[Гомель|Гомлем]]. Частка кіроўных колаў бачыла ўратаваньне дзяржавы ў антыфэўдальных рэформах. [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гадоў]] прыняў [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня 1791 году]], паводле якое ўсталяваў апеку дзяржавы над прыгоннымі сялянамі і пашырыў палітычныя правы мяшчанаў, рэарганізаваў і цэнтралізаваў дзяржаўнае кіраваньне. У адказ кансэрватарская шляхта пры дапамозе Расеі стварыла [[Таргавіцкая канфэдэрацыя|Таргавіцкую канфэдэрацыю]], з фармальных запросінаў якой ажыцьцявілася новае ўмяшаньне Расеі. У 1793 годзе адбыўся [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другі падзел Рэчы Паспалітае]], у выніку якога пад уладу Расеі трапілі землі цэнтральнае Беларусі з [[Барысаў|Барысавам]], [[Менск]]ам, [[Слуцак|Слуцкам]], [[Пінск]]ам. Згодніцкая пазыцыя кіроўных колаў Рэчы Паспалітае стала прычынай палітычнага ўздыму, які прывёў да [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]], узначаленага [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушам Касьцюшкам]]. Расея накіравала дадатковыя войскі, якія ў шэрагу бітваў здушылі паўстаньне. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітае]] пад уладу Расеі трапілі землі заходняе Беларусі зь Вільняй, Горадняй, Наваградкам, Берасьцем. [[Падляшша]] адышло да Прусіі. Рэч Паспалітая перастала існаваць<ref name="БелЭН-24"/>. === Пад уладай Расейскае імпэрыі === {{Асноўны артыкул|Паўночна-Заходні край|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Grassi, 1782-92).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міхал Клеафас Агінскі]]]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|300px|значак|[[Менск]]]] На [[анэксія|анэксаваных]]<ref>[[Кастусь Тарасаў|Тарасаў К.]] На чыім баку былі беларусы ў вайне 1812 году? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 51.</ref> Расейскай імпэрыяй землях усталёўваўся тэрытарыяльна-адміністрацыйны падзел на расейскі ўзор — паветы, правінцыі, губэрні і генэрал-губэрнатарствы. У 1772 годзе ўтварылася [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] ў складзе 2 губэрняў — [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай]] (з 1776 году [[Полацкая губэрня|Полацкай]], потым [[Віцебская губэрня|Віцебскай]]) і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]]. У 1793 годзе ўтварыліся [[Менская губэрня|Менская]], у 1795 — [[Слонімская губэрня|Слонімская]] і [[Віленская губэрня|Віленская]] губэрні. У 1796—1801 гадох тэрыторыя Беларусі ўваходзіла ў [[Беларуская губэрня|Беларускую]], Менскую і [[Літоўская губэрня|Літоўскую губэрні]], якіх у 1801 годзе падзялілі на Віцебскую, Магілёўскую, Менскую, [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] і Віленскую губэрні. У губэрнях ствараліся палаты крымінальнага (дзеялі на аснове права Расейскай імпэрыі) і цывільнага (разьвязвалі цывільныя справы паводле нормаў Статуту ВКЛ 1588 году) судоў. Па прыняцьці прысягі на вернасьць маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыне II]] шляхта Беларусі атрымала правы і прывілеі расейскага дваранства. Пры гэтым шляхта страціла права абіраць манарха, разьвязваць мясцовыя справы на ваяводзкіх і павятовых сойміках, ствараць канфэдэрацыі дзеля абароны сваіх вольнасьцяў і прывілеяў. Магнатаў пазбавілі права мець уласныя фартэцыі і войска. Праводзілася чыстка шляхецкага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] ([[Разбор шляхты]]). Кацярына II і [[Павал I]] практыкавалі раздачу дзяржаўных зямель з прыгоннымі сялянамі расейскім [[абшарнік]]ам, вайскоўцам і буйным чыноўнікам. На Беларусь пашыралася агульнарасейская сыстэма дзяржаўных падаткаў і павіннасьцяў. Галоўным падаткам стаў падушны, які быў значна цяжэйшы за ранейшы падымны. Сяляне выконвалі паншчыну, плацілі чынш, натуральныя даніны і інш. На мяшчанаў ускладаліся выдаткі на ўтрыманьні выйсковых гарнізонаў, паліцыі, турмаў, гарадзкога магістрату, паштовае службы, навучальных і мэдычных установаў. Цяжкай павіннасьцю для сялянаў і мяшчанаў Беларусі стаў абавязак пастаўляць рэкрутаў на 25-гадовую (з 1834 году — на 20-гадовую, з 1856 году — на 15-гадовую) службу ў войска. Шэраг законаў абмяжоўваў правы [[жыды|жыдоўскага]] насельніцтва: [[мяжа жыдоўскае аселасьці]], падушны падатак і рэкруцкія павіннасьці ўдвая вышэйшыя, чым для хрысьціянаў, кампаніі па прымусовым высяленьні ў гарады й мястэчкі зь сельскае мясцовасьці. [[Урадавы сынод Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўская царква]]) на Беларусі атрымаў дзяржаўны статус, тым часам каталіцкая царква страціла прывілеяванае становішча і трапіла пад кантроль расейскага ўраду. Рымска-каталіцкаму духавенству давалася свабода ў выкананьні рэлігійных абрадаў, але забаранялася схіляць праваслаўных (у тым ліку [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|тых, што прынялі Берасьцейскую унію]]) да пераходу ў рыма-каталіцтва. Каб заахвоціць далучэньне вернікаў [[уніяцтва|ўніяцкае царквы]] да Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) выкарыстоўваліся агітацыя, прымус, матэрыяльныя ўзнагароды ўніяцкага духавенства<ref name="БелЭН-25">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 25.</ref>. [[Файл:Kastuś Kalinoŭski. Кастусь Каліноўскі (G. Bonoldi, 1862-63).jpg|150px|значак|зьлева|[[Кастусь Каліноўскі]]]] [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|300px|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Беларуская шляхта ў часе [[Вайна 1812 году|вайны 1812 году]] падтрымала імпэратара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], маючы спадзеў пры ягонай дапамозе аднавіць ВКЛ і Рэч Паспалітую. 1 ліпеня 1812 году Напалеон падпісаў указ аб утварэньні ВКЛ у складзе Віленскага, Гарадзенскага, Менскага і Беластоцкага дэпартамэнтаў і прызначыў [[Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага|Часовы ўрад]] з прадстаўнікоў мясцовае шляхты. Галоўнымі ягонымі задачамі былі: мабілізацыя насельніцтва ў францускую армію, яе матэрыяльнае забесьпячэньне, ахова камунікацыў, падтрыманьне парадкаў у тыле і г. д. Напалеон не зрабіў захадаў дзеля ліквідацыі прыгоннага права, таму сярод сялянства ён не атрымаў падтрымкі, якое адказвала на паборы й марадэрства партызанскім рухам<ref name="БелЭН-25"/>. Уплыў [[Француская рэвалюцыя|Францускае рэвалюцыі 1789—1799 гадоў]] і падзеяў 1812 году спрыяў пашырэньню на Беларусі дэмакратычных і нацыянальна-вызвольных ідэяў. У пачатку XIX ст. у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] й шэрагу навучальных установаў, у [[Літоўскі асобны корпус|Літоўскім асобным корпусе]] дзеялі гурткі мясцовае моладзі, якія выступалі за аднаўленьне Рэчы Паспалітае. Дзеялі таварыства [[Таварыства філяматаў|філяматаў]] і [[Таварыства філярэтаў|філярэтаў]], таварыства «[[Вайсковыя сябры]]». У 1830—1831 гадох адбываецца [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае паўстаньне]], мэтай якога было аднаўленьне дзяржаўнасьці ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Па ягоным здушэньні расейскі ўрад узяў курс на паступовае аслабленьне эканамічных і палітычных пазыцыяў шляхты й каталіцкага духавенства. Канфіскоўваліся маёнткі ўдзельнікаў паўстаньня, зачыняліся касьцёлы й кляштары, пробашчы і насельнікі якіх мелі дачыненьне да паўстаньня. Узмацніўся «разбор» шляхты. Больш за 10 тысячаў шляхціцаў вылучылі з дваранскага стану. Справаводзтва ў мясцовых дзяржаўных установах і навучаньне ў школах пераводзілася з польскай на расейскую мову. У 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт за ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у паўстаньні і «прапольскі дух» выхаваньня. У студзені 1831 году яны скасавалі дзеяньне Статуту ВКЛ 1588 году ў Віцебскай і Магілёўская, у чэрвені 1840 — у Менскай, Гарадзенскай і Віленскай губэрнях. Узмацніліся рэпрэсіі супраць уніяцкай царквы. 12 лютага 1839 году Сабор вышэйшага ўніяцкага духавенства ў Полацку прыняў акт аб «узьяднаньні» ўніятаў з Урадавым сынодам Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквой). Узмацнілася залежнасьць праваслаўнай і каталіцкай царквы ад дзяржавы. У 1841—1843 гадох іх перавялі на дзяржаўнае ўтрыманьне<ref name="БелЭН-26">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 26.</ref>. [[Файл:Congress_Poland_and_Lithuanian_governorates_-_by_Alexander_Voschinin_-_1851_AD.jpg|міні|300пкс|[[Беларусы]] ([[Ліцьвіны|«літоўцы і беларусы»]]) на мапе № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.). Аўтар — тапограф і картограф Аляксандр Ваўчынін (капітан корпусу тапографаў Расейскай імпэрыі)]] Асновай эканомікі беларускіх земляў у XIX стагодзьдзі заставалася сельская гаспадарка, у якой панавала буйнамаянтковае дваранскае землеўладаньне. Попыт на збожжа ў Заходняй Эўропе стымуляваў абшарнікаў да пашырэньня фальваркаў. Да сярэдзіны XIX ст. 97% абшарніцкіх сялянаў беларускіх земляў знаходзіліся на паншчыне, гэта значыць былі прымацаваныя да панскіх фальваркаў і пазбаўленыя магчымасьці пошукаў іншых заработкаў, перасяленьня ў месты, выяўленьня прадпрымальніцкае ініцыятывы ў сфэры прамысловасьці й гандлю, якую мелі аброчныя сяляне ў цэнтральных губэрнях Расейскай імппэрыі. У 1840—1850 гадох на Беларусі выявіўся крызіс фэўдальна-прыгоньніцкіх дачыненьняў: скарачаліся пасевы, зьніжалася ўраджайнасьць, усё большая колькасьць сялянаў ня здольная была плаціць падаткі й выконваць павіннасьці на карысьць дзяржавы; у банкаўска-крэдытных установах было закладзена каля 70% прыгонных сялянаў: нарастаў антыпрыгоньніцкі рух сялянаў. У 1856—1860 гадох масавыя выступленьні сялянаў адбыліся ў 66 маёнтках, 11 зь іх здушаныя войскамі й паліцыяй. Параза ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]] і пагроза сялянскае рэвалюцыі вымусілі маскоўскага гаспадара [[Аляксандар II|Аляксандра II]] распачаць буржуазныя рэформы. 19 лютага 1861 году ён падпісаў Маніфэст і «Палажэньне» аб вызваленьні абшарніцкіх сялянаў ад прыгоннае залежнасьці. У выніку аграрны рэформаў на Беларусі абшарнікі захавалі больш за палову зямлі<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1880-89).jpg|150px|значак|зьлева|[[Францішак Багушэвіч]]]] [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|300px|значак|Беларусы на этнаграфічнай мапе Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.)]] Адбываецца [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнае паўстаньне 1863—1864 гадоў]] супраць расейскага панаваньня і за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году, якое пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 студзеня 1863 году. На тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] паўстаньнем кіраваў [[Кастусь Каліноўскі]], які ачоліў [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі]]. Удзельнікі паўстаньня, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «''Каго любіш — Люблю Беларусь — То ўзаемна''», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.</ref>. Расейскія ўлады здолелі здушыць гэтае выступленьне, яго ўдзельнікаў рэпрэсавалі. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў расейскі дзяржаўны скарб і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|300пкс|значак|[[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнаграфічная мапа беларусаў]] (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.]] Па рэформе 1861 году паскорылася фармаваньне рабочае клясы. Ідэолягамі й выразьнікамі інтарэсаў сялянаў і іншых дробных вытворцаў Расейская імпэрыі выступалі арганізацыі рэвалюцыйных народнікаў («[[Зямля і воля]]», «[[Народная воля]]»). У 2-й палове 1870 — пачатку 1880-х гадоў народніцкія гурткі існавалі ў Магілёве, Менску, Віцебску, Горадні, Пінску, Горы-Горках, Слуцку, Воршы. пераважна сярод вучнёўскае моладзі, вайскоўцаў, работнікаў. Пад уплывам выданьняў польскае сацыялістычнае партыя «[[Пралетарыят (партыя)|Пралетарыят]]» і расейскае групы «Вызваленьне працы» частка народнікаў Беларусі ў сярэдзіне 1880-х гадоў перайшло на пазыцыі [[марксізм]]у. У 1895—1900 гадох у 23 населеных пунктах Беларсі адбыліся 292 эканамічныя стачкі, у якіх брала ўдзел каля 11,5 тысячаў работнікаў. У 1896 годзе ўварыўся [[Рабочы саюз Літвы]], у 1897 годзе — [[Бунд]] (Усеагульны жыдоўскі хаўрус у Літве, Польшчы і Расеі). У 1898 годзе зьезд прадстаўнікоў сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Пецярбургу, Масквы, Кіева, [[Екацярынаслаў|Екацярынаслава]] і Бунда, што адбыўся ў Менску, абвясьціў пра ўтварэньне [[Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя|Расейскай сацыял-дэмакратычнай работніцкай партыі]] (РСДРП). У пачатку 1900-х гадоў рабочым рухам у гарадох і мястэчках Беларусі кіравалі арганізацыі Бунду. У Горадні й Берасьці ўплыў на рабочых мелі арганізацыі [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС)]]. У 1902—1904 гадох на Беларусі зьявіліся арганізацыі партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў (ПСР). У 1903 годзе ўтварылася [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ)]]. У 1903—1904 гадох узьніклі арганізацыі РСДРП ([[Паўночна-заходні камітэт РСДРП]], [[Палескі камітэт РСДРП]]). Сярод жыдоўскага насельніцтва Беларусі з 1890-х гадоў шырокую агітацыю вялі сіяністы. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] на Беларусі завяршылася партыйнае афармленьне 3 палітычных лягераў: рэвалюцыйнага (РСДРП, ПСР, ППС, БСГ, Бунд, паалей-сіяністаў, сіяністаў-сацыялістаў і інш.), лібэральнага (КДП, Хаўрус дасягненьня раўнапраўя жыдоў у Расеі, сіяністы, Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы й Беларусі), урадавага (Хаўрус расейскага народу, Саюз 17 кастрычніка). У I Дзяржаўную думу ад 5 заходніх губэрняў абралі 36 дэпутатаў, у тым ліку 29 прыхільнікаў кадэтаў. На выбарах у II Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях перамаглі 2 контрарэвалюцыйныя нацыяналістычныя групоўкі — расейская й польская<ref name="БелЭН-27">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 27.</ref>. [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1921).jpg|150px|значак|зьлева|[[Янка Купала]]]] [[Файл:Vilnia, Zavalnaja. Вільня, Завальная (1907).jpg|значак|300пкс|Рэдакцыя [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] на [[Вуліца Завальная (Вільня)|вуліцы Завальнай]] у Вільні, 1907 г.]] Аграрны й палітычны рух сялянаў прымусіў расейскі ўрад прызнаць неабходнасьць рэформаў, вынікам чаго стала [[Сталыпінская аграрная рэформа]]. На выбарах у III Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях чарнасоценцы й акцябрысты заваявалі 29 і 36 месцаў. Каталіцкае насельніцтва Віленскае й Гарадзенскае губэрняў абралі 6 прадстаўнікоў беларуска-польскіх аўтанамістаў («краёўцаў»). З падобнымі вынікамі прайшлі выбары і ў IV Дзяржаўную думу (1912). Чарнасоценна-акцябрысцкія групоўкі і іхныя органы друку адмаўлялі самастойнасьць беларускага этнасу, зьвінавачвалі беларускі нацыянальны рух і ягоную газэту «[[Наша Ніва]]» ў сэпаратызьме. Супраць [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] выступалі і польскія абшарніцка-клерыкальныя групоўкі. У 1907 годзе амаль усе мясцовыя арганізацыі левых партыяў былі разгромленыя ці вельмі аслабленыя. Сярод меншавікоў і бундаўцаў пашыралася ліквідатарская плынь. Згарнула свае падпольныя структуры БСГ і як партыя часова прыпыніла дзейнасьць. Ейныя кіраўнікі засяродзіліся на легальнай дзейнасьці ў газэце «Наша Ніва» і ўзначалілі беларускі нацыянальна-культурны рух. У 1905—1915 гадох ён прыкметна пашырыўся й набыў міжнародную вядомасьць. Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці беларускае літаратуры ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Цётка]], [[Максім Багдановіч]])<ref name="БелЭН-27"/>. 1 жніўня 1914 году Расейская імпэрыя ўступіла ў вайну зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] ([[Першая сусьветная вайна]]). Беларускія губэрні ў ліку першых перавялі на ваеннае становішча. У выніку наступленьня ([[Сьвянцянскі прарыў]], 1915) нямецкія войскі занялі заходнюю частка Беларусі. Да кастрычніка 1915 году фронт стабілізаваўся на лініі [[Дзьвінск]] — [[Паставы]] — [[Баранавічы]] — [[Пінск]]. Вайна прывяла эканоміку Беларусі да заняпаду. У сельскай мясцовасьці адчуваўся недахоп працоўных рук, скараціліся пасяўныя плошчы, паменшала колькасьць жывёлы. Каля 1/3 прамысловых прадпрыемстваў Беларусі былі эвакуяваныя або дэмантаваныя. Гарады Беларусі перапоўнілі вайскоўцы і ўцекачы<ref name="БелЭН-27"/>. Заняцьце амаль усёй Віленскае, Гарадзенскае і заходняе часткі Менскае губэрняў войскамі Нямецкае імпэрыі, мабілізацыя ў войска, масавае бежанства на ўсход на пэўны час дэзарганізавалі беларускі рух. Беларускі нацыянальна-культурныя арганізацыі распадаліся, спынялася выданьне беларускіх газэтаў і кніг. Частка кіраўнікоў «Нашае Нівы» (браты [[Антон Луцкевіч|Антон]] і [[Іван Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]] і іншыя) засталіся ў Вільні і ўзначалілі камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны. У Вільні дзеялі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група]], [[Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі]]. У якасьці каардынатара беларускага нацыянальнага руху выступаў Цэнтральны саюз беларускіх нацыянальных арганізацыяў на чале зь [[Беларускі народны камітэт|Беларускім народным камітэтам]], пад кіраўніцтвам якога ў 1916—1917 гадох з дазволу уладаў Нямецкае імпэрыі пачалося выданьне школьных падручнікаў, газэты «[[Гоман (1916)|Гоман]]». У 1916 годзе ў Петраградзе зьявіліся штотыднёвыя газэты «[[Дзяньніца]]» й «[[Сьветач (газэта)|Сьветач]]»<ref name="БелЭН-27"/>. === Беларуская Народная Рэспубліка і Беларуская ССР === {{Асноўны артыкул|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|міні|300пкс|Мапа [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], 1918 г.]] [[Файл:Raman Skirmunt. Раман Скірмунт (1906).jpg|150px|значак|зьлева|[[Раман Скірмунт]]]] [[Першая сусьветная вайна]] паскорыла перамогу [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]]. У выніку зрынаньня самадзяржаўя ўлада перайшла да [[Часовы ўрад Расеі|Часовага ўраду]]. Паводле прыкладу Петраграду на Беларусі ствараліся Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, народная міліцыя. У Менскім Савеце адзначаўся ўплыў бальшавікоў. Па [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі]] аднавіла сваю дзейнасьць і [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]]<ref name="БелЭН-28">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 28.</ref>. Адначасна ўзьнікла шмат іншых беларускі нацыянальных арганізацыяў і суполак ня толькі на тэрыторыі Беларусі, але і ў гарадох Расеі, дзе было шмат беларусаў-уцекачоў. 25—27 сакавіка 1917 году ў Менску адбыўся [[Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў]], які выставіў патрабаваньне дзяржаўнае аўтаноміі для Беларусі ў складзе Расейскае фэдэрацыйнае дэмакратычнае рэспублікі, абвясьціў сябе «найвышэйшай краёвай інстытуцыя» да скліканьня Беларускае краёвае рады (БКР), а сваім выканаўчым органам — [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)]], якому даручыў падрыхтаваць выбары БКР. Ягоным старшынём абралі [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Ён жа ўзначаліў дэлегацыю перамоваў з Часовым урадам у пытаньнях аўтаноміі Беларусі. Але ўрад адмовіўся разьвязваць гэтае пытаньне да Ўстаноўчага сходу. Паводле ініцыятывы БСГ у ліпені 1917 году адбыўся [[Зьезд беларускіх арганізацыяў і партыяў]]. На ім БНК замяніла [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў]], рэарганізаваная ў кастрычніку 1917 году ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду (ВБР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. 25 кастрычніка 1917 году ў выніку ўзначаленага бальшавікамі ўзброенага паўстаньня ў Петраградзе Часовы ўрад быў скінуты і ўлада перайшла да Савету Народных Камісараў на чале з [[Уладзімер Ленін|Уладзімерам Ульянавым (Леніным)]]. 26 кастрычніка савецкую ўладу абвясьцілі ў Менску. У пачатку лістапада найвышэйшым бальшавіцкім органам улады ў краі стаў Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту. 18—25 лістапада савецкую ўладу прызналі зьезд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, III зьезд сялянскіх дэпутатаў Менскае й Віленскае губэрняў і II зьезд арміяў Заходняга фронту. 26 лістапада абраныя зьездамі выканаўчыя камітэты аб’ядналіся і ўтварылі [[Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту|Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту (Аблвыкамзах)]]. У сьнежні 1917 — студзені 1918 году адбыліся зьезды Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Віцебскае й Магілёўскае губэрняў, на якіх завяршылася праца з усталяваньня бальшавіцкае ўлады ў гэтых губэрнях. Аблвыкамзах ігнараваў беларускае нацыянальнае пытаньне й не прызнаваў існаваньня самастойнага беларускага народу<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Źmicier Žyłunovič (Ciška Hartny). Зьміцер Жылуновіч (Цішка Гартны) (1910-19) (3).jpg|150px|значак|зьлева|[[Зьміцер Жылуновіч]]]] [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1919).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]), 1919 г.]] У адказ на [[Кастрычніцкі пераварот 1917 году ў Расеі]] ВБР разам з Цэнтральнай беларускай вайсковай радай зьвярнулася з «Граматай да беларускага народу», дзе асудзіла дзейнасьць бальшавікоў. ВБР склікала ў Менску [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]] 1917 году. I зьезд прызнаў неабходным стварэньне Беларускае дзяржаўнасьці, не прызнаў улады Аблвыкамзаху, таму на загад яго кіраўнікоў быў разагнаны з выкарыстаньнем вайсковае сілы. Частка дэлегатаў стварыла выканаўчы камітэт, а потым Раду зьезду, якая [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] 25 сакавіка 1918 году абвясьціла Беларусь незалежнай і свабоднай дзяржавай — [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. Ваенна-палітычныя разьлікі Расеі, міжнароднае становішча, дзейнасьць БНР сталі прычынамі фармальнага прызнаньня бальшавіцкімі ўладамі ў Маскве права беларускага народу на нацыянальную дзяржаўнасьць. Выконваючы пастанову ЦК РКП(б), VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя ў Смаленску пастанавіла аб абвяшчэньні [[БССР|Беларускае Савецкае Сацыялістычнае Рэспублікі (БССР)]] у межах Віцебскае, Гарадзенскае, Магілёўскае, Менскае, беларускіх паветаў Віленскае, Ковенскае і Смаленскае губэрняў. Утварэньне БССР з сталіцай у Менску 1 студзеня 1919 году абвешчанае маніфэстам [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі]]. Паводле патрабаваньня ЦК РКП(б) 27 лютага 1919 году ўтварылася [[ЛітБел|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (ЛітБел) ]] з сталіцай у Вільні. Другое абвяшчэньне БССР адбылося 31 ліпеня 1920 году ў Менску<ref name="БелЭН-28"/>. Утварэньне БССР фактычна стала адказам на абвяшчэньне незалежнасьці Беларускае Народнае Рэспублікі, што ад пачатку прызнавалася на афіцыйным узроўні — як зазначаў першы савецкі камісар фінансаў Беларусі [[Ісак Рэйнгольд]] на паседжаньні Цэнтральнага Бюро [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] 22 студзеня 1919 году<ref>[[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31168020.html «Былі крыкі ў экстазе». (Не)прыдуманае інтэрвію з прэм’ерам БНР Луцкевічам пра 25 сакавіка 1918 году], [[Радыё Свабода]], 25 сакавіка 2021 г.</ref>: {{Цытата| Існаваньне Беларускай Рады змусіла вылучыць Беларускую [Савецкую] Рэспубліку {{арыгінал|ru|Существование Белорусской Рады заставило выдвинуть Белорусскую [Советскую] Республику}} }} У лістападзе — сьнежні 1920 году адбыўся [[Слуцкі збройны чын]], мэтай якога была абарона непадзельнае Беларусі ў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічных межах]], усталяваньне рэспублікі і прызнаньне Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама незалежнасьць ад Польшчы й Расеі. Слуцкі фронт БНР стаў рэальным вайсковым змаганьнем за незалежнасьць, а [[Першы Слуцкі полк|Слуцкая брыгада]] — увасабленьнем волі беларусаў да свае дзяржаўнасьці<ref name="Viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/himn-i-dziejaslovy/29837829.html Чаму дзяржаўным гімнам БНР стаў ваяцкі марш «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»?], [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.</ref>. Аднак Слуцкае выступленьне, урэшце, здушыла [[Чырвоная армія]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Іван Саверчанка]], [[Зьміцер Санько]].|частка=[https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html#chapter117 117. Што такое Слуцкі збройны чын]|загаловак=150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html|адказны=|выданьне=|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=[[Наша Будучыня]]|год=2002|старонкі=|старонак=238|сэрыя=|isbn=9986-9229-6-1|наклад=}}</ref>. === Сярэдняя Літва === [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|300пкс|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і [[Летува]] («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] {{Асноўны артыкул|Сярэдняя Літва}} Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэньне на тэрыторыі Віленшчыны і Гарадзеншчыны ў 1920—1922 гадох. Рэспубліка была апошняй спробай аднавіць [[Літва|Літву]] ў гістарычным і [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйным]] сэнсе (таксама плянавалася ўтварыць Літву Верхнюю і Літву Ніжнюю). Стварэньне дзяржавы стала магчымым у выніку «Бунту Жалігоўскага» дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыны]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Разьмешчаная вакол гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Вільня|Вільні]] — дзяржава 18 месяцаў была [[буфэрная зона|буфэрнай зонай]] паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], ад якой залежала, і [[Летува|Летувой]], якая дэкляравала свае правы на гэтую тэрыторыю<ref name="von Rauch">{{Кніга| first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapterurl= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&pg=PA101 |publisher =C. Hurst & Co| isbn=0-903983-00-1 }}</ref>. [[Файл:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|зьлева|значак|Мапа Рэспублікі Сярэдняй Літвы]] Па некаторых затрымках, зьвязаных з пратэстам [[Ліга народаў|Лігі народаў]] ([[Жэнэва]], [[Швайцарыя]]), якая плянавала ўвод міжнародных войскаў, 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была [[Анэксія|анэксаваная]] Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазьней у сваіх мэмуарах, выдадзеных у Лёндане ў 1943 годзе, асудзіў палітыку анэксіі і закрыцьця беларускіх школаў ды адмаўленьня ад канфэдэрацыйных плянаў маршалка [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]] польскім «саюзьнікам»<ref>{{Спасылка|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner & Sons|language = pl}}</ref>. {{Цытата|9 кастрычніка 1920 году заняў Вільню ня польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Таксама генэрал захапляўся ідэямі [[панславізм]]у: «''Але ня толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расеяй, так з Украінай. Уклад псыхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны, каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасьці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай''». Некалькімі ж дзесягодзьдзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянэра 10 сакавіка 1887 году пазначана, што Юзэф Пілсудзкі казаў:<ref>{{Спасылка|language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб'яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}</ref> {{Цытата|Завуць мяне Восіп Восіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжаньне і народнасьць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }} === Беларуская ССР і Заходняя Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі 1924 году з пазначэньнем тагачасных граніцаў БССР і беларускіх тэрыторыяў у межах іншых дзяржаваў]] Тэрыторыя адноўленае БССР складалася толькі з 6 паветаў Менскае губэрні. Паводле [[Рыская мірная дамова|Рыскае мірнае дамовы]] 1921 году да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] адышла [[Заходняя Беларусь]]. 30 сьнежня 1922 году ўтварыўся [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР), у які ўвайшла і БССР. Паводле прапановы партыйна-савецкага кіраўніцтва БССР цэнтральныя ўлады згадзіліся ў 1924 і 1926 гадох на [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьне БССР]] шляхам улучэньне ў яе склад часткі Віцебскае і Гомельскае губэрняў. У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у Беларусі праводзіліся сацыялістычная індустрыялізацыя і масавая калектывізацыя сельскае гаспадаркі, у 1924—1929 гадох праводзілася палітыка [[беларусізацыя|беларусізацыі]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1929 пачалася [[Расеізацыя|палітыка абмежаваньня мовы тытульнай нацыі Беларусі]], працягам якой стала [[рэформа беларускага правапісу 1933 году]], якая штучна наблізіла беларускую мову да расейскай. Цяжкім злачынствам супраць усіх пластоў грамадзтва сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія набылі сыстэмны характар у пачатку 1930-х гадоў, а найбольшы размах мелі ў 1937—1938 гадох, адна з найстрашнейшых акцыяў — [[Чорная ноч|Ноч расстраляных паэтаў]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Ўкраіну 1939 году|паходу Чырвонае Арміі ў верасьні 1939 году ў Заходнюю Беларусь]] ейную тэрыторыю далучылі да БССР, аднак Віленшчыну перадалі Летуве. Летува атрымала каля 6880 квадратных кілямэтраў (2660 квадратных міляў) тэрыторыі Віленскага краю (у тым ліку Вільню, гістарычную сталіцу Вялікага Княства Літоўскага). Сярод жыхароў Вільні прадстаўнікі сучаснае летувіскае нацыянальнасьці складалі тады ўсяго 3%. Далучэньне земляў ажыцьцяўлялася ў адпаведнасьці з сакрэтным пратаколам да [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Дамовы аб ненападзе паміж Нямеччынай і СССР]]<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|229x229пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]] У час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] 1941—1945 гадоў (эпізоду [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]) на тэрыторыі Беларусі разгарнулася партызанскае і падпольнае змаганьне. Паводле афіцыйных савецкіх зьвестак, у Савецкай Арміі, савецкіх партызанскі фармаваньнях і шэрагах савецкіх падпольнікаў супраць арміі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] змагалася больш за 1,5 млн жыхароў Беларусі. Вайна нанесла рэспубліцы велізарныя страты. Паводле сучасных ацэнак, загінуў кожны трэці жыхар Беларусі. Рэспубліка страціла больш за палову нацыянальнага багацьця. У 1945 годзе паводле савецка-польскае дамовы аб дзяржаўнай граніцы ад 18 жніўня 1945 году, 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласьць|Беластоцкае вобласьці]] з горадам [[Беласток]]ам і 3 раёны Берасьцейскае вобласьці ўлады СССР перадалі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1945 годзе Беларусь стала сузаснавальніцай [[ААН]], аднак яе ўдзел ня быў самастойным, а падпарадкоўваўся дэлегацыі [[СССР]]. У 1951 годзе зацьвердзілі [[Сьцяг Беларускай ССР|новы сьцяг БССР]], у 1955 годзе — [[Гімн Беларускай ССР|рэспубліканскі гімн]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1986 годзе Беларусь сталася асноўнай ахвярай [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскае катастрофы]]. === Рэcпубліка Беларусь === [[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак| [[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]] Сацыяльна-эканамічны крызіс другое паловы 1980 — пачатку 1990-х гадоў спрыяў нарастаньню дэзінтэграцыйных працэсаў у СССР. 27 ліпеня 1990 году Вярхоўны савет БССР прыняў [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. [[Жнівеньскі путч]] у Маскве (19—21 жніўня 1991) і падтрымка яго кіраўніцтвам КПБ паглыбіла крызіс сыстэму ўлады, якая існавала ў той час у Беларусі. 25 жніўня 1991 году Вярхоўны савет БССР прыпыніў дзейнасьць КПБ на тэрыторыі Беларусі. 19 верасьня 1991 году афіцыйную назву Беларускай дзяржавы зьмянілі на Рэспубліку Беларусь. У якасьці дзяржаўных сымбаляў аднавілі [[Беларусы|беларускія]] [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальныя]] герб [[Пагоня|Пагоню]] і [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. У сьнежні 1991 году ў выніку дэнансацыі дамовы 1922 году СССР спыніў існаваньне. 8 сьнежня 1991 году лідэры Беларусі ([[Станіслаў Шушкевіч]]), Украіны ([[Леанід Краўчук]]) і Расеі ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] падпісалі [[Белавескія пагадненьні|пагадненьне]] аб утварэньні [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. У 1994 годзе прынялі [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Беларусі]], адбыліся першыя [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|прэзыдэнцкія выбары]]. Паводле вынікаў другога туру, першым прэзыдэнтам краіны абралі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]]. Актывізацыя прарасейскіх настрояў ва ўладных колах Беларусі адзначалася яшчэ з восені 1993 году, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі Вялікага Княства Літоўскага і Беларускай Народнай Рэспублікі, але і Беларускай ССР — выключыць з тэксту [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]. Такую пастанову падтрымала большасьць [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|дэпутацкага корпусу]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. Увогуле, у 1991—1994 гадох Беларусь была адзінай краінай з былых рэспублік СССР, дзе нацыянальныя палітычныя сілы ня мелі прадстаўніцтва ў міністэрствах і структурах мясцовай выканаўчай улады — фактычна ня мелі доступу да рэальнага кіраваньня дзяржавы<ref name="navumcyk_15.04.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30555697.html Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману], [[Радыё Свабода]], 15 красавіка 2020 г.</ref>. Аднак поўнае аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай]] [[Моўная палітыка|моўнай]] і культурнай палітыкі адбылося толькі па ўсталяваньні Лукашэнкам [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]], што стала вынікам супадзеньня інтарэсаў уладаў Расеі, якія рэанімавалі [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]], і Лукашэнкі, які меў спадзяваньні праз далучэньне Беларусі да Расеі замяніць яе нямоглага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. У 1995 годзе па [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|акце тэрору ў парлямэнце Беларусі]] ён правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству<ref name="МП">[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]] [https://knihi.com/none/Aniamiennie_Z_kroniki_zniscennia_bielaruskaj_movy.html#chapter13 Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове?] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20170814200257/http://jivebelarus.net/language/language-defeat-06.html Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr1">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20110722003014/http://arche.bymedia.net/2002-1/zapr102.html Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады] // [[Архэ Пачатак]]. №1 (21), 2002.</ref>, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Па рэфэрэндуме, Лукашэнка пазбавіў беларускія [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальныя сымбалі]] бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоню статусу афіцыйнай дзяржаўнай сымболікі і надаў дзяржаўны статус [[расейская мова|расейскай мове]]. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|значак|296пкс|[[Марш за свабоду (Менск, 2020)|300-тысячны мітынг супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня]]. Менск, {{nowrap|16 жніўня 2020 г.}}]] Улетку 1996 году 70 дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|Вярхоўнага Савету]] паставілі подпісы пад [[імпічмэнт]]ам прэзыдэнту з прычыны парушэньня ім Канстытуцыі Беларусі. У адказ Лукашэнка з парушэньнем Канстытуцыі і закону «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» правёў 24 лістапада 1996 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|чарговы рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога разагнаў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня і ўтварыў цалкам падкантрольны [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які стаў найвышэйшым заканадаўчым органам рэжыму ў Беларусі. Адначасна апазыцыю цалкам выціснулі з тэлевізіі і радыё, а апазыцыйным газэтам не давалі друкавацца. У знак пратэсту ў адстаўку падалі прэм’ер-міністар Беларусі, два іншыя міністры і сем судзьдзяў [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суду]]. У гэтых умовах [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] і [[Эўразьвяз]] адмовіліся прызнаваць легітымнасьць рэфэрэндуму. Тым часам Лукашэнка канцэнтраваў у сваіх руках уладу з дапамогаю ўзмацненьня спэцыяльных службаў, у прыватнасьці [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. У красавіку 1998 году Лукашэнка стварыў г. зв. «[[Саюз Расеі і Беларусі]]», пазьней абвясьціў пра стварэньне г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расеі]]». Улады [[Расея|Расеі]] актыўна падтрымлівалі аўтарытарны рэжым у Беларусі ад часоў палітычнай крызы 1996 году, калі Лукашэнку зь іх дапамогай удалося ўнікнуць імпічмэнту і здабыць абсалютную ўладу ў краіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/27138163.html За што Селязьнёў атрымаў ад Лукашэнкі ордэн Скарыны?], [[Радыё Свабода]], 20 ліпеня 2015 г.</ref>. Незаконныя прэзыдэнцкія выбары з падкантрольнай Лукашэнку працэдурай падліку галасоў праходзілі ў 2001, 2006, 2010 і 2015 гадох. Кожныя зь іх выклікалі пратэсты грамадзянаў Беларусі і крытыку з боку ЗША і краінаў Эўразьвязу — найперш праз працэдуру падліку галасоў, якая дазваляла цалкам фальсыфікаваць вынікі і адкідала ўсякі кантроль за падлікам галасоў для не зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі грамадзянаў Беларусі. 8 жніўня 2020 году прайшлі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|чарговыя незаконныя прэзыдэнцкія выбары]], па якіх адбыліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты супраць іх фальсыфікацыі, гвалту і беззаконьня]]. Пратэсты адзначаліся найбольшай за ўсю гісторыю колькасьцю ўдзельнікаў (у Менску выходзілі сотні тысячаў чалавек, у абласных цэнтрах — дзясяткі, у многіх раённых — тысячы) і праходзілі пад [[беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнай сымболікай]]. У час здушэньня гэтых пратэстаў гвалт рэжыму Лукашэнкі над грамадзянамі Беларусі перайшоў на прынцыпова новы ўзровень, калі ён выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] і масавымі катаваньнямі, а маштаб рэпрэсіяў у краіне наблізіўся да часоў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30935222.html Партыя БНФ: «Беларусь ня ведала такога маштабу зьверстваў з часоў бальшавіцкага тэрору і нацысцкай акупацыі»], [[Радыё Свабода]], 7 лістапада 2020 г.</ref>. [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну]] 24 лютага 2022 году адкрыта прадэманстравала, што Беларусь знаходзіцца пад [[Гібрыдная вайна|гібрыднай]]<ref name="Litwin-2024"/><ref name="Usov-2023"/><ref name="UW-2022"/><ref name="BRN"/> [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыяй Расеі]]<ref name="Lichtarovic-24-02-2022"/><ref name="Hurnievic-26-02-2022"/><ref name="Daskievic-25-02-2022"/><ref name="AC-2022"/><ref name="Korsunau-2022">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=285495 Генадзь Коршунаў: Каб у свой час сусветная супольнасць так стала побач з беларусамі, як сёння з украінцамі, то нішто не ляцела б з акупаванай тэрыторыі], [[Наша Ніва]], 27 лютага 2022 г.</ref><ref name="Dubaviec-2022">[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]] [https://www.svaboda.org/a/31742497.html Як «беларуская» ўлада ператварылася ў акупацыю і ўсім нам стала сорамна, — Дубавец], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 25 сакавіка 2023 году [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] заявіў, што Расея разьмяшчае у Беларусі сваю тактычную ядзерную зброю, што неўзабаве ажыцьцявілі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32336402.html Сахашчык: Ядзерная зброя моцна актывізуе партызанскі рух у Беларусі], [[Радыё Свабода]], 27 сакавіка 2023 г.</ref><ref name="Usau-29-03-2023"/>. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Рэспублікі Беларусь}} Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. Тэрмін для кожнага прэзыдэнту складае пяць гадоў. Паводле [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі 1994 году]], прэзыдэнт [[дэ-юрэ]] можа займаць пасаду ня больш за два тэрміны, аднак у 2004 годзе на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 2004 году|рэфэрэндуму]] [[рэжым Лукашэнкі]] [[дэ-факта]] прыбраў гэтае абмежаваньне<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm Profile: Alexander Lukashenko], [[BBC|BBC News]]</ref>. Першым прэзыдэнтам стаў [[Аляксандар Лукашэнка]], абраны на гэтую пасаду ў другім туры [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|выбараў 1994 году]]. У 1996 годзе з ініцыятывы Лукашэнкі прайшоў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога ў Канстытуцыю ўнесьлі шэраг зьменаў, а Лукашэнка павялічыў свой тэрмін на 2 гады, такім чынам наступныя афіцыйныя прэзыдэнцкія выбары адбыліся ў 2001 годзе. Галоўны орган [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]] — [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]], ліквідаваны Лукашэнкам на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў рэфэрэндуму 1996 году і заменены на падкантрольны рэжыму [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] (ніжняя палата) і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савету Рэспублікі]] (верхняя палата). З улікам таго, што назва «Вярхоўны [[Савет]]» небеларуская і паходзіць ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], выказваюцца прапановы вярнуць парлямэнту краіны традыцыйную ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назву — [[Сойм]]<ref name="Cajcyc">Чайчыц А. [https://www.svaboda.org/a/28449360.html Карыснае практыкаваньне ад Зянона Пазьняка], [[Радыё Свабода]], 24 красавіка 2017 г.</ref><ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 13.</ref>. [[Судовая ўлада]] ажыцьцяўляецца судамі, найвышэйшы судовы орган — [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны суд]]. Гаспадарчыя спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі разглядае [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь|Вышэйшы гаспадарчы суд]]. Кантроль за канстытуцыйнасьцю нарматыўных актаў у дзяржаве ажыцьцяўляе [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд]], легітымны склад якога, аднак, разагнаны па рэфэрэндуме 1996 году<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref>. Нагляд за дакладным і аднастайным выкананьнем законаў ускладаецца на [[Генэральны пракурор Рэспублікі Беларусь|Генэральнага пракурора]]. Кантроль за выкананьнем дзяржаўнага бюджэту і выкарыстаньнем дзяржаўнай уласнасьці ажыцьцяўляе [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref name="BE-12">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 12.</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі}} [[Файл:Belarus, administrative divisions - be-x-old - colored.svg|значак|421x421пкс|Мапа]] Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь падзяляецца на тэрыторыю [[сталіца|сталіцы]] і тэрыторыі [[вобласьць|вобласьцяў]]. Тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыю [[раён]]аў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня. Тэрыторыя раёну падзяляецца на тэрыторыю [[сельсавет]]аў, [[пасёлак|пасёлкаў]] і гарадоў раённага падпарадкаваньня. Беларусь падзяляецца на шэсьць вобласьцяў, якія маюць назву паводле свайго адміністрацыйнага цэнтру. У сваю чаргу гэтыя вобласьці падзяляюцца на 118 раёнаў. Сталіца краіны Менск мае адмысловы статус. Цяперашні адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі фактычна застаўся з часоў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Адміністрацыйна-тэрытарыльныя адзінкі маюць савецкія небеларускія афіцыйныя назвы, з гэтай прычыны прапануецца вярнуць традыцыйныя ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назвы — [[Ваяводзтва|ваяводзтвы]] (замест вобласьцяў), [[павет]]ы (замест раёнаў) і [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|староствы]] (замест сельсаветаў)<ref name="Cajcyc"/>. З улікам таго, што наяўны падзел забясьпечвае моцную цэнтралізацыю і адміністрацыйна-палітычны кантроль над мясцовай ўладай з боку цэнтральных ворганаў улады, дзеля зьмяншэньня цэнтралізацыі, адміністрацыйнай і бюджэтнай нагрузкі выказваюцца прапановы павялічыць колькасьць адзінак самакіраваньня першага ўзроўню {| class="wikitable sortable" !Нумар {{Заўвага|Коды 1-7, пазначаныя на нумарах аўтамабіляў, азначаюць адпаведную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку, дзе гэты аўтамабіль зарэгістраваны.}} ! class="unsortable" style="line-height:95%; width:2em" |Герб !Вобласьць !Плошча (км²) !Насельніцтва !Сталіца |- |#1 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Brest_Region.svg|24x24пкс]] |[[Файл:Flag_of_Brest_Voblast,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Берасьцейская вобласьць]] | style="text-align:right;" |32786,44 | style="text-align:right;" |1 384 476 |[[Берасьце]] |- |#2 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Віцебская вобласьць]] | style="text-align:right;" |40051,34 | style="text-align:right;" |1 180 202 |[[Віцебск]] |- |#3 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_arms_of_Homyel_Voblast.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Flag_of_Homyel_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Гомельская вобласьць]] | style="text-align:right;" |40371,36 | style="text-align:right;" |1 415 749 |[[Гомель]] |- |#4 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Hrodna_Voblasts.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Hrodna_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Гарадзенская вобласьць]] | style="text-align:right;" |25126,98 | style="text-align:right;" |1 043 681 |[[Горадня]] |- |#5 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Minsk_province.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Minsk_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Менская вобласьць]] | style="text-align:right;" |39849,00 | style="text-align:right;" |1 426 525 |[[Менск]] |- |#6 | style="text-align:center;" |[[Файл:Escut_Oblast_Mohilev.png|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Mahilyow_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Магілёўская вобласьць]] | style="text-align:right;" |29067,62 | style="text-align:right;" |1 058 746 |[[Магілёў]] |- |#7 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_arms_of_Minsk.svg|24x24пкс]] |[[Файл:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Менск]] | style="text-align:right;" |353,00 | style="text-align:right;" |2 020 600 |[[Менск]] |- ! colspan="3" |[[Беларусь]] ! style="text-align:right;" |207596,76 ! style="text-align:right;" |9 413 446 ! |} (ваяводзтваў)<ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 17.</ref>. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|міні|300пкс|Беларусь з космасу, чэрвень 2010 г.]] Беларусь знаходзіцца ў цэнтры [[Эўропа|Эўропы]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе і [[Украіна|Ўкраінай]] на поўдні. Агульная працягласьць [[Дзяржаўная граніца Рэспублікі Беларусь|дзяржаўнай граніцы]] складае 2969 км. Адлегласьць ад Менску да сталіц суседніх дзяржаваў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470, [[Варшава|Варшавы]] — 550, [[Кіеў|Кіева]] — 580, [[Масква|Масквы]] — 700 км. Плошча Беларусі — 207,598 тыс. км². Найбольшая працягласьць краіны з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Эўропе Беларусь паводле плошчы нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], больш чым у 2,2 разу пераўзыходзіць [[Партугалія|Партугалію]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і прыкладна ў 5 разоў — [[Нідэрлянды]], [[Швайцарыя|Швайцарыю]]. === Рэльеф і карысныя выкапні === {{Асноўны артыкул|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Dzyarzhynskaya Hara 3.jpg|значак|300пкс|На [[Сьвятая (гара)|Сьвятой гары]] (345 м), найвышэйшым пункце Беларусі]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходнеэўрапейская раўніна|Ўсходнеэўрапейскай раўніне]]. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі ([[Менскае ўзвышша|Менскае]], [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкае]], [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] і іншыя), якія разьмяшчаюцца пераважна ў цэнтральнай частцы краіны і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Найвышэйшы пункт — [[Сьвятая (гара)|Сьвятая гара]], 345 м; найніжэйшы — на рацэ [[Нёман]]е, 90 м над узроўнем мора. Асаблівасьці рэльефу Беларусі вызначаюцца геалягічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых частак крышталічнага падмурка прымяркоўваюцца ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганьнем крышталічнага падмурка звычайна займаюць нізіны. Вызначальным фактарам фармаваньня рэльефу Беларусі сталі [[Ледавік|ледавікі]]. За апошнія 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя краіны спазнала ня менш за 5 зьледзяненьняў. На тэрыторыі Беларусі выявілі больш за 5 тысячаў радовішчаў і пакладаў карыстных выкапняў<ref name="BE-12"/>. Сярод іх можна выдзяліць [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[даляміт]]ы, будаўнічыя матэрыялы — [[жвір]], [[гліна|гліны]], [[пясок]], [[крэйда|крэйду]], [[граніт]], [[торф]], [[сапрапэль]] і іншыя. === Глебы === {{Асноўны артыкул|Глебы Беларусі}} Асаблівасьці геалягічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расьліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды адпавядаюць зоне ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, [[Марэна (геалёгія)|марэнавыя]], водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, [[торф]]. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расьліннасьцю), падзолісты (пад лясной расьліннасьцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэньні. З улікам ступені праяўленьня асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаюцца тыпы глебаў: [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]], [[абалонавыя глебы|абалонавыя]], [[дзярнова-карбанатныя глебы|дзярнова-карбанатныя]], [[Дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы|дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя]]. Паводле мэханічнага складу адрозьніваюць гліністыя, сугліністыя, супясковыя, пясковыя і тарфяныя глебы. === Клімат === {{Асноўны артыкул|Клімат Беларусі}} [[Файл:Паміж ноччу і днём.jpg|значак|300пкс|Краявід Беларусі ўлетку]] [[Файл:Печерский лесопарк — Прекрасная зима.jpg|300px|значак|Краявід Беларусі ўзімку]] Беларусь мае [[Мерны клімат|мерны]] [[кантынэнтальны клімат]], бо месьціцца ў мерным пасе на шляху заходніх паветраных масаў з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]]. У роўнадзеньні 21 сакавіка і 23 верасьня вышыня сонца роўная 90° і 23,5°. Гадавая сумарная [[радыяцыя]] ў Беларусі складала 3500 мэга[[Джоўль|джоўляў]]/м² на поўначы і 4100 мэгаджоўляў/м² на поўначы (85—97 кіля[[калёрыя]]ў/см). У [[Ліпень|ліпені]], які ёсьць найцяплейшым месяцам, сумарная радыяцыя 9-кратна большая, чым у найхаладнейшым месяцы — [[Студзень|студзені]]. Улетку пераважае наўпроставая сонечная радыяцыя, што складае 52% ад сумарнай. Узімку — расьсеяная радыяцыя, што складае 70% ад сумарнай. Гадавая расьсеяная радыяцыя розьнілася ад 2100 мэгаджоўляў/м² на поўдні да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы. Сярэднегадавая працягласьць сонечнага зьзяньня вагалася ад 73 дзён на поўначы да 78 на поўдні. Найбольшая яго працягласьць назіралася ў чэрвені (11—12 дзён), найменшая — у сьнежні (25-30 гадзінаў). На цёплае паўгодзьдзе прыпадала каля 80% гадавой працягласьці сонечнага зьзяньня. Гадавая сума [[Фотасынтэз|фотасынтэтычнаактыўнай]] радыяцыі, 1% якой спажывалі [[зялёныя расьліны]], складала да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы да 2200 мэгаджоўляў/м² на поўдні. Дадатны радыяцыйны балянс краіны складаў 1500—1800 мэгаджоўляў/м² у сярэднім за год і паступова нарастаў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад<ref name="г">{{Кніга|аўтар=[[Павал Каўрыга]].|частка=Клімат|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2004|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.18-2.djvu 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь]|старонкі=40-43|старонак=760|сэрыя=|isbn=985-11-0295-4|наклад=10 000}}</ref>. Цягам году над Беларусьсю пераважаюць заходнія вятры, якія пераносяць марское атлянтычнае паветра, разам зь якім перамяшчаюцца [[цыклён]]ы. Узімку пануюць паўднёва-заходнія і заходнія вятры. Паступленьне цыклёнаў зімой вядзе да павышэньня [[Вільготнасьць паветра|вільготнасьці]] і воблачнасьці, што выклікае [[Адліга|адлігу]] і туманы. Пранікненьне кантынэнтальнага паветра мерных шыротаў прыносіць марознае надвор’е з паніжэньнем сярэднесодневай тэмпэратуры да −10—15 [[°C]]. Звычайна арктычнае паветра ўрываецца пасьля адлігі, што выклікае рэзкае пахаладаньне з парывістым ветрам. Морскае арктычнае паветра стварае воблачнае надвор’е, а кантынэнтальнае з усходняй [[Арктыка|Арктыкі]] — яснае, што паніжае тэмпэратуру паветра да −40&nbsp;°C. Улетку пераважаюць паўночна-заходнія і заходнія вятры. Арктычнае паветра праграецца ў ніжніх слаях і выклікае працяглыя [[Засуха|засухі]]. На паўднёвым усходзе пераважае трапічнае паветра, што пры руху на поўнач абумоўлівае рэзкае пацяпленьне і вылікае засушлівае надвор’е ўлетку да 38&nbsp;°C і адлігу ўзімку. Сярэднегадавая хуткасьць ветру складае 3,5—4 м/с на раўнінах і ўзвышшах, 3—3,5 м/с у [[нізіна]]х і далінах рэк. Увосень і ўзімку праз цыклёны хуткасьць ветру павялічваецца, а ўвесну і ўлетку памяншаецца на 0,5 м/с. Сярэднегадавая тэмпэратура для ўсёй Беларусі складала 5,8&nbsp;°C. Сярэднегадавая ізатэрма вагаецца ад 7&nbsp;°C у Берасьцейскай вобласьці да 4,5&nbsp;°C у Віцебскай. У асобныя гады сярэдняя тэмпэратура сягае ад 4,5—5&nbsp;°C да 7—9,5&nbsp;°C. Працягласьць цёплага пэрыяду году з тэмпэратурай вышэйшай за 0&nbsp;°C складае 250—260 дзён на паўднёвым захадзе і 220—230 на паўночным усходзе. У ліпені сярэднямесячная тэмпэратура вагаецца ад 17,5&nbsp;°C на поўначы да 19&nbsp;°C на поўдні. Адхіленьні ад звычайнай тэмпэратуры можа складаць 3—4&nbsp;°C. Найбольшая тэмпэратура расьце ад 35&nbsp;°C у Віцебску да 38&nbsp;°C у Гомлі. У студзені сярэдняя тэмпэратура складала −6,7&nbsp;°C са зьмяненьнем ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. На захадзе звычайна цяплей амаль на 2&nbsp;°C, чым на ўсходзе празь пераважнае ўзьдзеяньне атлянтычнага паветра. Адхіленьні тэмпэратуры могуць дасягаць 3—6&nbsp;°C. Найменшыя тэмпэратуры зьмяняліся ад −41&nbsp;°C у Віцебску да −35&nbsp;°C у Гомлі<ref name="г"/>. У гадавым ходзе найбольш пругкасьці вадзяной пары прыпадае на ліпень — 14-15 гэкта[[Паскаль (адзінка вымярэньня)|паскаляў]] (ГПа), найменш на студзень — 3-4 ГПа. Узімку пругкасьць складае ад 3,5 ГПа на поўначы да 4 ГПа на поўдні. Улетку — ад 14,5 ГПа да 15 ГПа. На марэнных узвышшах пругкасьць меншая на 0,5—1 ГПа, чым на раўнінах. Сярэднегадавая вільготнасьць складала каля 80%. Найбольшая ў сьнежні-студзені — каля 90%. Найменшая ў траўні-чэрвені — 65%. Павялічаная на 3—5% вільготнасьць адзначалася каля вадаёмаў, на балотах, у лясах і на ўзвышшах. У сухія летнія дні віготнасьць апускалася менш за 30%. У сярэднім налічвалася 5—7 сухіх дзён на поўначы і ўзвышшах і 13—17 на поўдні. Часам іх лік дасягаў 20—40 за год. Больш за ўсё сухіх дзён назіралася ў траўні. На поўначы і ўсходзе налічвалася 136—145 дзён зь вільготнасьцю звыш 80% за год, на поўдні і паўднёвым захадзе — 107—113. На ўзвышшах налічвалася да 152 вільготных дзён за год. Узімку было больш вільготных дзён, чым улетку. У сьнежні налічвалася 23—27 вільготных дзён. У траўні 2-4 такіх дні. Высокая вільготнасьць спрыяла [[туман]]ам, што часьцей узьнікалі ў замкнёных катлавінах, на балотах і азёрах. За год здаралася ад 35 да 100 дзён з туманам. На Менскім і [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкім узвышшах]] 65—100 такіх дзён. Звыш 60% дзён з туманамі адбывалася ў халодную пару году з кастрычніка па [[сакавік]]. Пахмурных дзён налічвалася ад 135 на паўднёвым усходзе да 175 на паўночным захадзе. Узімку верагоднасьць пахмурнага неба складала 80—85%. У сьнежні ў сярэднім 21—23 дні бяз сонечнага надвор’я. У цёплую пару году воблачнасьць складала да 45—55%. У сярэднім за год у Беларусі выпадала звыш 600—700 мм. Марэнныя ўзвышшы сярэдзіннай Беларусі атрымлівалі звыш 650—700 мм. На Наваградзкім узвышшы выпадала 769 мм ападкаў, што было найбольшым паказьнікам у Беларусі. На нізінах выпадала 600—650 мм. Адхіленьні ад сярэднегадавой нормы складалі 100—200 мм ападкаў. Найбольш ападкаў выпадала ў [[Васілевічы|Васілевічах]] — 1115 мм, найменш у [[Брагін]]е — 298 мм. На цёплую пару з [[красавік]]а па кастрычнік прыпадала каля 70% ападкаў за год. У гадавым ходзе найбольш ападкаў выпадала ў ліпені — 75—95 мм, найменш у лютым — 30-40 мм. У цёплую пару пераважалі [[Залева|залевы]], якія перавышалі сярэднемесячныя ападкі ў 2—3 разы. Найбольшы ўлічаны ўзровень быў у жніўні ў [[Пружаны|Пружанах]] — 329 мм. Часам улетку ападкі не выпадаюць да месяца. Лік дзён з ападкамі складаў ад 193—195 на паўночным захадзе да 145 на паўднёвым усходзе. У сярэднім кожны другі-трэці дзень з ападкамі. Зрэдку за дзень выпадае месячная норма ападкаў. Найбольшы содневы лік атмасфэрнай вільгаці адзначылі ў ліпені 1973 году на станцыі [[Слаўнае (Віцебская вобласьць)|Слаўнае]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёну]] (Віцебская вобласьць). У халодную пару зь лістапада па сакавік утвараецца [[Сьнег|сьнегавое]] покрыва, якое ляжыць ад 75 дзён на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Часам выпадзеньне сьнегу адзначаецца ў кастрычніку. Устойлівае сьнегавое покрыва ўсталёўваецца ў сьнежні. Яго разбурэньне назіраецца ў пачатку сакавіка на паўднёвым захадзе (ПдЗ) і пры канцы сакавіка на паўночным усходзе (ПнУ). Найбольшая сярэдняя вышыня сьнегу складае ад 15 см на ПдЗ да звыш 30 см на ПнУ. У цёплыя маласьнегавыя зімы вышыня сьнегу ўдвая меншая. Запас вады ў сьнегавым покрыве складае ад 30-40 мм на ПдЗ да 80-100 мм на ўсходзе ПнУ<ref name="г"/>. === Водныя багацьці === {{Асноўны артыкул|Рэкі Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Narač - 2.jpg|міні|300пкс|[[Нарач]] — найбольшае возера Беларусі]] Тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў басэйне [[Чорнае мора|Чорнага]] (58% тэрыторыі) і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] (42%) мораў<ref name="BE-16">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 16.</ref>. Агульная даўжыня 20,8 тысячаў рэк краіны складае 90,6 тыс. кілямэтраў. 7 рэк маюць даўжыню звыш 500 км: [[Бярэзіна]], [[Вяльля]], [[Дзьвіна]], [[Дняпро]], [[Нёман]], [[Прыпяць]] і [[Сож]]. Шэсьць зь іх, апроч Бярэзіны, ёсьць церазьмежнымі. Агульны аб’ём воднага сьцёку рэк — 57,9 млрд кубічных мэтраў у сярэднім у год. Азёраў каля 11 тыс., 75% зь іх з плошчай люстэрка да 0,1 км². Найбольшае [[возера]] — [[Нарач]] (плошча 79,6 км²), найглыбейшае — [[Доўгае возера (Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,6 м). Агульны аб’ём вады ў азёрах плошчай больш за 1 км² складае 6—7 млрд м³. Найбольшы аб’ём вады ў азёрах [[вадазбор]]аў рэк Дзьвіны (72% усіх запасаў) і Нёмана (20%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэкі і азёры Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1347|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=14 сакавіка 2013|дата доступу=19 сакавіка 2013}}</ref>. Таксама краіна багатая на балоты, найбольшая колькасьць якіх знаходзіцца на [[Палесьсе|Палесьсі]]. === Расьліннасьць і жывёльны сьвет === [[Файл:Zubr BPN 02.jpg|150px|значак|зьлева|[[Зубар]] — жывёла-сымбаль Беларусі]] [[Файл:Восень у Белавескай пушчы.jpg|міні|300пкс|[[Белавеская пушча]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] На 21 сакавіка 2013 году амаль 40% плошчы Беларусі займаў [[лес]], агульная плошча якога складала 9,5 мільёну [[гектар]]аў. Запас [[Драўніна|драўніны]] складаў 1,6 млрд кубічных мэтраў. Паводле мэтавага прызначэньня лясы падзяляліся на: эксплюатацыйныя (49%), аздараўленчыя (17%), вадаахоўныя (16%), прыродаахоўныя (14%) і ахоўныя (4%). Налічвалася 107 відаў дзікарослых [[дрэва]]ў і 1,5 тыс. увезеных зь іншых краёў, сярод іх — 28 мясцовых відаў дрэваў, каля 60 відаў [[хмызьняк]]оў, 15 — паўхмызьнякоў і 8 — хмызьнячкоў<ref>{{Спасылка|аўтар =[[Канстанцін Карнялюк]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =9 лютага 2011| url =http://zil.mogved.by/content/my-tut-dushoj-chysceem/stati| копія = | загаловак =Мы тут душой чысьцеем| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Газэта]] «[[Зямля і людзі]]»| дата = 25 студзеня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Пераважнымі пародамі былі: хвойныя (60%; [[Хвоя звычайная|хвоя]] ды [[елка]]), мяккалістыя (36,5%; [[асіна]], [[бяроза (дрэва)|бяроза]] і [[вольха]]) і цьвёрдалістыя (3,5%; [[дуб]]). Іншыя важныя лесаўтваральныя пароды: [[ясень]], [[ліпа]], [[клён (род)|клён]] і [[граб]]. Найбольш пашыраныя ўвезеныя віды дрэваў: [[Лістоўніца|лістоўніцы]] сыбірская і эўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя і Веймутава, [[паўночны дуб]], [[таполя|таполі]] пірамідальная, ляўралістая і бальзамічная. 70% плошчы займае прыродная расьліннасьць, што налічвае 12 тыс. відаў. Звыш 200 відаў ахоўваецца дзяржавай. У гадавальніках лясных гаспадарак за год вырошчваецца звыш 280 відаў [[расьліна]]ў, больш за 310 млн лясных высадкаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лясы Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1351|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=21 сакавіка 2013|дата доступу=27 сакавіка 2013}}</ref>. [[Файл:Cornflowers Centaurea cyanus.jpg|150px|значак|зьлева|[[Валошка]] — кветка-сымбаль Беларусі]] [[Файл:XN Ciconia ciconia 86.jpg|300пкс|значак|[[Белы бусел]] — птушка-сымбаль Беларусі]] Жывёльны сьвет налічвае 457 відаў [[Хрыбетныя|хрыбетных]] (у тым ліку 73 віды [[сысун]]оў, 290 відаў [[Птушкі|птушак]], каля 60 відаў [[Рыбы|рыб]]) і больш за 20 тысячаў [[Бесхрыбетныя|бесхрыбетных]] [[жывёла]]ў. Гаспадарчае значэньне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёлаў — [[Звычайная лісіца|лісіца]], [[Лясная куніца|куніца]], [[Трусы|трус]], [[выдра]], [[Тхор лясны|тхор]], [[гарнастай]], [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды [[Земнаводныя|земнаводных]], 10 відаў рыб, 72 віды [[Вусякі|вусякоў]] — улучаныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах расьсяленьня існуюць дзяржаўныя запаведнікі і заказьнікі. У студзені 2011 году 1459 сяброў [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкага аб’яднаньня]] «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]» налічылі ў краіне 39 882 птахі 58 відаў, што засталіся зімаваць<ref>{{Артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=Каля 40 тысяч птушак маразоў не баяцца|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=75755|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=12 сакавіка 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-03-12 46 (26910)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/75720/12sak-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. === Экалёгія === Беларусь больш за іншыя краіны пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні па аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[цэз]]у-137, які выпаў ў Эўропе, каля 70% прыпала на тэрыторыю Беларусі. На пачатак 2016 году на забруджаных тэрыторыях знаходзіцца 2371 населены пункт (зь іх 28 местаў і мястэчак), дзе пражывае 1141,8 тысячы чалавек (12% насельніцтва Беларусі)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27691336.html 12% беларусаў жывуць на радыяцыйна забруджаных тэрыторыях], [[Радыё Свабода]], 22 красавіка 2016 г.</ref>. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфія === [[Файл:Насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.pdf|значак|317x317пкс|Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.]] Колькасьць насельніцтва Беларусі на 1 кастрычніка 2019 году склала 9 413 446 чалавек<ref name="nn2019"/>. Пры гэтым у параўнаньні з уліковымі зьвесткамі колькасьць насельніцтва меншая на {{лік|41000}} чалавек. Аднак, паводле спэцыялістаў, да гэтага прычынілася памяншэньне наяўнага насельніцтва за кошт павелічэньня колькасьці мігрантаў. Сапраўдная колькасьць жыхароў зьмяняецца, бо колькасьць мігрантаў зьніжаецца, але яны не паведамляюць пра свой ад’езд у міліцыю. Таксама значны ўнёсак у станоўчы дэмаграфічны балянс зрабіў [[міграцыя|міграцыйны]] прырост, які за 2014 год склаў 15,7 тысячаў чалавек, даволі вялікі адсотак зь іх склалі грамадзяне [[Украіна|Ўкраіны]], якія пакінулі месца свайго жыхарства з прычыны [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|ваенных дзеяньняў]]<ref name="nasielnictwa-naviny">[https://web.archive.org/web/20150629150716/http://naviny.by/rubrics/society/2015/01/26/ic_articles_116_188082/ Население Беларуси прибавляет второй год подряд], [[Naviny.by]], 26 студзеня 2015 г.</ref>. Сумарны каэфіцыент нараджальнасьці ў Беларусі складае 1,7 на адну жанчыну. У апошні час назіраецца павелічэньне сумарнага [[каэфіцыент нараджальнасьці|каэфіцыенту нараджальнасьці]]. Аднак, як і раней, ён не забясьпечвае ў краіне ўзроўню простага ўзнаўленьня насельніцтва. Сталіца Беларусі [[Менск]] — найбуйнейшы горад, насельніцтва якога на ліпень 2015 году складала 1,938 млн чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20150730173731/http://blr.belta.by/all_news/society/Belarus-pa-kolkasts-naselntstva-zajmae-16-e-mestsa--Erope--5-e---u-SND_i_81591.html Беларусь па колькасці насельніцтва займае 16-е месца ў Еўропе і 5-е — у СНД], [[БЕЛТА]]</ref>. Такім чынам у галоўным горадзе краіны пражывае 20,4% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Сярод вобласьцяў лідыруе [[Гомельская вобласьць]], дзе пражывае амаль кожны сёмы жыхар, а [[Гомель]] зьяўляецца другім паводле велічыні горадам у краіне, у ім на 2014 год налічвалася 512 тысячаў чалавек. Іншыя буйныя гарады: [[Магілёў]] (371 тыс.), [[Віцебск]] (363 тыс.), [[Горадня]] (357 тыс.) і [[Берасьце]] (331 тыс.). Да гарадоў, у якіх пражываюць больш за 100 тысячаў чалавек, належаць [[Бабруйск]], [[Баранавічы]], [[Барысаў]], [[Пінск]], [[Ворша]], [[Мазыр]], [[Салігорск]] і [[Наваполацак]]<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Chislennost-naselenija-prevyshaet-100-tys-chelovek-v-14-gorodax-Belarusi_i_674382.html Численность населения превышает 100 тыс. человек в 14 городах Беларуси], [[БЕЛТА]]</ref>. Паводле этнічнага складу пераважаюць [[беларусы]], якія складаюць 83,7% ад агульнай колькасьці насельніцтва Беларусі<ref name="belstat-perapis" />. Наступнымі найбуйнейшымі этнічнымі групамі зьяўляюцца [[расейцы]] (8,3%), [[палякі]] (3,1%) і [[украінцы|ўкраінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis" />. Шчыльнасьць насельніцтва складае каля 50 чалавек на квадратны кілямэтар. 70% ад агульнай колькасьці насельніцтва канцэнтруецца ў гарадзкіх раёнах. === Рэлігія === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Беларусі|Канфэсійная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600).jpg|150px|значак|зьлева|[[Эўфрасіньня Полацкая]] — нябесная заступніца Беларусі]] [[Файл:Сафійскі сабор.jpg|значак|300пкс|[[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]] (XI ст.) — найстарэйшая [[Хрысьціянства|хрысьціянская]] царква Беларусі]] Паводле ацэнак, 60—70% жыхароў Беларусі лічаць сябе праваслаўнымі, 15—20% — рыма-каталікамі, 5—10% — пратэстантамі, грэка-каталікамі (уніятамі). Праз савецкае змаганьне з рэлігіяй у краіне пашырыўся [[атэізм]]. У старажытнасьці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. У Х—ХІ стагодзьдзях пачало пашырацца [[хрысьціянства]]. Адным зь першых місіянэраў быў ісляндзкі вандроўнік [[Торвальд]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] Калі прыйшло на Беларусь хрысціянства // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. Першая [[Полацкая япархія|хрысьціянская япархія]] зьявілася ў 992 годзе. Гэта была адміністрацыйная адзінка [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]] [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]]. У 1387 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] зьявілася першае біскупства [[Рымска-каталіцкая царква|Сьвятога Пасаду (Рымска-каталіцкай царквы)]]. У XVI ст. з пачаткам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] многія адукаваныя жыхары ВКЛ прынялі [[пратэстантызм]]. У 1596 годзе ў выніку [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] праваслаўныя япіскапы перападпарадкавалі [[Літоўская мітраполія|Літоўскую (Кіеўскую) мітраполію]] Сьвятому Пасаду ў выглядзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]]. Тым часам супольнасьці [[Беларускія татары|беларускіх татараў]] і [[Жыды ў Беларусі|жыдоў]] традыцыйна спавядалі адпаведна [[іслам]] і [[юдаізм]]. На канец XVIII ст. каля 70% беларусаў належалі да ўніяцкае (грэцка-каталіцкае) царквы, 15% былі рыма-каталікамі, 7% — юдэямі і толькі 6% — праваслаўнымі [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1839 годзе расейскія ўлады забаранілі ўніяцкую царкву і гвалтоўна далучылі яе паству да Ўрадавага сыноду. З прыходу да ўлады ў 1994 годзе [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і аднаўленьнем [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] [[Беларускі экзархат]] [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царквы]] карыстаецца ў Беларусі значнымі прывілеямі. Актыўна дзее [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл]], структуры якога аб’ядноўваюцца ў 4 дыяцэзіі. Агулам паводле зьвестак Касьцёлу ў краіне налічваюцца 1 402 605 вернікаў, большасьць зь якіх прыпадаюць на [[Менска-Магілёўская архідыяцэзія|Менска-Магілёўскую архідыяцэзію]]<ref>[http://catholic.by/2/belarus/dioceses.html Дыяцэзіі], [[Catholic.by]]</ref>. Колькасьць пратэстантаў (розных дэнамінацыяў) ацэньваюць у больш за паўмільёна чалавек. Паводле інфармацыі мусульманскага рэлігійнага аб’яднаньня Беларусі на лістапад 2009 году ў краіне жылі амаль 120 тысячаў [[іслам|мусульманаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110825222048/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=31566 У Беларусі жывуць 120 тысяч мусульман], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2009 г.</ref>. Таксама ёсьць прадстаўнікі іншых веравызнаньняў: юдэі, стараверы і іншыя. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> [[Беларуская мова]] — нацыянальная мова асноўнага насельніцтва краіны [[беларусы|беларусаў]]. Афіцыйны дзяржаўны статус яна атрымала ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1918 годзе стала адзінай дзяржаўнай мовай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аднаўленьне статусу беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай адбылося ў 1990 годзе, калі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўны Савет БССР 12-га скліканьня]] прыняў Закон аб мовах. Матывацыяй прыняцьця гэтага закону была абарона беларускай мовы, існаваньне якой апынулася пад пагрозай у выніку шматгадовай [[Русіфікацыя Беларусі|ґвалтоўнай палітыкі русіфікацыі]]<ref name="zapr"/>. Статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай таксама засьведчыла [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя Беларусі 1994 году]], прытым [[расейская мова]] ў ёй вызначаецца як мова міжнацыянальных зносінаў. Гэтыя акты практычна не пагоршылі веданьня [[Расейская мова ў Беларусі|расейскай мовы ў Беларусі]] (згодна з Законам аб мовах «''вывучэньне расейскай мовы ва ўсіх школах Беларусі зьяўляецца абавязковым''»<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 95.</ref>), у той жа час за кошт далучэньня да беларускай мовы ў краіне значна павялічылася колькасьць дзьвюхмоўных людзей<ref name="zapr"/>. У 1995 годзе па ўсталяваньні [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]] [[Аляксандар Лукашэнка]] правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня. На падставе афіцыйны агучаных вынікаў рэфэрэндуму Лукашэнка [[дэ-факта]] надаў дзяржаўны статус расейскай мове. Па рэфэрэндуме, нягледзячы на абвешчаную поўную роўнасьць беларускай і расейскай моваў на дзяржаўным узроўні, афіцыйныя асобы (у тым ліку сам Лукашэнка) выступаюць пераважна па-расейску, расейская мова дамінуе ў дзейнасьці большасьці афіцыйных дзяржаўных інстытуцыяў. Адзначаецца бесьперапыннае скарачэньне выкарыстаньня беларускай мовы ў адукацыі. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 гадоў больш чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў Беларусі, якія вызначылі сваёй [[Родная мова|роднай мовай]] беларускую, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных<ref>{{Навіна|аўтар=[[Юры Дракахруст|Дракахруст Ю.]]|загаловак=Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2156104.html|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі=13 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]], якая ўтварылася ў выніку савецкай русіфікацыйнай палітыкі і ва ўмовах [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскай акупацыі]] дазваляецца да ўжытку ў Беларусі ў [[Кірыліца|кірылічным альфабэце]]. Замест вяртаньня традыцыйнага [[Лацінка|беларускага лацінскага альфабэту]] [[рэжым Лукашэнкі|расейская акупацыйная адміністрацыя]] часткова (дзеля геаграфічных назваў) выкарыстоўвала [[Інструкцыя па трансьлітарацыі|Інструкцыю па трансьлітарацыі]], створаную на яго аснове, аднак у 2023 годзе яе значна наблізілі да [[Расейская мова|расейскага]] [[Трансьлітарацыя|трансьліту]]. == Адукацыя == {{Асноўны артыкул|Адукацыя ў Беларусі}} [[Файл:BSU Physics Faculty.jpg|значак|300пкс|[[Фізычны факультэт БДУ|Фізычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (БДУ)]]]] Паводле 12-га артыкула Кодэксу Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» 2011 году, асноўная адукацыя ўлучала 6 узроўняў: дашкольную, агульную сярэднюю, прафэсійна-тэхнічную, сярэднюю спэцыяльную, вышэйшую і пасьляўнівэрсытэцкую. Дадатковая асьвета падзялялася на 2 віды: для дзяцей і моладзі і для дарослых. Адмысловае навучаньне прызначалася для людзей з душэўнымі і цялеснымі парушэньнямі зь іх улікам і для іх выпраўленьня і ажыцьцяўлялася на дашкольным і агульным сярэднім узроўнях. Паводле 19-га артыкула Кодэксу, установы асьветы падзяляліся на 12 відаў: 1) дашкольнай адукацыі, 2) агульнай сярэдняй, 3) прафэсійна-тэхнічнай, 4) сярэдняй спэцыяльнай, 5) [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай]], 6) спэцыяльнай адукацыі, 7) дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 8) дадатковай адукацыі дарослых, 9) выхаваўча-аздараўленчая ўстанова адукацыі, 10) сацыяльна-пэдадагічная, 11) спэцыяльная навучальна-выхаваўчая, 12) спэцыяльная лекавальна-выхаваўчая. 18 ліпеня 2011 году [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ухваліла Пастанову № 84 «Аб зацьвярджэньні Палажэньня аб савеце ўстановы адукацыі», паводле якога прадстаўнікі навучэнцаў утваралі 25% яго складу. Паводле 30-га артыкула Кодэксу, налічвалася 10 відаў навучэнцаў: выхаванец, вучань, курсант, [[студэнт]], стажор, магістрант, слухач, [[Асьпірантура|асьпірант]], сушукальнік і дактарант. Паводле 42-га артыкула, стыпэндыі падзяляліся на 8 відаў: навучальная, асьпіранцкая, сацыяльная, прэзыдэнцкая, спэцыяльная, імянная, пэрсанальная і кіраўнічая. У 59-м артыкуле прыдугледжвалася 3 спосабы дамовы на адукацыю: «на платнай аснове», «за кошт сродкаў рэспубліканскага (мясцовага) бюджэту» і «мэтава»<ref name="в">{{Навіна|аўтар=А.Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» ад 23 студзеня 2011 году № 243-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk1100243|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 студзеня 2014|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2016 год 99,7% дарослага насельніцтва Беларусі (старэйшае за 18 гадоў) былі [[Пісьменнасьць|пісьменнымі]]. Ахоп базавай (9 клясаў), агульнай сярэдняй і прафэсійнай асьветай складаў 98% занятага насельніцтва краіны. У больш як 8000 установаў асьветы налічвалася звыш 3 млн навучэнцаў (1/3 насельніцтва) і каля 430 000 выкладнікаў, выхавальнікаў і настаўнікаў (7 навучэнцаў на 1). З 2002/2003 навучальнага году ўвялі 10-бальны парадак адзнакі ведаў замест 5-бальнага<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Школьная і дашкольная адукацыя|спасылка=http://president.gov.by/by/school_by/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Агульная сярэдняя асьвета ўлучала 3 прыступкі: 1) пачатковая (1—4 клясы); 2) базавая (5—9 клясы); 3) сярэдняя (10—11 клясы). Абедзьве дзяржаўныя мовы (беларуская і расейская) зьяўляліся абавязкоымі для вывучэньня разам з адной замежнай. З 2015/2016 нав. г. на 3-й ступені агульнай сярэдняй асьветы (10—11 клясы) увялі профільнае навучаньне. У выніку з 1 верасьня 2015 г. у 1118 установах агульнай сярэдняй асьветы (36,8%) адчынілі 10-я профільныя клясы. Каля 29 000 вучняў 10-х клясаў (1/3) сталі вывучаць навучальныя прадметы на павышаным узроўні. У 2015/2016 навучальным годзе 958,8 тыс. вучняў навучаліся ў 3038 школах, у тым ліку ў 212 [[гімназія]]х (7%) і 29 агульнаадукацыйных ліцэях (1%) з асвойваньнем навучальнай праграмы на павышаным узроўні. Залічэньне ў [[ВНУ Беларусі]] ажыцьцяўлялі па конкурсе на аснове вынікаў [[Цэнтралізаванае тэставаньне|цэнтралізаванага тэставаньня]]. Існавала 5 відаў ВНУ: клясычны [[Унівэрсытэт|ўнівэрсытэт]], профільны ўнівэрсытэт, акадэмія, інстытут і вышэйшы каледж. У траўні 2015 году ўрад Беларусі стаў удзельнікам [[Балёнскі працэс|Балёнскага працэсу]] ў выглядзе Эўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі паводле Лісабонскага пагадненьня 1997 году «Аб прызнаньні кваліфікацыяў датычна вышэйшай адукацыі ў Эўрапейскім рэгіёне». На 2020 год у Беларусі налічалася 51 ВНУ<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыя ў Беларусі|спасылка=http://www.belarus.by/by/about-belarus/education?_print=1|выдавец=Belarus.by|дата публікацыі=2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. У 2013/2014 нав.годзе было 430 тыс. студэнтаў. 85% моладзі атрымлівалі вышэйшую асьвету. 1,5% студэнтаў складалі магістранты<ref>{{Артыкул|аўтар=Мікалай Анішчук.|загаловак=Прымусовыя людзі не прыдатныя да рэформаў|спасылка=http://novychas.by/hramadstva/prymusovyja_liudzi_nie_prydatn|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|тып=газэта|год=25 ліпеня 2014|нумар=[http://novychas.by/pdf/nch_2014_29.pdf 29 (398)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}</ref>. У 2014/2015 нав.г. студэнты складалі 4% насельніцтва Беларусі, што было 4-м паказьнікам сярод краінаў сьвету. Палова студэнтаў атрымлівала вышэйшую асьвету завочна. У дзяржаўных ВНУ 53% студэнтаў навучаліся платна, 34% — за кошт бюджэтных сродкаў з наступнай 2-гадовай адпрацоўкай па разьмеркаваньні, 13% — праходзілі мэтавую падрыхтоўку за кошт сродкаў прадпрыемстваў-наймальнікаў, што прадугледжвала ў наступным больш працяглую адпрацоўку. Студэнты пераважна вывучалі [[зносіны]], [[права]], эканоміку і арганізацыю вытворчасьці ([[мэнэджмэнт]]). Да 95% студэнтаў прыватных ВНУ атрымлівалі грамадзка-гаспадарчую асьвету. ВНУ Беларусі рыхтавалі на 1-й ступені навучаньня ([[бакаляўр]]) па 382 спэцыяльнасьцях, па 2-й ступені (магістар) — па 331 спэцыяльнасьці<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Балёнскі працэс: набыць новае і не страціць найлепшае|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20150512/1431378926-balonski-praces-nabyc-novae-i-ne-stracic-naylepshae|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 траўня 2015|нумар=[http://zviazda.by/be/number/87-27945 87 (27945)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/05/ZV_20150512_05.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. Паводле 90-га артыкула Кодэксу «Аб адукацыі», «пры атрыманьні прафэсійна-тэхнічнай, сярэдняй спэцыяльнай і вышэйшай адукацыі вывучэньне беларускай мовы навучэнцамі … зьяўляецца абавязковым»<ref name="в"/>. Аднак прынамсі з 2006 году ўсе 43 дзяржаўныя і 9 прыватных ВНУ Беларусі былі расейскамоўнымі<ref>{{Кніга|аўтар=[[Станіслаў Суднік]], [[Тацяна Вабішчэвіч]].|частка=|загаловак=Летапіс дзейнасьці грамадзкага аб'яднаньня «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны». 1989-2009|арыгінал=|спасылка=http://www.tbm-mova.by/files/blocks/летапіс%20тбм%202009.pdf|адказны=рэд. [[Алег Трусаў]]|выданьне=|месца=[[Ліда]]|выдавецтва=[[Наша слова]]|год=2009|том=|старонкі=110|старонак=164|сэрыя=|isbn=|наклад=299}}</ref>, акрамя беларускамоўнага патоку [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэту БДУ]], дзе навучалася 0,1% студэнтаў краіны. У 2016/2017 нав.годзе па-беларуску навучалася 13,3% (128 600) школьнікаў<ref>{{Навіна|аўтар=Ягор Марціновіч|загаловак=Моўная катастрофа|спасылка=https://m.nn.by/articles/191559/|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=31 траўня 2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Ахова здароўя == {{Асноўны артыкул|Ахова здароўя ў Беларусі}} На канец 2016 году ў Беларусі было 41 517 занятых [[лекар]]аў (0,4% насельніцтва) і 125 849 [[Мэдычная сястра|мэдычных сясьцёр]] (3:1 да лекараў). Налічвалася 636 [[лякарня]]ў на 80 278 месцаў (0,8% насельніцтва), якія падзялялі на 5 відаў ложкаў: 1) тэрапэўтычныя — 28,8% (23 094), 2) [[Хірургія|хірургічныя]] — 20,3% (16 309), 3) дзіцячыя — 9,8% (7887), 4) радзільныя — 6,5% (5225), 5) гінэкалягічныя — 4,7%% (3798). Працавала 2 311 [[Паліклініка|паліклінік]] для дарослых, зь іх 97 дыспансэраў, а таксама 408 дзіцячых паліклінік. Дзеяла 2099 фэльчарска-акушэрскіх і 836 фэльчарскіх пунктаў, 142 жаночых кансультацыяў. За 2016 год лекары правялі 133,613 млн прыёмаў, што склала па 14 прыёмаў на жыхара. У Беларусі прынялі 116 935 [[Роды|родаў]], якія склалі 5,17% ад ліку плодных жанчынаў (у веку ад 15 да 49 гадоў). Таксама ўчынілі 27 467 спаронаў, што склалі 23,5% ад родаў. Сярод 7 911 002 (83,3% ад насельніцтва) улічаных выпадкаў захворваньняў 41,8% (3 306 201) выявілі ў дзяцей да 18 гадоў. У сярэднім на дзіця прыпала 1,8 хваробы за год. На хваробы органаў дыханьня прыпала звыш 52% (4 113 931) захваральнасьці насельніцтва. Пагатоў сярод дзяцей такія хваробы склалі 75,2% (2 487 546) выпадкаў. Таксама на [[Вострая рэсьпіраторная інфэкцыя|інфэкцыі дыхальных шляхоў]] прыпала 3 324 873 выпадкі — 35% ад усяго насельніцтва, і 121% ад ліку дзяцей (2 227 432). За год налічылі 2 286 497 выпадкаў часовай непрацаздольнасьці праз хваробу, што склала 75% ад занятых. Зь іх на хваробы органаў дыханьня прыпала 45,7% выпадкаў. Агульная працягласьць непрацаздольнасьці праз хваробу склала 26 043 593 дзён або 11,4 дня ў сярэднім<ref>{{Навіна|аўтар=Жанна Васілеўская|загаловак=Сетка, кадры арганізацыяў аховы здароўя і захваральнасьць насельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь за 2016 год|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/051/0518bbdb986950b3230dfc21e8e63c3f.zip|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 красавіка 2017|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] ўлучала Аддзяленьне мэдычных навук, што налічвала 3 навукова-дасьледчыя ўстановы: УП «[[Інстытут біяхіміі біялягічна актыўных злучэньняў]]» у Горадні, «[[Інстытут радыябіялёгіі]]» ў Гомелі і «[[Інстытут фізыялёгіі]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзяленьне мэдычных навук|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/medical.php|выдавец=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] мела ў падпарадкаваньні 16 навукова-практычных цэнтраў: 1) [[Анкалёгія|анкалёгіі]] і мэдычнай радыялёгіі ([[Лясны (Менская вобласьць)|Лясны пасёлак]], Менскі раён), 2) [[Гігіена|гігіены]], 3) дзіцячай анкалёгіі (в. [[Бараўляны (Менскі раён)|Бараўляны]], Менскі раён), 4) дзіцячай хірургіі, 5) «[[Кардыялёгія]]», 6) «Маці і дзіця», 7) мэдычнай экспэртызы і рэабілітацыі (пас. [[Гарадзішча (Калодзішчанскі сельсавет)|Гарадзішча]], Менскі раён), 8) мэдычных тэхналёгіяў, 9) нэўралёгіі і [[Нэўрахірургія|нэўрахірургіі]], 10) отарыналярынгалёгіі, 11) псыхічнага здароўя, 12) [[Пульманалёгія|пульманалёгіі]] і фтызіятрыі, 13) радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека, 14) [[Трансфузіялёгія|трансфузіялёгіі]] і мэдычных біятэхналёгіяў, 15) [[Траўматалёгія|траўматалёгіі]] і артапэдыі, 16) [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] і мікрабіялёгіі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Падведамасныя арганізацыі|спасылка=http://minzdrav.gov.by/ministerstvo/struktura/podvedomstvennye-organizatsii.php|выдавец=[[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Беларусі}} Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яе адметнасьць — сынтэз старажытных мясцовых традыцыяў з заходнімі (каталіцкімі) і ўсходнімі (праваслаўнымі) уплывамі, вынікамі чаго стала зьяўленьне ўнікальных архітэктурных, музычных і літаратурных твораў. Вялікія страты беларуская культура спазнала ў выніку [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкіх рэпрэсіяў]], калі большасьць вядомых беларускіх інтэлектуалаў і прыхільнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|нацыянальнага адраджэньня]] маральна або фізычна зьнішчылі<ref>Tereshkovich P., Valliere R. The Belarusian Road to Modernity // International Journal of Sociology. Belarus: Between the East and the West. Vol. 31 (3), 2001. P. 78—89.</ref>. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|значак|150px|зьлева|[[Францішак Скарына]] — беларускі першадрукар]] [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała), Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Ян Луцэвіч (Янка Купала), Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1920-29).jpg|значак|300px|Клясыкі беларускай літаратуры [[Янка Купала|Янка Купала (Ян Луцэвіч)]] і [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]]]] Літаратура стагодзьдзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. [[Беларуская літаратура]] бярэ свой пачатак ад рэлігійных тэкстаў XI стагодзьдзя. У XII стагодзьдзі працаваў вядомы рэлігійны дзяяч [[Кірыла Тураўскі]]<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/literature/Old_Poetry.html Old Belarusian Poetry], Virtual Guide to Belarus</ref>. У XVI стагодзьдзі ўраджэнец Полацку [[Францішак Скарына]] пераклаў [[Біблія|Біблію]] на [[беларуская мова|беларускую рэдакцыю]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] і апублікаваў яе ў [[Прага|Празе]] і [[Вільня|Вільні]] паміж 1517 і 1525 гадамі як першую друкаваную кнігу ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (Беларусі) і ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]]<ref>[http://www.belhistory.com/skaryna.shtml Францішак Скарына], Беларусі гістарычны партал</ref>. Сучасная эпоха беларускай літаратуры пачалася ў канцы XIX стагодзьдзя. Найбольш вядомыя пісьменьнікі і паэты Беларусі — [[Мікола Гусоўскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]], [[Васіль Цяпінскі]] (XVI стагодзьдзе); [[Лаўрэнці Зізані]], [[Сьпірыдон Собаль]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII стагодзьзе); [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Ядвігін Ш.]] (XIX стагодзьдзе); [[Алаіза Пашкевіч]], [[Максім Багдановіч]], [[Янка Купала]], [[Зьмітрок Бядуля]], [[Кузьма Чорны]], [[Якуб Колас]], [[Міхась Лынькоў]], [[Аркадзь Куляшоў]], [[Ларыса Геніюш]], [[Уладзімер Караткевіч]], [[Пятрусь Броўка]], [[Максім Танк]], [[Янка Маўр]], [[Іван Мележ]], [[Андрэй Макаёнак]], [[Кандрат Крапіва]], [[Зоська Верас]], [[Пімен Панчанка]], [[Максім Танк]], [[Васіль Быкаў]], [[Іван Шамякін]], [[Анатоль Сыс]], [[Янка Брыль]], [[Рыгор Барадулін]], [[Ніл Гілевіч]], [[Вольга Іпатава]] (XX—XXI стагодзьдзі). Працэсы [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] прычыніліся да таго, што многія пісьменьнікі і паэты, якія мелі беларускае паходжаньне і жылі ў межах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнаграфічнай Беларусі]], стваралі свае творы па-польску або па-расейску ([[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан]], [[Сьвятлана Алексіевіч]] і інш.). === Архітэктура === {{Асноўны артыкул|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (A. Visłocki, 1930).jpg|значак|150px|зьлева|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Беразьвечча)|Беразьвецкая царква]], узор [[Віленскае барока|віленскага барока]], [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаная за саветамі]]]] [[Файл:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|значак|300пкс|[[Мірскі замак]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] Архітэктура Беларусі вызначаецца разнастайнасьцю — найперш праз гістарычныя зьмены геапалітычнага стану краіны. Тут можна знайсьці ўзоры [[Традыцыйная беларуская драўляная архітэктура|традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры]], будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[Готыка|готыкі]], [[барока]] і [[клясыцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Гісторыя мураванай архітэктуры Беларусі пачалася з часоў прыняцьця хрысьціянства, калі пад [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскім]] уплывам тут збудавалі першыя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)|Калоская царква ў Горадні]] і інш.). У XIV стагодзьдзі пачалося будаваньне замкаў ([[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Крэўскі замак|Крэўскі]], [[Стары замак (Горадня)|Гарадзенскі]] і інш.), у XVI ст. — цэркваў-фартэцыяў ([[Царква Сьвятога Міхала Арханёла (Сынковічы)|Сынковіцкая]], [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Маламажэйкаўская]] і інш.). Тады ж сфармавалася самабытная [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага (беларуская готыка)]], адметнасьцю якой ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя ў Нясьвіжы паўстаў другі ў Эўропе твор архітэктуры стылю барока — [[Фарны касьцёл (Нясьвіж)|Фарны касьцёл]]. Менавіта ў гэтым стылі выявіўся найбольшы ўнёсак беларусаў у агульнаэўрапейскае мастацтва праз самабытную архітэктуру [[Віленскае барока|віленскага]]<ref name="bielarus-vkl-293">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 293.</ref> і [[Магілёўскае барока|магілёўскага]] барока<ref>Якімовіч Ю. Магілёўская школа дойлідства // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 248.</ref>. Значныя страты архітэктурная спадчына Беларусі спазнала праз шматлікія войны, аднак найбольшую шкоду ўчыніла [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|палітыка савецкіх уладаў з руйнаваньня помнікаў архітэктуры]]. === Музыка і тэатар === {{Асноўны артыкул|Музыка Беларусі|Тэатар Беларусі}} [[Файл:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|міні|300пкс|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|Тэатар опэры і балету]] ў Менску]] Музыка ў Беларусі ў значнай ступені выяўляецца багатымі народнымі традыцыямі і рэлігійнымі ўплывамі. Народную музычную традыцыю краіны можна прасачыць да часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагодзьдзі кампазытар [[Станіслаў Манюшка]] стварыў у Менску свае сусьветна вядомыя опэры, у тым ліку «[[Сялянка (опэра)|Сялянку]]» ў супрацы зь беларускім паэтам [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]]. У канцы XIX стагодзьдзя асноўныя беларускія гарады ўжо мелі ўласныя опэрныя і балетныя калектывы. Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] музыка [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] засяродзілася на тэме цяжкасьці лёсу беларускага народу або ўслаўленьня памяці ўдзельнікаў вайны. У гэты час [[Анатоль Багатыроў]], стваральнік опэры «[[У пушчах Палесься]]», быў адным з найбольш яскравых прадстаўнікоў сярод беларускіх кампазытараў<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/music/Belarusian_composers_&_classical_music.htm Classical Music of Belarus], BelarusGuide.com</ref>. А таксама выбітны дзеяч культуры [[Уладзімер Мулявін|Ўладзімер Мулявін]], [[Лявон Вольскі]], гурт [[Molchat Doma]], спявачка Мэйбі Бэйбі.<ref>[[Molchat Doma|Molchat Doma — Вікіпэдыя]]</ref> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасна разьвіваючы папулярныя ў сьвеце стылі і кірункі. Творы беларускіх кампазытараў, сусьветнай клясычнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананьні як прафэсійных, гэтак і самадзейных музыкаў. === Кухня === {{Асноўны артыкул|Беларуская кухня}} [[Файл:Potato pancakes.jpg|міні|300пкс|[[Дранікі]], адна з найбольш вядомых страваў беларускай кухні]] [[Беларуская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў, у тым ліку балцкіх і германскіх. У мінулым у рацыёне насельніцтва Беларусі пераважалі [[Пост|посныя]] стравы з [[збожжа]], бабовых культур, [[Гародніна|агародніны]], [[Малако|малака]] і малочных прадуктаў, насеньня [[лён]]у, а таксама прадуктаў [[зьбіральніцтва]], як то [[грыбы|грыбоў]], [[ягада]]ў, [[Садавіна|садавіны]] і [[мёд]]у. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да [[летувіская кухня|летувіскай]]. У XIII—XIX стагодзьдзяў на яе фармаваньне, асабліва ў прывілеяваных клясаў, значна ўплывалі [[польская кухня|польская]] і [[нямецкая кухня|нямецкая кухні]], а таксама кухні нацыянальных меншасьцяў, як то [[габрэйская кухня|габрэйская]] і [[татарская кухня|татарская кухні]]. З XIX стагодзьдзя найбольшы ўплыў адзначаецца з боку [[расейская кухня|расейскай кухні]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Белы|Белы А.]]|частка=[http://prastora.by/knihi/biely-alies-nasa-strava-sapraudnaia-bielaruskaia-kuchnia Прадмова]|загаловак=Наша страва|арыгінал=|спасылка=https://lohvinau.by/product/наша-страва-сапраўдная-беларуская-ку/|адказны=|выданьне=2-е выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Логвінаў]]|год=2010|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-985-6901-72-3|наклад=}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя ў сталіцы і абласных цэнтрах набылі пашырэньне хуткія страўні замежнай кухні. На 2020 год у Менску прынамсі 53 страўні прапаноўвалі беларускую кухню<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць беларускую кухню (53)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/belarusian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. Іншымі 10 найбольш пашыранымі напрамкамі сярод страўняў сталіцы былі: [[шавэрма]] — прынамсі 77 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шавэрму (77)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/shawarma.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[эўрапейская кухня]] — 70 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць эўрапейскую кухню (70)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/european.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[піца]], [[бургер]]ы і [[сэндвіч]]ы — па 69 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць піцу (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pizza.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref><ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць бургеры і сэндвічы (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/burger-and-sandwich.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[дранікі]] і [[бліны]] — 43<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць дранікі і бліны (43)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/draniki-pancake.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[азіяцкая кухня]] — 40<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць азіяцкую кухню (40)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/asian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[шашлык]], [[грыль]] і [[кебаб]] — 36<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шашлык, грыль і кебаб (36)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/bbq-grill-kebab.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[італьянская кухня]] — 32<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць італьянскую кухню (32)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/italian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[паста]] — 30<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць пасту (30)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pasta.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref> і [[сушы]] — 26<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць сушы (26)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/sushi.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Tree map export 2009 Belarus.jpeg|міні|300пкс|Графічнае адлюстраваньне асноўных экспартных пазыцыяў Беларусі на 2009 год]] [[Файл:GDP_per_capita_development_of_Belarus.svg|міні|300пкс|Рост СУП у 1973—2018 гг.]] Беларуская эканоміка не рэфармуецца ў бок рынкавай. З савецкіх часоў дзяржаве дагэтуль належыць паноўная роля ў эканоміцы. Прадпрыемствы, збудаваныя за савецкім часам, моцна залежаць ад паставак сыравіны з [[Расея|Расеі]]. [[Сельская гаспадарка Беларусі]] дагэтуль складаецца пераважна з [[калгас]]аў. Эканамічна Беларусь арыентуецца на інтэграцыю на постсавецкай прасторы. Апроч нагрузкі, зьвязанай з [[інфляцыя]]й, бізнэс у Беларусі мусіць цярпець ціск з боку дзяржаўнае ўлады, увядзеньне ўсё большых абмежаваньняў дзейнасьці. Многія прыбытковыя прадпрыемствы, прыватызаваныя ў пачатку 1990-х гадоў, [[рэжым Лукашэнкі]] нацыяналізаваў назад або ўзяў пад кантроль [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|сваёй адміністрацыі]]. Пры гэтым Беларусь, паводле ацэнак [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], мае найвышэйшы ўзровень жыцьця ў СНД. У 2018 годзе намінальны налічаны сярэднемесячны заробак вырас на 18,1% (+12,6 з улікам зьняцэньваньня) да 971,4 рубля ($465,07)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лік і заработная плата работнікаў, затраты арганізацыяў Рэспублікі Беларусь на працоўную сілу ў 2018 годзе (c. 4)|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/844/8444d474777fed5cfb71521f4ee41c34.pdf|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=24 траўня 2019|дата доступу=14 студзеня 2020}}</ref>. Беларусь ёсьць важнай транзытнай краінай паміж Цэнтральнай Эўропай і [[Расея]]й. 50% расейскае нафты і 25% прыроднага газу, якія імпартуюцца на захад, ідуць празь Беларусь. Для Расеі Беларусь разам зь [[Летува|Летувой]] — асноўны шлях, што спалучае яе з [[экскляў|эксклявам]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Беларусь уваходзіць у г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзную дзяржаву Беларусі і Расеі]]», а таксама ў [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]]. У 2018 годзе адмоўнае сальда аплатнага балянсу Беларусі па рахунку бягучых апэрацыяў у замежным гандлі скарацілася да -$34,4 млн. Найбольшым гандлёвым партнэрам Беларусі была Расея, на якую прыпала 38,3% вывазу і 58,8% увозу тавараў. На 28 краінаў [[Эўразьвяз]]у прыпала 30% вывазу і 18,6% увозу. Сярод асобных краінаў 2-е месца паводле вывазу займала [[Украіна|Ўкраіна]] — 12%, а паводле ўвозу [[Кітай]] — 8,2%. Замежны гандаль [[паслуга]]мі вырас на 11,6% да $14,212 млрд і забясьпечыў дадатнае сальда ў памеры $3,423 млрд. У экспарце паслугаў большасьць складалі: [[Шляхі зносін Беларусі|перавозкі]] — 44,4%, у тым ліку 36,6% грузавыя; кампутарныя ([[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]]) — 18% ($1,586 млрд); падарожжы для іншаземцаў — 10%; будаўнічыя — 9,4%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Зьнешні гандаль Рэспублікі Беларусь: статыстычны зборнік|арыгінал=Внешняя торговля Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/7a0/7a00fbcc7c4ba0b529e873d099e6afab.pdf|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацстаткам Беларусі|год=2019|том=|старонкі=15, 19, 46, 207-211|старонак=212|сэрыя=|isbn=978-985-7184-78-1|наклад=}}</ref>. === Фінансы === [[Сукупны ўнутраны прадукт]] у 2014 годзе склаў больш за 75 мільярдаў даляраў, адпаведна каля 8 тысячаў даляраў на душу насельніцтва, што зьяўляецца гістарычным рэкордам у адносінах да каляндарнага году. Прырост СУП у 2014 годзе склаў 3,35%, а ў параўнаньні з паказчыкам 2012 году вырас ажно на 18,6%. Рэальны рост СУП з улікам інфляцыі склаў 1,6%<ref>[https://web.archive.org/web/20150712052225/http://bdg.by/news/economics/32547.html ВВП Беларуси в 2014 году — инфографика]. // Дзелавая газэта</ref>. Гадавая рублёвая [[інфляцыя]] ў 2014 годзе, якую можна вылічыць пры падліку СУП, склала 18,0%. У 2015 годзе СУП Беларусі зьменшыўся ў сувязі з падзеньнем гэтага паказчыку ў Расеі, асноўным гандлёвым партнэрам, што было выклікана зьмяншэньнем цэнаў на [[нафта|нафту]] і санкцыямі Эўразьвязу ў адносінах да Расеі. Сукупны вонкавы абавязак Беларусі на 1 студзеня 2015 году склаў 12,6 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў ЗША]], пры гэтым нутраны дзяржаўны абавязак склаў 48,4 трлн рублёў, павялічыўшыся за год на 12,7 трлн рублёў ці 35,5%<ref>[http://www.minfin.gov.by/public_debt/pressreleases/d4ab11da7fc8023e.html Государственный долг на 1 января 2015 г]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]</ref>. 2 студзеня 2009 году адбылася [[дэвальвацыя беларускага рубля]], калі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] усталяваў курс рубля адносна даляра ЗША на ўзроўні 2650 адзінак, за дзень дагэтуль курс быў роўны 2200 рублёў за даляр. Такім чынам, дэвальвацыя за адзіны дзень склала 20%. Да канца лютага рубель яшчэ некалькі страціў адносна даляра і каштаваў ужо 2850 рублёў<ref>[https://web.archive.org/web/20150629005559/http://news.tut.by/economics/307686.html История падения рубля на территории Беларуси. До наших дней]. Tut.by</ref>. [[Фінансавы крызіс у Беларусі 2011 году]] прывёў да паўторнай дэвальвацыі, бо перад [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2010 году|прэзыдэнцкімі выбарамі 2010 году]] ў Беларусі даволі хуткімі тэмпамі расьлі заработкі. У сувязі зь незабясьпечанасьцю рублёвай масы таварамі і паслугамі пачалі павялічвацца тэмпы скарачэньня залатавалютных рэзэрваў, гэтак у сьнежні 2010 году зьніжэньне адбылося на 11,8% (674,7 млн даляраў), за студзень рэзэрвы скараціліся ўжо на 13,7%. Акрамя таго, краіна ўжо доўгі час мела адмоўны зьнешнегандлёвы балянс. У лютым урад выказаўся за крэдытнае падсілкаваньне бюджэту ў памеры 2 млрд даляраў. Адпаведная заяўка была адпраўленая на адрас [[Антыкрызісны фонд ЭўраАзЭС|Антыкрызіснага фонду ЭўраАзЭС]]. Аднак ужо ў сакавіку Нацбанк спыніў продаж валюты камэрцыйным банкам для пунктаў абмену валюты, шэраг камэрцыйных банкаў абмежаваў валютныя апэрацыі па плястыкавых картках і выдачу крэдытаў у беларускіх рублях. У канцы месяца валюту ўжо амаль немагчыма было купіць, акрамя таго назіралася масавае скарачэньне дэпазытаў як у нацыянальнай, гэтак і ў замежнай валюце. У выніку такой сытуацыі продаж замежнай валюты перайшоў у цень, праз што адначасова ўтварыліся некалькі курсаў валюты<ref>[http://charter97.org/ru/news/2011/5/24/38868/ Девальвация. Хроника пикирующего рубля]. [[Хартыя’97]]</ref>. У выніку крызісу ўсталяваны Нацбанкам курс даляра за 2011 год вырас з 3000 да 8500 беларускіх рублёў, сукупная дэвальвацыя толькі за дзесяць месяцаў склала 189%. 1 ліпеня 2016 году Нацбанк Беларусі правёў [[Дэнамінацыі ў Беларусі|дэнамінацыю беларускага рубля]] 10 000 : 1. === Прамысловасьць === {{Асноўны артыкул|Прамысловасьць Беларусі}} У 2018 годзе 5 найбольшымі галінамі апрацоўчай прамысловасьці Беларусі былі: [[Харчовая прамысловасьць|харчовая]] — 22,8% усёй прамысловай вытворчасьці, [[нафтаперапрацоўка]] — 15,6%, [[Хімічная прамысловасьць|хімічная]] — 9,3%, [[машынабудаваньне]] — 7,2% і [[мэталюргія]] — 6,7%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=2.6. Аб'ём прамысловай вытворчасьці паводле відаў гаспадарчай дзейнасьці|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=Промышленность Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/885/885bdb65fe7077005c7c47d2748bfad0.pdf|адказны=гал.рэд. [[Іна Мядзьведзева]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|год=2019|том=|старонкі=31-33|старонак=199|сэрыя=|isbn=978-985-7184-73-6|наклад=42}}</ref>. У 10-ку групаў асноўных тавараў, якія пастаўлялі за мяжу, уваходзілі: нафтапрадукты (11,9 млн тонаў) — $6986,9 млн («[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» і «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод|Мазырскі НПЗ]]»), хімічныя валокны і ніці (148,1 тыс. тонаў) — $5353,9 млн («[[Магілёўхімвалакно]]»), мясныя (332,5 тыс. тонаў) і малочныя вырабы — $4696,9 млн («[[Магілёўскі мясакамбінат]]» і «[[Савачкаў прадукт]]» у Берасьці), [[Лядоўня|лядоўні]] (836 тыс.) і пад’ёмнікі — $2570,3 млн («[[Атлянт]]» і «[[Магілёўліфтмаш]]»), чорныя мэталы і сталёвыя трубы (241,4 тыс. тонаў) — $2321,8 млн («[[Беларускі мэталюргічны завод]]» у Жлобіне), шыны (5,554 млн) і плястмаса — $1886,3 млн («[[Белшына]]» ў Бабруйску), мэбля (310,1 тыс. тонаў) і [[ДСП]] — $1610,7 млн («[[Пінскдрэў]]»), аўтамабілі і трактары (40,2 тыс.) — $1447,2 млн («[[БелАЗ]]» у Жодзіне, «[[Менскі аўтамабільны завод|Менскі аўтазавод]]» і «[[МТЗ]]»), адзеньне і абутак (29,8 млн параў) — $1347,9 млн («[[Мілавіца]]», «[[Элема]]» і «[[Марко]]» ў Віцебску), калійныя ўгнаеньні (6,612 млн тонаў) — $1042,3 млн («[[Беларуськалій]]» у Салігорску)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=6.2. Экспарт асноўных відаў тавараў|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|год=2019|том=|старонкі=154-155|старонак=199|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref>. У 2015 годзе гаспадарка Беларусі зазнала [[Рэцэсія|рэцэсію]], што найперш тлумачылася спадам збыту машынабудаўнічых вырабаў. Самымі стратнымі прадпрыемствамі сталі «БелАЗ», «МАЗ» і «МТЗ»<ref>[https://web.archive.org/web/20150727011516/http://news.tut.by/economics/430246.html Топ-25 самых прибыльных и убыточных ОАО: калийщики увеличивают отрыв, крупнейшие машиностроители уходят в минус], [[TUT.BY]]</ref>. Рэцэсія выклікала скарачэньне абаротных сродкаў прадпрыемстваў, што прывяло да скарачэньня заробкаў і закупкі сыравіны. Самым прыбытковым стаў «Беларуськалій», які займаецца здабычай, вытворчасьцю і пастаўкамі калійных угнаеньняў. Пасьля калійнага крызісу, калі «Беларуськалій» разарваў партнэрства з расейскім прадпрыемствам «[[Уралкалій]]», прыбытак кампаніі за год з 2013 па 2014 год павялічыўся больш чым у 7 разоў да 5733,8 млрд рублёў. === Сельская гаспадарка === {{Асноўны артыкул|Сельская гаспадарка Беларусі}} Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі Беларусі — мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], бульбаводзтва, ільнаводзтва і [[сьвінагадоўля]]. Паўсюдна разьвітыя [[збожжа]]вая гаспадарка і вырошчваньне тэхнічных расьлінаў. Вылучаюць 5 зонаў адмыслоўваньня. У [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]] і Гарадзенскай абласьцях, а таксама на паўднёвым захадзе [[Менская вобласьць|Менскай]] і ўсходзе Гомельскай вобласьцяў мелі пашырэньне пасевы [[Пшаніца|пшаніцы]]. На [[Пяшчанік|пясковай]] і супясковай глебах Палесься часьцей сеялі [[жыта]] і кармавы [[лубін]]. У Віцебскай, [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] і Менскай абласьцях былі найбольшыя плошчы [[Авёс|аўса]] і ячменю. На поўначы і паўночным усходзе сеялі [[лён]]-даўгунец. Пасевы [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]] засяроджваліся вакол 4 цукровых заводаў ([[Гарадзейскі цукровы камбінат|Гарадзейскі]], [[Жабінка]]ўскі, [[Скідзельскі цукровы камбінат|Скідзельскі]] і [[Слуцкі цукроварафінадны камбінат|Слуцкі]]). У Лідзкім і [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]] раёнах вырошчалі этэраалейныя расьліны. У Берасьцейскай, [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] і Менскай абласьцях было больш пасеваў [[Бульба|бульбы]]. У [[Менскі раён|Менскім раёне]] было разьвіта [[агародніцтва]]. У [[Гомельскі раён|Гомельскім]] і Менскім раёнах вылучалася [[садоўніцтва]]. [[Птушкагадоўля]] была найбольш аўтаматызаванай галіной жывёлагадоўлі. Буйнейшымі птушкафабрыкамі былі [[Ворша|Аршанская]], Баранавіцкая, [[Кобрын]]ская, Менская і [[Смалявічы|Смалявіцкая]]. На захадзе і поўдні больш разьвітая сьвінагадоўля. Сярод іншых галінаў жывёлагадоўлі разьвіцьцё атрымалі [[рыбаводзтва]], [[зьверагадоўля]] і [[пчалярства]]<ref name="EHB-Smalakou">{{Кніга|аўтар=[[Генадзь Смалякоў|Смалякоў Г.]]|частка=Сельская гаспадарка|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2002|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu 14]|старонкі=313-[http://files.knihi.com/preview/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu/314_866x9999.jpeg 314]|старонак=512|сэрыя=|isbn=985-11-0238-5|наклад=10 000}}</ref>. == Сувязь == {{Асноўны артыкул|Сувязь Беларусі}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 351 прыёмная станцыя [[спадарожнік]]авай [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб тэхнічным стане сродкаў электрасувязі па стане на 1 студзеня 2019 г.|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/forma_1-ts_na_sayt.pdf|выдавец=[[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. === Тэлебачаньне === На 1 студзеня 2019 году ў 262 паселішчах Беларусі дзеялі 422 сеткі кабэльнага [[Тэлебачаньне|тэлебачаньня]], зь іх 342 перадавалі [[лічбавае тэлебачаньне]]. Сярод 1 628 311 абанэнтаў кабэльнага тэлебачаньня 56% (919 503) падлучылі ў лічбавым выглядзе, у тым ліку 8,5% (139 376) да этэрнага тэлебачаньня. Таксама налічвалася 1 986 263 карыстальнікі тэлебачаньня па [[IP|міжсеткавым пратаколе]], якія складалі 55% агульнага ліку абанэнтаў тэлебачаньня<ref name="а"/>. === Сеціва === {{Асноўны артыкул|Байнэт}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 12 791 972 абанэнты [[Сеціва]], лік якіх на 35% перавышаў колькасьць насельніцтва Беларусі. Сярод іх 88,6% (11 338 275) належалі [[Фізычная асоба|фізычным асобам]] і лікам перавышалі насельніцтва на 19,6%. Пагатоў 73,2% (8 299 851) абанэнтаў фізычных асобаў мелі бяздротавы доступ да Сеціва, у тым ліку 64,7% (7 339 125) — шыракапалосны праз [[смартфон]]ы. Таксама фізычным асобам належала 95% (3 038 239) стацыянарных абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва, рэшта (163 280) — [[Юрыдычная асоба|юрыдычным асобам]] і [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальным прадпрымальнікам]]. Сярод 1 453 697 абанэнтаў Сеціва ў юр.асобаў і [[ІП]] 88,7% (1 290 340) былі бяздротавымі, у тым ліку 56,5% (821 887) — з шыракапалосным доступам праз смартфоны. Таксама налічвалася 608 244 грамадзкіх кропак [[Wi-Fi]] пры 492 064 карыстальніках (80,9%). Прапускная здольнасьць зьнешніх каналаў доступу да Сеціва складала 1 480 280 мэгабіт/сэкунда, а каналаў, падлучаных да кропкі абмену нац.трафікам — 106 810 Мбіт/сэк (7,2%). Стацыянарныя абанэнты спажылі 83,8% (2 949,7 [[пэтабайт]]) абсягу дадзеных, хоць складалі 28,2% (3 201 519) абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва ў Беларусі (920 гігабайт на абанэнт). Яны выкарыстоўвалі 4 асноўныя спосабы перадачы зьвестак: 1) [[оптавалакно]] (FTTx) — 1 479 457 (46,2%) абанэнтаў, зь іх 53,9% на хуткасьці 30—100 Мбіт/сэк, 2) [[Лічбавая абанэнцкая лінія|лічбавую тэлефонную лінію]] (xDSL) — 1 228 597 (38,4%) абанэнтаў, зь іх 88% пры 2—10 Мбіт/сэк, 3) [[Вітая пара|вітую пару]] (Этэрнэт) — 395 388, зь іх 44,3% пры 30—100 Мбіт/сэк, 4) [[Сувосевы кабэль|сувосевы тэлевізійны кабэль]] (DOCSIS) — 66 376, зь іх 63% пры 10—30 Мбіт/сэк<ref name="а"/>. === Пошта === {{Асноўны артыкул|Белпошта|Гісторыя пошты і паштовых марак Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Stemp Coat of arm of Belarus.jpg|145|Stemp Flag and map of Belarus.jpg|145|Маркі [[Белпошта|Белпошты]] зь дзяржаўнымі гербам [[Пагоня]]й (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] (направа)}} За 2018 год УП «[[Белпошта]]» прыняла паводле падпіскі 4,923 млн асобнікаў [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў (52% ад насельніцтва). Для дастаўкі прынялі: 201,571 млн выходных асобнікаў пэрыёдыкі (21 на душу насельніцтва), зь іх 74,3% (149,779 млн) для фізычных асобаў; 207,314 млн уваходных асобнікаў, зь іх 80,4% (166,677 млн) для фіз.асобаў; 173,782 млн транзытных асобнікаў (18 на душу). Таксама апрацавалі 284,629 транзытных пісьмовых адпраўленьняў (30 на душу), 213,139 млн уваходных (22 на душу) і 214,452 млн выходных. Сярод выходных пісьмовых адпраўленьняў: 1) 188,067 млн (87,7%) прыпала на простыя адпраўленьні, зь іх 41,5% (78,146 млн) склалі [[Паштоўка|паштоўкі]], 6% (11,301 млн) — пісьмовыя лісты, 2,4% (4,564 млн) — 2-складовыя адпраўленьні, 1% (1,985 млн) — міжнародныя адпраўленьні і 0,3% (0,596 млн) — [[Бандэроль|бандэролі]]; 2) 22,071 млн (11,7%) склалі заказныя адпраўленьні, зь іх 13,8% (3,041 млн) для фізычных асобаў, 4% (0,892 млн) міжнародныя і 2,4% 2-складовыя; 3) 2,3% (4,314 млн) былі з абвешчанай вартасьцю, зь іх 56% (2,445 млн) для фізычных асобаў. Урэшце поштай даставілі 8,93 млн транзытных пасылак, 5,719 млн уваходных, зь іх 52% для фіз.асобаў, і 5,554 млн выходных [[Пасылка|пасылак]], зь іх 49% платных і 35% для фіз.асобаў (94% платна). На паскораную пошту прыпала 4,737 млн (92%) унутраных і 0,416 млн міжнародных адпраўленьняў. Сярод унутраных 35,5% (1,679 млн) склалі выходныя, 34,3% (1,626 млн) уваходныя і 30,2% (1,432 млн) транзытныя. Сярод міжнародных 55,7% (0,232 млн) — транзытныя, 29,5% (0,123 млн) — выходныя і 14,8% (61 тыс.) — уваходныя<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб паслугах сувязі за 2018 год|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/otchet_1-uslugi_za_2018_god.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. У 2018 годзе поштай даставілі 13,055 млн выплатаў, у асноўным [[пэнсія]]ў. На вёскі прыпадала 48,5% (6,335 млн) такіх выплатаў, на [[раён]]ныя цэнтры — 25,2% (3,294 млн), на абласныя цэнтры — 15,5% (2,02 млн) і на Менск — 10,8% (1,406 млн). Выплаты поштай склалі 4,462 млрд рублёў ($2,136 млрд) сярэднім памерам па 342 рублі. Праз пошту прайшло 7,6 млн выходных [[Грашовы перавод|грашовых пераводаў]], зь іх 99,3% электронных, 84% для фіз.асобаў і 0,5% (40,6 тыс.) міжнародных. Таксама ажыцьцявілі 7,375 млн уваходных грашовых пераводаў, зь іх 69% для фіз.асобаў і 2% (151,5 тыс.) міжнародных (97% для фіз.асобаў). Сума аплачаных пераводаў склала 784,276 рублёў ($375,485 млн), зь іх 79% ад фізасобаў. Атрыманыя пераводы склалі 730,525 млн рублёў (93% ад аплачаных), зь іх 70% фіз.асобам. Урэшце 99,7% (8,497 млн) кур’ерскіх адпраўленьняў былі выходнымі, зь іх 33,5% для фіз.асобаў. Таксама даслалі 1,638 млн [[тэлеграма]]ў, зь іх 44,5 тыс. (2,7%) былі платнымі, у тым ліку 39,4 тыс. (2,4%) міжнароднымі і 14 тыс. (0,9%) для фізасобаў<ref name="б"/>. === Тэлефонная сувязь === {{Асноўны артыкул|Сеткі стацыянарнай тэлефоннай сувязі ў Беларусі}} У 2018 годзе УП «[[Белтэлекам]]» абслужыла 334,418 млн выходных тэлефанаваньняў між сеткамі, зь іх 39% (129,669 млн) ад фізычных асобаў (па 13 на жыхара). Сярод такіх тэлефанаваньняў 320,787 млн (96%) прыпала на міжгароднія, у тым ліку 38% на сотавы. Рэшта (13,631 млн) тэлефанаваньняў была міжнароднай. Працягласьць размоваў у гарадзкіх і сельскіх тэлефонных сетках склала 8,555 млрд хвілінаў (82% выходных), зь іх 83% прыпала на фізычных асобаў (751 хвіл. на жыхара). Рэшту склалі 1,823 млрд хвіл. (17,4%) міжгародніх званкоў, зь іх 17,6% на сотавы, і 69,932 млн хвіл. (6,7%) міжнародных, зь іх 83% у краіны [[СНД]] (у асноўным у Расею). Транзытны трафік «Белтэлекама» між сотавымі апэратарамі склаў 4,059 млрд хвілінаў (428 хвіл. на жыхара), зь іх 3% прыпала на міжнародны [[роўмінг]]. Уваходны трафік склаў 1,393 млрд хвілінаў<ref name="б"/>. На 31 сьнежня 2019 году ў Беларусі налічвалася 11 627 249 абанэнтаў [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]], што перавышала лік насельніцтва на 22,7%. У краіне працавалі 3 сотавыя апэратары: УП «[[А1 (тэлекам-правайдэр)|А1]]» з 1999 году, ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]» з 2002-га і ЗАТ «[[БеСТ|Беларуская сетка тэлекамунікацыяў]]» з 2004-га. Ім належала 33 268 базавых станцыяў, зь іх 48% (15 930) — [[3G|3-га пакаленьня]] (UMTS) і 8% (2 792) — 4-га (LTE). Станцыі налічвалі 175 648 прыёмаперадатчыкаў (па 5 на станцыю) агульнай ёмістасьцю 20,08 млн [[камутатар]]аў (па 114 на прыёмаперадатчык). Камутатары падтрымлівалі 18 550 патокаў па 2 Мбіт/сэк (каля 37,1 гігабіт/сэк). За 4-ы квартал 2019 году 6 823 417 (59%) сотавых абанэнтаў скарысталі доступ да Сеціва, зь іх 56% (3 817 030) праз сувязь 4-га пакаленьня. Прапускная здольнасьць сотавых каналаў доступу да Сеціва складала 312 636 Мбіт/сэк (0,045 Мбіт/с на карыстальніка). Сотавая сувязь была даступнай на 98,7% земляў Беларусі, у тым ліку на 98,4% — 3-га пакаленьня (2 Мбіт/с) і на 5% — 4-га (100 Мбіт/с). Ахоп насельніцтва сотавай сувязьзю ў паселішчах складаў 99,9%, у тым ліку сувязьзю 3-га пакаленьня, а таксама 76% — 4-га пакаленьня. Штомесячны трафік на абанэнта складаў: 794 хвіліны выходных выклікаў і 11 [[Паслуга кароткага паведамленьня|тэкставых паведамленьняў]]. Сярод выходных выклікаў 82% прыпадала на ўнутрысеткавыя, 16,5% — на тэлефанаваньні ў іншыя сотавыя сеткі, 1,3% — на званкі на стацыянарныя тэлефоны, рэшта (0,2%) — на міжнародныя званкі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб разьвіцьці сотавай рухомай электрасувязі за 4-ы квартал 2019 году|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/4_spe_na_sait.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. == Шляхі зносін == {{Асноўны артыкул|Шляхі зносін Беларусі}} На 2020 год у Беларусі існавала 6 відаў шляхоў зносінаў: * ''Чыгуначныя''. [[Беларуская чыгунка]] ахоплівала звыш 2100 паселішчаў краіны і прапаноўвала 4 лініі перавозак паяжджанаў: 1) гарадзкія — у межах сталіцы і абласных цэнтраў да станцыяў у гарадах-спадарожніках, 2) рэгіянальныя — у межах вобласьці і да бліжэйшага гораду абласнога падпарадкаваньня ў суседняй вобласьці, 3) міжрэгіянальныя — між сталіцай і абласнымі цэнтрамі ды між абласнымі цэнтрамі, 4) міжнародныя — між Беларусьсю і іньшымі краінамі. Паводле хуткасьці руху і працягласьці прыпынкаў рэгіянальныя і міжрэгіянальныя лініі падзялялі на 2 клясы: бізнэс і эканом. Квіткі на цягнік прадавалі он-лайн праз [[Аплатная картка|аплатную картку]] і [[электронныя грошы]], па тэлефоне і ў касах на станцыях. Электронная рэгістрацыя дазваляла сесьці ў цягнік па пашпарце. Паездка міжрэгіянальнымі лініямі праз усю краіну ад Берасьця да Віцебска каштавала ад 13,8 [[Беларускі рубель|рубля]] ($7-8) у пляцкарце і да 19,1 рубля ($11-12) у купэ. У Беларусі дзеяла 20 буйных чыгуначных вакзалаў. На меншых станцыях працавалі білетныя касы і гандлёвыя кіёскі. * ''Аўтамабільныя''. У кожным горадзе Беларусі дзеялі аўтавакзал і аўтастанцыя з заляй чаканьня, дзе прадавалі ежу і квіткі на прыгарадныя, міжгароднія і міжнародныя падарожжы. У Менску працавалі Цэнтральны аўтавакзал і Аўтазаводзкая ды Паўднёва-Заходняя аўтастанцыі, куды прыбывала большасьць міжнародных аўтобусаў. Квіткі на праезд у прыгарадных і міжгародніх аўтобусах перавозчыкаў [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Рэспублікі Беларусь]] прадавалі он-лайн за электронныя грошы. Большасьць аўтападарожжаў ажыцьцяўлялі прыватныя [[Маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]] на мікраўтобусах. * ''Паветраныя''. Нацыянальны аэрапорт «[[Менск (нацыянальны аэрапорт)|Менск]]» прымаў палёты зь іншых краінаў. Лётнішчы абласных цэнтраў прымалі грузавыя і чартэрныя самалёты. Зь Берасьця, Гомеля і Горадні ладзілі палёты ў расейскі [[Калінінград]]. * ''Водныя''. У Беларусі налічвалася 10 рачных партоў, што прымалі караблі праз 8 водных шляхоў: [[Дняпроўска-Бужанскі канал]] і 8 рэк — Дняпро, [[Бярэзіна|Бярэзіну]], Сож, Прыпяць, [[Дзьвіна|Дзьвіну]], Нёман і [[Мухавец]]. Улетку ладзіліся прагулкі на [[цеплаход]]ах у 13 мясьцінах: Берасьці (Мухавец), Віцебску (Дзьвіна), Горадні (Нёман і [[Аўгустоўскі канал]]), Гомелі (Сож), Магілёве ([[Дняпро]]), Бабруйску (Бярэзіна), Мазыры і Пінску ([[Прыпяць]]), «Нарачанскім» (возера [[Нарач]]) і «[[Прыпяцкі нацыянальны парк|Прыпяцкім]]» нацыянальных парках, нацпарку «Браслаўскія азёры» (возера [[Дрывяты]]), на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] (Менскае мора) і [[Выганашчанскае возера|Выганашчанскім возеры]] (Івацэвіцкі раён). Па Аўгустоўскім канале хадзіў рачны трамвай. З [[Тураў|Турава]] плывучая гасьцініца «Палесьсе» ладзіла 3-дзённыя рачныя круізы па Прыпяці. * ''Гарадзкія''. У большасьці гарадоў краіны дзеяў [[грамадзкі транспарт]]: аўтобус — амаль ва ўсіх; [[тралейбус]] — у сталіцы, абласных цэнтрах і [[Бабруйск]]у; [[трамвай]] — у сталіцы, [[Віцебскі трамвай|Віцебску]], Мазыры і [[Наваполацак|Наваполацку]]; [[таксі]] і маршрутнае таксі — у Менску, абласных цэнтрах і іншых буйных гарадах; [[Менскі мэтрапалітэн]]. Квіткі на праезд прадавалі ў кіёску на прыпынку, кандуктары і кіроўцы. У сталіцы цана наземнага праезду складала 60 капеек, у мэтро — 65 капеек. У іншых гарадах Беларусі праезд быў таньнейшым. Шматразовыя праязныя білеты прадавалі на месяц, 15 і 10 дзён, у тым ліку на некалькі відаў перавозак<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Транспарт Беларусі|спасылка=https://www.belarus.by/by/travel/transport-in-belarus|выдавец=[[Belarus.by]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. * ''Трубаправодныя''. Улучалі 2861 км нафтаправодаў («[[Гомельтранснафта Дружба]]»), 1200 км нафтапрадуктаправодаў і 7,9 тыс. км [[газаправод]]аў пад кіраўніцтвам ААТ «[[Газпрам трансгаз Беларусь]]» разам з 7 магістральнымі, зь якіх 2,9 тыс. км (37%) былі транзытнымі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Галіна дзейнасьці|спасылка=http://www.btg.by/about/activities/|выдавец=«Газпрам трансгаз Беларусь»|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Файл:Берет ВДВ.jpg|значак|300пкс|Барэт беларускіх [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|ПДВ]] да 1995 г.]] На 2020 год Узброеныя сілы Беларусі ўлучалі: 1) [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], 2) [[Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны Беларусі|Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Структура Ўзброеных Сілаў Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/structure/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. [[Генэральны штаб Узброеных сілаў Беларусі]] меў у беспасярэднім падпарадкаваньні [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|Сілы спэцыяльных апэрацыяў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сілы спэцыяльных апэрацый|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sso/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Сухапутныя войскі знаходзіліся ў падпарадкаваньні [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] і ўлучалі 2 апэратыўныя камандаваньні: [[Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Заходняе]] (Горадня) і [[Паўночна-Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Паўночна-Заходняе]] (Барысаў, Менская вобласьць)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі (прызначэньне)|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sv/appointment/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На люты 2018 году Ўзброеныя сілы Беларусі налічвалі 70 000 [[Вайсковец|вайскоўцаў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Урачысты сход, прысьвечаны 100-годзьдзю Ўзброеных сілаў Беларусі|спасылка=http://president.gov.by/by/news_by/view/urachysty-sxod-prysvechany-100-goddzju-uzbroenyx-sil-belarusi-18170/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=22 лютага 2018|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год Сухапутныя войскі Беларусі лікам 29 600 чалавек мелі на ўзбраеньні: 469 [[Асноўны баявы танк|асноўных баявых танкаў]] (400 [[Т-72]]), 1111 [[Баявая машына пяхоты|баявых машынаў пяхоты]] (875 [[БМП-2]]), 247 [[бронетранспартэр]]аў (150 [[БТР-80]]), 434 [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных артылерыйскіх установак]] (САУ; 198 [[2С1]] «Гваздзік»), 228 палявых [[гармата]]ў (132 [[Гаўбіца|гаўбіцы]] [[2А65]]), 234 [[Рэактыўная сыстэма залпавага агню|рэактыўных сыстэмаў залпавага агню]] (РСЗА; 126 «[[Град (зброя)|Градаў]]»), 109 [[мінамёт]]аў (61 [[2С12]] «Сані»), 480 [[Супрацьтанкавы ракетны комплекс|супрацьтанкавых ракетных комплексаў]] (СТРК), 14 [[Зэнітны ракетны комплекс|зэнітных ракетных комплексаў]] (ЗРК) «[[Тор (зэнітны ракетны комплекс)|Тор]]» і 96 [[Апэратыўна-тактычны ракетны комплекс|апэратыўна-тактычных ракетных комплексаў]] (АТРК; 60 9К72 «Эльбрус»)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі Беларусі|спасылка=https://www.globalsecurity.org/military/world/belarus/army-equipment.htm|выдавец=Партал «Сусьветная бясьпека» (Александрыя, штат [[Вірджынія]], ЗША)|мова=en|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранае абароны Беларусі мелі на ўзбраеньні: 140 баявых самалётаў (70 [[Су-25]]), 10 транспартных (6 [[Ан-26]]) і 10 навучальных Л-39, 168 транспартных [[верталёт]]аў (125 [[Мі-8]]), 50 ударных [[Мі-24]] і 16 выведвальных Мі-24К і -Р, 2 [[дывізіён]]ы ЗРК [[С-300]], 4 дывізіёны [[С-200]], 12 [[Батарэя (войска)|батарэяў]] ЗРК «[[Бук (зброя)|Бук]]» і С-125. 22 жніўня 2016 году на ўзбраеньне 77-га дывізіёна [[336-я рэактыўная артылерыйская брыгада|336-й рэактыўнай артылерыйскай брыгады]] ў Асіпавічах (Магілёўская вобласьць) паставілі 1-ю РСЗА «[[Палянэз (зброя)|Палянэз]]»<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Мартынюк|загаловак=«Палянэз» прынята на ўзбраеньне беларускай арміі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/palanez-prynjata-na-uzbraenne-belaruskaj-armii-50074-2016/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 жніўня 2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Замежная палітыка == {{Асноўны артыкул|Замежная палітыка Беларусі}} Паводле 1-га артыкула Канстытуцыі 1994 году, Рэспубліка Беларусь самастойна ажыцьцяўляе [[Замежная палітыка|замежную палітыку]]. Згодна з 18-м артыкулам «Рэспубліка Беларусь у сваёй замежнай палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасьці дзяржаваў, непрымяненьня сілы або пагрозы сілай, непарушнасьці межаў, мірнага ўрэгуляваньня спрэчак, неўмяшаньня ва ўнутраныя справы і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў [[Міжнароднае права|міжнароднага права]]. Рэспубліка Беларусь ставіць за мэту зрабіць сваю тэрыторыю бязьядзернай зонай, а дзяржаву — нэўтральнай»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя 1994 году (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі)|спасылка=http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami-/|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. 14 лістапада 2005 году А. Лукашэнка падпісаў Закон «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь». Паводле 24-га артыкула Закону, «стратэгічнымі мэтамі замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь ёсьць: абарона дзяржаўнага [[сувэрэнітэт]]у і тэрытарыяльнай цэласнасьці Рэспублікі Беларусь; абарона правоў, свабодаў і законных зацікаўленасьцяў грамадзянаў, грамадзкіх і дзяржаўных зацікаўленасьцяў»<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь» ад 14 лістапада 2005 г. № 60-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10500060|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=10 чэрвеня 2015|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год грамадзяне Беларусі маглі бязьвізава выяжджаць у 44 краіны, у тым ліку ў сумежныя Расею і Ўкраіну. У Беларусь маглі бязьвізава прыяжджаць грамадзяне 23 краінаў, у тым ліку Расеі і Ўкраіны. Таксама грамадзяне 74 дзяржаваў прыбывалі ў Беларусь бязьвізава праз нацыянальны [[Менск (нацыянальны аэрапорт)|аэрапорт «Менск»]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бязьвізавы рух|спасылка=http://mfa.gov.by/be/visa/bezvizav_ruh/d13f36405deb6bb1.html|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У 2017 годзе ўрад Беларусі падтрымліваў дыпляматычныя дачыненьні з 177 дзяржавамі (з 212). На 2020 год [[дыпляматычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] працавалі ў 57 дзяржавах. Амбасадары Беларусі мелі акрэдытацыю паводле сумяшчальніцтва ў яшчэ 52 дзяржавах. У Беларусі працавала 48 амбасадаў, 4 аддзяленьні амбасадаў, 3 гандлёвыя прадстаўніцтвы і 39 консульстваў замежных дзяржаваў. Міжнародныя арганізацыі мелі ў Беларусі 18 прадстаўніцтваў. Яшчэ 91 замежная амбасада ў Варшаве, Вільні, Кіеве і Маскве мела акрэдытацыю ў Беларусі па сумяшчальніцтве<ref name="mfa.gov.by">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Замежная палітыка|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 1 ліпеня 2019 году ўрад Беларусі браў удзел у 2566 двухбаковых і 1315 шматбаковых міжнародных дамовах<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнароднае права|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/interlaw/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=1 ліпеня 2019|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У Беларусі няма наўпроставага выхаду да адкрытага мора для беспасярэдніх зносінаў зь несумежнымі дзяржавамі. Таму ў замежнай палітыцы Беларусі павышанае значэньне маюць дачыненьні з 5 сумежнымі дзяржавамі, кожная зь якіх мае выхад да мора: [[Латвія]]й, [[Летува|Летувой]], Польшчай, Расеяй і Ўкраінай. Апасродкавана празь іх землі ўрад Беларусі ажыцьцяўляе стасункі з астатнімі дзяржавамі. На 2020 год урад Беларусі браў удзел у 10 міжурадавых арганізацыях Эўропы: [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў]] (1991), [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе]] (Вена, Аўстрыя; 1992), [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] (Лёндан, Ангельшчына; 1992), [[Нарада энэргетычнай хартыі]] (Брусэль, Бэльгія; 1994), [[Цэнтральна-эўрапейская ініцыятыва]] (Трыест, Італія; 1996), [[Рада эўраатлянтычнага партнэрства]] (Брусэль, 1997), [[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі]] (2000), [[Арганізацыя Дамовы аб калектыўнай бясьпецы]] (Масква, Расея; 2003) і [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] (Масква, 2015). На сусьветным узроўні Беларусь была дзяржавай-удзельніцай 40 міжурадавых арганізацыяў, сярод якіх: [[Арганізацыя аб’яднаных нацыяў]] (Нью-Ёрк, ЗША; 1945), [[Сусьветны паштовы саюз]] (Бэрн, Швайцарыя; 1947), [[Міжнародны саюз электрасувязі]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1947), [[Сусьветная мэтэаралягічная арганізацыя]] (Жэнэва, 1948), [[Міжнароднае бюро выставаў]] (Парыж, Францыя; 1951), [[Міжнародная арганізацыя працы]] (Жэнэва; 1954), [[Міжнароднае агенцтва атамнай энэргіі]] (Вена, 1957), [[Пастаянны трацейскі суд]] (Гаага, Нідэрлянды; 1962), [[Сусьветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасьці]] (Жэнэва, 1967), [[Сусьветны банк]] (Вашынгтон, ЗША; 1992), [[Міжнародны валютны фонд]] (Вашынгтон, 1992), [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1992), [[Арганізацыя супрацы чыгунак]] (Варшава, Польшча; 1993), [[Сусьветная мытная арганізацыя]] (Брусэль, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па стандартызацыі]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па цукры]] (Лёндан, 1993), [[Міжнародная электратэхнічная камісія]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] (Манрэаль, Канада; 1993), [[Сусьветная арганізацыя здароўя жывёлаў]] (Парыж, 1994), [[Міжпарлямэнцкі саюз]] (Парыж, 1995), [[Рух недалучэньня]] (Нью-Ёрк, 1998) і [[Міжнародная арганізацыя міграцыі]] (Жэнэва, 2005)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь і міжнародныя арганізацыі|спасылка=http://mfa.gov.by/be/mulateral/organization/|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Аўтамабільныя рэгістрацыйныя знакі Беларусі]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БелЭн|1}} * {{Літаратура/БелЭн|2}} * {{Літаратура/БелЭн|3}} * {{Літаратура/БелЭн|4}} * {{Літаратура/БелЭн|5}} * {{Літаратура/БелЭн|6}} * {{Літаратура/БелЭн|7}} * {{Літаратура/БелЭн|8}} * {{Літаратура/БелЭн|9}} * {{Літаратура/БелЭн|10}} * {{Літаратура/БелЭн|11}} * {{Літаратура/БелЭн|12}} * {{Літаратура/БелЭн|13}} * {{Літаратура/БелЭн|14}} * {{Літаратура/БелЭн|15}} * {{Літаратура/БелЭн|16}} * {{Літаратура/БелЭн|17}} * {{Літаратура/БелЭн|18-1}} * {{Літаратура/БелЭн|18-2}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by Афіцыйны сайт Беларусі] * [https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўленьня Беларусі] * [http://www.bielarus.net/ Беларуская Салідарнасьць] * [http://radzima.org Беларусь: адметныя мясьціны і помнікі], [[Radzima.org]] {{Добры артыкул}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} bg9sd0e285pca0nce1lgcits5xbmyyb 0 13364 2696793 2641945 2026-10-15T02:16:12Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2696793 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Белы Бераг}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Белы Бераг |Лацінка = Bieły Bierah |Статус = былая вёска |Назва ў родным склоне = Белага Берагу |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1532 год |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскі]] |Сельсавет = [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 40 |Шырата сэкундаў = 44 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 30 |Даўгата сэкундаў = 18 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Бе́лы Бе́раг'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 242.</ref> — былая [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Славечна|Славечны]]. Уваходзіў у склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавету]] [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не найраней сяло Белы Бераг упамінаецца ў лісьце караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму (Любецкаму), датаваным 3-м сакавіка 1532 году{{заўвага|Не з XVII ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 132 – 133</ref>}}<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. 2008. № 8. Дадатак. С. 69 – 70 (Російський державний архів давніх актів. Ф. 389 (Литовська метрика). Оп. 1. Од. зб. 17. Арк. 251 зв. – 252)</ref>:{{пачатак цытаты}}''Жикгимонт Божю милостю корол'' ''Воеводе киевъскому, державцы свислоцкому пану [[Андрэй Неміровіч|Андрею Якубовичу Немировича]]. Жаловалъ нам дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романовичъ Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ [[Сямён Палазовіч|Семенъ Полозовичъ]] наимя [[Хабнае|Ухобное]], Углядковичи, Белыи Берегъ, Виточов, Мартиновичи, [[Хвойнікі|Хвоиники]], [[Астрагляды|Остроглядовичи]], [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]] а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи онъ вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого [[Казімер Ягайлавіч|Казимера]], короля, и брата нашого [[Аляксандар Ягелончык|Александра]], королеи ихъ милости и нашими…'' ''П(и)сан y Кракове под лет(а) Бож(е)(г)(о) нарож(е)(н)(я) 1000 пят|сот 32 м(е)с(я)ца марта 3 ден, инъдикт 5 Михаило писаръ''{{канец цытаты}} У апісаньні [[Чарнобыль|Чарнобыльскага]] замку 1552 года сярод {{падказка|патужнікаў|выканаўцаў замкавых павіннасьцяў}} з паселішчаў нядзелі{{Заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзяляліся Чарнобыльская і Оўруцкая воласьці (званыя калі-нікалі паветамі), як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці.}} [[Оўруч|Оўруцкай]] воласьці названыя і Белабярэжцы на Прыпяці (у іншым выпадку Белы Бераг) паноў Сурынаў<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 588</ref>. У адпаведнай жа люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік гэтага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} засьведчана, што сяло Белыя Берагі належала панам Станіславу і Няміру Сурынавічам; з 3 службаў{{Заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку ішло 6 кадзей мядовай даніны<ref>Архив ЮЗР. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Вербавічы, Канатоп, Грыдні, Белы Бераг і Рудня на схематычнам пляне Рэчыцкага павету 1800 г.jpg|значак|зьлева|170px|Вербкавічы, Канатоп, Грыдні, Белы Бераг і Рудня на схематычнам пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Белы Бераг апынуўся ў межах [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], ад 3 траўня 1795 году ў адноўленым [[Мазырскі павет (Расейская імпэрыя)|Мазырскім]] павеце Менскага намесьніцтва, з 12 сьнежня 1796 [[Губэрня|губэрні]], з 29 жніўня 1797 году далучаны да [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] той самай [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У парэформавы пэрыяд вёска Белы Бераг адміністрацыйна належала да Нараўлянскай воласьці. Паводле перапісу 1897 году, у вёсцы Белы Бераг налічвўся 31 двор з 170 жыхарамі<ref name="fn1"/>. На 1909 год колькасьць двароў павялічылася да 49, жыхароў — да 335<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 7</ref>. У кліравой ведамасьці Вербавіцкай Параскевіцкай царквы за 1913 год паведамляецца, што ў Белым Беразе было 36 двароў, а ў іх — 144 душы мужчынскага і 148 жаночага полу верных, у Рудні Белабярэскай — 52 і 1/2 двара з 210 і 226 душамі верных<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41158. А. 92</ref>. === Найноўшы час === За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Белы Бераг занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] і 25 сакавіка [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] на ўсіх тэрыторыях расьсяленьня беларусаў была абвешчаная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. Рэгіён Палесься ад [[Берасьце|Берасьця]] да [[Гомель|Гомля]] стаў прадметам перамоваў БНР і УНР<ref>Лебедзева В. [https://web.archive.org/web/20081119070727/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.)] // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne. Nr. 15.</ref>. Тым часам Белы Бераг у складзе Нараўлянскай воласьці Рэчыцкага павету быў улучаны ў часова створаную 15 чэрвеня Палескую губэрню з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзеяла «варта [[Украінская дзяржава|Ўкраінскай Дзяржавы]]» гетмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою: український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. 29 сьнежня 2011 году вёска ліквідаваная рашэньнем Нараўлянскага раённага Савету дэпутатаў<ref>[https://web.archive.org/web/20211004221732/https://pravo.by/pdf/2012-17/2012_17_9_47506.pdf «Об упразднении деревни Белый Берег Вербовичского сельсовета Наровлянского района». Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 29 декабря 2011 г. № 73]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 3 чалавекі * 2010 год — 3 чалавекі == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Вербавіцкі сельсавет}} {{Нараўлянскі раён}} {{Населеныя пункты, адселеныя пасьля катастрофы на ЧАЭС}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Нараўлянскага раёну]] 15extmuytpeg0o790opx6a6zuc0wnc0 0 21952 2696798 2657615 2026-10-15T04:46:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696798 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} {{Мультфільм}} «'''Ліс Мікі́та'''» ({{мова-uk|Лис Микита}}) — першы [[Украіна|ўкраінскі]] шматсэрыйны мультыплікацыйны сэрыял, зьняты пасьля атрыманьня Ўкраінай незалежнасьці. Сэрыял зьняты па матывах сатырычнай казкі-паэмы [[Іван Франко|Івана Франка]] «Ліс Мікіта». Ён выраблены на замову Ўсеўкраінскага грамадзтва «Асьвета» ({{мова-uk|Просвіта|скарочана}}) на кінастудыі «Фрэскі» ({{мова-uk|Фрески|скарочана}}) з [[2005]] па [[2007]] год. Бюджэт карціны склаў 10 млн грн (паводле іншых зьвестак 6 млн грн). Вядуцца перамовы аб трансьляцыі сэрыялу на ўкраінскім тэлебачаньні. == Сюжэт == У сэрыяле распавядаецца аб прыгодах хітрага і разумнага Ліса Мікіты. Аб тым, што ён чыніць іншым зьвярам і як выблытваецца з разнастайных сытуацыяў. === Пэрсанажы === * Ліс Мікіта ({{мова-uk|Ліс Микита|скарочана}}) * Мядзьведзь Бурмыла{{Заўвага|Адно са старажытных славянскіх імёнаў мядзьведзя. Цяпер як іншасказ мядзьведзя. Таксама разм. ''боўдзіла'', у львоўскай гаворцы — ''нявыхаваны'', ''некультурны''.}} ({{мова-uk|Медвідь Бурмило|скарочана}}) * Казёл Базыль ({{мова-uk|Цап Базилій|скарочана}}) * Лісіца ({{мова-uk|Лисиця|скарочана}}) * Леў * Кот Мурлыка ({{мова-uk|Кіт Мурлика|скарочана}}) * Воўк Нясыты ({{мова-uk|Вовк Неситий|скарочана}}) * Заяц ({{мова-uk|Заєць|скарочана}}) * Певень ({{мова-uk|Півень|скарочана}}) * Авечка ({{мова-uk|Вівця|скарочана}}) * Малпа Фрузя == Беларускае агучваньне == Афіцыйны беларускі пераклад падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2016 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]. Ролі агучвалі: * Ліс Мікіта — Аляксандар Аўчыньнікаў * Мядзьведзь Бурміла — Марта Голубева * Казёл Базыль — Ян Жандараў * Лісіца — Ілья Соцікаў * Леў — Яўген Перлін а таксама Ігар Сідорчык, Натальля Кот-Кузьма, Андрэй Градабоеў, Эдўард Вайніловіч, Любоў Клок, Раман Падаляка, Сьвятлана Цімохіна, Аляксандар Вергуноў, Андрэй Мілюхін, Зьміцер Рачкоўскі, Сяргей Жбанкоў і іншыя. == Эпізоды == Сэрыял складаецца з 26 сэрыяў па 15 хвілінаў кожная: * 1 сэрыя «Воўк Нясыты» («Вовк Неситий») * 2 сэрыя «Гектар Цуцык» («Гектор Цуцик») * 3 сэрыя «Певень» («Півень») * 4 сэрыя «Мядзьведзь» («Медмідь») * 5 сэрыя «Борць» («Колода») * 6 сэрыя «Кот Мурлыка» («Кіт Мурлика») * 7 сэрыя «Сьпіжарня» («Спіжарня») * 8 сэрыя «Трыбунал» («Трибунал») * 9 сэрыя «Вырак» («Вирок») * 10 сэрыя «Куратнік» («Курятник») * 11 сэрыя «Бурмілаў» («Бурмилів») * 12 сэрыя «Іронія лёсу» («Іронія долі») * 13 сэрыя «Ваўчыная бяда» («Вовче лихо») * 14 сэрыя «Патрыёт воўны» («Овечий патріот») * 15 сэрыя «Краўчык» («Кравчик») * 16 сэрыя «Заяц» («Заєць») * 17 сэрыя «Ліст да Цара» («Лист до Цареві») * 18 сэрыя «Казёл Базыль» («Цап Базилій») * 19 сэрыя «Сьвірэпа» («Шкапа») * 20 сэрыя «Голас зь неба» («Голос з неба») * 21 сэрыя «Дзьячок» («Паламар») * 22 сэрыя «Малпа Фрузя» («Мавпа Фрузя») * 23 сэрыя «Рыбалка» («Рибалка») * 24 сэрыя «Крыніца» («Криниця») * 25 сэрыя «Двубой» («Двобій») * 26 сэрыя «Канцлер яго вялікасьці» («Канцлер його величності») == Дадатковыя зьвесткі == * Калі зьверы пачынаюць злаваць на цара зьвяроў Льва, гучыць песьня ўкраінскай групы «[[Грынджолы]]» «Разом нас багата» : {{Праслухаць|RazomNasBagato.ogg|Разом нас багато}} — гімн Аранжавай рэвалюцыі. * Падчас таго, як Мядзьведзь Вярзіла і Ліс Мікіта ідуць красьці мёд у сяло, гучыць песьня «Нас акіянам нясе, у ім мы зможам усё…» ({{мова-uk|Нас океаном несе, у ньому ми зможемо все…|скарочана}}) гурту «[[Океан Ельзи|Акіян Эльзы]]».. * У мультсэрыяле пэрсанажы выкарыстоўваюць бойкаўскую гаворку ўкраінскай мовы, якая, дарэчы, ёсьць у творы Івана Франка «Ліс Мікіта». * У мультсэрыяле ёсьць песьні такіх гуртоў, як «[[Океан Ельзи|Акіян Эльзы]]», «[[Браты Гадзюкіны]]», «[[АББА]]» і «[[Грынджолы]]». * У мультфільме выкарыстоўваюцца нацыянальныя і сатырычныя рысы вопраткі. Напрыклад, Ліс Мікіта, Сонца ў гуцульскай камізэльцы або Месяц у начным каўпачку. * Мультсэрыял плянаваўся на 260 хвілінаў, а вырабілі 405 хвілінаў. * У стварэньні музычнага фону фільма прымаў удзел украінскі кампазытар Міраслаў Скорык. * Для стварэньня гэтага мультсэрыялу было скарыстана 450 тысяч малюнкаў. * Стварэньнем мультсэрыялу займаліся 70 аніматараў. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Вонкавыя спасылкі == === Відэа === * {{YouTube|aCtMYpZBwwA&NR|Рэпартаж «5 каналу»}} * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs «Ліс Мікіта», усе сэрыі на YouTube, Full HD] * {{YouTube|s6IS754GBc4|Трэйлер «Ліса Мікіты»}} === Артыкулы === * [https://web.archive.org/web/20070927194514/http://kinokolo.ua/articles/431/ Украінскі адказ пакемонам.] Да 150-годзьдзя Івана Франка павінен зьявіцца анімацыйны фільм «Ліс Мікіта». Але не зьявіўся… (артыкул Лесі Ганжы) * [http://www.bezcenzury.com.ua/ua/archive/10412/cinema/10457.html «Ліс Мікіта» — герой нашага часу.]{{Недаступная спасылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ці ўбачаць сатырычны мультсэрыял украінскія гледачы? (артыкул Лесі Каверзневай) * [https://web.archive.org/web/20070928191723/http://www.nbb.com.ua/index.php?id=14&tx_ttnews%5Btt_news%5D=709&tx_ttnews%5BbackPid%5D=10&cHash=7dcfd24a6e «Ліс Мікіта» чакае гледача.] Інтэрвію з дырэктарам праекту Ўладзімерам Кметыкам (артыкул Алены Угрын) * [https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 Ліс Мікіта стаў героем шматсэрыйнага анімацыйнага фільма] (артыкул з блогу Кінапераклад) * [http://jgorpasin.com/t1139s1.htm Як звяры лісу судзілі (латышская казка)] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Катэгорыя:Украінскія мультфільмы]] [[Катэгорыя:Мультфільмы пра лісаў]] fggaqpem70u8o209jw3kjrmd39wrd66 0 49080 2696753 2696725 2026-10-14T18:36:28Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Кнігапіс 2696753 wikitext text/x-wiki {{Герарх}} [[Файл:Jakub Susza, unicki biskup chelmski.jpg|міні|зьлева|150пкс|Гравюра з выявай Якуба Сушы ў выданьні «Холмский греко-униацкий месяц» за 1868 г..]] '''Якуб''' (сьвецкае імя '''Ян''') '''Суша''' ([[1610]], [[Менск]] — [[4 сакавіка]] [[1687]], [[Холм]]) — рэлігійны пісьменьнік, [[Вуніяцтва|вуніяцкі]] япіскап. Доктар тэалёгіі. == Жыцьцяпіс == Адукацыю атрымаў у менскіх [[базыляны|базылянаў]], стаў манахам гэтага ордэну. 3 [[1636]] у Холме ўзначаліў школу пры манастыры базыльянаў. З [[1649]] адміністратар япіскапату, [[22 лютага]] [[1652]] кароль [[Ян Казімір]] прызначыў яго холмскім япіскапам. На [[Жыровіцкая кангрэгацыя|Жыровіцкай кангрэгацыі]] (сходзе) у [[1661]] абраны генэралам базылянаў. Потым атрымаў багатае абацтва на [[Львоў]]шчыне. == Творчасьць == Вядомыя ягоныя тры друкаваныя творы: «Бег жыцьця і змаганьня блажэннага пакутніка Язафата Кунцэвіча», «Саўл і Павал русінскай вуніі, ператвораны крывёю блажэннага Язафата, або Мялеці Сматрыцкі» і «Уваскрэслы Фэнікс, або Першапачатковая выява Панны, маці холмскай». Творы Якуба Сушы насычаны вытрымкамі з пастаноў, лістоў дзяржаўных і рэлігійных дзеячаў; яны сьведчаць пра эрудыцыю й веды аўтара. Некаторыя яго творы перавыдадзены ў [[Парыж]]ы і [[Ляйпцыг]]у ў сярэдзіне XIX ст. <gallery caption="" class="center" widths="150px" heights="150px" perrow="3"> Файл:Cursus vitae et certamen martyrii B. Josaphat Kuncevicii, Rzym 1655.jpg|Якуб Суша. Жыцьцё і пакутніцкая сьмерць благаслаўлёнага Язафата Кунцэвіча, Рым, 1665 г. Файл:Jakub Susza, Saulus et Paulus ruthenae unionis... sive Meletius Smotricius.jpg|Якуб Суша. Саўл і Павел Рускай уніі… ці Мялеці Сматрыцкі, Рым, 1666 г. Файл:Phoenix tertiato redivivus 1684.jpg|Якуб Суша. Фэнікс, адроджаны ў трэці раз, Замосьце, 1684 г. </gallery> == Кнігапіс == * {{Кніга|аўтар = Iacobi Svsza. |частка = |загаловак = Cursus vitae et certamen martyrii B. Josaphat Kuncevicii Archiepiscopi Polocensis? ep. Vitebscensis et Mstiscaviensis ordinis D. Basili magni |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Рым|Romae]] |выдавецтва = |год = 1665|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Iacobi Svsza. |частка = |загаловак = Cursus vitae et certamen martyrii B. Josaphat Kuncevicii Archiepiscopi Polocensis? ep. Vitebscensis et Mstiscaviensis ordinis D. Basili magni |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/cursusvitetcert00martgoog/page/n10/mode/2up |адказны = |выданьне = editio nova, emendatior et auctior curante Joanne Martinov |месца = [[Парыж|Parisiis]] |выдавецтва = Victor Palmé |год = 1865|том = |старонкі = |старонак = 229+2 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Літаратура/БелЭн|15|299|Суша Якуб|[[Уладзімер Кароткі|У. Г. Кароткі.]]}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2|647|Суша Якуб|[[Уладзімер Кароткі.]]}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-1|452|Суша Якуб|[[Уладзімер Кароткі.]]}} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Коршунаў|А. Ф Коршунаў.]] | загаловак = Суша Якуб. | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_5.djvu_453 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі й бібліяграфія: А. Ф Коршуноў | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1995 | выпуск = | том =5, Пястрак—Сяўрук | нумар = | старонкі = 452| isbn =5-85700-168-4 | issn = }} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Алесь Суша]].| загаловак = Дакументальная спадчына Якуба Сушы: да 400 годдзя з дня нараджэння. | спасылка = http://content.nlb.by/content/dav/nlb/DDC/DED/B/nbb_print/nbb_in_print_01591.pdf| мова = | аўтар выданьня = | выданьне = Здабыткі : дакументальныя помнікі на Беларусі| тып =штогадовы зборнік, навуковае выданьне ў галіне кнігазнаўства | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] | год = 2010 | том = Вып. 12| старонкі = 32—68 | isbn = 985-6557-49-6| issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * Суша Якуб. // {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * Суша Якуб. // {{Літаратура/Рэлігія і царква на Беларусі|к}} С. 318. * Суша Якуб. // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|5}} — С. 200. {{слупок-канец}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Суша, Якуб}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1610 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Базыляны]] [[Катэгорыя:Протаархімандрыты ордэну базылянаў]] [[Катэгорыя:Холмскія ўніяцкія япіскапы]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Памерлі 4 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1687 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Холме]] gc4v7bboenqgtxyc5cyqd6him4tp45j 0 50172 2696751 2384901 2026-10-14T15:56:23Z ~2026-54303-83 100599 Творы 2696751 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Самсо́н Гео́ргіевіч Пярло́віч''' ({{Нарадзіўся|13|8|1923}}, в. [[Католышы]] Навагрудчына — {{Памёр|14|12|2001}}, [[Новагародак]]) — беларускі паэт, удзельнік беларускага [[Наваградак|новагародзкага]] патрыятычнага падпольля. == Жыцьцяпіс == У часы нямецкай акупацыі быў прымусова вывезены на працу ў [[Нямеччына|Нямеччыну]]. Пасьля вяртаньня на Бацькаўшчыну супрацоўнічаў з новагародзкай раённай газэтай. У 1947 стаў удзельнікам антысавецкай беларускай падпольнай арганізацыі «[[Саюз вызваленьня Беларусі]]» (СВБ). Быў упаўнаважаным СВБ у [[Наваградзкі раён|Наваградзкім раёне]]. Пасьля знаёмства з [[Аляксандар Бажко|Аляксандрам Бажко]], супрацоўнікам [[Баранавічы|баранавіцкай]] газэты, што назваўся сябрам іншай антысавецкай арганізацыі «Чайка», і які быў таемным агентам [[НКВД]], арганізацыя была выкрыта. Як згадваў Пярловіч: ''Ён [Бажко] распавёў, што ў Баранавічах таксама існуе падпольная арганізацыя «Чайка». А сам ён знаходзіцца ў вышэйшым зьвяне падпольнай структуры. Карацей, начальнік. Я яму верыў''. Арыштаваны 30 траўня 1947. Утрымліваўся ў Баранавіцкай сьледчай турме «[[Крывое кола]]». На працэсе, які праходзіў 29 жніўня — 31 жніўня 1947 у [[Баранавічы|Баранавічах]], асуджаны ваенным трыбуналам да 10 гадоў зьняволеньня з пазьнейшай высылкай. Адбываў пакараньне на лесапавале ў лягеры [[Усьць-Вым]] ([[Комі АССР]]), а з 1949 — у спэцлягерах [[Караганда|Караганды]] (на будаўніцтве шахтаў). Вызвалены 3 студзеня 1956. Высылку мусіў адбываць у Сарані [[Карагандзінская вобласьць|Карагандзінскай вобласьці]], але яна была адменена. У [[Беларусь]] вярнуўся ўвосені 1956 і працаваў на заводзе газавай апаратуры ў [[Наваградак|Навагрудку]]. На пэнсыі з 1980. Не рэабілітаваны. == Творы == * Бяссмертнік: Вершы / Прадм. А.Лойка. — Мн.: Маст.літ., 1994. — 93 с. * Заяц на бярозе. Навагрудак, 1995. * Чарадзейны агонь. Навагрудак, 1998. * Сэрца замірае ад тугі: з літаратурнай спадчыны / Самсон Пярловіч. — Мінск : Ковчег, 2022. — 215 с. ISBN 978-985-884-180-5. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20160305013501/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19737 ПЯРЛОВІЧ Самсон] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * Супрун В. Самсон Пярловіч // Антысавецкія рухі. == Вонкавыя спасылкі == * Уладзімер Арлоў. [https://web.archive.org/web/20160305095649/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=772896 Імёны Свабоды — Самсон Пярловіч] * [[Сяргей Ёрш]]. [https://web.archive.org/web/20201006232353/http://jivebelarus.net/history/new-history/freedom-belarus-union.html Кароткі нарыс гісторыі Саюзу Вызваленьня Беларусі] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пярловіч, Самсон Георгіевіч}} [[Катэгорыя:Асобы Наваградку]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Наваградку]] [[Катэгорыя:Удзельнікі антысавецкага падпольнага руху ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі»]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] 19hxg2krcaz7gpam2vm4fvfwtfzpdgj 0 65028 2696769 2690418 2026-10-15T00:16:58Z Summershell67 98737 /* */ 2696769 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Цэнтральны раён |Назва ў родным склоне = Цэнтральнага раёну |Арыгінальная назва = |Герб = Centraĺny District logo (Minsk).svg |Сьцяг = |Краіна = {{BLR}} |Гімн = |Статус = унутрыгарадзкі раён |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Менск]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = |ДатаЎтварэньня = 25 чэрвеня 1969 |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |МовыВаЎжытку = |Насельніцтва = 111 235 |Год перапісу = 2009 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 22 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Centraĺny District in Minsk.svg |Загаловак мапы = Цэнтральны раён у абрысах Менску |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = http://centr.minsk.gov.by/ |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Беларусь}} |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Цэнтральны раён''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у. Разьмяшчаецца ў цэнтральнай частцы гораду. Плошча раёну складае 4,1 тыс. [[га]]. Насельніцтва раёну складае 111,9 тысячаў чалавек, 27,3 тысячы зь якіх складаюць пэнсіянэры. Штучнае негістарычнае ўтварэньне, межы якога не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі Менску<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. Мае безаблічную назву, утвораную [[камуністы|камуністамі]] без уліку мясцовых тапанімічных традыцыяў<ref name="viacorka"/>. == Разьмяшчэньне == Раён разьмяшчаецца ў цэнтральнай частцы гораду па берагох ракі [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]] і [[Камсамольскае возера (Менск)|Камсамольскага возера]], ад Кастрычніцкага пляцу да кальцавой дарогі між вуліцамі Карастаянавай, Крапоткіна, пр. Машэрава, пр. Незалежнасьці, вуліцамі Гарадзкі Вал, Раманаўская Слабада, Мэльнікайтэ і пр. Пераможцаў. [[Файл:Victory-square.jpg|міні|240пкс|Плошча Перамогі]] У Цэнтральным раёне разьмяшчаюцца 6 менскіх пляцаў: [[Плошча Перамогі (Менск)|Плошча Перамогі]], [[Кастрычніцкая плошча (Менск)|Кастрычніцкая плошча]], [[Плошча Свабоды]], [[Плошча Парыскай камуны (Менск)|Плошча Парыскай камуны]], [[Юбілейная плошча (Менск)|Юбілейная плошча]] і [[Плошча 8 сакавіка (Менск)|Плошча 8 сакавіка]]. == Гісторыя == [[Файл:Belarus-Minsk-City Hall-3.jpg|міні|240пкс|[[Менская ратуша]] на Плошчы Свабоды]] Цэнтральны раён быў утвораны ў 1969 годзе ў адпаведнасьці з Указам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету [[БССР]] ад 25 чэрвеня 1969 году. Зь 1 верасьня 2001 году да Цэнтральнага раёну была далучаная частка тэрыторыі [[Фрунзэнскі раён (Менск)|Фрунзэнскага раёну]]. У 2004 годзе да Цэнтральнага раёну былі далучаныя прылеглыя вёскі [[Ржавец (Менская вобласьць)|Ржавец]], [[Цнянка (вёска)|Цнянка]], [[Зара Рэвалюцыі]], [[Зацань]], пасёлак [[Навінкі (Менскі раён)|Навінкі]], а таксама гандлёвы дом «[[Ждановічы (гандлёвы дом)|Ждановічы]]». 20 чэрвеня 2015 году на [[Высокі Рынак|Высокім Рынку]] асьвяцілі [[храм Кірылы Тураўскага]], дзе штомесяц ладзяць набажэнства па-беларуску. == Установы і прадпрыемствы == На тэрыторыі раёну разьмяшчаюцца 40 прамысловых прадпрыемстваў, найбуйнейшымі зь якіх зьяўляюцца ЗАТ «[[Атлянт]]», ЗАТ «[[Мілавіца]]», [[Гарызонт (прадпрыемства)|ААТ «Гарызонт»]], КУП «[[Менскхлебпрам]]», піўзавод «[[Аліварыя]]». На 2021 год на праспэкце Пераможцаў месьцілася галаўная сядзіба «[[Прамагралізінг]]у» (д. 51, корп. 2). На тэрыторыі раёну разьмяшчаюцца 7 паліклінікаў (3 дарослыя, 3 стаматалягічныя, 1 дзіцячая), 2-я клінічная бальніца, 2-я дзіцячая клінічная бальніца, эндакрыналягічны і наркалягічны дыспансэры. Дзейнічае шырокая сетка крамаў (у тым ліку 2 буйныя ўнівэрсальныя крамы), 32 установы культуры (у тым ліку [[Палац Рэспублікі (Менск)|Палац Рэспублікі]]). == Культура і адукацыя == На тэрыторыі раёну ўсталяваны манумэнт Перамогі, помнікі [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Максім Багдановіч|Максіму Багдановічу]], [[Марат Казей|Марату Казею]]. Захаваліся помнікі архітэктуры — манастырскі комплекс [[езуіты|езуітаў]], манастыр бэрнардынак, [[Петрапаўлаўская царква]], [[дом масонаў (Менск)|дом масонаў]], дом-сядзіба Ваньковічаў. У Цэнтральным раёне знаходзіцца цэнтральны дзіцячы парк імя [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]. У Цэнтральным раёне разьмешчаныя 3 вышэйшыя навучальныя ўстановы: [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт фізычнай культуры]], [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]] і [[Інстытут парлямэнтарызму і прадпрымальніцтва]]. На тэрыторыі раёну разьмяшчаюцца дзьве галоўныя выставачныя пляцоўкі гораду — павільёны Нацыянальнага выставачнага цэнтру БелЭКСПА. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070828144407/http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/gor_rn.pl?mode=ind&k_rn=9 Цэнтральны раён на сайце Менгарвыканкаму]{{ref-ru}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Менск)| ]] 5wnrmhmub0484lf5lnax1l2iwjubz5h 0 66997 2696799 2135743 2026-10-15T06:29:34Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696799 wikitext text/x-wiki «'''Маладзе́чна-93'''» — першы [[Маладзечна (фэстываль)|фэстываль беларускай песьні і паэзіі]], што адбыўся ў горадзе [[Маладэчна]] ў 1993 годзе. Гэта першы з часу аб’яўленьня незалежнасьці фэстываль, на якім усе песьні выконваліся на беларускай мове<ref>[https://www.facebook.com/filmstankevich/posts/2326760827620684 Брашура] «Маладзечна-94». Маладзечна, друкарня «Перамога», рэдакцыя «Маладзечанскай газэты»</ref>. На фэстывальных канцэртах прагучалі творы [[Яўген Глебаў|Яўгена Глебава]], [[Юры Семяняка|Юрыя Семянякі]], [[Ігар Лучанок|Ігара Лучанка]], [[Эдуард Ханок|Эдуарда Ханка]], [[Васіль Раінчык|Васіля Раінчыка]], [[Уладзімер Мулявін|Уладзімера Мулявіна]], [[Уладзімер Буднік|Уладзімера Будніка]], [[Валеры Іваноў (кампазытар)|Валерыя Іванова]], [[Эдуард Зарыцкі|Эдуарда Зарыцкага]], [[Леанід Захлеўны|Леаніда Захлеўнага]], [[Зьміцер Яўтуховіч|Зьмітра Яўтуховіча]], [[Алег Елісеенкаў|Алега Елісеенкава]], [[Ігар Палівода|Ігара Паліводы]] ды іншых<ref>"Дзякуй Маладзечна! Дзякуй Фестываль!". Артыкул у газеце "Лiтаратура i Мастацтва", 5-11 жнiўня, 1993[https://web.archive.org/web/20200622131446/http://angelikamusic.ru/img/mldz/lm.jpg]</ref>. == Арганізацыя == Ідэю арганізацыі фэстывалю выказалі тагачасны мэр Маладэчна, народны дэпутат Рэспублікі Беларусь [[Генадзь Карпенка]] ды мастацкі кіраўнік [[Дзяржаўны канцэртны аркестар Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага канцэртнага аркестру Рэспублікі Беларусь]] [[Міхаіл Фінберг]]. Генадзь Карпенка так выказаўся пра фэстываль: «Мы імкнемся паказаць, што ня ўсё ў нашым жыцьці дрэнна. І нельга губляць веру ў лепшае: нацыянальную ідэю трэба даводзіць да людзей праз мастацтва. Не — нашаму бяспамяцтву, нашай непавазе да нацыянальнай годнасьці». == Конкурс маладых выканаўцаў == У рамках фэстывалю адбыўся конкурс маладых выканаўцаў<ref>"Молодечно - город солнца", артыкул Паўла Якубовiча у газеце "Знамя Юности", жнiвень 1993 [https://web.archive.org/web/20200622222433/http://angelikamusic.ru/img/mldz/aug93.jpg]</ref>. Узнагародай для ўладальніцы гран-пры быў аўтамабіль «[[Жыгулі]]» дзявятай мадэлі. Гран-пры прысудзілі салістцы [[Дзяржаўны канцэртны аркестар Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага канцэртнага аркестру]] [[Алена Саўленайтэ|Алене Саўленайтэ]]. Яе імя было выгравіявана на пялёстках Папараць-кветкі, эмблемы і пераходнага прыза фэстывалю. I прэмію атрымала {{Не перакладзена|Анжаліка Ют||ru|Ютт,_Анжелика_Александровна}}, II прэмія была прысуджана [[Марыя Зіміна|Марыі Зімінай]] і [[Юлія Ўрманава|Юліі Ўрманавай]], III прэмію атрымалі [[Алена Дзіва]], [[Андрэй Дэбыш]] і [[Алена Ларушына]], дыплямантамі сталі [[Іна Галімава]], [[Аляксандра Пятрова (сьпявачка)|Аляксандра Пятрова]] і [[Ягор Чуб]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Накід:Беларусь}} [[Катэгорыя:Маладэчна]] [[Катэгорыя:Беларускія музычныя фэстывалі]] [[Катэгорыя:1993 год у музыцы]] [[Катэгорыя:Падзеі 1993 году]] eiokzj7n5w8yvttz17rd7309bi7ttef 0 67499 2696779 507502 2026-10-15T00:57:00Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Дзьмітры Мядзьведзеў]] на [[Зьміцер Мядзьведзеў]] 2696779 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Зьміцер Мядзьведзеў]] 9m2kw50c5d58rgdj64fpzbby8q113vi 0 87317 2696771 2686916 2026-10-15T00:19:32Z Summershell67 98737 /* */ 2696771 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Каардынаты|53|56|21|паўночнае|27|35|24|усходняе|выяўленьне=загаловак}} {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Савецкі раён |Назва ў родным склоне = Савецкага раёну |Статус = гарадзкі раён |Уваходзіць у = Менск |Улучае = 5 мікрараёнаў |ДатаЎтварэньня = {{Дата пачатку|17|3|1938|1}} |Кіраўнік = Сяргей Хільман |Назва пасады кіраўніка = кіраўнік адміністрацыі |АфіцыйныяМовы = беларуская, расейская |МовыВаЎжытку = беларуская, расейская |Шчыльнасьць = 8150 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] 74,6%, [[расейцы]] 13%, [[украінцы]] 1,8%, [[палякі]] 0,7%, [[жыды]] 0,5% |Канфэсійны склад = [[хрысьціяне]] |Плошча = 20,32 |Мапа = Saviecki District in Minsk.svg |Апісаньне мапы = У абрысах Менску |Часавы пас = [[UTC+3]] |Тэлефонны код = +375 17 |Паштовыя індэксы = 220040, -068, -071, -090, -100, -113, -123, -131 |Код аўтамабільных нумароў = 7 |Сьцяг=Flag of Savetski district.gif}} '''Саве́цкі раё́н''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у на поўначы гораду, заснаваны ў сакавіку 1938 году пад назвай Варашылаўскага. На 2020 год яго плошча складала 20,32 км². Насельніцтва складала {{лік|161572}} чалавек (2015). На 2020 год месьціўся між вуліцамі Карастаянавай і Крапоткіна, [[Праспэкт Машэрава (Менск)|праспэктам Машэрава]], вул. [[Вуліца Казлова (Менск)|Казлова]] і Платонава, [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|прасп. Незалежнасьці]], вул. Сурганава, [[Вуліца Якуба Коласа (Менск)|Якуба Коласа]] і [[Лагойскі тракт (Менск)|Лагойскім трактам]]. Улучаў 5 [[мікрараён]]аў: [[Залатая Горка]], [[Зялёны Луг (мікрараён)|Зялёны Луг]] (паўночны захад застаўся пасьля 1969 году), [[Камароўка (Менск)|Камароўка]], [[Сельгаспасёлак]] і [[Цна (мікрараён)|Цна]]. Межаваў з [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральным раёнам]] Менску на захадзе, [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскім]] — на поўдні і [[Першамайскі раён (Менск)|Першамайскім]] — на ўсходзе, а таксама зь [[Менскі раён|Менскім раёнам]] на поўначы. Асноўныя магістралі: праспэкт Незалежнасьці і вуліцы [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|Максіма Багдановіча]], Веры Харужай, Якуба Коласа і Сурганава. У раёне месьцяцца [[плошча Якуба Коласа]], [[Цнянскае вадасховішча]] і каля 5 км² зялёных насаджэньняў, у тым ліку парк Сяброўства народаў, 19 [[сквэр]]аў, 6 [[бульвар]]аў і алеі на 43 вуліцах. Сярод прыватнай забудовы сустракаліся помнікі драўлянага [[дойлідзтва]] пачатку ХХ стагодзьдзя<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Геаграфічнае становішча. Гісторыя раёну|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/svedeniya-o-rajone/geograficheskoe-polozhenie-istoriya-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Адміністрацыя раёну месьцілася па вул. Дамашэвіча, д. 8<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Савецкі раён|загаловак=Менск: энцыкл. даведнік|арыгінал=Минск: энцикл. справочник|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Іван Шамякін]]|выданьне=2-е выд., дап. і перапрац|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі|Беларуская савецкая энцыкляпэдыя]]|год=1983|старонкі=372-373|старонак=467|isbn=|наклад=10 000}}</ref>. На 2020 год Савецкі раён Менску меў найбольшую долю [[студэнт]]аў у насельніцтве сярод усіх раёнаў сталіцы — звыш 56 000 чалавек (34%). У яго межах месьціліся 3 вышэйшыя навучальныя ўстановы, у тым ліку найбольшая ў Беларусі — [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт]]. Іншымі 2-ма былі [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] і [[Акадэмія МУС Беларусі]]. Таксама дзейнічала 7 [[Сярэдняя спэцыяльная адукацыя|сярэдніх спэцыяльных]] і [[Прафэсійна-тэхнічная адукацыя|прафэсійна-тэхнічных]] вучэльняў. Сярод 17 прамысловых прадпрыемстваў найбольшымі былі: «[[Амкадар]]», «[[Менскі завод ЭВМ]]», «Менская фабрыка мяккай мэблі», «[[Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа]]», «[[Прамсувязь]]» і «[[Беларускі дом друку]]». Таксама ў раёне знаходзіліся Галоўны клінічны шпіталь Узброеных сілаў Беларусі, «[[Беларуская дзяржаўная філярмонія]]», кінатэатар «[[Кастрычнік (кінатэатар, Менск)|Кастрычнік]]» і 5 бібліятэк, у тым ліку Цэнтральная бібліятэка імя Янкі Купалы і [[Менская абласная бібліятэка]]. У мікрараёне [[Залатая Горка]] месьціліся [[Царква Аляксандра Неўскага (Менск)|царква Аляксандра Неўскага]] пры [[Вайсковыя могілкі (Менск)|Вайсковых могілках]] і [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Менск)|касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]]. У гандлі пераважалі «ЦУМ Менск» і «[[Камароўскі рынак]]»<ref name="б"/>. У раёне месьціліся 2 станцыі Маскоўскай лініі [[Менскі мэтрапалітэн|Менскага мэтрапалітэну]]: «[[Плошча Якуба Коласа (станцыя мэтро)|Плошча Якуба Коласа]]» і «[[Акадэмія навук (станцыя мэтро)|Акадэмія навук]]». На 2018 год налічвалася 264 вуліцы, 704 шматкватэрныя жылыя дамы і 2909 прыватных дамоў<ref name="г">{{Кніга|аўтар=Ж.Ю. Клімянок, Н.М. Усьціновіч.|частка=|загаловак=Савецкі раён горада Менска|арыгінал=Советский район города Минска|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/docs/brochure-2018.pdf|адказны=рэд. Л.Ф. Анцух|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Чатыры чвэрці]]|год=2018|том=|старонкі=|старонак=36|сэрыя=|isbn=978-985-581-186-3|наклад=}}</ref>. == Гаспадарка == [[Файл:!Беларускі дом друку (2020 г.).jpg|значак|280пкс|«[[Беларускі дом друку]]» (2020 год)]] На 2020 год 15 асноўнымі прамысловымі прадпрыемствамі Савецкага раёну Менску былі: ААТ «[[Амкадар]]» (вул. П. Броўкі, д. 8), ААТ «[[Прамсувязь]]» (вул. Броўкі, д. 18), УП «[[Беларускі дом друку]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 79), ААТ «[[Амкадар-Белвар]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 58) і трыкатажная фабрыка «[[Алеся (фабрыка)|Алеся]]» (Старавіленская вул., д. 131), ААТ «Менскі экспэрымэнтальна-фурнітурны завод» (Старавіленская вул., д. 100), [[ААТ]] «Стыльмэн» (вул. Мележа, д. 3), мантажна-будаўнічая ўправа «Электраналадка» (вул. Б. Хмяльніцкага, д. 8) трэсту «[[Белпрамналадка]]», УП «Завод сродкаў вылічальнай тэхнікі» (прасп. Незалежнасьці, д. 58), УП «Будмэдыя праект» (вул. Харужай, д. 13), [[ТАА]] «Монтбрук» (вул. Гало, д. 148а), ТАА «Профітсыстэм» (вул. Дастаеўскага, д. 27), ААТ «Менсксельбуд» (вул. Смалячкова, д. 9), УП «Рунак» (вул. Гікалы, д. 5) і ТАА «Полімайстар» (вул. Багдановіча, д. 112)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прамысловасьць|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/econonika-raiona/predpriyatiya-i-organizatsii-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. [[Файл:Kamaroŭski market (Minsk, Belarus) — Камароўскі рынак (Мінск, Беларусь) — Комаровский рынок (Минск, Беларусь) - 2.jpg|значак|280пкс|[[Камароўскі рынак]] (2019 год)]] На 1 студзеня 2017 году ў Савецкім раёне дзейнічала 833 крамы агульнай плошчай звыш 13 [[гектар]]аў, зь іх 627 (75%) былі нехарчовымі. Таксама працавала 692 майстэрні побытавага абслугоўваньня, 266 страўні на 12 800 месцаў, 18 гандлёвых цэнтраў і [[Камароўскі рынак]]. Найбольшымі гандлёвымі прадпрыемствамі раёну былі: УП «Менскі Камароўскі рынак» (вул. Харужай, д. 8), [[бровар]] «Сябры» (вул. Кульман, д. 40), ТАА «[[Лібрэцік]]» (4-ы зав. Кальцова, д. 53) зь сеткай крамаў «Суседзі», ААТ «[[ЦУМ Менск]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 54), Унівэрсам «Віцебск» (вул. Гамарніка, д. 16), ЗАТ «Мэбля, будматэрыялы» (вул. Харужай, д. 6), УП «[[Лідо]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 49) і ТАА «Арвітфуд» (вул. Багдановіча, д. 153) зь сеткай крамаў «Прэстан»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Буйныя прадпрыемствы гандлю і абслугоўваньня|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/econonika-raiona/torgovlya/krupnye-predpriyatiya-torgovli-i-obsluzhivaniya-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. На 2020 год Адміністрацыі Савецкага раёну Менску належалі 4 унітарныя прадпрыемствы: «Жыльлёвае рамонтна-эксплюатацыйнае аб'яднаньне» (Чырвоная вул., д. 16), «Жыльлёвая камунальная гаспадарка» (вул. Смалячкова, д. 16), «Зялёнбуд» (вул. Някрасава, д. 75) і «Рамаўтадар» (Шырокая вул., д. 40а)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Жыльлёва-камунальная гаспадарка|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/zhilishchno-komunalnoe-khozyajstvo|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Таксама дзейнічала УП «Управа капітальнага будаўніцтва Савецкага раёну Менску» (прасп. Незалежнасьці, д. 46). Падарожніцкія паслугі аказвала 100 прадпрыемстваў раёну<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сьпіс падарожніцкіх прадпрыемстваў|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/turizm-sport/turizm/reestr-sub-ektov-turisticheskoj-deyatelnosti|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. На 2020 год на прадпрыемствах працавала каля 20 000 чалавек (45%) зь ліку каля 44 000 [[Моладзь|моладзі]] ва ўзросьце да 31 году. Моладзь складала 30% насельніцтва, што было найбольшым паказьнікам сярод раёнаў Менску. У раёне месьцілася 65 гуртажыткі, зь іх 34 працоўныя і 31 студэнцкі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сьпіс гуртажыткаў|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/molodezh/spisok-obshchezhitij-raspolozhennykh-na-territorii-sovetskogo-rajona-g-minska-1|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. У іх пражывала 22 426 чалавек (14% насельніцтва раёну), зь 14 501 маладзён (60%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Моладзь|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/molodezh|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. На 2018 год у раёне налічвалася 8000 [[Юрыдычная асоба|юрыдычных асобаў]] і 7000 [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальных прадпрымальнікаў]]. За 2017 год зьнешнегандлёвы абарот склаў $2,6 млрд<ref name="г"/>. == Асьвета == На 2020 год у Савецкім раёне Менску налічвалася 40 [[Дашкольная ўстанова|дашкольных установаў]] ясьлі-сад. [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] валодала 37 зь іх: 29-ю агульнага прызначэньня — № 5, 15, 71, 111, 125, 146, 151, 156, 181, 247, 283, 302, 306, 307, 314, 321, 341, 356, 371, 376, 378, 379, 406, 410, 416, 426, 432, 445 і 501; 5 санаторнымі — № 154, 230, 268, 366 і 375; 3-ма адмысловымі — № 19 для дзяцей з парушэньнем [[зрок]]у (вул. Мірашнічэнкі, д. 25), 407 (Лагойскі тракт, д. 39) і 408 для дзяцей з парушэньнем маўленьня (Беламорская вул., д. 13). ААТ «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» належала 2 ясьляў-садоў: № 64 (Пугачоўская вул., д. 2) і 404 (вул. Харужай, д. 16а). [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] мела ясьлі-сад № 434 па вул. Някрасава, д. 21а. У шасьці дашкольных установах працавала 7 групаў зь [[Беларуская мова|беларускай мовай]] навучаньня: № 314 па [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|вул. М. Багдановіча]], д. 68а — 2 групы; № 156 ([[Вуліца Якуба Коласа (Менск)|вул. Якуба Коласа]], д. 25/3), 356 (вул. Гамарніка, д. 22/2), 426 (вул. Ламаносава, д. 12), 432 (вул. Сурганава, д. 72) і 501 ([[Лагойскі тракт (Менск)|Лагойскі тракт]], д. 1/1) — па 1 групе<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Установы дашкольнай асьветы|спасылка=http://sovue.minsk.edu.by/?guid=2011|выдавец=Управа асьветы Адміністрацыі Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. У межах Савецкага раёну знаходзілася 15 сярэдніх школ: № 19 імя Янкі Купалы (вул. Залатая Горка, д. 18), 27, 28, 34, 53, 64, 66, 76, 78, 91 імя [[Хасэ Марці]], 122, 147, 148, 178 і 187<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднія школы|спасылка=http://sovue.minsk.edu.by/?guid=1991|выдавец=Управа асьветы Адміністрацыі Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. Таксама працавала 6 [[гімназія]]ў: № 6 (Усходняя вул., д. 40), 8 (вул. Я. Коласа, д. 41), 15 (вул. М. Багдановіча, д. 84), 22 (вул. Гамарніка, д. 8), [[Гімназія № 23|23]] зь беларускай мовай навучаньня ([[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|прасп. Незалежнасьці]], 45) і 30 імя Барыса Акрэсьціна<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гімназіі|спасылка=http://sovue.minsk.edu.by/?guid=2001|выдавец=Управа асьветы Адміністрацыі Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. Дадатковую асьвету прапаноўвалі 3 установы: Цэнтар дадатковай асьветы дзяцей і моладзі «Сьветач» (вул. Я. Коласа, д. 47/2), Фізкультурна-спартовы цэнтар дзяцей і моладзі (вул. Гамарніка, д. 7/2) і Грамадзка-пэдагагічны цэнтар (1-ы Ізмайлаўскі зав., д. 13)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыйная сетка|спасылка=http://sovue.minsk.edu.by/?guid=1951|выдавец=Управа асьветы Адміністрацыі Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. Таксама дзейнічалі 3 дзіцяча-юнацкія спартовыя школы: 1) алімпійскага рэзэрву па [[валейбол]]е (вул. Сурганава, д. 45, корп. 3), спартова-тэхнічная па [[Радыёспорт|радыёспорце]] (вул. Кульман, д. 15) і Менская школа алімпійскага рэзэрву (прасп. Незалежнасьці, д. 53)<ref name="в">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гасьцініцы, установы фізычнай культуры і спорту|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/turizm-sport/fizicheskaya-kultura-i-sport/gostinitsy-uchrezhdeniya-fiz-kultury-i-sporta|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Урэшце ў раёне месьціліся філія мастацкай школы № 3 (Берасьцянская вул., д. 13) і 4 музычныя школы: № 1 імя [[Ларыса Александроўская|Ларысы Александроўскай]] (вул. Залатая Горка, д. 18/1), 4 (Лагойскі тракт, д. 25/2), 8 імя [[Рыгор Шырма|Рыгора Шырмы]] (прасп. Машэрава, д. 48) і 16 (вул. Я. Коласа, д. 47а)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сетка ўстановаў культуры|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/culture/set-uchrezhdenij-kultury|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. [[Файл:!Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт радыёэлектронікі і інфарматыкі (2020 г.).jpg|значак|260пкс|[[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (2020 год)]] На 2020 год у раёне дзейнічала 7 [[Сярэдняя спэцыяльная адукацыя|сярэдніх спэцыяльных]] і [[Прафэсійна-тэхнічная адукацыя|прафэсійна-тэхнічных]] вучэльняў. Зь іх 3 належалі Міністэрству адукацыі Беларусі: Менскі [[ліцэй]] будаўніцтва № 12 (Шырокая вул., д. 28), Менскі каледж паліграфіі (вул. Харужай, д. 7) і Менскі каледж дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (вул. Сурганава, д. 45/3). Астатнія 4 належалі ВНУ: 2 пры [[БДЭУ]] — [[Менскі гандлёвы каледж]] (Усходняя вул., д.183) і [[Менскі фінансава-эканамічны каледж]] (Чырвоная вул., д. 17), пры [[БДУІР]] дзейнічаў [[Менскі радыётэхнічны каледж]] (прасп. Незалежнасьці, д. 62), пры [[БНТУ]] — Менскі тэхналягічны каледж (Чырвоная вул., д. 19Б). У межах раёну месьціліся 3 вышэйшыя навучальныя ўстановы, у тым ліку найбольшая ў Беларусі — [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт]] (прасп. Незалежнасьці, д. 65). Іншымі 2-ма былі [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (вул. П. Броўкі, д. 6) і [[Акадэмія МУС Беларусі]] (прасп. Машэрава, д. 6а)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пералік установаў асьветы, якія забясьпечваюць атрыманьне вышэйшай і сярэдняй спэцыяльнай асьветы|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/molodezh/perechen-uchrezhdenij-obrazovaniya|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. Савецкі раён Менску меў найбольшую долю [[студэнт]]аў у насельніцтве сярод усіх раёнаў сталіцы — звыш 56 000 чалавек (34%)<ref name="б"/>, якія асвойвалі 98 спэцыяльнасьцяў. У раёне месьцілася 2 установы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]: [[Інстытут мэліярацыі]] — па вуліцы Някрасава, д. 39 і [[Інстытут парашковай мэталюргіі]] — па [[Вуліца Платонава (Менск)|вуліцы Платонава]], д. 41. == Адпачынак == [[Файл:!Бібліятэка імя Янкі Купалы (Менск, 2020 г.).jpg|значак|290пкс|[[Цэнтральная бібліятэка імя Янкі Купалы]] (2020 год)]] На 2020 год у Савецкім раёне разьмяшчаліся [[Музэй сучаснага выяўленчага мастацтва]] (прасп. Незалежнасьці, д. 47), [[Беларуская дзяржаўная філярмонія]] (прасп. Незалежнасьці, д. 50), [[казіно]] «Хо» (прасп. Незалежнасьці, д. 56) і кінатэатар «[[Кастрычнік (кінатэатар, Менск)|Кастрычнік]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 73) з клюбам «Макс шоў», Цэнтральная бібліятэка імя Янкі Купалы (вул. Харужай, д. 16), [[Менская абласная бібліятэка]] (вул. Гікалы, д. 4), Рэспубліканская мастацкая галерэя (Палац мастацтваў; вул. Казлова, д. 3) і [[Вайсковыя могілкі (Менск)|Вайсковыя могілкі]], сядзіба беларускамоўнага [[Рэлакс (радыё)|радыё «Рэлакс»]], Нацыянальны цэнтар сучасных мастацтваў (вул. Някрасава, д. 3), забаўляльныя цэнтры «Дазары» (прасп. Незалежнасьці, д. 58) і «НЛА» (вул. Я. Коласа, д. 37)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Культура|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/turisticheskaya-karta-sovetskogo-rajona/4557-kultura|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Дзейнічала звыш 100 музычных гуртоў, зь іх 23 са званьнямі «ўзорны» і «народны», у тым ліку ансамбль «[[Песьняры]]» і харэаграфічны ансамбль «[[Харошкі (ансамбль)|Харошкі]]», Дзяржаўны ансамбль танцу Беларусі. У раёне знаходзілася 5 [[Бібліятэка|бібліятэк]] і 36 аб’ектаў, унесеных у [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Культурная прастора|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/culture/kulturnoe-prostranstvo-sovetskogo-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. [[Файл:Tsnyanka Reservoir.jpg|значак|270пкс|[[Цнянскае вадасховішча]] (2010 год)]] Для аздараўленьня выкарыстоўваліся: спартова-аздараўленчы цэнтар «[[Інстытут фізкультуры (Менск)|Алімп]]» (вул. Я. Коласа, д. 2), [[Цнянскае вадасховішча]] (мікрараён Зялёны Луг), Усходні сквэр (Усходняя вуліца), парк Сяброўства народаў і 15 аздараўленчых клюбаў — «Адрэналін» (вул. Сурганава, д. 57Б), «Алімп» (вул. Гамарніка, д. 23), «Атлет» (вул. Гамарніка, д. 4), «Імпэрыя сілы» (вул. Някрасава, д. 39), «Ля Форца» (Усходняя вул., д. 129), «Мэга фітнэс» (вул. Я. Коласа, д. 73/3), «Рэфлекс» (вул. Я. Коласа, д. 61), «СН-Фітнэс» (прасп. Незалежнасьці, д. 51), «Татэм» (вул. Багдановіча, д. 78), «Тыгрыс» (вул. Сурганава, д. 47), «Фізкультура і здароўе» (вул. Казлова, д. 7), «Фока» ([[Праспэкт Машэрава (Менск)|прасп. Машэрава]], д. 50), «Эво» (вул. Багдановіча, д. 155Б) і «Эстэтычны цэнтар» (вул. Кульман, д. 13)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спорт і турызм|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/turisticheskaya-karta-sovetskogo-rajona/4562-sport-i-turizm|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Таксама дзейнічалі валейбольны клюб «[[Менск (валейбольны клюб)|Менск]]» (вул. Сурганава, д. 45, корп. 3), Рэспубліканскі цэнтар экалёгіі і [[краязнаўства]] (вул. Лук’яновіча, д. 18), спартова-аздараўленчы комплекс «Палітэхнік» (прасп. Незалежнасьці, д. 65, корп. 1), спартовыя клюбы [[БДУІР]] (вул. П. Броўкі, д. 6, корп. 2) і [[БНТУ]], УП «Клюб [[тэніс]]у» (вул. Кальцова, д. 112)<ref name="в"/>. На 2018 год у раёне было 250 фізкультурных збудаваньняў, зь іх 60 спартовых заляў і 3 басэйны<ref name="г"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-Church of Alexander Nevsky-3.jpg|значак|280пкс|[[Царква Аляксандра Неўскага (Менск)|Царква Аляксандра Неўскага]] (2007 год)]] На 2020 год у раёне дзейнічала 17 рэлігійных аб’яднаньняў 9 [[Веравызнаньне|веравызнаньняў]], зь іх 14 аб’яднаньняў [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] веры: 5 [[Праваслаўе|праваслаўных]], 3 [[Пяцідзясятніцтва|пяцідзясятніцкіх]], 2 [[Мармоны|мармонскіх]] і па 1 [[Армянская апостальская царква|армянскім]], [[Баптызм|баптысцкім]], [[Кальвінізм|кальвінісцкім]] і [[Каталіцтва|каталіцкім]]; а таксама 2 [[Юдаізм|юдэйскіх]] і 1 [[Іслам|мусульманскае]]. У межах раёну знаходзілася 6 хрысьціянскіх храмаў: 4 праваслаўных — [[Царква Аляксандра Неўскага (Менск)|царква Аляксандра Неўскага]] (вул. Казлова, д. 11), храм іконы Божай Маці «Адшуканьне загінулых» (вул. Карастаянавай, д. 16), [[Храм Уваскрашэньня Хрыстова (Менск)|храм Уваскрасеньня Хрыстова]] (вул. Гамарніка, д. 29) і храм роўнаапостальнага князя Ўладзімера (1-я Пасялковая вул., д. 7); па 1 баптысцкім і каталіцкім — царква Сьвятла Жыцьця (вул. Чайкоўскага, д. 39) і [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Менск)|касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]] (прасп. Незалежнасьці, д. 44а). Штотыдзень іх наведвала 2000 прыхаджанаў. Пры каталіцкім і праваслаўным [[прыход]]ах дзейнічалі [[Нядзельная школа|нядзельныя школы]] для дзяцей і падлеткаў ад 5 да 15 гадоў. У гэтых школах выкладалі царкоўны сьпеў, рукадзельле і [[Закон Божы]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Этнаканфэсійнае становішча|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/culture/etnokonfessionalnaya-situatsiya-v-rajone|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. == Ахова здароўя == На 2020 год у раёне налічвалася 7 [[Паліклініка|паліклінік]]: 5 для дарослых — 34-я цэнтральная раённая клінічная (вул. Кульман, д. 22), 13-я гарадзкая (вул. Ламаносава, д. 3), 30-я клінічная гарадзкая (вул. Кальцова, д. 53/2), 33-я гарадзкая [[Студэнт|студэнцкая]] (вул. Сурганава, д. 45/4) і 11-я гарадзкая клінічная [[Стаматалёгія|стаматалягічная]] (вул. Някрасава, д. 35/2); 2 гарадзкіх дзіцячых — 1-я (вул. Залатая Горка, д. 17) і 17-я клінічная (вул. Кальцова, д. 53/1). Таксама працавалі Гарадзкая клінічная інфэкцыйная [[лякарня]] (вул. Крапоткіна, д. 76), УП «[[Белфармацыя]]» (вул. Харужай, д. 11) з аптэчным складам і 142 [[аптэка]]мі па ўсёй Беларусі, ААТ «Мэдыцынская ініцыятыва» (Чырвоная вул., д. 20) і Клінічны цэнтар плястычнай хірургіі і мэдыцынскай касмэталёгіі (вул. Багдановіча, д. 153)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі пра ўстановы аховы здароўя|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/zdravookhranenie/informatsiya-ob-uz|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Таксама дзейнічаў Тэрытарыяльны цэнтар сацыяльнага абслугоўваньня насельніцтва (ТЦСАН; вул. Залатая Горка, д. 9). На 2018 год у раёне налічвалася 93 аптэкі<ref name="г"/>. == Органы ўлады == На 2020 год у Савецкім раёне Менску месьцілася 11 органаў мясцовай улады: Аддзел Дэпартамэнту аховы [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных справаў]] (вул. Кальцова, д. 50), Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС; вул. Гамарніка, д. 2), Аддзел [[Міністэрства па надзвычайных сытуацыях Рэспублікі Беларусь|надзвычайных сытуацыяў]] (Чырвоная вул., д. 9), Аддзел [[Сьледчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Сьледчага камітэту]], Аддзел [[Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва|Фонду сацыяльнай абароны насельніцтва]] (ФСАН; вул. Талбухіна, д. 6), Інспэкцыя [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]] (вул. Я. Коласа, д. 19), Пракуратура (прасп. Незалежнасьці, д. 46), Суд (Лагойскі тракт, д. 3), Управа [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|сацыяльнай абароны насельніцтва]] (вул. Харужай, д. 24, корп. 1), Управа ўнутраных справаў (вул. Харужай, д. 3) і Экспэртна-крыміналістычны аддзел (вул. Багдановіча, д. 155). [[Менскі гарадзкі савет дэпутатаў]] меў прадстаўнікоў ад 5 выбарчых акругаў Савецкага раёну: Мірашнічэнкаўскай № 43, Лагойскай № 44, Багдановіцкай № 45, Куйбышаўскай № 46 і Машэраўскай № 47<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дэпутаты Менскага гарадзкога савету дэпутатаў|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/deputaty-sovetskogo-rajona/3104-deputaty-mingorsoveta|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] мела дэпутатаў ад 2 выбарчых акругаў у раёне: Коласаўскай № 106 і Ўсходняй № 107<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/deputaty-sovetskogo-rajona/3104-deputaty-mingorsoveta|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. == Мінуўшчына == 17 сакавіка 1938 году [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт Беларускай ССР]] зацьвердзіў Пастанову аб утварэньні ў сталіцы Варашылаўскага гарадзкога раёну, які складаўся з 4 мікрараёнаў — [[Залатая Горка]], [[Камароўка (Менск)|Камароўка]], [[Пярэспа]] і [[Старажоўка]]. У 1939 годзе на Камароўскай плошчы ўзьвялі [[Інстытут фізкультуры (Менск)|Інстытут культуры]]. У 1940 годзе стварылі «[[Амкадар-Белвар|Менскі радыёзавод]]». 18 верасьня 1947 году стварылі раённы аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС). У 1950-я гады значную частку раёну складалі не[[брук]]аваныя вуліцы і драўляныя [[Хата|хаты]]. У ліпені 1953 году на аснове адмысловага кіраўніцтва ляпніны Галоўпрамбуду стварылі Будтрэст № 7, які пачаў забудоўваць раён шматкватэрнымі дамамі. Таксама ў 1953 годзе пачалі будаваць «[[Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа|Менскі паліграфічны камбінат імя Якуба Коласа]]». У жніўні 1956 году стварылі «[[Менскі завод элетроннных вылічальных машынаў]]». 6 сьнежня 1956 году Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету БССР зацьвердзіў Указ аб пераўтварэньні 2-га аддзяленьня міліцыі Менску ў Варашылаўскі раённы аддзел міліцыі. 16 траўня 1958 году ў раёне адчынілі 1-ю ВНУ, якой стала [[Акадэмія МУС Беларусі|Менская вышэйшая школа міліцыі]]. 2 лістапада 1961 году раён перайменавалі ў Савецкі ў рамках [[Дэсталінізацыя|дэсталінізацыі]]. Аднак [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычная партыя Беларусі]] замяніла папярэднюю безаблічную і ідэалягічна-[[Прапаганда|прапагандысцкую]] назву раёну, утвораную без увагі да жывых беларускіх [[тапонім]]аў, на іншую такога ж кшталту<ref>{{Навіна|аўтар=[[Вінцук Вячорка]]|загаловак=Як палюбіць Савецкі раён|спасылка=https://www.svaboda.org/a/27837792.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=22 чэрвеня 2016|дата доступу=15 сакавіка 2020}}</ref>. У 1962 годзе на поўначы пачалі забудоўваць пустку Забалацьце, на месцы якой утварыліся мікрараёны [[Сельгаспасёлак]] і Зялёны Луг. У красавіку 1963 году адчынілі новы будынак «[[Беларуская дзяржаўная філярмонія|Беларускай дзяржаўнай філярмоніі]]» на плошчы Якуба Коласа. 15 сакавіка 1964 году заснавалі [[Менскі радыётэхнічны інстытут]]. 5 лістапада 1964 году на [[Плошча Якуба Коласа|плошчы Якуба Коласа]] адчынілі «[[ЦУМ Менск|Цэнтральны ўнівэрсальны магазін]]» («ЦУМ»), які стаў найбольшай крамай Беларускай ССР. 25 чэрвеня 1969 году прэзыдыюм [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савету БССР]] зацьвердзіў Пастанову аб стварэньні [[Першамайскі раён (Менск)|Першамайскага]] і [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральнага]] раёнаў, у якія ўвайшла частка земляў Савецкага раёну на ўсходзе і захадзе адпаведна. Да Цэнтральнага раёну адышлі [[Пярэспа]] і [[Старажоўка]]. Да Першамайскага — паўднёвы ўсход [[Зялёны Луг (мікрараён)|Зялёнага Лугу]]. У 1977 годзе Савецкі раён пашырылі за кошт сельсаветаў Менскага раёну, у выніку чаго зьявіўся мікрараён [[Цна (мікрараён)|Цна]]. 20 траўня 1980 году на вуліцы Веры Харужай адчынілі крыты павільён «[[Камароўскі рынак|Камароўскага рынку]]», што павялічыла яго гандлёвую плошчу да 3 [[гектар]]аў, а агульную — да 5 га. У выніку той стаў найбольшым харчовым рынкам Беларускай ССР. Крыты рынак абвясьцілі помнікам архітэктуры пад аховай дзяржавы<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Уладзіслаў Кулецкі.|загаловак=Самы душэўны раён сталіцы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131112/1384232125-samy-dusheuny-rayon-stalicy|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 лістапада 2013|нумар=212 (27577)|старонкі=[http://zviazda.by/wp-content/uploads/2013/11/1384231874_3.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. У 1981 годзе адчынілі [[Цнянскае вадасховішча]] і 1-ю чаргу Сьляпнянскай воднай сыстэмы. На 2013 год Савецкі раён Менску займаў 1-е месца паводле гандлёвай выручкі. На раён прыпала 15% выручкі прадпрыемстваў сталіцы і 3,5% вытворчасьці. Раздробная гандлёвая сетка налічвала 475 крамаў агульнай гандлёвай плошчай звыш 10 км², зь якіх 360 былі нехарчовымі, каля 500 майстэрняў побытавага абслугоўваньня, звыш 200 страўняў на 10 000 месцаў, 16 гандлёвых цэнтраў і Камароўскі рынак. Найбольшай страўняй было «[[Лідо]]» на вуліцы Кульман на 650 месцаў. Прамысловасьць працавала ў галіне машынабудаваньня, паліграфіі, лёгкай і харчовай прамысловасьці, вытворчасьці прыладаў сувязі, узбраеньня і дазімэтраў. Сярод звыш 30 прамысловых прадпрыемстваў найбольшымі былі ААТ «[[Амкадар]]», ААТ «[[Менскае вытворчае аб'яднаньне вылічальнай тэхнікі]]» і УП «[[Беларускі дом друку]]». Патрэбу ва ўласным жытле мела 21 740 сем’яў. У раёне працавала 9 навукова-дасьледчых і праектных інстытутаў, у тым ліку ААТ «[[НДІ ЭВМ]]», што выпускала радыёэлектроніку, і ААТ «[[Менскі навукова-дасьледчы прыборабудаўнічы інстытут]]», які распрацоўваў вымяральныя прылады для перавозак, прамысловасьці і энэргетыкі. Таксама дзейнічалі 3 вышэйшыя навучальныя ўстановы: [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт]] (1920), які рыхтаваў інжынэраў і дойлідаў, [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (1964), які навучаў праграмістаў, і [[Акадэмія МУС Беларусі]] (1958), што выпускала правазнаўцаў. [[Беларуская дзяржаўная філярмонія]] была галоўнай установай культуры, дзе працавалі Дзяржаўны ансамбаль танцу Беларусі, [[Дзяржаўны камэрны хор Беларусі]], харавая капэла імя Рыгора Шырмы, ансамбль «Купалінка», Народны аркестар імя [[Язэп Жыновіч|Жыновіча]]. Найбольшым кінатэатрам быў «[[Кастрычнік (кінатэатар, Менск)|Кастрычнік]]» (каля БНТУ), дзе ладзілі кінафэстываль «[[Лістапад (кінафэстываль)|Лістапад]]». У раёне налічвалася 272 спартовыя збудаваньні, сярод якіх былі спартовыя пляцоўкі БНТУ і БДУІР, спартовыя цэнтры «Атлет» і «Татэм», [[стадыён]] па вуліцы Гамарніка і фізкультурна-аздараўленчы цэнтар «Алімп». У галіне аховы здароўя працавала: * 11 дзяржаўных установаў — «Гарадзкая клінічная інфэкцыйная [[лякарня]]», «1-ы гарадзкі супрацьсухотны [[дыспансэр]]», «34-я цэнтральная раённая клінічная [[паліклініка]]», 13-я і 30-я гарадзкія паліклінікі, «33-я гарадзкая студэнцкая паліклініка», «1-я гарадская дзіцячая паліклініка», «17-я гарадская дзіцячая клінічная паліклініка», «11-я гарадская клінічная [[Стаматалёгія|стаматалягічная]] паліклініка», ААТ «Мэдыцынская ініцыятыва» і УП «Клінічны цэнтар плястычнай хірургіі і мэдыцынскай касмэталёгіі Менску»; * 2 ведамасныя ўстановы — «432-і Галоўны вайсковы клінічны мэдыцынскі цэнтар Узброеных сілаў Рэспублікі Беларусь» і «Рэспубліканскі шпіталь МУС Рэспублікі Беларусь»; * 3 прыватныя лякарні — УП «Нардзін», ТАА «Ладэ» і «Цэнтар рэпрадуктыўнай мэдыцыны»; * звыш 40 прыватных і 17 дзяржаўных [[Аптэка|аптэк]]; * Цэнтар гігіены і [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] Савецкага раёну<ref name="а"/>. === Кіраўнікі === [[Файл:Mikhail Myasnikovich, March 2011.jpeg|значак|280пкс|[[Міхаіл Мясьніковіч]] — былы старшыня Адміністрацыі Савецкага раёну Менску (2011 год)]] * Міхаіл Манжалей (1938—1941) * Уладзімер Талочка (1944—1946) * Міхаіл Манжалей (1946—1947) * [[Яўген Пастарнак]] (1947—1951) * Уладзімер Ярмак (1951—1953) * Мікалай Туміловіч (1955—1960) * Н.А. Якубовіч (1961—1962) * Іван Урбановіч (1963—1964) * Васіль Кавалеўскі (1964—1965) * Анатоль Фаміч (1965—1967) * Уладзімер Абметка (1967—1968) * Е.Н. Грыневіч (1968—1970) * Сьвятлана Ракіціна (1970—1982) * Юры Насаноўскі (1982—1983) * [[Міхаіл Мясьніковіч]] (1983—1984) * [[Анатоль Харлап]] (1984—1986) * Віктар Сыс (1986—1989) * В. Кузьняцоў (1989—1992) * [[Сяргей Калякін (палітык)|Сяргей Калякін]] (1992—1995) * Вінерый Ваўчуга (1996—2001) * Валер Пінчук (2001—2009) * [[Ігар Стома]] (2009—2011) * Генадзь Пасевін (2011—2013) * Аляксандар Пазьняк (2013—2015) * [[Юры Трушчанка]] (2016 — сакавік 2020)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўнікі раёну|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/svedeniya-o-rajone/rukovoditeli-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta-administratsii-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=26 лютага 2020}}</ref> * Сяргей Хільман (з сакавіка 2020 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20210526154151/https://minsknews.by/sovetskim-rajonom-budet-rukovodit-sergej-hilman-do-etogo-on-vozglavlyal-minskreklamu/ Советским районом будет руководить Сергей Хильман. До этого он возглавлял «Минскрекламу»]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Электронныя звароты фізычных асобаў|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/appeals/2012-06-27-15-16-04|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=27 чэрвеня 2012|дата доступу=26 лютага 2020}} ** [http://sov.minsk.gov.by/zadat-vopros-deputatu Задаць пытаньне дэпутату]{{ref-ru}} {{Добры артыкул}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Савецкі раён (Менск)| ]] [[Катэгорыя:Раёны, створаныя ў 1938 годзе]] at0m40l4hlujynntceopqijp50ghxph 0 87797 2696818 2620219 2026-10-15T09:54:00Z Ihar Baranouski 4732 /* Гісторыя */ артаграфія 2696818 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Рагозна}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Рагозна |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Рагозна |Трансьлітараваная назва = Rahozna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1582 |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскі]] |Сельсавет = [[Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Ленінскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 88 |Год падліку колькасьці = 2025 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = 53 |Год падліку колькасьці двароў = 2025 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 225112<ref>[http://zip.belpost.by/index/search?name_soato=%F0%EE%E3%EE%E7%ED%EE&street=&btn_seek=%C8%F1%EA%E0%F2%FC Белпошта]</ref> |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 9 |Шырата сэкундаў = 26 |Даўгата градусаў = 24 |Даўгата хвілінаў = 4 |Даўгата сэкундаў = 59 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Раго́зна'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 129</ref> — [[вёска]] ў [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Рагозна ўваходзіць у склад [[Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Ленінскага сельсавету]]. Каля вёскі праходзіць міжнародная аўтамагістраль {{Таблічка-by|М|1}} {{Таблічка-eu|30}}. == Гісторыя == Першая згадка пра вёску Рагозна — 11 сакавіка 1582 году, калі яна належыла да Зьдзітавецкага маёнтку В. Сасіна-Калечыцкага.<ref>[http://www.radzima.org/be/miesca/ragozna-1.html Гісторыя Рагозны]</ref> У 1700 годзе на землях маёнтку [[Ленінскі (Берасьцейская вобласьць)|Гатэчына (Ацячызна)]], падзеленага ў 1699 годзе паміж братамі з роду Фядзюшкаў, старэйшы з братоў Хведар Фядзюшка стаў фундатарам уніяцкай царквы ў Рагозьне.<ref>[http://www.radzima.org/be/miesca/acyachyzna-leninski.html Гісторыя Ацячызны]</ref> Паводле сьведчаньня Ф. Пакроўскага, які апісаў археалягічныя старажытнасьці Гарадзенскай губэрні, у Рагазьнянскай царкве захоўваліся пяць вельмі старых абразоў: адзін — Хрыста-Збаўцы і чатыры — Божай Маці. У рызьніцы захоўваліся дзьве старыя, чаканеныя на медзі, іконы — апостала Пятра і вялікамучаніцы Барбары. Пасьля скасаваньня Уніі Рагозна была цэнтрам праваслаўнага прыходу Ўзвышэньня Крыжа Гасподняга Чаравачыцкага благачыньня Гарадзенскай япархіі. Да прыходу належалі таксама жыхары навакольных вёсак: [[Бусьні]], Ваўкавычы, [[Вулька (Жабінкаўскі раён)|Вулька]], [[Дзяглі]], [[Ёжыкі|Ежыкі]], [[Замошаны]], Калюга, Хаткі, [[Федзькавічы|Хведкавічы]], [[Шалухі (Берасьцейская вобласьць)|Шалухі]]. Стары ўніяцкі храм згарэў і замест яго быў адбудаваны новы, які асьвяцілі ў 1899 годзе.<ref name="chram-Rahozna">[https://web.archive.org/web/20160129220328/http://pokrov-church.by/zhabinskoe-blagochinie/svyato-dimitrievskij-khram-s-rogozno Свято-Димитриевский храм с. Рогозно]</ref> Гэты храм захаваўся ў Першую сусьветную вайну, але быў спалены партызанамі ў 1943 годзе. Падчас акупацыі немцы і вугорцы, якія стаялі ў вёсцы, выкарыстоўвалі будынак храму і званіцу для вайскова-абарончых мэтаў. [[Файл:Rahozna, Uźvižanskaja. Рагозна, Узьвіжанская (1915-18).jpg|міні|злева|Іканастас старой праваслаўнай царквы ў Рагозьне ў 1915—1918 гг.]] Пасьля вайны на падмурках царквы быў збудаваны сельскі клюб. З 1998 году памяшканьне гэтага клюбу згодна з рашэньнем [[Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Ленінскага сельсавету]] Жабінкаўскага раёну было прадастаўлена мясцовай праваслаўнай грамадзе для адпраўленьня набажэнстваў. Сёньня ў в. Рагозна дзейнічае праваслаўная царква сьв. Дзьмітрыя Салунскага, будаўніцтва якой пачалося ў 2002 годзе. Узьведзеная на новым месцы царква з цэглы была асьвячана 8 лістапада 2007 году. Прыход належыць да Жабінкаўскага благачыньня Берасьцейскай япархіі. Прастольнае сьвята і саборная багаслужба — 8 лістапада, у дзень памяці [[вялікамучанік]]а [[Дзьмітры Салунскі|Дзьмітрыя Салунскага]].<ref name="chram-Rahozna" /> У сярэдзіне XIX ст. у вёсцы дзейнічаў этапны пункт для перасыльных. На вялікай шашы, што працягнулася ў 1840-х гадах ад [[Варшава|Варшавы]] да [[Масква|Масквы]], у Рагозна расейскі царскі ўрад загадаў арганізаваць этапны пункт. У Рагозна пачалі спыняцца арыштанскія каманды, якія канваіравалі вязьняў з турмы ў [[Берасьцейская крэпасьць|Берасьцейскай фартэцыі]] ў [[Сыбір]].<ref name="SP-kraj">[https://web.archive.org/web/20160304132336/http://www.zhabinka.by/?p=10348 Край, поўны нягодаў] // Сельская праўда, 28.05.2014.</ref> Зьняволеных разьмяшчалі па сялянскіх хатах у навакольных вёсках: [[Шчэглікі]], [[Дзяглі]], [[Замошаны]]. Цяжкахворыя арыштанты і расейскія салдаты, пакінутыя ў вёсках, прыносілі гарачку і каросту. З гэтай нагоды ўладальнік маёнтку [[Пятровічы (Жабінкаўскі раён)|Пятровічы]] Іван Дзяконскі падаваў скаргу губэрнскаму кіраўніцтву. Як засьведчыў [[Павал Баброўскі|Паўлу Баброўскаму]] сьвятар Рагазьнянскай царквы, княгіня Яўгенія Бельская, жонка ўладальніка маёнтку [[Ленінскі (Берасьцейская вобласьць)|Гатэчына (Ацячызна)]], у красавіку 1852 году «прыяжджала ў Рагозна да сваіх хворых сялянаў і выходжвала іх».<ref name="SP-kraj" /> З 1862 году Рагозна стала цэнтрам сялянскага таварыства, тут жылі 153 чалавекі. З 1863 году ў Рагозьне існавала народная вучэльня, дзейнічалі крама і карчма. == Насельніцтва == Паводле перапісу насельніцтва 1897 году ў Рагозьне пражывала 279 чалавек і было 39 двароў. У час Першай сусьветнай вайны ў жніўні 1915 году ўсе жыхары вёскі былі вымушаныя выправіцца ў бежанства ў глыб Расейскай імпэрыі, практычна ўсе хаты ў вёсцы былі спаленыя пры адступленьні расейскіх войскаў. Паводле стану на 1921 год у вёсцы было 110 жыхароў, якія жылі ў 20 будынках, у тым ліку 82 беларусы, 16 габрэяў, 7 палякаў і 5 расейцаў. 87 жыхароў Рагозна былі праваслаўныя, 16 — юдэі і 7 — рыма-каталікі. <ref>[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/2225/edition/3106/content Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VIII — Województwo Poleski. Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa, 1924. ISBN 978-83-254-2578-4]</ref> * 1999 год — 140 жыхароў * 2010 год — 118 жыхароў * 1 студзеня 2015 году — 112 жыхароў, 63 прыватныя гаспадаркі<ref>[https://web.archive.org/web/20160305034648/http://zhabinka.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&view=article&id=18566:2011-10-17-11-12-37&catid=112:area&Itemid=2417&lang=ru Ленинский сельсовет]</ref> * 1 студзеня 2025 году — 88 жыхароў, 53 прыватныя гаспадаркі<ref>[https://web.archive.org/web/20250415115837/https://www.zhabinka.brest-region.gov.by/ru/2011-10-17-11-12-37-2000001021--ru/ Ленинский сельсовет]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)}} {{Жабінкаўскі раён}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну]] 9cthyk9mx9iecku32pcc47haewliqbu 0 88498 2696772 2686904 2026-10-15T00:23:13Z Summershell67 98737 /* */ 2696772 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Першамайскі раён}} {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Першамайскі раён |Назва ў родным склоне = Першамайскага раёну |Герб = Mn perv.jpg |Сьцяг =Flag of Pershamayski district.gif |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = «Першамайскі раён — сьветлай мары крыніца» |Статус = унутрыгарадзкі раён |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Менск]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = {{просты сьпіс| * ''Мікрараёны'' * [[Азярышча (мікрараён)|Азярышча]] * Валгаградзкая * [[Вялікі Лес (мікрараён)|Вялікі Лес]] * [[Зялёны Луг (мікрараён)|Зялёны Луг]] * [[Уручча]] * [[Усход (мікрараён)|Усход]] }} |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = |ДатаЎтварэньня = {{Дата пачатку|25|6|1969|1}} |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = Вадзім Пярэдні |Назва пасады кіраўніка = Кіраўнік адміністрацыі |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |МовыВаЎжытку = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 33 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Pieršamajski District in Minsk.svg |Загаловак мапы = Першамайскі раён у абрысах Менску |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Беларусь}} |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Першамайскі раён''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у на паўночным усходзе гораду. Плошча раёну складае 33 км²<ref name="pervadmin">{{Спасылка|url=https://pervadmin.gov.by/page-10|загаловак=Район в цифрах|мова=ru|дата=13 ліпеня 2024|выдавец=Администрация Первомайского района г. Минска}}</ref>. Насельніцтва раёну складае {{лік|237800}} чалавек (ацэнка 2022 году). Штучнае негістарычнае ўтварэньне, межы якога не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі Менску<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. Мае безаблічную палітызаваную назву ў духу камуністычнай [[прапаганда|прапаганды]] без зьвязку зь мясцовымі тапанімічнымі традыцыямі<ref name="viacorka"/>. На 2016 г. месьціўся між [[Лагойскі тракт (Менск)|Лагойскім трактам]], вуліцамі [[Вуліца Якуба Коласа (Менск)|Якуба Коласа]] і Сурганава, [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]], вул. [[Вуліца Петруся Броўкі (Менск)|Петруся Броўкі]], Платонава, Чырвоназорнай, Берасьцянскай, [[Вуліца Казлова (Менск)|Казлова]] і Даўгабродзкай, завулкам Казлова, Сьляпянскай воднай сыстэмай, вул. Філімонава і Францішка Скарыны, участкамі чыгункі на [[Ворша|Воршу]] і аўтадарогі [[Калодзішчы]] — [[Заслаўе]], вул. Гінтаўта і [[Менская кальцавая аўтамабільная дарога|Менскай кальцавой аўтадарогай]] (МКАД; да Лагойскага тракта). Межаваў з [[Савецкі раён (Менск)|Савецкім раёнам]] Менску на паўночным захадзе, з [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскім раёнам]] сталіцы — на поўдні і зь [[Менскі раён|Менскім раёнам]] ([[Калодзішчанскі сельсавет]]) — на ўсходзе. Асноўныя магістралі: прасп. Незалежнасьці, вуліцы Якуба Коласа, [[Вуліца Кастуся Каліноўскага (Менск)|Кастуся Каліноўскага]] і Валгаградзкая. [[Адміністрацыя Першамайскага раёну (Менск)|Адміністрацыя раёну]] месьціцца па завулку Кузьмы Чорнага, д. 5. На 2024 г. у раёне налічвалася 166 вуліцаў<ref name="pervadmin"/> і 6 мікрараёнаў: Азярышча, Валгаградзкая, [[Вялікі Лес (мікрараён)|Вялікі Лес]], [[Зялёны Луг (мікрараён)|Зялёны Луг]] (часткова), [[Уручча]] і Ўсход. На тэрыторыі раёну разьмешчаны комплекс будынкаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўнівэрсытэт]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], кінастудыя [[Беларусьфільм]], [[Белтэлерадыёкампанія]] і найвышэйшы ў Беларусі [[Храм усіх сьвятых]]. Адведзены ўчастак пад забудову [[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў|Парку высокіх тэхналёгіяў]]. == Гаспадарка == [[Файл:Minsk Watch Factory Luch.JPG|значак|200пкс|«[[Менскі гадзіньнікавы завод]]» (2013 г.)]] На 2016 г. у межах раёну месьцілася каля 400 прадпрыемстваў. Зь іх 11 найбольшымі былі: [[ААТ]] «[[Беларускае оптыка-мэханічнае аб’яднаньне]]» («БелОМА»), ААТ «[[Агат-сыстэмы кіраваньня]]» (холдынг «Геаінфармацыйныя сыстэмы кіраваньня»), ААТ «[[Агат - электрамэханічны завод]]» (былы Менскі электрамэханічны завод, заснаваны 1 сьнежня 1952 г. як завод № 864), ААТ «[[Белэнэргарамналадка]]», ААТ «[[Пеленг]]», УП «[[Мінгаз]]», ААТ «Менскі завод „[[Тэрмапласт]]“», [[ЗАТ]] «[[Менскі завод безалькагольных напояў]]», ААТ «[[Менскі маргарынавы завод]]», УП «[[Менсккамунцепласетка]]» і ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]». За 2015 г. удзельная вага прыватных прадпрыемстваў склала больш за 58% у аб’ёме прамысловай вытворчасьці раёну. Дзель рэспубліканскіх прадпрыемстваў перавысіла 32%, камунальных — 9,5%. На 2016 г. да прыватнай галіны належалі 7072 [[Юрыдычная асоба|юрыдычныя асобы]]. На 2024 год налічвалася 9107 [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальных прадпрымальнікаў]]<ref name="pervadmin"/>. Дзейнічала 267 прадпрыемстваў з замежнымі укладаньнямі (сумесных і замежных). На прадпрыемствах раёну працавалі больш за 36 тыс. (54%) з 67 тыс. жыхароў зь ліку [[Моладзь|моладзі]] ва ўзросьце ад 16 да 31 году. У 2015 г. паводле аб’ёму вытворчасьці 8 найбольшымі прадпрыемствамі былі: ТАА «Досьледнае канструктарскае бюро тэхналёгіі будаўнічай вытворчасьці» («[[ДКБ ТБВ]]», заснаванае 29 ліпеня 2002 г.; прасп. Незалежнасьці, д. 115; {{мова-ru|«ОКБ ТСП»|скарочана}}), УП «Менсккамунцепласетка», Менскі мэханічны завод ААТ «БелОМА», ЗАТ «Менскі завод безалькагольных напояў», ААТ «Белэнэргарамналадка», ААТ «Менскі маргарынавы завод», ТАА «[[Мэтал Профіль]]» і ААТ «Агат - электрамэханічны завод». На 2016 г. да ліку 12 найбуйнейшых прамысловых прадпрыемстваў належалі: Менскі мэханічны завод ([[Вуліца Андрэя Макаёнка (Менск)|вул. Макаёнка]], д. 23) ААТ «БелОМА», ААТ «Белэнэргарамналадка» (вул. Акадэмічная, д. 18), ААТ «[[Менскі гадзіньнікавы завод]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 95), ААТ «Менскі завод "Тэрмапласт"» (вул. Кнорына, д. 50), ААТ «Агат - электрамэханічны завод» (вул. Валгаградзкая, д. 6), ААТ «Менскі маргарынавы завод» (вул. Казлова, д. 27), ЗАТ «Менскі завод безалькагольных напояў» (вул. Макаёнка, д. 19), УП «Навукова-практычны цэнтар мэханізацыі сельскай гаспадаркі» (вул. Кнорына, д. 1) [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], філіял «Сэрвісны цэнтар» (вул. Батанічная, д. 16) УП «Белмэдтэхніка», УП «Прыборабуданічы завод „Аптрон“» (вул. Фр. Скарыны, д. 52), ААТ «Будтэхпрагрэс» (вул. Фр. Скарыны, д. 21) і ЗАТ «Галяграфічная індустрыя» (зав. Калініна, д. 12). Працавалі 3 прадпрыемствы энэргетыкі: УП «Менсккамунцепласетка» (вул. Валгаградзкая, д. 12), УП «Мінгаз» (вул. Батанічная, д. 11) і філіял «Менскія кабэльныя сеткі» УП «[[Менскэнэрга]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прадпрыемствы энэргетыкі|спасылка=http://perv.minsk.gov.by/econonika-raiona/promyshlennost/17-predpriyatiya-energetiki|выдавец=Адміністрацыя Першамайскага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. З 22 сьнежня 2005 г. на ўліку ў Першамайскім раёне стаіць [[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]] (ПВТ; вул. Купрэвіча, д. 1, корп. 1), у рамках якога на 2016 г. дзейнічалі 152 прадпрыемствы з больш як 24 тыс. супрацоўнікаў. Па выніках 2015 г. сярод 5 буйнейшых рэзыдэнтаў ПВТ паводле экспарту [[паслуга]]ў былі 2 прадпрыемствы Першамайскага раёну: ТАА «[[EPAM Systems|Эпам Сыстэмз]]» (1-е месца) і ТАА «[[Эксадэл]]» (5-е месца; вул. Купрэвіча, д. 3; засн. 26 лютага 2006 г.). На 2016 г. будаўніцтва ў раёне ажыцьцяўлялі 8 прадпрыемстваў: ААТ «122-я ўправа начальніка работаў мэханізацыі» («122 УНРМ»), ААТ «Белэлектрамантаж», УП «Белэнэргасеткапраект», ААТ «Будкомплекс», ААТ «Будтрэст № 1», ААТ «Будтрэст № 35», ЗАТ «Менская спэцыялізаваная ўправа № 217» і ЗАТ «Трэст „Прамбуд“». За 2015 г. узьвялі 206,1 тыс. [[м²]] агульнай плошчы жытла, што было найбольшым паказьнікам сярод усіх раёнаў сталіцы. У галіне [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]] на 2016 г. працавалі ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]» (пр. Незалежнасьці, д. 95) і філіял «Міжгародняя сувязь» (вул. Севастопальская, д. 121) УП «[[Белтэлекам]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прадпрыемствы сувязі|спасылка=http://perv.minsk.gov.by/econonika-raiona/transport-i-svyaz/predpriyatiya-svyazi|выдавец=Адміністрацыя Першамайскага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. Таксама ў раёне месьціліся філіял № 529 «Белсувязь» (пр. Незалежнасьці, д. 56) ААТ «ААБ „[[Беларусбанк]]“» і галаўныя сядзібы 4 банкаў: ЗАТ «[[Абсалютбанк]]» (пр. Незалежнасьці, д. 95), ЗА «[[Акцыянэрны банк рэканвэрсіі і разьвіцьця]]» («РРБ-Банк»; вул. Чырвоназорная, д. 18), ААТ «[[Беларускі народны банк]]» («БНБ-Банк»; пр. Незалежнасьці, д. 87а) і ААТ «[[Франсабанк]]» (пр. Незалежнасьці, д. 95а). У межах раёну знаходзіліся [[Белтэлерадыёкампанія]] (вул. Макаёнка, д. 9), УП «Нацыянальная кінастудыя "[[Беларусьфільм]]"» (пр. Незалежнасьці, д. 98) і 3 прадусарскія цэнтры: УП «ВігорІнвэст», УП «Лінія гуку» ([[Уладзімер Шаблінскі]]; вул. Калініна, д. 22) і УП «ЭленРут»<ref name="б"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-Academy of Sciences-2.jpg|значак|220пкс|[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (2005 г.)]] На 2016 г. у межах раёну месьцілася [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (пр. Незалежнасьці, д. 66) з большасьцю падпарадкаваных установаў: * 22 з 47 навуковых інстытутаў — [[Аб’яднаны інстытут машынабудаваньня]] (вул. Акадэмічная, д. 12), [[Аб'яднаны інстытут праблемаў інфарматыкі]] (вул. Сурганава, д. 6), [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі]] (вул. Сурганава, д. 9. корп. 1), [[Інстытут біяарганічнай хіміі]] (вул. Купрэвіча, д. 5 корп. 2), [[Інстытут біяфізыкі і вузнай інжынэрыі]] і [[Інстытут генэтыкі і цыталёгіі]] (вул. Акадэмічная, д. 27), [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытут гісторыі]] (вул. Акадэмічная, д. 1), [[Інстытут дастасоўнай фізыкі]] (вул. Акадэмічная, д. 16), [[Інстытут матэматыкі]] (вул. Сурганава, д. 11), Інстытут мікрабіялёгіі (вул. Купрэвіча, д. 2), [[Інстытут сацыялёгіі]] (вул. Сурганава, д. 1, корп. 2), [[Інстытут фізыка-арганічнай хіміі]] (вул. Сурганава, д. 13), [[Інстытут фізыкі]] імя [[Барыс Сьцяпанаў (фізык)|Барыса Сьцяпанава]] (пр. Незалежнасьці, д. 68), [[Інстытут фізыялёгіі]] (вул. Акадэмічная, д. 28), [[Інстытут філязофіі]] (вул. Сурганава, д. 1, корп. 2), [[Інстытут хіміі новых матэрыялаў]] (вул. Фр.Скарыны, д. 36), [[Інстытут эканомікі]] (вул. Сурганава, д. 1, корп. 2), [[Інстытут экспэрымэнтальнай батанікі]] імя [[Васіль Купрэвіч|Васіля Купрэвіча]] (вул. Акадэмічная, д. 27), [[Інстытут энэргетыкі]] (вул. Акадэмічная, д. 15, корп. 2), [[Фізыка-тэхнічны інстытут]] (вул. Купрэвіча, д. 10), [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру]] імя [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]] і [[Інстытут мовазнаўства]] імя Якуба Коласа (вул. Сурганава, д. 1, корп. 2); * 2 навукова-дасьледчыя цэнтры — Цэнтар геафізычнага маніторынгу (вул. Купрэвіча, д. 7) і Цэнтар сыстэмнага аналізу і стратэгічных дасьледаваньняў (вул. Акадэмічная, д. 1); * 3 з 7 навукова-практычных цэнтраў — біярэсурсаў (вул. Акадэмічная, д. 27), мэханізацыі сельскай гаспадаркі (вул. Кнорына, д. 1) і харчаваньня (вул. Казлова, д. 29); * 6 з 14 прадпрыемстваў: УП «[[Акадэмфарм]]» (вул. Купрэвіча, д. 5, корп. 3), УП «Геаінфармацыйныя сыстэмы» (вул. Сурганава, д. 6), ААТ «Прыборабудаўнічы завод "Аптрон"» (вул. Фр.Скарыны, д. 52), УП «Цэнтар сыстэмаў ідэнтыфікацыі» (вул. Акадэмічная, д. 15, корп. 2), УП «Цэнтар сьвятлодыёдных і оптаэлектронных тэхналёгіяў» і УП «Цэнтральнае канструктарскае бюро» («ЦКБ»; Лагойскі тракт, д. 20); * [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа]] (вул. Сурганава, д. 15) і [[Цэнтральны батанічны сад (Менск)|Цэнтральны батанічны сад]] (153 [[гектар]]ы і каля 9000 найменьняў расьлінаў)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Арганізацыі|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/organizations/|выдавец=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. === Гандаль === На 2024 г. гандлёвая сетка раёну ўлучала 886 [[крама]]ў, 438 страўняў, 3 [[Рынак|рынкі]] («Растэм», «Уручча-3», «Усход-Верас») і 6 гандлёвых цэнтраў: «Аляксандраў Пасаж» (пр. Незалежнасьці, д. 117а), «Гіпа» (вул. Гарадзецкая ва Ўруччы), «Дана Мол» (вул. Пятра Мсьціслаўца, д. 11), «Дзьмітрыеў кірмаш» (вул. Ложынская, д. 22), «[[Карона (сетка гандлёвых цэнтраў)|Карона]]» (пр. Незалежнасьці, д. 154), «Усход» (вул. Каліноўскага, д. 66а) і «Шчасьце» (пр. Незалежнасьці, д. 155, корп. 1). У 2015 г. каля 64% раздробнага таваразвароту раёну занялі найбольшыя імпартэры Менску: ТАА «Электрасэрвіс і Ка», ТАА «Зіко» і ТАА «Кравт». У выніку зьнешнегандлёвае сальда раёну было адмоўным на $425,4 млн (у 2014 г. на $1024 млн). Найбольшы раздробны таваразварот у раёне забясьпечылі 10 прадпрыемстваў: [[Таварыства з дадатковай адказнасьцю|ТДА]] «Віталюр», гандлёвы цэнтар «Карона-Ўручча» ТАА «Тытунь-Інвэст», ТАА «Парфум трэйд», ТАА «Электрасэрвіс і Ка», ТАА «[[Атлянт-М]] Усход», ААТ «Зорына», ЗАТ «Унівэрсам „Першамайскі“», ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]», УП «Гандлёвы дом „Усходні“» і ТАА «Зіко». Дзясятку найбуйнейшых гуртовых гандляроў склалі: УП {{Артыкул у іншым разьдзеле|Брытыш-Амэрыкан Табака|«Брытыш-Амэрыкан Табака»|en|British American Tobacco}} ({{мова-en|British American Tobacco|скарочана}} — Брытанска-амэрыканскі тытунь), ТДА «НП-Сэрвіс», ТАА «Цібетрэй», ТАА «ДКБ ТБВ» (рас. «ОКБ ТСП»), ДП «Белзамежгандаль», ТДА «Фармін», ТАА «ТД Інструмэнткамплект», ТАА «[[Дабрада]]», ТАА «Атлянт-М Усход» і ТАА «Элкатэлекам»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гандаль|спасылка=http://perv.minsk.gov.by/econonika-raiona/torgovlya|выдавец=Адміністрацыя Першамайскага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. == Перавозкі == [[Файл:Anauk 04.jpg|значак|240пкс|Станцыя мэтро «[[Акадэмія навук (станцыя мэтро)|Акадэмія навук]]»]] На 2016 г. у раёне месьціліся 3 прадпрыемствы ў галіне перавозак: УП «Менсксанаўтатранс» ([[Вуліца Петруся Броўкі (Менск)|вул. Петруся Броўкі]], д. 25), філіял «Трамвайны парк» (вул. Батанічная, д. 4) ДП «Менсктранс» і ААТ «Менскгандальаўтатранс» (вул. П. Броўкі, д. 30)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Транспартныя прадпрыемствы|спасылка=http://perv.minsk.gov.by/econonika-raiona/transport-i-svyaz/transportnye-predpriyatiya|выдавец=Адміністрацыя Першамайскага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. Таксама дзейнічалі [[Менскі аўтобус|аўтобусныя]] і [[Менскі тралейбус|тралейбусныя]] маршруты, маршрутныя [[таксі]] і [[Маскоўская лінія]] [[Менскі мэтрапалітэн|Менскага мэтрапалітэну]] ад станцыі «[[Акадэмія навук (станцыя мэтро)|Акадэмія навук]]» да канцавой станцыі «[[Уручча (станцыя мэтро)|Ўручча]]». <gallery> Pchelus 10.jpg|Станцыя мэтро «[[Парк Чалюскінцаў (станцыя мэтро)|Парк Чалюскінцаў]]» Bortr 02.jpg|Станцыя мэтро «[[Барысаўскі тракт (станцыя мэтро)|Барысаўскі тракт]]» Uru44a 10.jpg|Станцыя мэтро «[[Уручча (станцыя мэтро)|Уручча]]» </gallery> == Адукацыя == [[Файл:Праспект. Акадэмія мастацтваў.jpg|значак|240пкс|[[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]] (2014 г.)]] На 2024 г. у раёне налічвалася 50 дзіцячых садоў<ref name="pervadmin"/>. [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] мела 2 дзіцячыя сады: № 62 (вул. Акадэмічная, д. 9) і 539 (вул. Гарадзецкая, д. 8). ААТ «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» належаў [[дзіцячы сад]] № 103 (вул. Каліноўскага, д. 47). У межах раёну знаходзілася 29 школ<ref name="pervadmin"/>. Працавалі: 21 сярэдняя [[школа]] — № 13, 20, 45, 61, 63, 70, 73, 84, 94, 114, 115, 121, 137, 163, 177, 190, 191, 196, 197, 202 і 203; 5 [[гімназія]]ў — № 2 (вул. Нікіфарава, д. 37), 9 (вул. Сядых, д. 10), 11 (вул. Каліноўскага, д. 36), 18 (вул. Калініна, д. 6) і 38 (вул. Шугаева, д. 15/1); дзіцячы дом № 2 (вул. Каліноўскага, д. 65), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Менская гарадзкая кадэцкая вучэльня № 2||ru|Минское городское кадетское училище № 2}} (Лагойскі тракт, д. 136), Менскі дзяржаўны прафэсійны [[ліцэй]] № 6 прыборабудаваньня, навучальна-пэдагагічны комплекс «Дзіцячы сад - пачатковая школа № 31» (вул. Фр. Скарыны, д. 45а), пачатковая школа № 198 (пр. Незалежнасьці, д. 176) і спэцыяльная агульнаадукацыйная школа (САШ) № 14 для дзяцей з парушэньнем [[слых]]у (вул. Севастопальская, д. 54). Дадатковую адукацыю прапаноўвалі 7 установаў: Сацыяльна-пэдагагічны цэнтар (дзіцячы прытулак; вул. Цікоцкага, д. 59), Цэнтар карэкцыйна-разьвівальнага навучаньня і рэабілітацыі (ЦКРНР; вул. Кнорына, д. 14а), Цэнтар дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі «Арт» (вул. Астрашыцкая, д. 9) і Фізкультурна-спартовы цэнтар дзяцей і моладзі (ФСЦДМ; вул. Нікіфарава, д. 19)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Установы адукацыі|спасылка=http://perv.minsk.gov.by/social/obrazovanie/101-uchrezhdeniya-obrazovaniya-pervomajskogo-rajona-g-minska|выдавец=Адміністрацыя Першамайскага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>; 3 дзіцячыя музычныя школы з больш як 1 тыс. навучэнцаў — № 9 (вул. Кядышкі), 13 (вул. Уруцкая, д. 8) і 15 (вул. Мяржынскага, д. 13). Прафэсійную адукацыю ажыцьцяўлялі 2 дзяржаўныя [[каледж]]ы: політэхнічны каледж і каледж гандлю. [[Файл:Military akademia RB.jpg|значак|240пкс|[[Вайсковая акадэмія Рэспублікі Беларусь]] (2010 г.)]] На 2024 г. у раёне знаходзілася 5 [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшых навучальных установаў]]: [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]] (пр. Незалежнасьці, д. 81), Інстытут павышэньня кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраўаховы здароўя (вул. П. Броўкі, д. 3, корп. 3), [[Вайсковая акадэмія Рэспублікі Беларусь]] (пр. Незалежнасьці, д. 220), [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўнівэрсытэт]] (пр. Незалежнасьці, д. 99), [[Інстытут сучасных ведаў]] (вул. Філімонава, д. 69) і [[Прыватны інстытут кіраваньня і прадпрымальніцтва]] (вул. Славінскага, д. 1, корп. 3). На 2016 г. у вышэйшых, сярэдніх спэцыяльных і прафэсійных навучальных установах раёну навучаліся больш за 25 тыс. (37%) з амаль 67 тыс. маладых людзей ва ўзросьце ад 16 да 31 году. У дадатак у межах раёну месьціліся асноўныя спартовыя школы сталіцы, якія рыхтавалі нацыянальныя дружыны да міжнародных першынстваў: 3 вучэльні алімпійскага рэзэрва — гарадзкая (вул. Сядых, д. 42), абласная (вул. Герояў 120-й дывізіі, д. 11) і рэспубліканская (вул. Філімонава, д. 55/1); спэцыяльная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзэрва (СДЮШАР) у [[Барацьба|барацьбе]] (вул. Карбышава, д. 46/1); 2 Рэспубліканскія цэнтры Алімпійскай падрыхтоўкі — у [[гандбол]]е (вул. Філімонава, д. 55/2) і [[Лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыцы]] (вул. Каліноўскага, д. 111); Гарадзкі цэнтар алімпійскай падрыхтоўкі ў водных відах спорту (вул. Герояў 120-й дывізіі, д. 3), Гарадзкі цэнтар алімпійскай падрыхтоўкі ў барацьбе імя [[Аляксандар Мядзьведзь|Аляксандра Мядзьведзя]] (вул. Каліноўскага, д. 55Б) і Спартовы камітэт [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілаў Рэспублікі Беларусь]] (пр. Незалежнасьці, д. 196)<ref name="а"/>. == Адпачынак == [[Файл:Park of National Library of Belarus.jpg|значак|240пкс|[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]]] На 2016 г. у межах Першамайскага раёну месьціліся: [[Дзяржаўны літаратурна-мэмарыяльны музэй Якуба Коласа]] (вул. Акадэмічная, д. 5), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзяржаўны музэй ваеннай гісторыі Рэспублікі Беларусь||be|Дзяржаўны музей ваеннай гісторыі Рэспублікі Беларусь}} (вул. Герояў 120-й дывізіі, д. 15), [[кінатэатар]] «Дом кіно» (вул. Талбухіна, д. 18), [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] (пр. Незалежнасьці, д. 116) і 5 гарадзкіх бібліятэк: № 15 імя [[Алаіза Пашкевіч|Алаізы Цёткі]] (вул. Талбухіна, д. 14а), № 18 і тры дзіцячыя — № 2, 3 і 10. У 2015 г. гарадзкія бібліятэкі налічвалі больш за 295 тыс. кніг і мелі больш за 46 тыс. наведнікаў. У 18-й бібліятэцы працавала мастацкая галерэя «Вільня», якая выстаўляла карціны маладых мастакоў. [[Парк Чалюскінцаў]] (78 [[гектар]]аў) штотыдзень наведвалі больш за 14,5 тыс. чалавек<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Установы культуры|спасылка=http://perv.minsk.gov.by/social/culture|выдавец=Адміністрацыя Першамайскага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. Поруч з паркам знаходзілася [[Менская дзіцячая чыгунка імя К. С. Заслонава]]. Таксама існавалі Севастопальскі парк, Парк камянёў (6 га) ва Ўруччы і лесапарк Зялёны Луг. 2 кастрычніка 2008 г. каля вул. Каліноўскага закончылі ўзьвядзеньне [[Храм усіх сьвятых|Храму ўсіх сьвятых]] вышынёй 74 мэтры, якая магла зьмясьціць да 1200 чалавек. [[Файл:Stamp of Belarus 2007 by Mikola Ryzhy 125 anniversary Yakub Kolas.jpg|значак|200пкс|[[Дзяржаўны літаратурна-мэмарыяльны музэй Якуба Коласа]] (паштовая марка 2007 г.)]] У межах раёну існавала больш за 100 музычных гуртоў, зь іх 18 са званьнямі «ўзорны» і «народны»: {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харавая капэла імя Рыгора Шырмы|Харавая капэла|be|Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы}} імя [[Рыгор Шырма|Рыгора Шырмы]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Народны аркестар імя Язэпа Жыновіча|Народны аркестар|be|Дзяржаўны акадэмічны народны аркестр Рэспублікі Беларусь імя Іосіфа Жыновіча}} імя [[Язэп Жыновіч|Язэпа Жыновіча]]; ансамблі «[[Бяседа]]», «[[Камерата]]», «Капрычыа», «Клясык-Авангард», «Сымфаніета», «Сьвята» і «[[Сябры (гурт)|Сябры]]»; гурт «Купалінка» і дзіцячы хор «Голас дзяцінства». [[Файл:ParkCh_1.JPG|значак|250пкс|Уваход у [[Парк Чалюскінцаў]] (2012 г.)]] На 2016 г. у раёне выкарыстоўваліся 462 аздараўленчыя [[Збудаваньне|збудаваньні]], у тым ліку УП «Спартова-аздараўленчы комплекс „Алімпійскі“» (вул. Сурганава, д. 2а). Налічвалася 20 трэнажорных залаў, 9 плавальных [[басэйн]]аў, 7 [[тэніс]]ных кортаў, 6 гульнявых залаў, 4 [[більярд]]ныя клюбы, па 3 — залы барацьбы, залы [[бокс]]у і футбольныя полі; па 2 — манэжы, [[стадыён]]ы і стрэльбішчы. Падарожжы для адпачынку ладзіліся 22 адпаведнымі прадпрыемствамі раёну, у тым ліку ТДА «Пан шляху» (вул. Калініна, д. 7)<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спорт і турызм|спасылка=http://perv.minsk.gov.by/social/turizm-sport|выдавец=Адміністрацыя Першамайскага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. == Ахова здароўя == На 2016 г. у раёне налічвалася 9 паліклінік: 4 гарадзкіх для дарослых — 8-я (вул. Нікіфарава, д. 3), 24-я спэцмэдаглядаў (вул. Філімонава, д. 53), 27-я (вул. Каліноўскага, д. 55а) і 28-я (вул. Гінтаўта, д. 28); 19-я цэнтральная раённая для дарослых з [[Уралёгія|уралягічным]] цэнтрам (пр. Незалежнасьці, д. 119); 2 гарадзкія дзіцячыя — 11-я (вул. Нікіфарава, д. 5) і 19-я (пр. Незалежнасьці, д. 119); 19-я гарадзкая стаматалягічная (вул. Кядышкі, д. 28) і паліклініка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (вул. П.Броўкі, д. 15а). На ўліку ў паліклініках стаяла 205,68 тыс. чалавек, зь іх 169,08 тыс. дарослых і 36,6 тыс. дзяцей. Таксама дзейнічалі мэдыка-санітарная частка Менскага мэханічнага заводу ААТ «БелОМА» і Рэспубліканскі цэнтар мэдычнай рэабілітацыі і бальнеалячэньня (вул. Макаёнка, д. 17), на плошчы якога знаходзіліся 3 скважыны хлярыдна-[[натр]]авай [[Мінэральная вада|мінэральнай вады]]. Стацыянарнае лекаваньне аказвалі 1-я гарадзкая клінічная [[лякарня]] (пр. Незалежнасьці, д. 64) на 680 ложкаў з 4-й жаночай кансультацыяй на 180 наведваньняў за зьмену і Менскі гарадзкі клінічны [[Анкалёгія|анкалягічны]] дыспансэр на 540 ложкаў і 500 наведваньняў за зьмену<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Ахова здароўя|спасылка=http://perv.minsk.gov.by/social/zdravookhranenie|выдавец=Адміністрацыя Першамайскага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. Таксама ў межах раёну знаходзіліся мясцовы Цэнтар [[Гігіена|гігіены]] і [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] (вул. Чарнышэўскага, д. 5), Санітарна-эпідэміялягічная служба гораду Менску (вул. Петруся Броўкі, д. 13) і Дом міласэрнасьці з аднайменным рэабілітацыйным цэнтрам. == Органы ўлады == На 2016 г. на тэрыторыі раёну знаходзіліся 6 органаў мясцовай улады: Аддзел надзвычайных сытуацыяў, Вайсковы камісарыят (зав. Калінінградзкі, д. 7а), Інспэкцыя [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]] (вул. Сярых, д. 12), Пракуратура (праезд Чайкоўскага, д. 6), Суд (вул. Талбухіна, д. 9), [[Першамайская РУУС (Менск)|Управа ўнутраных справаў]] (зав. Інструмэнтальны, д. 5), Экспэртна-крыміналістычны аддзел (вул. Бялінскага, д. 10). 75 участковых інспэктараў міліцыі працавалі праз 16 грамадзкіх пунктаў аховы парадку (ГПАП): № 74, 76—84, 86—91<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Інфармацыя пра Рады грамадзкіх пунктаў аховы парадку|спасылка=http://perv.minsk.gov.by/zakonnost-i-pravoporyadok/obshchestvennye-punkty-okhrany-poryadka/informatsiya-o-sovetakh-obshchestvennykh-punktov-okhrany-poryadka|выдавец=Адміністрацыя Першамайскага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. Пры 7 жыльлёва-эксплюатацыйных управах (ЖЭУ) дзейнічала 17 камітэтаў тэрытарыяльнага грамадзкага [[Мясцовае самакіраваньне|самакіраваньня]]. == Мінуўшчына == [[Файл:Замалёўкі Мінска 41.jpg|значак|250пкс|Забудова мікрараёну [[Уручча|Ўручча]] (2014 г.)]] 25 чэрвеня 1969 г. прэзыдыюм Вярхоўнага Савету БССР зацьвердзіў Пастанову аб стварэньні Партызанскага раёну Менску з часткі земляў [[Заводзкі раён (Менск)|Заводзкага]], [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскага]] і [[Савецкі раён (Менск)|Савецкага]] раёнаў гораду. На месцы вёскі Зеляноўка пабудавалі вуліцы Цікоцкага і Карбышава. На месцы радавых паселішчаў Вялікая і Малая Сьлепня, якія здаўна належалі [[Ваньковічы|Ваньковічам]], узьвялі гандлёвы цэнтар «Верас» (вул. Каліноўскага, д. 45) у мікрараёне Зялёны Луг. Адначасна ў 1969—1975 гг. узводзіўся мікрараён «Усход». У 1977 г. Савет народных дэпутатаў [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] зацьвердзіў Пастанову аб перадачы пасёлку [[Уручча|Ўручча]] са складу Зеленалускага сельсавету ў склад Менску, што 10 студзеня 1978 году Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету БССР ухваліў Указам № 1691<ref>{{Навіна|аўтар=[[Іван Палякоў]]|загаловак=Указ Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР ад 10 студзеня 1978 г. № 1691-IX «Аб уключэньні ў гарадзкую рысу горада Менска некаторых населеных пунктаў Менскага раёну»|спасылка=http://pravo.kulichki.com/zak/year19xx/doc49779.htm|выдавец=Прававы партал «Кулічкі»|мова=ru|дата публікацыі=17 кастрычніка 2004|дата доступу=19 ліпеня 2018}}</ref>. У выніку плошча зялёных насаджэньняў раёну вырасла да 840,7 га, што зрабіла раён першым у Менску паводле плошчы зялёных насаджэньняў. 2 траўня 2012 году ў мікрараёне Ўручча адбыўся пратэст жыхароў у сувязі з ушчыльненьнем забудовы на вуліцах [[Вуліца Русіянава|Русіянава]] і Шугаева. Супрацоўнікі спэцпрызну выкарчавалі мясцовы сквэр рыдлёўкамі і сякерамі, бо яго ў 2009 годзе вызначылі ў якасьці месца пабудовы 12-павярховых дамоў для супрацоўнікаў [[Полк|палка]] міліцыі спэцыяльнага прызначэньня. Шчыльнасьць жылога фонду мікрараёну мела вырасьці з 6838 м²/[[га]] да 7134 м²/га. Пагатоў забудова Ўручча зьяўлялася высокашчыльнай (6001—7600 м²/га)<ref>{{Артыкул|аўтар=Сьвятлана Бусько.|загаловак=Вокны зь відам на гмах|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=19 чэрвеня 2012|нумар=116 (27231)|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/98780/19cher-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. Цягам 2010—2017 гадоў у раёне Нацыянальнай бібліятэкі пабудавалі жылы комплекс «Маяк Менску» з блізу 1 млн м² жытла. Пры ім таксама ўзьвялі гандлёвы цэнтар «Дана Мол» агульнай плошчай каля 200 000 м² (20 га), на якой разьмясьцілі 150 крамаў, 7-зальны [[кінатэатар]], гульнявыя пляцоўкі і харчовы двор<ref>{{Навіна|аўтар=Аляксей Аляксандраў|загаловак=Кабякоў: Будаўнічыя праекты «Дана Холдынг» зьяўляюцца яркім увасабленьнем брацкіх адносін Беларусі і Сэрбіі|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2017/01/27/885893_885894/|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=27 студзеня 2017|дата доступу=18 ліпеня 2018}}</ref>. == Кіраўнікі адміністрацыі == * Ігар Кудрэвіч * Вадзім Пярэдні (з 30 траўня 2023 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20230531095027/https://blr.belta.by/president/view/kiraunik-dzjarzhpagrankamiteta-i-kirauniki-mjastsovaj-vertykali-lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-128522-2023/ Кіраўнік Дзяржпагранкамітэта і кіраўнікі мясцовай вертыкалі. Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзіцячыя садкі Першамайскага раёну Менску|спасылка=https://svaje.by/sadki/Miensk-Piersamajski|выдавец=Каталёг «Свае»|дата публікацыі=2018|дата доступу=19 ліпеня 2018}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Першамайскі раён (Менск)| ]] [[Катэгорыя:Раёны, створаныя ў 1969 годзе]] hkg1opfgr9itkewhy2ldl76ncbc129o 0 88499 2696773 2686913 2026-10-15T00:25:47Z Summershell67 98737 /* */ 2696773 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Партызанскі раён |Назва ў родным склоне = Партызанскага раёну |Арыгінальная назва = |Герб = |Сьцяг =Flag of Partyzanski district.gif |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Статус = унутрыгарадзкі раён |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Менск]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = {{просты сьпіс| * ''Мікрараёны'' * [[Дражня (мікрараён)|Дражня]] * Захарава-Пуліхава * [[Сьляпянка (мікрараён)|Сьляпянка]] * [[Сьцяпянка (мікрараён)|Сьцяпянка]] * [[Трактаразаводзкі пасёлак]] }} |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = |ДатаЎтварэньня = {{Дата пачатку|8|4|1977|1}} |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = [[Дзяніс Аўсяньнікаў]] |Назва пасады кіраўніка = Старшыня Адміністрацыі |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |МовыВаЎжытку = |Насельніцтва = 97 592 |Год перапісу = 2009 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = 9 |Нацыянальны склад = 76% [[беларусы]] |Канфэсійны склад = |Плошча = 64,6 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Partyzanski District in Minsk.svg |Загаловак мапы = Партызанскі раён у абрысах Менску |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = http://part.gov.by |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = #DEE3FA |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Партызанскі раён''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у на ўсходзе гораду. Насельніцтва раёну складае 97,592 чалавек (перапіс 2009), беларусы — 76 %. Штучнае негістарычнае ўтварэньне, межы якога не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі Менску<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. Мае безаблічную назву, утвораную [[камуністы|камуністамі]] без уліку мясцовых тапанімічных традыцыяў<ref name="viacorka"/>. Месьціцца між вуліцамі Фр.Скарыны, Філімонава, Сталетава, [[Вуліца Казлова (Менск)|Казлова]], [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]], вуліцамі Чырвонаармейскай, [[Вуліца Пуліхава (Менск)|Пуліхава]], [[Партызанскі праспэкт (Менск)|Партызанскім праспэктам]], вуліцамі [[Вуліца Ванеева (Менск)|Ванеева]], [[Вуліца Ваўпшасава (Менск)|Ваўпшасава]], Радыяльнай і Пераходнай. Асноўныя магістралі: вуліцы Казлова, Ванеева, Ваўпшасава, Радыяльная і праспэкт Незалежнасьці. Па тэрыторыі раёну працякае рака [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]] і [[Сьляпянская водная сыстэма]]. Адміністрацыя раёну месьціцца па вул. Захарава, д. 53. На 2016 г. у раёне налічвалася 86 вуліцаў і 5 мікрараёнаў: Дражня, Захарава-Пуліхава, Сь''л''япянка, Сь''ц''япянка і [[Трактаразаводзкі пасёлак]]. == Эканоміка == Адзін з двух самых прамыслова разьвітых раёнаў гораду. Яго доля ў агульным аб’ёме выпуску прамысловай прадукцыі перавышае 20 %. Буйнейшыя прадпрыемствы: [[Менскі трактарны завод]], [[Менскі маторны завод]], [[Белкамунмаш]], [[Менскі электратэхнічны завод]], [[Слодыч (прадпрыемства)|Слодыч]]. На 2016 г. раён налічваў 23 прамысловых прадпрыемствы: ААТ «[[Белгіпс]]», ААТ «[[Белгран]]», ААТ «[[Белкамунмаш]]», ААТ «[[Белсувязьбуд]]», ДП «[[Жылкамплект]]», ААТ «[[Завод зборнага жалезабэтона № 1]]», ААТ «[[Крыніца (бровар)|Крыніца]]», ЗП «[[Іссофт Салюшнз]]», ААТ «[[Менскі завод аўтаматычных лініяў]]», ААТ «[[Менскі завод пеністых вінаў]]», [[Менскі завод тэхналягічных мэталаканструкцыяў]] ААТ «[[Прамтэхмантаж]]», ААТ «[[Менскі завод шасьцерняў]]», ААТ «[[Менскі інструмэнтальны завод]]», ААТ «[[Менскі камбінат хлебапрадуктаў]]», ААТ «[[Менскі малочны завод № 1]]», ААТ «[[Менскі маторны завод]]», ААТ «[[Менскі трактарны завод]]», ААТ «[[Менскі электратэхнічны завод]]», УП «[[Менскмэтрабуд]]», ААТ «[[Менскмэтрапраект]]», УП «[[Мінатор-Сэрвіс (прадпрыемства)|Мінатор-Сэрвіс]]», ЗП «[[Самсалюшнз]]», ААТ «Кандытарская фабрыка "[[Слодыч]]"». Працавалі 3 аддзяленьні 3 банкаў: [[ААТ]] «ААБ "[[Беларусбанк]]"» (філіял № 522; [[Вуліца Даўгабродзкая (Менск)|вул. Даўгабродзкая]], д. 1), [[ЗАТ]] «[[Ідэя Банк]]» ([[Вуліца Зьмітрака Бядулі (Менск)|вул. Зьмітрака Бядулі]], д. 11) і ААТ «[[Банк Масква-Менск|Банк „Масква-Менск“]]» (вул. Даўгабродзкая, д. 6/1). Таксама дзейнічалі прадпрыемства «Менскае спэцыяльнае канструктарскае бюро аўтаматычных лініяў» (вул. Даўгабродзкая, д. 16) і 2 дасьледчыя ўстановы: * Інстытут прыродакарыстаньня (вул. Фр.Скарыны, д. 10) [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], заснаваны ў 1930 г. як Інстытут [[торф]]а і пераназваны ў 1990 г. у Інстытут праблемаў выкарыстаньня прыродных рэсурсаў і экалёгіі (да 2008 г.); * прадпрыемства «Навукова-вытворчы цэнтар [[Геалёгія|геалёгіі]]» (вул. Купрэвіча, д. 10) [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Рэспублікі Беларусь]], заснаваны 1 кастрычніка 1927 г. як Інстытут геалягічных навук і перайменаваны ў 1933 г. у Інстытут геалёгіі і гідрагеалёгіі, у 1938 г. у Інстытут геалёгіі, у 1945 г. зноў у {{Артыкул у іншым разьдзеле|Інстытут геалягічных навук НАН Беларусі|Інстытут геалягічных навук|be|Інстытут геалагічных навук НАН Беларусі}}, у студзені 1970 г. у Беларускі навукова-дасьледчы геолягавыведкавы інстытут (да 19 ліпеня 2013 г.). == Перавозкі == На 2016 г. у раёне дзейнічалі [[Менскі аўтобус|аўтобусныя]], [[Менскі тралейбус|тралейбусныя]] і [[Менскі трамвай|трамвайныя]] маршруты, [[Менскі мэтрапалітэн]], маршрутныя [[таксі]], 2 станцыі (Менск-Усходні і Сьцяпянка) і 2 прыпынкі (Трактарны і Таварны Двор) Аршанскага напрамку [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]], аэрадром «Ліпкі». == Адукацыя == На 2016 г. у раёне налічвалася 29 дзіцячых садкоў, зь іх 8 належалі Менскаму трактарнаму заводу: установы дашкольнай адукацыі № 2, 10, 26, 34, 50, 57, 59, 95, 107, 120, 144, 155, 159, 164, 169, 186, 194, 197, 227, 231, 239, 242, 257, 260, 271, 442, 543, 566 і 569. Працавала 14 сярэдніх агульнаадукацыйных школ: 11 сярэдніх школ — № 10, 22, 69, 72, 86, 87, 108, 133, 182, 183 і 223; 2 гімназіі — № 5 (вул. Мендзялеева, д. 14) і 7 ([[Вуліца Захарава (Менск)|вул. Захарава]], д. 58); спэцыяльная агульнаадукацыяная [[школа-інтэрнат]] № 13 для дзяцей з парушэньнем [[слых]]у (вул. Ваўпшасава, д. 23). Дадатковую адукацыю прапаноўвалі 6 установаў: 2 дзіцячыя школы мастацтваў — музычная № 3 імя [[Фрыдэрык Шапэн|Фрыдэрыка Шапэна]] ([[Вуліца Шчарбакова (Менск)|вул. Шчарбакова]], д. 4) і харэаграфічная № 2 (вул. Захарава, д. 50б); Сацыяльна-пэдагагічны цэнтар (вул. Грыцаўца, д. 4), Фізкультурна-спартовы цэнтар дзяцей і моладзі (вул. Уральская, д. 11а), Цэнтар дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі «Вікторыя» (вул. Уральская, д. 41) і Цэнтар карэкцыйна-разьвівальнага навучаньня і рэабілітацыі (вул. Казлова, д. 19). Сярэднюю адмысловую адукацыю забясьпечвалі 3 ліцэі: № 3 машынабудаваньня (вул. Халмагорская, д. 63), № 13 будаўніцтва (вул. Ваўпшасава, д. 29) і № 14 дрэваапрацоўчай вытворчасьці і транспартнага абслугоўваньня (вул. Ваўпшасава, д. 15). Прафэсійна-тэхнічную адукацыю ажыцьцяўлялі прыватны Менскі каледж [[прадпрымальніцтва]] (вул. Уруцкая, д. 21в) і 7 дзяржаўных [[каледж]]аў: 1) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Менскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж|архітэктурна-будаўнічы|ru|Минский государственный архитектурно-строительный колледж}} (вул. Зьм.Бядулі, д. 7; філіял [[БНТУ]]); 2) будаўніцтва і камунальнай гаспадаркі; 3) [[Менскі каледж мантажных і пад’ёмна-транспартных работаў|мантажных і пад’ёмна-транспартных работаў]]; 4) машынабудаўнічы; 5) мэдычны; 6) сучасных тэхналёгіяў у машынабудаваньні і аўтасэрвісе (філіял [[Рэспубліканскі інстытут прафэсійнай адукацыі|Рэспубліканскага інстытуту прафэсійнай адукацыі]]); 7) энэргетычны. На 2022 год у раёне месьціліся 4 [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшыя навучальныя ўстановы]] (ВНУ): [[Акадэмія нацыянальнай бясьпекі Беларусі]] (вул. Зьмітрака Бядулі, д. 2), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Беларуская дзяржаўная акадэмія сувязі||be|Вышэйшы дзяржаўны каледж сувязі}} (вул. Фр.Скарыны, д. 8/2), [[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт]] (вул. Захарава, д. 21) і [[Міжнародны дзяржаўны экалягічны інстытут імя А. Дз. Сахарава|Міжнародны дзяржаўны экалягічны інстытут]] [[БДУ]] (вул. Даўгабродзкая, д. 23). Таксама па вул. Багратыёна, д. 85 знаходзіцца Сьледча-экспэртны факультэт [[Акадэмія МУС Беларусі|Акадэміі МУС Беларусі]]. == Адпачынак == На 2016 г. у межах раёну месьціліся: [[Беларускі дзяржаўны цырк]] (прасп. Незалежнасьці, д. 32), кінатэатар «Мір» (вул. Казлова, д. 4а); [[Мэмарыяльны музэй-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]] (вул. Азгура, д. 8); 2 паркі — [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|Цэнтральны дзіцячы імя Максіма Горкага]] і Антонаўскі; 3 [[сквер]]ы — імя [[Сымон Балівар|Сымона Балівара]], Садружнасьці і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген Клумаў|Яўгена Клумава|be|Яўген Уладзіміравіч Клумаў}}; 2 Палацы культуры — імя {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Шарко|Мікалая Шарка|ru|Шарко, Николай Филиппович}} (вул. Уральская, д. 3) [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]] і філіяла «Культсэрвіс» (вул. Даўгабродзкая, д. 24) ААТ «[[МТЗ]]»; 4 бібліятэкі — № 5, 6 і 8 імя Максіма Багдановіча (вул. Даўгабродзкая, д. 12/2), Навукова-пэдагагічная (вул. Захарава, д. 59) [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]; рэстаран у [[Сядзіба Ваньковічаў (Менск)|сядзібе Ваньковічаў]] (вул. Філімонава, д. 24). На тэрыторыі раёну працавалі: Фізкультурна-аздараўленчы цэнтар (зав. Уральскі, д. 9), пункт праката на лыжаролернай трасе (вул. Ваўпшасава, д. 46), 2 спэцыялізаваныя {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзіцяча-юнацкая спартовая школа|дзіцяча-юнацкія спартовыя школы|ru|Детско-юношеская спортивная школа}} алімпійскага рэзэрва (СДЮСШАР) — [[тэніс]]а (зав. Казлова, д. 15) і [[Сучаснае пяціборства|сучаснага пяціборства]] (вул. Сталетава, д. 1); крытыя тэнісныя корты (вул. Сталетава, д. 1а) ААТ «Менскі завод ацяпляльнага абсталяваньня». Дзейнічалі 2 прафэсійныя спартовыя клюбы: баскетбольны «[[Цмокі-Менск]]» (вул. Уральская, д. 3а) і хакейны «[[Юнацтва-Менск]]» (вул. Першамайская, д. 3). Падарожжы для адпачынку ладзіліся 23 адпаведнымі прадпрыемствамі раёну. == Ахова здароўя == На 2016 г. у раёне дзейнічала 12 установаў [[Ахова здароўя|аховы здароўя]]: 2 [[Лякарня|лякарні]] — 6-я гарадзкая клінічная (вул. Уральская, д. 5) і паліятыўнага догляду «Госьпіс» (вул. Стаханаўская, д. 19); падстанцыя хуткай мэдычнай дапамогі (вул. Захарава, д. 52, корп. 1); 4 паліклінікі — 9-я гарадзкая (вул. Шчарбакова, д. 1), 14-я цэнтральная раённая ([[Вуліца Фролікава (Менск)|вул. Фролікава]], д. 2), 9-я гарадзкая дзіцячая (вул. Фролікава, д. 2) і 9-я стаматалягічная (вул. Захарава, д. 52, корп. 2); Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтар (РНПЦ) нэўралёгіі і [[Нэўрахірургія|нэўрахірургіі]] (вул. Фр.Скарыны, д. 24) [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]], заснаваны 25 жніўня 1924 г. як Беларускі дзяржаўны інстытут фізыятэрапіі і перайменаваны ў 1930 г. у Дзяржаўны інстытут фізыятэрапіі, артапэдыі і нэўралёгіі, у 1946 г. у Дзяржаўны навукова-дасьледчы інстытут (НДІ) фізыятэрапіі і нэўралёгіі, у 1949 г. у Беларускі НДІ нэўралёгіі, нэўрахірургіі і фізыятэрапіі (да 1 кастрычніка 2005 г.); клінічны радзільны дом Менскай вобласьці; 2 мэдыка-санітарныя часткі Менскага маторнага завода і Менскага трактарнага завода; Цэнтар [[Гігіена|гігіены]] і [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]]. На ўліку ў паліклініках стаяла 79,7 тыс. (82,6%) жыхароў раёну, зь іх 65 тыс. дарослых і 14,7 тыс. дзяцей. == Органы ўлады і аб’яднаньні == На 2016 г. на тэрыторыі раёну знаходзіліся 5 органаў мясцовай улады: Аддзел надзвычайных сытуацыяў (вул. Багратыёна, д. 64), Вайсковы камісарыят (зав. Стаханаўскі, д. 3), Інспэкцыя падаткаў і збораў (вул. Фролікава, д. 9), Пракуратура (зав. Стаханаўскі, д. 37) і Ўправа ўнутраных справаў (зав. Стаханаўскі, д. 5). Суд месьціўся ў [[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскім раёне]] на захадзе Менску (вул. Сямашкі, д. 33), Экспэртна-крыміналісты аддзел — у [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім раёне]] на поўдні сталіцы ([[Праспэкт Ракасоўскага (Менск)|прасп. Ракасоўскага]], д. 49). На 2016 г. на ўзроўні раёну мелі ўлік: 28 [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкіх аб’яднаньняў]], зь іх 2 {{Артыкул у іншым разьдзеле|Прафэсійны саюз|прафэсійныя саюзы|en|Trade union}} і 2 [[Палітычная партыя|палітычныя партыі]]; 4 камітэты тэрытарыяльнага грамадзкага [[Мясцовае самакіраваньне|самакіраваньня]] і 9 саветаў грамадзкіх пунктаў аховы правапарадку. У [[Рэспубліканская каардынацыйная рада кіраўнікоў палітычных партыяў і грамадзкіх аб’яднаньняў|Каардынацыйную раду кіраўнікоў грамадзкіх аб’яднаньняў і палітычных партыяў]] (КРКГАПП) уваходзілі прадстаўнікі 19 грамадзкіх аб’яднаньняў, у тым ліку 2 прафсаюзаў ([[Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] і Прафсаюз установаў адукацыі) і [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]]. Таксама на ўліку стаялі 624 першасныя суполкі грамадзкіх аб’яднаньняў, зь якіх 266 (42,6%) належалі да прафсаюзаў. У лік 5 найбольшых паводле колькасьці ўдзельнікаў грамадзкіх аб’яднаньняў, усе зь якіх апынуліся ў складзе КРКГАПП, уваходзілі: 1) [[Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа]] (48 суполак з 27410 сябрамі; 28,1% насельніцтва раёну); 2) [[Беларускае грамадзкае аб’яднаньне вэтэранаў]] (23 суполкі з 15225 сябрамі; 15,6% насельніцтва); 3) [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]] (90 суполак з 9480 сябрамі; 9,7% насельніцтва); 4) [[Добраахвотнае таварыства садзейнічаньня арміі, авіяцыі і флёту Рэспублікі Беларусь]] (96 суполак з 7090 сябрамі і 137 [[Юрыдычная асоба|юрыдычнымі асобамі]]; 7,3% насельніцтва); 5) «[[Белая Русь (грамадзкая арганізацыя)|Белая Русь]]» (89 суполак з 2457 сябрамі; 2,5% насельніцтва). == Мінуўшчына == 8 красавіка 1977 г. Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету БССР зацьвердзіў Указ № 1159-ІХ «Аб утварэньні Маскоўскага і Партызанскага раёнаў у г. Менску»<ref name="з">{{Артыкул|аўтар=[[Павал Берасьнеў]].|загаловак=«Галоўная пэрспэктыва для разьвіцьця Партызанскага раёна — асваеньне новых тэрыторыяў»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=95550|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-05 66 (27181)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/95558/5kras-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. Партызанскі раён утварылі на ўсходзе Менску ў гонар [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкага партызанскага руху ў Беларусі]] 1941—1944 гг. падчас [[ВАВ|Нямецка-савецкай вайны]]. У склад раёну ўвайшлі 4 мікрараёны Менску: Дражня і Сьляпянка, якія з 1959 г. належалі да [[Заводзкі раён (Менск)|Сталінскага раёна Менска]] (з 1961 г. Заводзкі раён Менску); мікрараён Трактаразаводзкі пасёлак, які ў 1946 г. таксама ўлучылі ў Сталінскі раён Менску (з 1961 г. Заводзкі раён Менску); мікрараён Захарава-Пуліхава, які да 1923 г. называўся [[Архірэйская Слабодка|Архірэйскай Слабодкай]] (да 1947 г. Пуліхава). На 1983 г. насельніцтва раёну складала каля 114 тыс. жыхароў. Плошча раёну 2227 га, зь іх 77,2 га (3,5%) зялёных насаджэньняў. Агульная плошча жыльлёвага фонду складала каля 1,5 млн [[м²]]. У межах раёну знаходзіліся 16 прамысловых (аўтаматычных лініяў, інструмэнтальны, [[Менскі маторны завод|маторны]], [[Крыніца (бровар)|піўны № 2]], [[Менскі трактарны завод|трактарны]], шасьцерняў, хлебапрадуктаў, [[Менскі электратэхнічны завод|электратэхнічны]]) і 3 будаўнічых прадпрыемствы (управа «Менскмэтрабуд», трэсты № 15 «Спэцбуд» і «Белдарбуд»), 4 навукова-дасьледчыя інстытуты (Беларускі геолягавыведкавы, Беларускі каструктарска-тэхналягічны гарадзкой гаспадаркі), 2 спэцыяльныя канструктарскія бюро (аўтаматычных лініяў, унівэрсальных абганяльных [[трактар]]оў), [[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт|пэдагагічны інстытут замежных моваў]], 4 тэхнікумы (архітэктурна-будаўнічы, завочны, машынабудаўнічы і энэргетычны), 5 прафэсійна-тэхнічных вучэльняў. Таксама працавалі дзіцячая музычная школа, дзіцячая хакейная школа [[Юнацтва-Менск|«Юнацтва»]], 11 сярэдніх агульнаадукацыйных школ, 2 школы працоўнай моладзі, 2 школы-інтэрнаты і 8 дзіцячых садкоў. Дзейнічалі 6-я клінічная [[лякарня]], 3 паліклінікі для дарослых і 2 дзіцячыя паліклікнікі, мэдычная частка [[МТЗ]], 39 пунктаў аховы здароўя на прамысловых прадпрыемствах, ва ўстановах і вучэльнях, 6 [[аптэка]]ў і аптэкарская [[крама]]. Таксама ў раёне месьціліся 4 [[Бібліятэка|бібліятэкі]] і 4 кінатэатры («Зьмена», «Іскра», «Мір», «Усход»), 2 Палацы культуры (МТЗ і Беларускага таварыства глухіх), [[Беларускі дзяржаўны цырк]], [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|дзіцячы парк імя Горкага]], Дом літаратара і плянэтары. Дзейнічалі [[стадыён]], 2 [[басэйн]]ы, крытая коўзанка, 62 прадпрыемствы побытавага абслугоўваньня, 81 крама, 146 страўняў (зь іх рэстараны «Колас» і «Лета», 5 [[кавярня]]ў і 2 [[кактэйль]]-[[бар]]ы). У 1987 г. у склад Партызанскага раёну Менску ўлучылі вёску Сь''ц''япянка, якая дагэтуль належала да [[Зялёны Луг (мікрараён)|Зялёналускага]] сельсавета (Менскі раён) і ў выніку стала 5-м мікрараёнам. У 2011 г. прадпрыемствы Партызанскага раёну далі звыш 25% аб’ёму агульнай прамысловай вытворчасьці Менску, што зрабіла раён найбольшым прамысловым у сталіцы. [[Рэнтабэльнасьць]] продажаў прадпрыемствамі раёну вырасла да 15,7%. Прамысловая вытворчасьць вырасла ў 2011 г. да $53,1 тыс. на работніка параўнальна з $46,3 тыс. на работніка ў 2010 годзе. Экспарт тавараў за 2011 г. вырас на 46,9% (%461,7 млн) да $1,4 млрд. Сальда зьнешняга гадлю за 2011 г. стала станоўчым у памеры $75,5 млн замест адмоўнага ў 2010 г. у памеры $118,1 млн. Удзельная вага экспарту ў аб’ёме прамысловай вытворчасьці вырасла да 64,8%. Удзельная вага прыватных прадпрыемстваў склала 5,5% у аб’ёме экспарту раёну і 44,8% у аб’ёме [[імпарт]]у<ref name="з"/>. [[Файл:Sciklieva reserve (Belarus, June 2020) 12.jpg|значак|270пкс|Заказьнік «[[Сьціклева]]» ў межах Партызанскага раёну (2020 год)]] 26 сакавіка 2012 г. А.Лукашэнка падпісаў Указ № 141 «Аб зьмене межаў г. Менска і Менскага раёну», якім улучыў у Партызанскі раён Менску 4095,0812 [[гектар]]аў зямельных участкаў [[Менскі раён|Менскага раёна]] ([[Калодзішчанскі сельсавет]]). Улучаныя ўчасткі належалі 9 [[Фізычная асоба|фізычным асобам]] (1,7031 га; 0,04%), у тым ліку 2 [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальным прадпрымальнікам]] (0,4103 га), і 41 [[Юрыдычная асоба|юрыдычнай асобе]] (4093,3781 га; 99,96%). На 10 найбольшых улучаных участкаў прыпадала 99,09% улучаных земляў (4057,8275 га): 1) прадпрыемства «Менская лесапаркавая гаспадарка» (3270,2187 га; 79,86%); 2) «Менская эксплёатацыйная ўправа [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|ўзброеных сілаў]]» (432,8372 га; 10,57%); 3) [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] (163,7735 га; 4,00%); 4) Аварыйна-ратавальная ўстанова «Авіяцыя» [[Міністэрства па надзвычайных сытуацыях Рэспублікі Беларусь]] (142,3218 га; 3,47%); 5) [[Аб’яднаны інстытут машынабудаваньня]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (20,0131 га; 0,49%); 6) прадпрыемства «Менскае аддзяленьне [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]» (10,2463 га; 0,25%); 7) [[таварыства з дадатковай адказнасьцю]] «Белпрамбуд» (7,5070 га; 0,18%); 8) [[таварыства з абмежаванай адказнасьцю]] «ЛТВ» (3,8916 га; 0,10%); 9) [[ТАА]] «Адэльфіна» (3,7876 га; 0,09%); 10) гаражна-будаўнічы [[каапэратыў]] «Віраж» (3,2307 га; 0,08%)<ref>{{Артыкул|аўтар=А.Лукашэнка.|загаловак=Указ прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 сакавіка 2012 г. № 141 «Аб зьмене межаў г. Менска і Менскага раёна»|арыгінал=Указ президента Республики Беларусь от 26 марта 2012 г. № 141 «Об изменении границ г. Минска и Минского района»|спасылка=http://www.pravo.by/pdf/2012-37/2012-37(009-013).pdf|мова=ru|выданьне=Нацыянальны рэестар прававых актаў Рэспублікі Беларусь|тып=|год=2 красавіка 2012|нумар=[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=4061&p0=2012&p1=37 37]|старонкі=11-12|issn=}}</ref>. У выніку далучэньня земляў былога палігона каля Калодзішчаў, якія назвалі «Зялёным Борам», раён стаўся найбольшым у Менску паводле плошчы і ўлучыў у свой склад заказьнік «[[Сьціклева]]». На красавік 2012 г. у раёне налічвалася звыш 32 [[м²]] зялёных насаджэньняў на аднаго жыхара, што было найвышэйшым паказьнікам сярод раёнаў сталіцы. У раёне пражывалі звыш 98 тыс. чалавек, што рабіла яго найменш населеным у Менску<ref name="з"/>. === Кіраўнікі === * [[Аляксандар Бачыла]] (25 красавіка 1977 — 7 сьнежня 1983) * [[Аляксандар Герасіменка]] (8 сьнежня 1983 — 9 верасьня 1986) * [[Тамара Дудко]] (25 верасьня 1986 — 31 ліпеня 1989) * [[Міхаіл Матусевіч]] (21 верасьня 1989 — 10 лістапада 1997) * [[Станіслаў Буко]] (24 лістапада 1997 — 26 лістапада 2001) * [[Пётар Сямашка]] (1 лютага 2002 — 6 жніўня 2004) * [[Леанід Голуб]] (30 жніўня 2004 — 15 красавіка 2011) * [[Андрэй Галь]] (18 красавіка 2011 — 31 верасьня 2012) * [[Аляксандар Крэпак]] (1 кастрычніка 2012 — 15 кастрычніка 2014) * [[Дзяніс Аўсяньнікаў]] (з 16 кастрычніка 2014 г.) == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Партызанскі раён (Менск)| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1977 годзе]] jcqrd4pclkdoz1ndct6ysamiupvmi3h 0 88500 2696774 2686914 2026-10-15T00:28:36Z Summershell67 98737 /* */ 2696774 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Заводзкі раён |Назва ў родным склоне = Заводзкага раёну |Арыгінальная назва = |Герб = Mn zav.gif |Сьцяг =Flag of Zavodski district.gif |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Статус = унутрыгарадзкі раён |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Менск]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = {{просты сьпіс| * ''Мікрараёны'' * [[Чыжоўка (мікрараён Менску)|Чыжоўка]] * [[Ангарская (мікрараён)|Ангарская]] * [[Паўночны пасёлак (мікрараён Менску)|Паўночны пасёлак]] * [[Шабаны (мікрараён)|Шабаны]] * [[Малы Трасьцянец]] * [[Сосны]] }} |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = |ДатаЎтварэньня = {{Дата пачатку|17|3|1938|1}} |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = [[Аляксандар Дараховіч]] |Назва пасады кіраўніка = Кіраўнік адміністрацыі |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |МовыВаЎжытку = беларуская, расейская |Насельніцтва = 238,798 |Год перапісу = 2009 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = 3 |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 58 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = 219 |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Zavadski District in Minsk.svg |Загаловак мапы = Заводзкі раён у абрысах Менску |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = [[UTC+3]] |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 17 |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = [[.by]] |Код аўтамабільных нумароў = 7 |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = http://zav.minsk.gov.by/ |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = #DEE3FA |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Заводзкі раён''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у на паўднёвым усходзе гораду. Штучнае негістарычнае ўтварэньне, межы якога не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі Менску<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. Мае безаблічную назву, утвораную [[камуністы|камуністамі]] без уліку мясцовых тапанімічных традыцыяў<ref name="viacorka"/>. Адзін з буйнейшых раёнаў гораду. Плошча раёну складае прыкладна 36 км². Насельніцтва раёну складае 238 798 чалавек (перапіс 2009). Уключае мікрараёны [[Чыжоўка (мікрараён Менску)|Чыжоўка]], [[Ангарская (мікрараён)|Ангарская]], [[Малы Трасьцянец]], [[Паўночны пасёлак (мікрараён Менску)|Паўночны пасёлак]], [[Шабаны (мікрараён)|Шабаны]], [[Сосны]]. Адміністрацыя раёну месьціцца па вул. Жылуновіча, д. 17. == Гісторыя == У 1930-я гады на паўднёва-ўсходняй ускраіне гораду, вядомай як Архіерэйскі гай, потым Чырвонае ўрочышча, пачынаюць будавацца прамысловыя прадпрыемствы. У гэты ж пэрыяд на тэрыторыі ўрочышча Благаўшчына (цяп. раён вуліцы [[вуліца Радыяльная (Менск)|Радыяльнай]], станцыі мэтро [[Аўтазаводзкая (станцыя мэтро, Менск)|Аўтазаводзкая]] і ТЭЦ-3) месьцілася адна з расстрэльных пляцовак, на якой адбываліся масавыя пакараньні [[Ёсіф Сталін|сталінскага]] рэжыму<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняцоў І.|загаловак=цыт. па Корни белорусской политики. Кузнецов: история повторяется|арыгінал=|спасылка=http://telegraf.by/2011/10/korni-belorusskoi-politiki-kuznecov-istoriya-povtoryaetsya|аўтар выданьня=|выданьне=Telegraf.by|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. У 1938 у Менску ствараюцца тры першыя раёны, гэтая тэрыторыя ўваходзіць у склад Сталінскага раёну. У 1944 Дзяржаўны камітэт абароны прыняў пастанову аб арганізацыі ў вызваленым Менску [[Менскі аўтамабільны завод|аўтазборачнага заводу]]. З 1945 году Сталінскі раён Менску пачаў разьвівацца ў якасьці прамысловага асяродку сталіцы [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]. У 1948 пачынаецца будаўніцтва [[Менскі падшыпнікавы завод|Дзяржаўнага падшыпнікавага заводу]], у 1951 — першая прадукцыя. 2 лістапада 1961 Указам Прэзыдыюму [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савету БССР]] Сталінскі раён Менску перайменаваны ў Заводзкі. З 1964 г. пачалі забудоўваць мікрараён [[Чыжоўка (мікрараён)|Чыжоўка]], у склад якога пазьней увайшлі вёскі Красная Слабада і Карзюкі, Грэбелька, Дворышча і Зацішша<ref name="г"/>. У 1966 створанае Менскае вытворчае аб’яднаньне па выпуску цацак «Мір», у 1968 пабудаваны малочны камбінат, у 1974 — мясаперапрацоўчы завод. Узьведзеныя гасьцініца «Турыст» (1973), Палац культуры й тэхнікі Менскага аўтазаводу (1975), буйнейшы ў горадзе ўнівэрмаг «Беларусь» (1978). У гэтыя ж гады пабудаваная [[ЦЭЦ-3 (Менск)|ЦЭЦ-3]] і многія іншыя прадпрыемствы. У 1978 частка тэрыторыі раёну перадаецца ўтворанаму [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскаму раёну]]. У 1980-я — 1990-я актыўна забудоўваецца мікрараён [[Шабаны (мікрараён)|Шабаны]], спэцыялізацыя яго прадпрыемстваў — будаўнічая. 10 лістапада 1997 г. гарадзкі пасёлак [[Сосны]] ўключаны ў склад Заводзкага раёну. За 2011 год аб’ём экспарту тавараў з Заводзкага раёну вырас на 67,7% да $1699,9 млн, а экспарт паслуг — на 27,5% да $37,5 млн. У выніку адмоўнае сальда зьнешняга гандлю таварамі склала -$72,3 млн. Пагатоў сальда гандлю паслугамі склалася станоўчае ў памеры $18,7 млн. У раёне пабудавалі каля 30 000 [[м²]] жытла, частку якога ўзьвялі ААТ «[[Менскі аўтамабільны завод]]» («МАЗ») і ААТ «[[Менскі падшыпнікавы завод]]» («МПЗ») для сваіх супрацоўнікаў. На вуліцы Машынабудаўнікоў стварылі [[ТАА]] «Менскі гарадзкі тэхнапарк», які здаваў у арэнду 40 прадрыемствам 4 [[гектар]]ы агульнай плошчы ў будынках. На 2012 г. найбольшымі заводамі ў раёне былі: ААТ «[[Менскі аўтамабільны завод]]» («МАЗ»), ААТ «[[Менскі падшыпнікавы завод]]» («МПЗ»), ААТ «[[Менскі завод колавых цягачоў]]» («МЗКЦ»), ЗАТ «Завод аўтамабільных прычэпаў і кузавоў "МАЗ-Купава"», ААТ «[[Менскжалезабэтон]]», ААТ «[[Менскдрэў]]» і УП «[[Малочны гасьцінец|Гарадзкі малочны завод № 2]]». У [[Свабодная эканамічная зона|свабоднай эканамічнай зоне]] «Менск» дзейнічала звыш 100 прадпрыемстваў. Заводзкі раён вылучаўся сярод іншых раёнаў Менску найбольшым лікам прамысловых прадпрыемстваў. Сярод больш як 150 прадпрыемстваў раёну 56 былі прамысловымі. Заводзкі раён перавышаў па ўзроўні прамысловай вытворчасьці 2 усялякія іншыя раёны Менску, акрамя Партызанскага. Пагатоў машынабудаўнічыя прадпрыемствы складала 70% прамысловасьці раёну. Заводзкі раён быў 3-м паводле насельніцтва ў Менску. На раён прыпадала каля чвэрці аб’ёму прамысловасьці сталіцы. Таксама ў Заводзкім раёне працавалі 2 гіпэрмаркеты. Па ружы вятроў усе выкіды прамысловых прадпрыемстваў Менску ішлі на паўднёвы ўсход у бок Заводзкага раёну. Пагатоў звыш паловы выкідаў прыпадала на транспарт. Расьлінныя насаджэньні раёну ўлучалі [[Абалона|паплавы]] Безыменнага і Лошыцкага [[Ручай|ручаёў]], ручая Трасьцянка ў [[Шабаны (мікрараён)|Шабанах]], [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага вадасховішча]], 2 паркі і алеі ўздоўж [[Ангарская (мікрараён)|Ангарскай]] вуліцы<ref>{{Артыкул|аўтар=Павал Берасьнеў.|загаловак=«У Чыжоўцы цяпер жыць лепш, чым у цэнтры»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=98551|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=14 чэрвеня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-06-14 112 (27227)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/98574/14cher-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. === Кіраўнікі === * Андрэй Жагло (2012) * Аляксандар Дараховіч (2017) == Эканоміка == [[Файл:Angarskya tec3.jpg|thumb|[[Ангарская (мікрараён)|Ангарская]] й [[ТЭЦ-3 (Менск)|ТЭЦ-3]]]] Самы індустрыяльна разьвіты раён Менску. У раёне месьцяцца 33 прамысловыя прадпрыемствы, асноўная галіна — машынабудаваньне й мэталаапрацоўка: 19 прадпрыемстваў, сярод іх такія гіганты як [[Менскі аўтамабільны завод]], [[Менскі завод колавых цягачоў]], [[Менскі падшыпнікавы завод]]. У прамысловасьці, будаўніцтве, гандлі й бытавым абслугоўваньні занятыя звыш 75 тысячаў чалавек, у тым ліку ў галінах матэрыяльнай вытворчасьці 40 тысячаў чалавек. Сярэднемесячны аб’ём вытворчасьці складае 20% прамысловай вытворчасьці гораду. Пастаўкі прадукцыі на [[экспарт]] складаюць 30% экспарту гораду. На 2017 год найбольшымі прамысловымі прадпрыемствамі Заводзкага раёну былі: ААТ «[[Менскі аўтамабільны завод]]» (вул. Сацыялістычная, д. 2), ААТ «[[Менскі падшыпнікавы завод]]» (вул. Жылуновіча, д. 2), ААТ «[[Менскі завод колавых цягачоў]]» (Партызанскі прасп., д. 150), ТАА «Завод аўтамабільных прычэпаў і кузавоў "МАЗ-Купава"» (вул. Машынабудаўнікоў, д. 18), ААТ «[[Менскжалезабэтон]]» (вул. Кабушкіна, д. 66а), ААТ «[[Менскдрэў]]» (вул. Сацыялістычная, д. 20) і УП «[[Малочны гасьцінец]]» (Партызанскі прасп., д. 170). [[Свабодная эканамічная зона]] «Менск» улучала 142 прадпрыемствы раёну, зь іх найбольшымі былі: ТАА «[[Алютэх]]» (вул. Сяліцкага, д. 10), ЗАТ «Гідрадынаміка» (вул. Красіна, д. 169) — вытворца насосаў, ТАА «[[Унібокс]]» (вул. Сяліцкага, д. 9Б) — вытворца бляшанадрукаваных вырабаў і ТАА «Белізаліт» (вул. Сяліцкага, д. 19) — вытворца трубаў<ref name="г">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя раёну|спасылка=http://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/geograficheskoe-polozhenie-istorija-rajona|выдавец=Адміністрацыя Заводзкага раёну г. Менску|мова=ru|дата публікацыі=2017|дата доступу=3 студзеня 2018}}</ref>. Таксама ў Заводзкім раёне Менску месьціліся такія прадпрыемствы, як «[[Белэнэргазасьцярога]]», «[[Макродар]]» «[[Менскінтэркапс]]» і «[[Інстытут мяса-малочнай прамысловасьці]]» Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. == Транспартная сыстэма == Асноўныя магістралі — [[Партызанскі праспэкт (Менск)|Партызанскі праспэкт]], вуліцы [[Вуліца Пляханава (Менск)|Пляханава]], [[Вуліца Ангарская (Менск)|Ангарская]], [[Вуліца Кабушкіна (Менск)|Кабушкіна]], [[Вуліца Ташкенцкая (Менск)|Ташкенцкая]]. 7 лістапада 1997 году былі адкрытыя станцыі 2-й лініі [[Менскі мэтрапалітэн|Менскага мэтрапалітэну]] «[[Партызанская (станцыя мэтро, Менск)|Партызанская]]» і «[[Аўтазаводзкая (станцыя мэтро, Менск)|Аўтазаводзкая]]», а ў 2001 годзе была адкрытая станцыя «[[Магілёўская (станцыя мэтро)|Магілёўская]]». Таксама раён злучаны зь іншымі раёнамі гораду з дапамогай [[Менскі аўтобус|аўтобусных]], [[Менскі тралейбус|тралейбусных]] і [[Менскі трамвай|трамвайных]] сетак. == Адукацыя == На тэрыторыі раёну месьцяцца: *ВНУ **[[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт]] **[[Менскі інстытут кіраваньня]] **[[Камандна-інжынэрны інстытут МНС Рэспублікі Беларусь]] **філіялы іншых навучальных установаў *сярэдне спэцыяльныя навучальныя ўстановы У раёне дзейнічаюць 35 агульнаадукацыйных школаў, уключаючы дзьве гімназіі. == Ахова здароўя == *4-я гарадзкая дзіцячая клінічная бальніца *5-я гарадзкая клінічная бальніца (у склад уваходзіць радзільны пакой) *10-я дзіцячая гарадзкая клінічная паліклініка *4-я гарадзкая клінічная стаматалягічная паліклініка *17 гарадзкая паліклініка *21 цэнтральная раённая паліклініка *22 гарадзкая паліклініка *22-я гарадзкая дзіцячая паліклініка *23-я гарадзкая дзіцячая паліклініка *36 гарадзкая паліклініка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.mgtp.by/ ТАА «Менскі гарадзкі тэхнапарк»]{{ref-ru}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Электронныя звароты грамадзянаў|спасылка=http://zav.minsk.gov.by/obrashcheniya/elektronnye-obrashcheniya-grazhdan-i-yuridicheskikh-lits/elektronnye-obrashcheniya-grazhdan|выдавец=Адміністрацыя Заводзкага раёну г. Менску|дата публікацыі=2017|дата доступу=3 студзеня 2018}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Заводзкі раён (Менск)| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1938 годзе]] 0v5ve3tedvxt4lqwt9s05hyo9cs8thy 0 88501 2696775 2686903 2026-10-15T00:31:35Z Summershell67 98737 /* */ 2696775 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Ленінскі раён |Назва ў родным склоне = Ленінскага раёну |Арыгінальная назва = |Герб = Hierb Leninskaha rajonu Miensku.png |Сьцяг =Flag of Leninski district.gif |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Статус = унутрыгарадзкі раён |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Менск]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = {{просты сьпіс| * ''Мікрараёны'' * [[Серабранка (мікрараён Менску)|Серабранка]] * [[Лошыца (мікрараён Менску)|Лошыца]] }} |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = |ДатаЎтварэньня = 1951 |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = [[Валеры Кулеш]] |Назва пасады кіраўніка = Кіраўнік адміністрацыі |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |МовыВаЎжытку = |Насельніцтва = {{лік|215151}} |Год перапісу = 2009 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 26 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Lieninski District in Minsk.svg |Загаловак мапы = Ленінскі раён у абрысах Менску |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = http://lenadmin.gov.by |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = #DEE3FA |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Ленінскі раён''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у. Плошча раёну складае 2,6 тыс. га. Насельніцтва раёну складае 215 151 чалавек (перапіс 2009). Штучнае негістарычнае ўтварэньне, межы якога не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі Менску<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. Мае безаблічную палітызаваную назву ў духу [[камуністы|камуністычнай]] [[прапаганда|прапаганды]] без зьвязку зь мясцовымі тапанімічнымі традыцыямі<ref name="viacorka"/>. == Характарыстыка == Адміністрацыйны раён утвораны ў 1951, названы ў гонар [[Уладзімер Ленін|Уладзімера Леніна]]. У сучасных межах з 1977. Разьмешчаны на абодва бакі ракі [[Сьвіслач (прыток Бярэзіны)|Сьвіслач]], ад [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэкту Незалежнасьці]] на поўдзень да [[МКАД (Менск)|МКАД]] і [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага вадасховішча]]. Мяжуе з [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральным]], [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскім]], [[Заводзкі раён (Менск)|Заводзкім]], [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкім]] і [[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскім]] раёнамі. На тэрыторыі раёну разьмешчаны рэзыдэнцыя [[Прэзыдэнт Рэспублікі Беларусь|прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]], дзевяць міністэрстваў, [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь]], [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь]], Выканаўчы камітэт [[СНД]]. == Мінуўшчына == Тэрыторыя разбудоўваецца з 1871 у сувязі з будаўніцтвам Маскоўска-Берасьцейскай і Лібава-Роменскай чыгунак. У 1895 тут зьяўляецца чыгуналіцейны завод. Раён насяляўся пераважна рабочымі. Урочышча [[Серабранка (мікрараён Менску)|Сярэбраны Лог]] (пазьней Срэбраны Млын) служыла месцам адпачынку месьцічаў. У 1908 запускаецца другі чыгуналіцейны завод (сёньня гэта адзін з карпусоў [[Менскі станкабудаўнічы завод|Менскага станкабудаўнічага заводу]]). Працуюць чатыры гарбарныя прадпрыемствы. У раёне разьмяшчаюцца шматлікія прадпрыемствы харчовай прамысловасьці. У 1917 у будынку [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Менскага гарадзкога тэатру]] адбываўся Другі сход арміяў Заходняга фронту, у лютым 1919 — Першы [[Усебеларускі зьезд Саветаў|Ўсебеларускі зьезд Саветаў]]. У будынку па вуліцы Падгорнай (цяпер [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|вул. Маркса]]) у сакавіку 1917 была арганізаваная [[народная міліцыя Менску]] на чале зь [[Міхаіл Фрунзэ|Міхалам Фрунзэ]]. == Эканоміка == Сёньня ў Ленінскім раёне працуюць 26 прадпрыемстваў, сярод якіх «[[Беларускія воблачныя тэхналёгіі]]», ААТ «[[Мотавела]]», РУП «[[Мінск Крышталь|Менск Крышталь]]», ААТ «[[Элема]]», ААТ «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]», ААТ «[[Камволь]]», РУП «[[Менскэнэрга]]». Таксама ў раёне месьцяцца «[[Белпалівагаз]]» і «[[Белэнэрга]]». Доля раёну складае 20% агульнагарадзкога вырабу прамысловай прадукцыі. == Культура == У Ленінскім раёне разьмяшчаюцца [[Нацыянальны мастацкі музэй Беларусі|Нацыянальны мастацкі музэй]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы]], [[Беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача|Тэатар юнага гледача]], [[Канцэртная заля Менск»|канцэртная заля «Менск»]], [[Цэнтральны дом афіцэраў (Менск)|Дом афіцэраў]], [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь]], старыя карпусы [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]], [[Лошыцкі парк]]. == Вуліцы ды праспэкты == * [[Вуліца Леніна (Менск)|Вуліца Леніна]] * [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Вуліца Карла Маркса]] * [[Вуліца Першамайская (Менск)|Вуліца Першамайская]] * [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|Вуліца Янкі Купалы]] * [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Праспэкт Незалежнасьці]] * [[Партызанскі праспэкт (Менск)|Партызанскі праспэкт]] * [[Праспэкт Ракасоўскага (Менск)|Праспэкт Ракасоўскага]] * [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|Плошча Незалежнасьці]] * [[Кастрычніцкая плошча (Менск)|Кастрычніцкая плошча]] * [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Вуліца Чырвонаармейская]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)| ]] 14ues6y1h4tx2gekfavattn9i7zk80b 0 88502 2696776 2686915 2026-10-15T00:34:14Z Summershell67 98737 /* */ 2696776 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Кастрычніцкі раён |Назва ў родным склоне = Кастрычніцкага раёну |Арыгінальная назва = |Герб = Mn okt.gif |Сьцяг =Flag of Kastrychnitski district.gif |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = «Город начинается здесь» |Статус = унутрыгарадзкі раён |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Менск]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = {{просты сьпіс| * ''Мікрараёны'' * [[Сокал (мікрараён)|Сокал]] * [[Курасоўшчына (мікрараён)|Курасоўшчына]] }} |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = |ДатаЎтварэньня = 17 сакавіка 1938 |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = [[Анатоль Жукоўскі]] |Назва пасады кіраўніка = Кіраўнік адміністрацыі |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |МовыВаЎжытку = |Насельніцтва = 155061 |Год перапісу = 2009 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 8047 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 19.27 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Kastryčnicki District in Minsk.svg |Загаловак мапы = Кастрычніцкі раён у абрысах Менску |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = http://okt.minsk.gov.by/ |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = #DEE3FA |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Кастры́чніцкі раён''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у. Месьціцца ў паўднёвай частцы гораду паміж чыгункамі Менск — Берасьце і Менск — Гомель. У ягоны склад уваходзяць прамысловы вузел «Калядзічы», пасёлак Сокал, а таксама тэрыторыя [[Мінск (нацыянальны аэрапорт)|РУП «Нацыянальны аэрапорт Мінск»]], геаграфічна разьмешчанага на поўдні Смалявіцкага раёну. Плошча раёну складае 1927 га. Насельніцтва раёну складае 155 061 чалавек (перапіс 2009). Штучнае негістарычнае ўтварэньне, межы якога не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі Менску<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. Мае безаблічную палітызаваную назву ў духу [[камуністы|камуністычнай]] [[прапаганда|прапаганды]] без зьвязку зь мясцовымі тапанімічнымі традыцыямі<ref name="viacorka"/>. == Гісторыя == У жніўні 1921 году Цэнтральнае бюро КП(б)Б выпусьціла пастанову падзяліць горад на тры раёны па партыйнай працы: Аляксандраўскі (правобраз цяперашняга Кастрычніцкага), Ляхаўскі й Цэнтральны. У 1938 годзе былі створаныя адміністрацыйныя раёны Менску: Сталінскі, Варашылаўскі й Кагановіцкі (замест Аляксандраўскага). У склад уваходзіць прамысловы вузел «Калядзічы». Указам Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад 13 сьнежня 2000 г. № 675 у мэтах забесьпячэньня інтарэсаў насельніцтва г.п. Сокал і стварэньні ўмоваў для сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця прадпрыемстваў грамадзянскай авіяцыі Рэспублікі Беларусь у гарадзкую рысу г. Менску былі ўключаныя г.п. Сокал і зямельны ўчастак плошчай 925 гектараў Рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Нацыянальны аэрапорт Мінск». Паказаныя тэрыторыі ўвайшлі ў падначаленьне Кастрычніцкага раёну г. Менску. == Эканоміка == Спэцыялізацыя раёну — транспарт. Тут месьцяцца прадпрыемствы Менскага аддзяленьня [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]], [[Менскі чыгуначны вакзал]], Дэпартамэнт па авіяцыі Міністэрства транспарту й камунікацыяў Рэспублікі Беларусь, яго падразьдзяленьні й прадпрыемствы (у тым ліку і аэрапорт «[[Мінск-1 (аэрапорт)|Мінск-1]]»), аўтамабільны канцэрн «Белмагістральаўтатранс», аўтакамбінаты № 5 і 6. Сярод прамысловых прадпрыемстваў — навукова-вытворчае аб’яднаньне «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]», завод «Крыён», Менскі мясакамбінат, ААТ «[[Керамін]]», Менская фабрыка каляровага друку, «[[Алютэх]]», «[[Модум]] — наша касмэтыка». У раёне працавалі «[[Інстытут глебазнаўства і аграхіміі]]» і «[[Інстытут сыстэмных дасьледаваньняў у АПК]]» НАНБ. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)| ]] d6v1r9log03ckgwggb6is3g69lravtc 0 88503 2696777 2686906 2026-10-15T00:36:59Z Summershell67 98737 /* */ 2696777 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Маскоўскі раён |Назва ў родным склоне = Маскоўскага раёну |Герб = |Сьцяг =Flag of Maskouski district.gif |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = «Песня о Московском районе» |Статус = унутрыгарадзкі раён |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Менск]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = {{просты сьпіс| * ''Мікрараёны'' * [[Паўднёвы Захад (мікрараён)|Паўднёвы Захад]] * [[Малінаўка (мікрараён)|Малінаўка]] * [[Брылевічы]] * [[Міхалова (мікрараён)|Міхалова]] * [[Грушаўка (мікрараён)|Грушаўка]] }} |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = |ДатаЎтварэньня = {{Дата пачатку|8|4|1977|1}}<ref name="з"/> |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = [[Яўген Воўна]] |Назва пасады кіраўніка = Кіраўнік адміністрацыі |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |МовыВаЎжытку = |Насельніцтва = 270,240 |Год перапісу = 2009 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 9008 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = {{просты сьпіс| * 81,8% — [[беларусы]] * 13,7% — [[расейцы]] * 2,1 % — [[украінцы]] }} |Канфэсійны склад = |Плошча = каля 30 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Maskoŭski District in Minsk.svg |Загаловак мапы = Маскоўскі раён у абрысах Менску |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = http://mosk.minsk.gov.by/ |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Беларусь}} |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Маскоўскі раён''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у. Месьціцца ў паўднёва-заходняй частцы гораду. Створаны ў 1977 годзе ў выніку кампаніі па разбуйненьні раёнаў гораду. Плошча раёну складае 2,4 тыс. га. Насельніцтва раёну складае 270 тысячаў чалавек. Штучнае негістарычнае ўтварэньне, межы якога не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі Менску<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. Мае [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву, утвораную [[камуністы|камуністамі]] ў рэчышчы палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі Беларусі]] без уліку мясцовых тапанімічных традыцыяў<ref name="viacorka"/>. == Эканоміка == 45 прамысловых прадпрыемстваў з агульнай колькасьцю працаўнікоў 16,5 тыс. чалавек. Найбуйнейшыя зь іх ААТ «Белмэдпрэпараты», ААТ «Галантэя», заводы «Альмагор» і «Калібр», Менскі камбінат сылікатных вырабаў, СП «Ле-Гранд», СП «[[Беліта]]», ТАА «Сівельга». На 2021 год на праспэкце Дзяржынскага месьцілася рэдакцыя найбольшага ў Беларусі інтэрнэт-выданьня «[[Анлайнэр]]», якое вяшчала па расейску. == Вуліцы ды праспэкты == * [[Вуліца Няміга]] * [[Вуліца Савецкая (Менск)|Вуліца Савецкая]] * [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Праспэкт Незалежнасьці]] * [[Праспэкт Дзяржынскага (Менск)|Праспэкт Дзяржынскага]] * [[Плошча Багушэвіча (Менск)|Плошча Багушэвіча]] * [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|Плошча Незалежнасьці]] * [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальная плошча]] * [[Менская кальцавая аўтамабільная дарога]] == Мінуўшчына == 8 красавіка 1977 г. Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету БССР зацьвердзіў Указ № 1159-ІХ «Аб утварэньні Маскоўскага і Партызанскага раёнаў у г. Менску»<ref name="з">{{Артыкул|аўтар=[[Павал Берасьнеў]].|загаловак=«Галоўная пэрспэктыва для разьвіцьця Партызанскага раёна — асваеньне новых тэрыторыяў»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=95550|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-05 66 (27181)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/95558/5kras-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. 15 ліпеня 1997 году [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] заснавала прадпрыемства «[[Інстытут энэргетыкі|БелІКО]]» па [[Вуліца Рафіева (Менск)|вуліцы Рафіева]], д. 94 (мікрараён [[Малінаўка (мікрараён)|Малінаўка]]). == Глядзіце таксама == * «[[Белаграздраўніца]]» * [[9-я гарадзкая клінічная лякарня]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1977 годзе]] 2jvr4ph50fpmenuvigvfoztrsdbh0vg 0 88504 2696778 2686905 2026-10-15T00:41:06Z Summershell67 98737 /* */ 2696778 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Фрунзэнскі раён |Назва ў родным склоне = Фрунзэнскага раёну |Гімн = «Песьня пра Фрунзэнскі раён»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://fr.gov.by/about/geraldika.php| копія = | дата копіі = | загаловак = Геральдика и гимн Фрунзенского района| фармат = | назва праекту = | выдавец = Адміністрацыя Фрунзэнскага раёну гораду Менску| дата доступу = 18 верасьня 2020 | мова = ru| камэнтар = }}</ref> |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = Менск |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа =Frunzienski District in Minsk.svg |Загаловак мапы = |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = +3 |Летні час = +3 |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = |Колер фону герб-сьцяг = |Сьцяг=Flag of Frunzenski district.gif}} '''Фру́нзэнскі раён''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у, утвораны ў 1951 року. Найбуйнейшы раён Менску як паводле плошчы (4,3 тыс. га), так і паводле колькасьці жыхароў (463 188 чалавек паводле вынікаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу 2019 году]]). Носіць імя расейскага бальшавіка [[Міхаіл Фрунзэ|Міхаіла Фрунзэ]]. == Геаграфія == Найбуйнейшы раён Менску плошчаю 4,3 тыс. га. Разьмешчаны ў паўночна-заходняй частцы места. Мяжуе зь [[Менскі раён|Менскім раёнам]] і [[Цэнтральны раён Менску|Цэнтральным]] ды [[Маскоўскі раён Менску|Маскоўскім раёнамі]] Менску. Уключае мікрараёны [[Сухарава (мікрараён Менску)|Сухарава]], [[Захад (Менск)|Захад]], [[Красны Бор (мікрараён Менску)|Красны Бор]], [[Мядзьвежына]], [[Кунцаўшчына (мікрараён Менску)|Кунцаўшчына]], [[Каменная Горка (Менск)|Каменная Горка]], [[Дамброўка]], [[Масюкоўшчына (мікрараён Менску)|Масюкоўшчына]]. На думку мовазнаўца [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], межы раёну не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі Менску, а раён і вуліцы маюць палітызаваныя [[камуністы|камуністычныя]] назвы<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. == Гісторыя == Раён утвораны 17 красавіка 1951 року ў сувязі з буйным [[Другая сусьветная вайна|паваенным]] разьвіцьцём Менску. Названы ў гонар [[Міхаіл Фрунзэ|Міхаіла Фрунзэ]] — вайскавода [[Грамадзянская вайна ў Расеі|Грамадзянскай вайны ў Расеі]], першага начальніка міліцыі Менску. У 1978 року ў склад раёну ўвайшлі вёска [[Вялікае Мядзьвежына]] і пасёлак [[Бараноўшчына]], побач зь якімі пачалося будаўніцтва мікрараёну [[Захад (мікрараён, Менск)|Захад]]. У пачатку 1990-х рокаў пачалося ўзьвядзеньне мікрараёну [[Сухарава (раён Менску)|Сухарава]]. У 1998 року вёска [[Сухарава (вёска, Менск)|Сухарава]] таксама ўключаная ў склад раёну. Пачаў забудоўвацца раён [[Красны Бор (мікрараён Менску)|Красны Бор]]. У 2000 року тэрыторыя Фрунзэнскага раёну між чыгункай Менск — [[Маладэчна]] і [[праспэкт Пераможцаў (Менск)|праспэктам Пераможцаў]] перададзеная [[Цэнтральны раён Менску|Цэнтральнаму раёну]], граніца раёнаў прайшла па чыгунцы, вуліцах [[Вуліца Максіма Танка (Менск)|Максіма Танка]] і [[Вуліца Ціміразева (Менск)|Ціміразева]]. У 2004 року ў склад раёну ўвайшлі вёска [[Масюкоўшчына (вёска)|Масюкоўшчына]] і пасёлак [[Кунцаўшчына (пасёлак)|Кунцаўшчына]], а таксама безыменныя тэрыторыі ўнутры [[МКАД|Менскай кальцавой аўтадарогі]], якія ўтварылі мікрараёны [[Дамброўка]] і [[Каменная Горка]]. == Турыстычная інфармацыя == На рагу вуліцаў [[Вуліца Берута (Менск)|Берута]] і [[Вуліца Прытыцкага (Менск)|Прытыцкага]] знаходзіцца адныя з найстарэйшых [[Могілкі|могілак]] Беларусі — [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскія]] з помнікам архітэктуры XIX стагодзьдзя ([[брама]]й 1840 року пабудовы). 20 ліпеня 2013 году ў мікрараёне [[Сухарава (мікрараён)|Сухарава]] асьвяцілі [[храм арханёла Міхаіла (Сухарава)|храм арханёла Міхаіла]], дзе часткова ладзяцца набажэнствы па-беларуску. == Транспарт == Станцыі [[Менскі мэтрапалітэн|мэтро]] [[Аўтазаводзкая лінія мэтро (Менск)|Аўтазаводзкай лініі]] «[[Моладзевая (станцыя мэтро, Менск)|Моладзевая]]», «[[Пушкінская (станцыя мэтро, Менск)|Пушкінская]]», «[[Спартовая (станцыя мэтро, Менск)|Спартовая]]», «[[Кунцаўшчына (станцыя мэтро)|Кунцаўшчына]]», «[[Каменная Горка (станцыя мэтро)|Каменная Горка]]». == Эканоміка == На тэрыторыі раёну дзейнічаюць 22 прамысловыя прадпрыемствы. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Фрунзэнскага раёну |- | * Вытворчае аб’яднаньне «Сукно» * [[Менскі завод халадзільнікаў]] * Менская [[ЦЭЦ №4 (Менск)|ЦЭЦ №4]] * Менскі завод ацяпляльнага абсталяваньня * Менскзяленбуд * Управа дарожна-маставога будаўніцтва і добраўпарадкаваньня Менгарвыканкаму * Фабрыка галаўных убораў „Людміла“ * Менская лесапаркавая гаспадарка * Паліграфічны камбінат «Чырвоная Зорка» * «Сьвятлопрыбор» * «[[Мапід]]» * Менскі завод будаўнічых матэрыялаў * Менскі завод сродкаў комплекснай аўтаматызацыі |} == Глядзіце таксама == * [[Храм Мікалая Японскага]] * «[[Юнайтэд компані]]» == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Фрунзэнскі раён (Менск)| ]] o79q7gwppf0yx6q1yy7g8zj8o3zzqpe 0 96690 2696816 2423384 2026-10-15T09:26:39Z ~2026-55095-60 100667 арганізацыя ліквідаваная ў 2022 годзе, таму паправіў час у апісанні на зышлы 2696816 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя | назва = ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны» | арыгінальная назва = | выява = | рамка выявы = | памер выявы = | альтэрнатыўны тэкст выявы = | подпіс выявы = | мапа = | памер мапы = | альтэрнатыўны тэкст мапы = | подпіс мапы = | мапа 2 = | абрэвіятура = АПБ | дэвіз = | папярэднік = | наступнік = | дата ўтварэньня = [[18 чэрвеня]] [[1998]] | дата спыненьня існаваньня = | тып = Грамадзкая арганізацыя | юрыдычны статус = | мэта = | штабкватэра = 220072, Менск, вул. Акадэмічная, 27 (юрыдычны адрас) | месцазнаходжаньне = г. Менск, вул. Макаёнка, 8, пак. 313 | каардынаты = | дзейнічае ў рэгіёнах = | сяброўства = | афіцыйныя мовы = | генэральны сакратар = | пасада кіраўніка = Старшыня савету | імя кіраўніка = Уладзімер Іваноўскі | пасада кіраўніка 2 = | імя кіраўніка 2 = | пасада кіраўніка 3 = | імя кіраўніка 3 = | пасада кіраўніка 4 = | імя кіраўніка 4 = | асноўныя асобы = | кіроўны орган = Цэнтральны Савет АПБ | матчыная кампанія = | зьвязаныя кампаніі = | бюджэт = | колькасьць супрацоўнікаў = | колькасьць валянтэраў = | сайт = [http://www.ptushki.org/ www.ptushki.org] | заўвагі = | колішняя назва = Беларускае арніталягічнае таварыства }} '''Грамадзкая арганізацыя «Ахова птушак Бацькаўшчыны»''' — добраахвотнае некамэрцыйнае аб’яднаньне грамадзянаў у [[Беларусь|Беларусі]], якое займалася праблемамі [[арніталёгія|арніталёгіі]] і [[ахова прыроды|аховы прыроды]] [[Беларусь|Беларусі]]. Асноўнымі мэтамі АПБ зьяўлялася захаваньне біялягічнай разнастайнасьці і заахвочваньне насельніцтва да актыўнай аховы прыроды. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110422184238/http://ptushki.org/ Афіцыйная бачына] * [http://birdwatch.by/ Назіраньне за птушкамі ў Беларусі] {{Накід}} [[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні]] [[Катэгорыя:Экалягічныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1998 годзе]] 2yp8j0jxl6zeeam0yjghvpcqt3rmkme 0 115480 2696817 2659615 2026-10-15T09:27:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696817 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 33 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 5 |Даўгата хвілінаў = 33 |Даўгата сэкундаў = 17 }} [[Файл:Bab El-Khemis.jpg|thumb|Гарадзкая брама Мэкнэсу]] '''Мэкнэс''' ({{мова-ar|مكناس}}) — адзін з чатырох царскіх гарадоў [[Марока]], помнік Сусьветнага спадчыны. Разьмешчаны на поўначы краіны, за 130 км ад сталіцы [[Рабат]] і за 60 км ад [[Фэс]]у. Хуткасная шашы A2 паміж гэтымі двума гарадамі праходзіць праз Мэкнэс. Аўтадарогі даўжынёю 300 км Мэкнэс злучаны з [[Касаблянка|Касаблянкай]]. Адміністрацыйны цэнтар рэгіёну Мэкнэс-Тафілалет. Доля насельніцтва маладзейшых за 25 гадоў складае каля 60%. == Глядзіце таксама == * [[Мараканская Мэсэта]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.meknes.ma/ Афіцыйны сайт] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{Ізаляваны артыкул|сіраціна1}} [[Катэгорыя:Мэкнэс| ]] 4ya3j1q1v77o6j7qf01n8uwvchc9a30 0 135836 2696815 2686782 2026-10-15T09:17:57Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696815 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Мукачаўскі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Мукачаўскі раён | Арыгінальная назва = Мукачівський район | Герб = Mukachivskiy rayon gerb.png | Сьцяг = Flag of Mukacheve raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = Раён | Уваходзіць у = [[Закарпацкая вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Мукачава]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 9.11.1953 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 101 030 |Год перапісу = 01.11.2012 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 100.9 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 998 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Blank map of Zakarpattia region10 by Helgi.png | Памер мапы = 150 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-3131 | Паштовыя індэксы = 89620—89677 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.mukrayon.gov.ua/ | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = Мукачаўскі раён | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Мукачаўскі раён''' ({{мова-uk|Мукачівський район}})&nbsp;— колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар&nbsp;— [[места]] [[Мукачава]]. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20260826020321/https://www.mukrayon.gov.ua/ Мукачаўскі раён] {{Накід:Украіна}} {{Закарпацкая вобласьць}} {{Commonscat|Mukachevo Raion}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Закарпацкай вобласьці]] 35jneg8ex3iwg81zi18jgoxp0ciglpp 0 137913 2696796 2620093 2026-10-15T02:50:48Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696796 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Лешак Чарнецкі |арыгінал імя = Leszek Czarnecki |партрэт = Leszek Czarnecki 2010.jpg |памер = |апісаньне = |імя пры нараджэньні = |род дзейнасьці = [[бізнэсовец]] |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|9|5|1962|1}} |месца нараджэньня = [[Уроцлаў]], [[Польшча]] |грамадзянства = [[Польшча]] |дата сьмерці = |месца сьмерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = 2 дзяцей |узнагароды = |сайт = |дадаткова = }} '''Ле́шак Я́нуш Чарне́цкі''' ({{Мова-pl|Leszek Janusz Czarnecki}}; нарадзіўся [[9 траўня]] [[1962]] году, [[Уроцлаў]]) — польскі [[прадпрымальнік]], [[інжынэр]], [[доктар]] эканомікі. == Жыцьцяпіс == Скончыў факультэт санітарнай інжынэрыі [[Уроцлаўская палітэхніка|Ўроцлаўскай палітэхнікі]], пазьней абараніў доктарскую ступень ва [[Эканамічны ўнівэрсытэт (Уроцлаў)|Ўроцлаўскай эканамічнай акадэміі]]. [[Індывідуальны прадпрымальнік|Прадпрымальніцкай дзейнасьцю]] заняўся ў 1986 року, заснаваўшы гідратэхнічна-інжынэрнае прадпрыемства TAN S.A. якое займалася падводнымі працамі. Быў заснавальнікам і галоўным акцыянэрам дзеючае ад 1991 Эўрапейскае лізінгавае фундацыі — першай і найбуйнейшай [[лізінг]]авай фірмы ў Польшчы. У 2001 ён прадаў гэтую фірму францускаму банку [[Crédit Agricole]] за 900 млн злотых. Адначасова заняў пасаду старшыні праўленьня ў новастворанай кампаніі Credit Agricole Polska. Да канца лістапада 2004 Лешак Чарнецкі быў старшынём праўленьня [[Getin Holding]], а да траўня 2006 — старшынём праўленьня [[Getin Bank]]у. На пераломе 2005—2006 набыў найвышэйшы будынак ва Ўроцлаве — [[Poltegor Centre]] — збудаваны напрыканцы 1970-х. У наступным року ён быў зьнесены, а на ягоным месцы паўстаў найвышэйшы ў Польшчы будынак [[Sky Tower]]. == Акцыянэрства == Асноўны [[акцыянэр]] а/або сузаснавальнік наступных кампаніяў: === Банкі === * Getin Noble Bank * Idea Bank * Ідея Банк (Украіна) * [[Ідэя Банк]] (Беларусь) * Идея Банк (Расея) === Страхаваньне === * Open Life (49%) === Лізінг === * PF Leasing * Getin Leasing * Carcade (Расея) === Фінансавыя кансультацыі === * Open Finance * Home Broker * Tax Care * Idea Expert === Нерухомасьць === * LC Corp === Іншыя === * Noble Funds * Noble Securities * MW Trade * getBack == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130801081334/http://www.leszekczarnecki.pl/ Афіцыйная бачына]{{ref-pl}} * [https://web.archive.org/web/20121221105520/http://www.przedsiebiorczosc.com/ ''Прадпрымальніцтва — Ініцыятыва Лешака Чарнецкага'']{{ref-pl}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чарнецкі, Лешак}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ўроцлаве]] [[Катэгорыя:Польскія прадпрымальнікі]] [[Катэгорыя:Польскія мільярдэры]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ўроцлаўскай палітэхнікі]] [[Катэгорыя:Інжынэры]] qv240r52hvj5w6vdd16pkofm4m17llb 0 138200 2696746 2611373 2026-10-14T12:05:24Z SergeiSEE 38150 /* Пераклады на беларускую мову */ дапаўненьне 2696746 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «Песьня пра зубра» |Выява = Mikalojus Husovianas (Nicolaus Hussovianus).De statura feritate ac venatione bisontis carmen.jpg |Памер = 200пкс |Подпіс выявы = «Песьня пра зубра»</br>аркуш 1-га кракаўскага выданьня (1523) |Жанр = [[паэма]] |Аўтар = [[Мікола Гусоўскі]] |Мова арыгіналу = [[Лацінская мова|лацінская]] |Напісаны = 1522 |Публікацыя = 1523 |Электронная вэрсія = https://knihi.com/Mikola_Husouski/Carmen_de_Bisontis-lat.html }} «'''Пе́сьня пра зу́бра'''» ({{Мова-лац|«Carmen de statura feritate ac venatione bisontis»}} — «Песьня пра аблічча, дзікасьць зубра і паляваньне на яго<ref name>Асветнікі зямлі беларускай Х- пачатак ХХ стагоддзя, Энцыклапедычны даведнік. Мн., „Беларуская энцыклапедыя“, 2001, С.127.</ref><ref name="пм">{{Спасылка|аўтар =[[Мікола Гусоўскі]] | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =1523| url = http://www.knihi.com/Mikola_Husouski/Piesnia_pra_zubra.html | загаловак = Песьня пра зубра| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Беларуская Палічка]] | дата = 25 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>») — паэма беларускага<ref name=pr>Советский энциклопедический словарь. 4-е издание, Москва, «Советская энциклопедия», 1988, С.353.</ref> [[паэт]]а-лацініста [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]]. Першы вялікі вершаваны твор, напісаны на лацінскай мове для заходнеславянскага чытача<ref name="вод">{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі =| url = http://www.vodguki.ru/vodguk-na-paemu-mikoly-gusous-6 | загаловак = Водгук на паэму Міколы Гусоўскага "Песня пра зубра". Сучаснасць і мінуўшчына| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 25 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Напісаны ў 1522 годзе, па замове Папы [[Леў X|Льва X]] Медычы, выдадзены ў [[Кракаў|Кракаве]] ў [[1523]] годзе. Першая высокая ацэнка «Песьні пра зубра» Мікалая Гусоўскага належыць паэту, перакладчыку паэмы на польскую мову {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Каспровіч|Яну Каспровічу|pl|Jan Kasprowicz}}, які Гусоўскага, як паэта, паставіў побач з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]] ва ўнівэрсытэцкай лекцыі «Песьня пра зубра і пан Тадэвуш» у 1913 годзе<ref>{{Артыкул| аўтар = {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Каспровіч|Jan Kasprowicz|pl|Jan Kasprowicz}}. | загаловак = Mikołaja Hussowskiego «Pieśń o żubrze» i «Pan Tadeusz»| арыгінал = | спасылка = https://polona.pl/item-view/7fcffe01-a2e0-4ce9-8745-016c6b863d03?page=82 | мова = pl| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = «Dzieła» | тып = | месца =[[Кракаў|Kraków]]| выдавецтва = Wyd. Wojciech Meisels| год =1930 | выпуск = | том = 20. Pisma prozą 2| нумар = | старонкі = 83—108| isbn = | issn = }}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Віктар Дарашкевіч]]. | загаловак = Паэма жыцьця.| спасылка = https://kamunikat.org/krynitsa-shtomesyachny-kulturalagichny-chasopis-33-7-1997| мова = | выданьне =[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | тып =часопіс | год = 1997| том = | нумар = 33 (7)| старонкі = 7—28 | issn = }}</ref>. Некаторыя польскія аўтары яшчэ ў XIX стагодзьдзі выказвалі дапушчэньні, што Гусавянін паходзіў з [[Польшча|Польшчы]], з-пад [[Кракаў|Кракава]]. Але гісторык польскае літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юзаф Каленбах|Юзаф Каленбах|pl|Józef Kallenbach}} у 1922 годзе зьвярнуў увагу на тое, што польскае паходжаньне запярэчвае ў паэме сам паэта. Ён кажа, што рос пры бацьку на лясных прыдняпроўскіх прасторах краю, які тады называўся Літвою, а цяпер Беларусяй. Зь «Песьні» відаць, што напісанае ў ёй было паэтам глыбака перажытае ды выяўнае ад маленства. Вось чаму Юзаф Каленбах дайшоў да перакананьня, што паходзіў Гусавянін напэўна ня з Польшчы, а зь Вялікага Княства Літоўскага ды зь ягоных беларускіх земляў<ref>{{Артыкул| аўтар = Por. np. Józef Kallenbach. | загаловак = O żywiole rodzimym w poezji Mikołaja Hussowskiego słów kilka.| спасылка = | мова = pl| аўтар выданьня = | выданьне = Charisteria Casimiro de Morawski septuagenario oblata ab amicis, collegis, discipulis.| тып = | месца =[[Кракаў|Cracoviae]]| выдавецтва =Societas Philologae Polonae=Polskie Towarzystwo Filologiczne, «Krakowska Spólka Wydawnicza» | год = 1922 | том = | старонкі = 123—131| isbn = | issn = }}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар =[[Вітаўт Тумаш|Р. Максімовіч]]. | загаловак = Рэцэньзія: Mikalojus Husovianas. Giesm6 аріе Stumbra. Is lotynu kalbos verte Benedictas Kazlauskas. Vilnius, «Vaga», 1977, 108 p. | спасылка = https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-16 | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Запісы БІНіМ]]| тып = | месца =[[Нью-Ёрк|New York]]| выдавецтва =[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] | год = 1978 | том = 16| старонкі = 137—139| isbn = | issn = }}</ref>. Паэма лічыцца непераўзыдзенай у эпічным паказе Беларусі й беларускага народу да зьяўленьня паэмы «[[Пан Тадэвуш]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] й [[Новая зямля|«Новай зямлі»]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак =Гусоўскі, Мікола | арыгінал = | спасылка = https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_2.djvu_299 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі — [[Віктар Дарашкевіч|В. І. Дарашкевіч]]; бібліяграфія — В. І. Козіч | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1993 | выпуск = | том =2, Верабей-Іваноў | нумар = | старонкі = 298—301| isbn =5-85700-060-2 | issn = }}</ref><ref name="ПТ">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =| url = http://www.livelib.ru/book/1000454705 | загаловак = Песня пра зубра| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | дата = 25 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> . == Сюжэт == У паэме выразна гучыць патрыятычны заклік да яднаньня і сяброўства розных эўрапейскіх народаў перад пагрозай турэцкага і татарскага нашэсьця, услаўленьне свабоднай і мужнай асобы, ідэя патрыятызму і антываенны патас, узаемадачыненьня чалавека, грамадзтва і прыроды, міждзяржаўныя адносіны<ref name="ПТ" />. Аўтар імкнуўся ўславіць усё тое, з чым у яго сьвядомасьці асацыіруецца вобраз яго роднай зямлі, яе прыгажосьць і непаўторнасьць. Ён апісвае беларускія лясы, багатыя на свае дары (ягады, мёд, куніцу). Як адзначыў Віктар Дарашкевіч: «''Для Гусоўскага прырода — усенародны здабытак і крыніца здароўя, радасьці, выхаваньня высокіх патрыятычных і эстэтычных пачуцьцяў''»<ref name="вод" />. Гусоўскі, апроч апісаньня хараства беларускай прыроды паказвае і забабоны свайго народу (вера ў ведзьмакоў, русалак), грамадзкую пасіўнасьць і пакорнасьць лёсу. Адзін з галоўных герояў паэмы, яе цэнтральны вобраз — князь [[Вітаўт]]. Яго аўтар падае як ідэальнага валадара, сапраўднага патрыёта, вернага традыцыям, праўдзівага і справядлівага, выдатнага кіраўніка дзяржавы. == Гісторыя стварэньня == «Песьня пра зубра» была напісаная Міколам Гусоўскім ў 1522—1522 гадах, пад час, калі ён знаходзіўся ў [[Рым]]е ў складзе дыпляматычнай місіі [[ВКЛ|Вялікага княства Літоўскага]]. Гусоўскі не аднойчы прысутнічаў на нацыянальнай гішпанскай забаве — карыдзе. І ён падзяліўся з Папам Рымскім Львом X Медычы забавай беларускіх князёў і магнатаў — паляваньнем на зубра. Гэтая гісторыя зацікавіла Папу, і ён папрасіў дыплямата ВКЛ напісаць яму пра гэта. Мікола Гусоўскі, сын вялікакняскага лесьніка, здолеў падрабязна і дэталёва апісаць постаць, звычкі і паводзіны зубра, як і само паляваньне на яго, у высокамастацкай вершаванай форме. Ў 1523 паэма была выдадзена ў [[Кракаў|Кракаве]] ў складзе зборніка, які таксама ўтрымліваў 11 вершаў і празаічнае прысьвячэньне каралеве [[Бона Сфорца|Боне Сфорцы]]<ref name="пм" />. == Вобраз Вітаўта ў паэме == Князь Вітаўт выступае ў паэме, як ідэал дзяржаўнага ўладара. {{Цытата|...Вітаўт апекаваў тых, каму дазваляў уладарыць, : Воляю князя васал жыў або траціў жыцьцё, : Быццам нявольнік які, маскавіт яго зваў уладыкам, : Хоць і магутным царом быў сярод многіх цароў...|}} Вітаўт, як ніхто да яго, узвысіў мясцовую шляхту, і заручыўшыся яе падтрымкай, скарыў гардыню ўдзельных князёў і дабіўся цэнтралізацыі ўлады. Ў паэме княжаньне Вітаўта паўстае як час гераічных спаборніцтваў, у якіх кожны чалавек меў прастору для подзьвігаў і сьцьвярджэньня сваёй годнасьці, і гэтыя паляваньні-спаборніцтвы ўслаўляюцца, як сапраўдная школа вайсковага вайсковага выхаваньня. Гусоўскі апісвае і набажныя рысы князя, зьвяртаючы ўвагу на тое, што «''ён быў набожны і першы з народамі княства сам ахрысьціўся''», «''цэрквы Богу адзінаму скрозь будаваў''». Вітаўт ў паэме паўстае мудрым дзеячам, які заахвочваў падданых сьцьвярджаць сваю грамадзянскую прыдатнасьць удзелам у вайсковых спаборніцтвах і сумленным выкананьнем даручаных абавязкаў. Можна заўважыць, як аўтар параўноўвае мужнага і моцнага духам князя з самім зубрам<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі =| url =http://www.uznaem-kak.ru/vobraz-knyazya-vitata-paeme-m-gusoskaga-pesnya-pra-zubra/ | загаловак =Вобраз Князя Вітаўта ў паэме М. Гусоўскага “Песня пра зубра” | фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 25 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> . == Памяць == [[Файл:Postcard_Belarus_Song_about_Wisent_2008.jpg|міні|зьлева|Паштоўка з арыгінальнай маркай, прысьвечанай 485-годзьдзю паэмы]] 25 верасьня 2008 году, да 485-годзьдзя першай публікацыі паэмы, у Беларусі была выпушчана аднабаковая паштовая картка з арыгінальнай маркай. Паэма тройчы перакладзена на беларускаю мову: [[Язэп Семяжон|Язэпам Семяжонам]], [[Натальля Арсеньнева|Натальляй Арсеньневай]] і Ўладзімерам Шатонам. У 2007 годзе выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» выдала кнігу на беларускай мове<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі =| url = http://www.preslib.org.by/index.php?pageid=35195&lang=ru | загаловак =Гусоўскі, М. Песня пра зубра | фармат = | назва праекту = Насустрач слову| выдавец =Прэзідэнцкая Бібліятэка РБ | дата = 25 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. [[Менск]]і рок-гурт «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’е]]» ў 2008 годзе выпусьціў музычны альбом «Песьня пра зубра»<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі =| url =http://russrock.ru/music/8333-suzore-pesnja-pra-zubra.html | загаловак =Сузор'е - Песня пра зубра | фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 25 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> . Беларускі гурт сярэднявечнай музыкі [[Стары Ольса]] ў сваім альбоме «Verbum» (2002 г.) запісала песьню на словы Мікалая Гусоўскага «Песьня пра зубра»<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі =| url = http://staryolsa.com/bel/albomy.html | загаловак = Verbum| фармат = | назва праекту =Дыскаграфія | выдавец = [[Стары Ольса]]| дата = 25 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. == Пераклады на беларускую мову == * {{Артыкул| аўтар = Мікола Гусоўскі. | загаловак = Песня пра зубра: пераклад з лацінскай Язэпа Семяжона| спасылка = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1969| том = | нумар = 6| старонкі = 69—98| issn = }} * {{Кніга|аўтар =Мікола Гусоўскі.|частка = |загаловак = Песня пра зубра: на лацінскай, беларускай мовах|арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклаў з лацінскай мовы [[Язэп Семяжон]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1973|том = |старонкі = |старонак = 94+6|сэрыя = |isbn = |наклад =5000 }} ** {{Артыкул| аўтар =[[Вітаўт Тумаш|Р. Максімовіч]]. | загаловак =Рэцэньзія: Мікола Гусоўскі. Песня пра зубра. Пераклаў з лацінскай мовы Язэп Семяжон. Мінск, Выдав. «Мастацкая літаратура», 1973, 96 бал | спасылка = https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-15| мова = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Запісы БІНіМ]]| тып = | месца =[[Нью-Ёрк|New York]]| выдавецтва =[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] | год = 1977 | том = 15| старонкі = 103—109| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Мікола Гусоўскі.|частка = |загаловак = Песня пра зубра: на лацінскай, беларускай, рускай мовах|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Mikola_Husouski/Piesn_o_zubrie-rus.html|адказны =пераклад на беларускую мову Язэпа Семяжона; пераклад на рускую мову Якава Парэцкага, Язэпа Семяжона ; пераклад прысьвячэння паэмы Боне Сфорца, пасляслоўе, каментарыі і бібліяграфія [[Віктар Дарашкевіч|Віктара Дарашкевіча]]; ілюстрацыі Яўгена Куліка |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1980 |том = |старонкі = |старонак = 183|сэрыя = |isbn = |наклад = 15000}} * {{Кніга|аўтар =Мікола Гусоўскі.|частка = |загаловак = Песня пра зубра|арыгінал = |спасылка = |адказны =прадмова [[Віктар Дарашкевіч|Віктара Дарашкевіча]], Язэпа Семяжона ; пераклад з лацінскай на беларускую, заўвагі і каментарыі Язэпа Семяжона; пераклад на рускую Язэпа Семяжона, Якава Парэцкага; мастак [[Арлен Кашкурэвіч]] |выданьне = Кніга выдадзена па ініцыятыве Беларускага добраахвотнага таварыства аматараў кнігі да 500-годдзя з дня нараджэньня паэта |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 140|сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Артыкул| аўтар = Мікола Гусоўскі. | загаловак = Песня пра зубра. пераклад з лацінскай на беларускую Ўладзіміра Шатона. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Spadcyna.pdf.zip/Spadcyna_1991_2.pdf | мова = | выданьне =[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] | тып =часопіс | год = 1991| том = | нумар = 2| старонкі = 86—107 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Мікола Гусоўскі. |частка = |загаловак = Песня пра зубра = Carmen de statura feritate ac venatione bisontis|арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад з лацінскай [[Уладзімер Шатон|Уладзімера Шатона]] ; прадмова [[Алесь Жлутка|Алеся Жлуткі]] ; мастак [[Сяргей Харэўскі]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Беларускі гуманітарны адукацыйна-культурны цэнтр |год = 1994|том = |старонкі = |старонак = 47|сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 985-6012-03-1|наклад = 25000}} * {{Артыкул| аўтар = Мікола Гусавянін. | загаловак = Песьня пра зубра| арыгінал = | спасылка = https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-22 | мова = | адказны = Пераклад [[Натальля Арсеньнева|Натальлі Арсеньневай]]| аўтар выданьня = | выданьне = [[Запісы БІНіМ|«Запісы беларускага інстытута навукі й мастацтва»]] | тып = | месца =[[Нью-Ёрк|New York]]| выдавецтва = | год = 1996| выпуск = | том = 22| нумар = | старонкі = 4—37 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар =Мікола Гусавянін. | загаловак = Песня пра зубра. Пераклад з лацінскай мовы зь беларускім падтэкстам Натальлі Арсеньневай. 1978—1982. | спасылка = https://kamunikat.org/krynitsa-shtomesyachny-kulturalagichny-chasopis-33-7-1997| мова = | выданьне =[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | тып =часопіс | год = 1997| том = | нумар = 33 (7)| старонкі = 2—32 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Мікола Гусоўскі. |частка = |загаловак = Песня пра зубра|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Mikola_Husouski/Piesnia_pra_zubra_Siemiazona.html#|адказны =пераклад з лацінскай мовы, прадмова [[Язэп Семяжон|Язэпа Семяжона]]; мастак [[Арлен Кашкурэвіч]]|выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =2006 |том = |старонкі = |старонак = 71|сэрыя = |isbn = 985-02-0829-5|наклад = 2000}} * {{Артыкул| аўтар = Мікола Гусоўскі. | загаловак = Песня пра зубра (урывак). | арыгінал = | спасылка = https://kamunikat.org/starazhytnaya-belaruskaya-litaratura| мова = | адказны = Пераклаў [[Язэп Семяжон]].У кладаньне, прадмова і каментар [[Іван Саверчанка|Івана Саверчанкі]] | аўтар выданьня = | выданьне = Старажытная беларуская літаратура (ХІІ–XVII стст.) | тып =«Беларускі кнігазбор» | месца = {{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Кнігазбор]] | год = 2007| выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 163—170 | isbn = 985-6824-43-5| issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} == Пераклады на ангельскую мову == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Song of the Bison. Text and Translation of Nicolaus Hussovianus's «Carmen de statura, feritate ac venatione bisontis»|арыгінал = |спасылка = https://assets.ctfassets.net/4wrp2um278k7/59Iln3z8TCghBOCRjRYd45/d740489b3980417b5fe36d7a4e1eae17/ARC-FOU_Booth-Bison_ToC_PartIntro.pdf|адказны = Booth, Frederick J. (ed., transl.)|выданьне = |месца = [[Лідс|Leeds]]—[[Амстэрдам|Amsterdam]]|выдавецтва = Arc Humanities Press; Amsterdam University Press|год = 2019|том = |старонкі = |старонак = 87|сэрыя = |isbn = 9781641893367|наклад = }} ** {{Артыкул| аўтар = Marion Rutz. | загаловак = Carmen de bisonte in English and for an International Audience – a Critical Review of and Supplement to Frederick J. Booth’s Bilingual Edition| арыгінал = | спасылка = https://www.academia.edu/93990912/Carmen_de_bisonte_in_English_and_for_an_International_Audience_a_Critical_Review_of_and_Supplement_to_Frederick_J_Booth_s_Bilingual_Edition | мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне =[[Studia Białorutenistyczne]] | тып = | месца =[[Люблін|Lublin]]| выдавецтва = Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej | год = 2022| выпуск = | том = 16| нумар = | старонкі = 291—311| isbn = | issn = 1898-0457}} == Пераклады на летувіскую мову == * {{Кніга|аўтар = Husovianas, Mikalojus. |частка = |загаловак = Giesmė apie stumbrą. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Iš lotynų kalbos vertė {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэнэдыкт Казлаўскас|Benediktas Kazlauskas|lt|Benediktas Kazlauskas}} |выданьне = |месца =[[Вільня|Vilnius]]|выдавецтва =Vaga |год = 1977|том = |старонкі = |старонак = 104|сэрыя = |isbn = |наклад = }} ** {{Артыкул| аўтар =[[Вітаўт Тумаш|Р. Максімовіч]]. | загаловак =Рэцэньзія: Mikalojus Husovianas. Giesm6 аріе Stumbra. Is lotynu kalbos verte Benedictas Kazlauskas. Vilnius, «Vaga», 1977, 108 p. | спасылка = https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-16 | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Запісы БІНіМ]]| тып = | месца =[[Нью-Ёрк|New York]]| выдавецтва =[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] | год = 1978 | том = 16| старонкі = 137—139| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Mikalojus Husovianas. |частка = |загаловак = Raštai|арыгінал = |спасылка = |адказны = iš lotynų kalbos vertė: Benediktas Kazlauskas, Sigitas Narbutas, Eugenija Ulčinaitė, Tomas Veteikis; sudarė: Sigitas Narbutas, lietuviškus tekstus parengė, straipsnį ir komentarus parašė Tomas Veteikis|выданьне = |месца = [[Вільня|Vilnius]]|выдавецтва = Lietuvių literatūros ir tautosakos institutes|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = 302|сэрыя = |isbn = |наклад = }} == Пераклады на польскую мову == * {{Артыкул| аўтар = Jan Kasprowicz. | загаловак = Przekłady. Mikolaj Hussowski. Pieśń o żubrze.| спасылка = https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS100516_1935_003/page/162/mode/2up?q=Hussowski+Miko%C5%82aj| мова = pl| аўтар выданьня = | выданьне = Przeglad klasyczny| тып = | месца =[[Львоў|Lwów]]| выдавецтва =Nakładem filarety, ul. Sykstuska 45 | год = 1935| том = 3| старонкі = 163—168| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар =Hussowski Mikołaj.|частка = |загаловак = Pieśń o żubrze jego postaci, dzikości i o polowaniu na niego|арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/mikolaya-hussowskiego-piesn-o-zubrze |адказны =przeł. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Каспровіч|Jan Kasprowicz|pl|Jan Kasprowicz}} |выданьне = |месца =[[Белавежа|Białowieża]]|выдавецтва =Białowieski Park Narodowy |год = 1994|том = |старонкі = |старонак = 104|сэрыя = |isbn = 83-900441-8-8|наклад = }} == Пераклады на ўкраінскую мову == * {{Кніга|аўтар =Гусовський, Микола.|частка = |загаловак = Пісня про зубра: поема|арыгінал = |спасылка = |адказны = пер. з латин. Содомора, Андрій Олександрович. Текст парал. укр. та латин. мовами|выданьне = |месца =[[Роўна|Рівне]]|выдавецтва =Рівненське міське об'єднання товариства "Просвіта" ім. Тараса Шевченка |год = 2007|том = |старонкі = |старонак = 125|сэрыя = |isbn =978-966-416-108-1 |наклад = }} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар =[[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]]. | загаловак = Пад знакам вечнасці.| спасылка = https://knihi.com/Uladzimir_Arlou/Pad_znakam_viecnasci.html| мова = | выданьне =[[Свабода (газэта, 1990)|Свабода]] | тып =газэта | год = 1988, 14 красавіка| том = | нумар = 44| старонкі = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак =Гусоўскі, Мікола | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_2.djvu_299 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі — [[Віктар Дарашкевіч|В. І. Дарашкевіч]]; бібліяграфія — В. І. Козіч | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1993 | выпуск = | том =2, Верабей-Іваноў | нумар = | старонкі = 298—301| isbn =5-85700-060-2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Віктар Дарашкевіч]]. | загаловак = Паэма жыцьця.| спасылка = https://kamunikat.org/krynitsa-shtomesyachny-kulturalagichny-chasopis-33-7-1997| мова = | выданьне =[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | тып =часопіс | год = 1997| том = | нумар = 33 (7)| старонкі = 7—28 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]]. | загаловак = Аўтограф паэта.| спасылка = https://kamunikat.org/krynitsa-shtomesyachny-kulturalagichny-chasopis-33-7-1997| мова = | выданьне =[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | тып =часопіс | год = 1997| том = | нумар = 33 (7)| старонкі = 29—32 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар =[[Уладзiмер Каяла|Каяла, Уладзiмiр Iванавiч]]. | загаловак = «Песня пра зубра» М. Гусоўскага: асноўныя праблемы, мэты, ідэі.| арыгінал = | спасылка = https://elib.grsu.by/doc/10474| мова =be | адказны = pod red. M. Kondratiuk| аўтар выданьня = | выданьне =Polsko-bialoruskie zwiazki jezykowe, literackie, historyczne i kulturowe: materialy XIV Miedzynarodowej Konferencji Naukowej "Droga ku wzajemnosci". Bialystok 20 - 21 wrzesnia 2013 | тып = | месца =[[Беласток|Bialystok]]| выдавецтва = Wyd. Un-tu w Bialymstoku | год = 2014| выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 195—200| isbn = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Матус, Г. А. Канабяеўская, Г. | загаловак = Пераклады паэмы Мікалая Гусоўскага «Песня пра зубра» на беларускую мову.| арыгінал = | спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/22081/1/matus_kanabyaevskaya_BMW_2008.pdf| мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Межкультурная коммуникация и профессионально ориентированное обучение иностранным языкам: материалы II Международной конференции, посвященной 87-летию образования Белорусского государственного университета, 30 октября 2008 г. | тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = «Тесей» | год =2008 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 95—97 | isbn = 978-985-463-321-3| issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Іван Саверчанка]]. | загаловак = Голас з эпохі адраджэньня.| спасылка = https://kamunikat.org/krynitsa-shtomesyachny-kulturalagichny-chasopis-33-7-1997| мова = | выданьне =[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | тып =часопіс | год = 1997| том = | нумар = 33 (7)| старонкі = 2—6 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар =[[Язэп Семяжон]]. | загаловак = Першая песня пра нас| спасылка = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1969| том = | нумар = 7| старонкі = | issn = }} == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://knihi.com/Mikola_Husouski/ | копія = | дата копіі = | загаловак = Мікола Гусоўскі. Песня пра зубра.| фармат = | назва праекту = [[Беларуская палічка]]| выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар =[[Алесь Суша]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 10 студзеня 2024| url = https://www.youtube.com/watch?v=4aHQvnX2T4E | копія = | дата копіі = | загаловак = Культурная раніца. 500 год «Песні пра зубра» | фармат = | назва праекту = «Культурная раніца з Таццянай Сапегай» | выдавец = [[Радыё Марыя]]. | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]].| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 студзеня 2024 | url = https://www.youtube.com/watch?v=bCqsNNBIZr4 | копія = | дата копіі = | загаловак = Беларуская паэтычная культура XVI-XVIII ст.| фармат = | назва праекту = [[Радыё Марыя]]| выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар =[[Андрэй Хадановіч]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 красавіка 2024| url = https://www.youtube.com/watch?v=IgbYA_pE06s&t=0s| копія = | дата копіі = | загаловак =Пагроза з усходу і "иногда не до законов": паэма Гусоўскага для Папы Рымскага | Песня пра зубра | фармат = | назва праекту = ХАДАНОВІЧ - CHADANOVIČ| выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{Творы Міколы Гусоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы Міколы Гусоўскага]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Творы лацінскай мовай]] [[Катэгорыя:Творы XVI стагодзьдзя]] icfkd9vivpj24g261fbje2iaai6ao0e 0 149750 2696780 2685884 2026-10-15T01:06:18Z Snow Lion Fenian 60127 /* */ 2696780 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Мантгомэры |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Мантгомэры |Назва на мове краіны = Montgomery |Код мовы назвы краіны = en |Краіна = ЗША |Герб = |Сьцяг = Flag of Montgomery, Alabama.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = 1819 |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Алабама]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 404.53 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 73 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 205764 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = -6 |Летні час = -5 |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Montgomery Alabama panorama.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 32 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 86 |Даўгата хвілінаў = 16 |Даўгата сэкундаў = 45 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = ЗША (Алабама) |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.montgomeryal.gov/ www.montgomeryal.gov] }} '''Мантгомэры''' ({{мова-en|Montgomery}}) — места штату [[Алабама]], [[ЗША]]. == Вонкавыя спасылкі == * [http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places – U.S. Census Bureau, Population Division] {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Алабама}} [[Катэгорыя:Гарады Алабамы]] ipsjp1ukxqb0aptd4nfy4yn4o0h7q1y 0 154775 2696812 2677246 2026-10-15T08:48:08Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696812 wikitext text/x-wiki '''Мовы Ўкраі́ны''' — [[мова|мовы]], што ў цяперашні час або ў гістарычна засьведчаныя эпохі існаваньня краіны выкарыстоўваліся насельніцтвам [[Украіна|Украіны]]. Найраспаўсюджанай ва Ўкраіне мовай зьяўляецца [[украінская мова|ўкраінская мова]], пасьля якой значнае пашырэньне мае [[расейская мова]]. У асобных рэгіёнах і раёнах кампактнага пражываньня нацыянальных меншасьцяў распаўсюджаныя [[румынская мова|румынская]], [[малдоўская мова|малдоўская]], [[вугорская мова|вугорская]], [[баўгарская мова|баўгарская]], [[польская мова|польская]], [[крымскататарская мова|крымскататарская]], [[цыганская мова|цыганская]], [[гагавуская мова|гагавуская]], [[габрэйскія мовы|габрэйскія]] мовы і г.д. Шырока распаўсюджаныя [[дыялект]]ы й зьмяшаныя формы маўленьня, што паўставалі ў выніку зьмяшэньня ўкраінскай і расейскай моваў з дадаткам лексычных адзінак ды іншых элемэнтаў іншых моваў. Сярод насельніцтва, у прыватнасьці той часткі, што вылучае час адпаведнаму вывучэньню або кантактам з прадстаўнікамі іншых краінаў, мае распаўсюджаньне веданьне замежных моваў, асабліва [[ангельская мова|ангельскай]]. Заканадаўства Ўкраіны ўстанаўлівае ўкраінскую мову ў якасьці дзяржаўнай і прызнае мовы нацыянальных меншасьцяў краіны. Так, паводле Канстытуцыі Ўкраіны ўкраінская мова мае дзяржаўны статус, атрымліваючы падтрымку ў галінах жыцьця краіны; апрача таго, паводле Канстытуцыі дзяржава спрыяе вывучэньню моваў міжнародных зносінаў і разьвіцьцю моваў нацыянальных меншасьцяў, у прыватнасьці расейскай<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/254к/96-вр| копія = | дата копіі = | загаловак = Канстытуцыя Ўкраіны. Частка 1, артыкул 10| фармат = | назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнае Рады Ўкраіны| выдавец = Вярхоўная Рада Ўкраіны| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. Паводле перапісу насельніцтва ва Ўкраіне 2001 году ўкраінскую мову лічаць роднай 67,5% насельніцтва краіны, расейскую — 29,6<ref name=pierapis>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/| копія = | дата копіі = | загаловак = Пра колькасьць і склад насельніцтва Ўкраіны паводле вынікаў Усеўкраінскага перапісу насельніцтва 2001 году. Моўны склад насельніцтва Ўкраіны| фармат = | назва праекту = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| выдавец = | дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. Украінскую мову выкарыстоўваюць у мэтах зносінаў прыкладна 53,3% грамадзянаў краіны, расейскую — 44,5%, але існуюць і іншыя падлікі<ref name=tsn>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Опитування: більшість українців спілкуються вдома українською мовою|арыгінал=|спасылка=http://tsn.ua/ukrayina/opituvannya-bilshist-ukrayinciv-spilkuyutsya-vdoma-ukrayinskoyu-movoyu.html|аўтар выданьня=|выданьне=ТСН|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref name=up>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Українці перехотіли другу державну|арыгінал=|спасылка=http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/?attempt=1|аўтар выданьня=|выданьне=Украінская Праўда|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Атрыманьне больш дакладнай інфармацыі сустракаецца зь цяжкасьцямі з прычыны шматграннасьці тэрміну ''[[родная мова]]'' (пад якою могуць мецца на ўвазе мова этнасу, мова думак і найчасьцейшых зносінаў чалавека або мова дзяцінства) і адсутнасьці ўліку [[суржык]]у, носьбіты якога пры апытаньні могуць лічыць сваё маўленьне ўкраінскай або расейскай мовай. Агулам украінская мова мае перавагу ў заходняй, цэнтральнай і паўночна-ўсходняй частках Украіны, расейская пераважае на Данбасе, у [[Крымскі паўвостраў|Крыме]] і ў паўднёвай Украіне<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Мовний баланс України|арыгінал=|спасылка=http://uabooks.info/ua/book_market/analytics/?pid=2386|аўтар выданьня=|выданьне=uabooks.info|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Ва Ўкраіне, асабліва ў этнічна зьмяшаных рэгіёнах, такіх як Закарпацьце, Данбас, Адэская вобласьць, Крым часта распаўсюджаныя зьявы [[білінгвізм]]у (выкарыстаньне дзьвюх моваў адразу або ў блізкіх умовах) або [[полілінгвізм]]у (выкарыстаньне больш за дзьвюх моваў). На зьвесткі пра лінгвагеаграфію Ўкраіны істотна ўплываюць розныя інтэрпрэтацыі існаваньня суржыку ў краіне (параўн. [[трасянка]]) — сукупнасьці няўстойлівых формаў зьмяшанага ўкраінска-расейскага маўленьня, якое найбольш распаўсюджаным зьяўляецца на г.зв. [[Левабярэжная Ўкраіна|Левабярэжжы]], ва ўсходняй частцы краіны. == Моўны склад насельніцтва == [[Файл:Nativelanguage2001ua.PNG|міні|справа|250пкс|Найбольш распаўсюджаная родная мова паводле раёнаў і местаў абласнога падпарадкаваньня, 2001 г.]] [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|міні|справа|250пкс|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і мескіх радах, 2001 г.]] Моўны склад насельніцтва Ўкраіны паводле перапісу насельніцтва 2001 году<ref>[https://web.archive.org/web/20101130221837/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 року - Мовний склад населення України]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160304022811/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%96%D0%BB%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F%20%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%96%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%8E%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk Розподіл населення регіонів України за рідною мовою (0,1)]</ref>: {| align="center" class="wikitable" |+ ! |мова||колькасьць||дзеля |- | украінская||32 577 468||67,53% |- | расейская||14 273 670||29,59% |- | крымскататарская||231 382||0,48% |- | малдоўская||185 032||0,38% |- | вугорская||161 618||0,34% |- | румынская||142 671||0,30% |- | баўгарская||134 396||0,28% |- | беларуская||56 249||0,12% |- | армянская||51 847||0,11% |- | гагавуская||23 765||0,05% |- | цыганская||22 603||0,05% |- | іншыя мовы||178 764||0,38% |- | мова не ўказаная||201 437||0,42% |} {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле рэгіёнаў і нацыянальнасьцяў |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0" rowspan="2"|'''Нацыянальнасьць''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0" colspan="4"|'''Родная мова (%)''' |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''сваёй нацыянальнасьці''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''украінскую''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''расейскую''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''іншую мову''' |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[украінцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|85,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|— | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|14,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,0 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[расейцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|95,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|— | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[беларусы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|19,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|17,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|62,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[малдаване]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|70,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|10,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|17,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,7 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[крымскія татары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|92,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,8 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[баўгары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|64,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|30,3 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[вугорцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|95,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[румыны]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|91,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[палякі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|71,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|15,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[габрэі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|13,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|83,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[армяне]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|50,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|43,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[грэкі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|4,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|88,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[татары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|35,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|4,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|58,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[цыганы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|44,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|21,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|13,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|20,8 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[азэрбайджанцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|53,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|7,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|37,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|2,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[грузіны]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|36,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|8,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|54,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,7 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[немцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|22,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|64,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,0 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[гагавузы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|71,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|22,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|2,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|іншыя | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|32,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|49,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,2 |- |} {{-}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ Родная мова паводле перапісу 2001 году | width="22%"|[[Файл:УкраїнськомовніРайони-2001.png|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Файл:Russianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Файл:Romanlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| |- |украінская | |расейская | |румынская і малдоўская | |} {|class="wikitable" style="text-align:center" |+ | width="22%"|[[Файл:Crimtatarlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Файл:Bolgarianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Файл:Hungarianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| |- |крымскататарская | |баўгарская | |вугорская | |} Разьмеркаваньне рэгіёнаў Украіны паводле роднае мовы згодна з вынікамі перапісу насельніцтва Ўкраіны 2001 году<ref>[https://web.archive.org/web/20181215022119/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%F0%E5%E3%B3%EE%ED%B3%E2%20%D3%EA%F0%E0%BF%ED%E8%20%E7%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk Перепис 2001 р. Розподіл населення регіонів України за рідною мовою.]</ref>: {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''украінская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''расейская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''беларуская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''баўгарская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''армянская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''гагавуская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''крымскататарская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''малдоўская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''нямецкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''польская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''цыганская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''румынская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''славацкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''вугорская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[караімская мова|караімская]]''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''габрэйскія''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''грэцкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''іншыя мовы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''мова не ўказаная''' |- | '''Украіна'''||'''67,53'''||'''29,59'''||'''0,12'''||'''0,28'''||'''0,11'''||'''0,05'''||'''0,48'''||'''0,38'''||'''0,01'''||'''0,04'''||'''0,05'''||'''0,3'''||'''0,01'''||'''0,34'''||'''0'''||'''0,01'''||'''0,01'''||'''0,3'''||'''0,42''' |- | Аўтаномная Рэспубліка Крым||10,02||76,55||0,26||0,02||0,23||0,01||11,33||0,06||0,01||0,01||0,06||0||0||0||0||0||0,03||1||0,39 |- | Віньніцкая вобласьць||94,81||4,74||0,06||0,01||0,04||0||-||0,1||0||0,01||0,03||0||0||0||0||0,01||0||0,09||0,11 |- | Валынская вобласьць||97,26||2,51||0,11||0||0,02||0||-||0,02||0||0,01||0||0||0||0,01||-||0||0||0,05||- |- | Днепрапятроўская вобласьць||67||31,91||0,18||0,01||0,17||0,01||0||0,05||0,01||0,01||0,07||0||0||0,01||0||0,01||0||0,27||0,3 |- | Данецкая вобласьць||24,1||74,92||0,1||0,01||0,13||0||0||0,02||0||0||0,04||0||0||0||0||0||0,09||0,38||0,18 |- | Жытомірская вобласьць||93,02||6,57||0,1||0||0,03||0||0||0,05||0,01||0,05||0,03||0||0||0||-||0,01||0||0,08||0,03 |- | Закарпацкая вобласьць||81||2,9||0,05||0,01||0,02||0||-||0,03||0,15||0,01||0,24||2,57||0,21||12,65||-||0,01||0||0,14||0,02 |- | Запароская вобласьць||50,2||48,19||0,11||0,47||0,19||0,01||0,02||0,04||0,01||0||0,07||0||0||0,01||0||0,01||0,01||0,59||0,07 |- | Івана-Франкоўская вобласьць||97,81||1,78||0,05||0||0,01||0||-||0,03||0||0,03||0,01||0||0||0,01||0||0||0||0,04||0,22 |- | Кіеўская вобласьць||92,27||7,17||0,17||0,01||0,08||0||0||0,04||0||0,01||0,03||0||0||0||-||0||0||0,13||0,08 |- | Кіраваградзкая вобласьць||88,89||10,02||0,16||0,05||0,2||0||0||0,44||0||0||0,05||0,01||0||0,01||-||0||0||0,15||0 |- | Луганская вобласьць||30,01||68,84||0,11||0,01||0,12||0||-||0,03||0||0||0,05||0||-||0||-||0||0||0,27||0,55 |- | Львоўская вобласьць||95,32||3,77||0,07||0||0,02||0||0||0,02||0||0,41||0,01||0||0||0,01||0||0,01||0||0,06||0,28 |- | Мікалаеўская вобласьць||69,2||29,26||0,13||0,13||0,19||0,03||0||0,58||0,01||0,01||0,05||0||0||0||-||0,01||0||0,29||0,1 |- | Адэская вобласьць||46,28||41,95||0,11||4,87||0,16||0,9||0||3,78||0,01||0,01||0,1||0,01||0||0||0||0,02||0,02||0,46||1,32 |- | Палтаўская вобласьць||89,98||9,47||0,12||0,01||0,1||0||-||0,09||0||0||0,04||0||0||0,02||-||0||0||0,16||- |- | Ровенская вобласьць||97||2,73||0,12||0||0,01||0||-||0,02||0||0,02||0,01||0||0||0||-||0||0||0,06||0,02 |- | Сумская вобласьць||83,29||15,5||0,11||0||0,06||0||0||0,03||0||0||0,05||0||0||0||0||0||0||0,11||0,83 |- | Тарнопальская вобласьць||98,34||1,19||0,03||0||0,01||0||-||0,02||0||0,03||0||0||0||0,01||-||0||0||0,04||0,31 |- | Харкаўская вобласьць||53,8||44,29||0,12||0,01||0,18||0||0||0,03||0||0,01||0,05||0||0||0,01||0||0,01||0||0,49||1 |- | Хэрсонская вобласьць||73,19||24,86||0,18||0,02||0,26||0,01||0,07||0,15||0,01||0,01||0,08||0,01||0||0,01||-||0||0||0,98||0,17 |- | Хмяльніцкая вобласьць||95,24||4,09||0,06||0||0,06||0||-||0,05||0||0,18||0,02||0||0||0||-||0,01||0||0,24||0,04 |- | Чаркаская вобласьць||92,49||6,66||0,09||0,01||0,09||0||-||0,06||0||0||0,05||0||0||0,01||-||0||0||0,12||0,41 |- | Чарнавіцкая вобласьць||75,57||5,27||0,05||0,01||0,02||0||0||6,79||0,01||0,16||0,01||11,85||-||0,01||-||0,03||0||0,1||0,13 |- | Чарнігаўская вобласьць||89,05||10,26||0,19||0,01||0,04||0||0||0,02||0||0||0,04||0||0||0||-||0||0||0,07||0,3 |- | Кіеў{{Заўвага|Не ўваходзіць у Кіеўскую вобласьць, зьяўляючыся асобнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай краіны.}}||72,15||25,27||0,12||0,02||0,08||0||0||0,03||0,01||0,02||0,01||0||0||0,01||0||0,02||0||0,36||1,92 |- | Севастопаль{{Заўвага|Гл. Кіеў.}}||6,76||90,56||0,17||0,02||0,11||0,01||0,25||0,06||0||0,01||0||0||0||0||0||0||0||0,87||1,18 |- | |} |} {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоваў выкарыстаньня мовы |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |+ Зьведзеная табліца апытаньняў<br/><small>(у адсотках)</small> ! Прапанаваныя пытаньні ! Варыянты адказу ! 1994<ref name="vyshnjak"/> ! 1995<ref name="vyshnjak"/> ! 1996<ref name="vyshnjak"/> ! 1997<ref name="vyshnjak"/> ! 1998<ref name="vyshnjak"/> ! 1999<ref name="vyshnjak"/> ! 2000<ref name="vyshnjak"/> ! 2001{{Заўвага|Паводле зьвестак перапісу насельніцтва ва Ўкраіне 2001 году.}}<ref name="vyshnjak"/> ! 2002<ref>[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/8776/3-pashina.pdf?sequence=1 Етномовний чинник політичної ідентичності в Донбасі]</ref> ! 2005{{Заўвага|Зьвесткі Інстытуту сацыялёгіі Нацыянальнай Акадэміі Навук Украіны.}} ! 2006<ref name="vyshnjak">[http://i-soc.com.ua/institute/Vishnjak_monogr_2009.pdf О. Вишняк. Мовна ситуація та статус мов в Україні: динаміка, проблеми, перспективи (соціологічний аналіз)]</ref> ! 2007<ref name="vyshnjak"/> ! 2008<ref>Демоскоп: [http://demoscope.ru/weekly/2008/0329/tema03.php Русский язык на постсоветских просторах]</ref> ! 2011<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/ Українці перехотіли другу державну]</ref> ! colspan=2 |2012<ref>Сацыялягічная група «Рейтинг» [https://web.archive.org/web/20121231172715/http://www.ratinggroup.com.ua/products/politic/data/entry/14004/ Питання мови: результати останніх досліджень 2012 року]</ref><ref>Research&Branding Group: [https://web.archive.org/web/20160304190106/http://www.rb.com.ua/upload/medialibrary/PR_Ry_Ukr_2012.pdf Праект «Мови спілкування українців»]</ref> ! 2013<ref>Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі: [http://www.kiis.com.ua/materials/pr/20130321_ForAff/foreign_affairs.pdf Думки населення України щодо зовнішньої політики та мовного питання]</ref> |- !rowspan="3" | Родная мова |style="background:#F0FFFF;"|українська |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"|67,5% |style="background:#F0FFFF;"|65,4% |style="background:#F0FFFF;"|64,3% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"|50,0% |style="background:#F0FFFF;"|62,0% |style="background:#F0FFFF;"|56,0% |- | расейская | — | — | — | — | — | — | — | 29,6% | 33,3% | 34,4% | — | — | — | — | 29,0% | 36,0% | 40,0% |- | іншая | — | — | — | — | — | — | — | 2,9% | 1,3% | 1,5% | — | — | — | — | 1,0 %{{Заўвага|Абедзьве мовы, украінская ды расейская — 20%.}} | 2,0% | 3,0% |- !rowspan="4" | Мова зносінаў<br/>(<small>у сям’і/дома</small>) |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| 36,7% |style="background:#F0FFFF;"| 31,9% |style="background:#F0FFFF;"| 36,9% |style="background:#F0FFFF;"| 38,2% |style="background:#F0FFFF;"| 37,6% |style="background:#F0FFFF;"| 36,3% |style="background:#F0FFFF;"| 39,1% |style="background:#F0FFFF;"| 36,9% |style="background:#F0FFFF;"| 37,5% |style="background:#F0FFFF;"| 41,8% |style="background:#F0FFFF;"| 43,7% |style="background:#F0FFFF;"| 37,5% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| 47,0% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| 44,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |- | расейская | 32,4% | 32,8% | 33,1% | 34,5% | 33,4% | 33,6% | 36,0% | 36,7% | 42,2% | 36,4% | 47,2% | 42,3% | 38,0% | 37,0% | 39,0% | 35,0% | × |- | абедзьве | 29,4% | 34,5% | 29,6% | 26,8% | 28,4% | 29,0% | 24,8% | 25,8% | 19,8% | 21,6% | 7,8% | 19,7% | 17,0% | 15,0% | 15,0% | 20,0% | — |- | іншая | 0,7% | 0,9% | 0,4% | 0,6% | 0,5% | 1,1% | 0,2% | 0,6% | 0,5% | — | 0,4% | 0,1% | — | — | — | 1,0% | — |- !rowspan="4" | Мова зносінаў<br />(<small>на працы/месцы навучаньня</small>) |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 34,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 37,7% |style="background:#F0FFFF;"| 34,4% |style="background:#F0FFFF;"| 39,0% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 42,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |- | расейская | — | — | — | — | — | — | — | — | 38,5% | — | 50,0% | 48,0% | 39,0% | 35,0% | — | 36,0% | — |- | абедзьве | — | — | — | — | — | — | — | — | 19,5% | — | 12,1% | 17,1% | 22,0% | 18,0% | — | 21,0% | — |- | іншая | — | — | — | — | — | — | — | — | 0,6% | — | 0,3% | 0,9% | — | — | — | 1,0% | — |- !rowspan="3" | Дзяржаўная мова |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 36,6% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 48,0% |style="background:#F0FFFF;"| 46,0% |style="background:#F0FFFF;"| 46,0% |style="background:#F0FFFF;"| 19,0% |- | украінская, у асобных рэгіёнах<br/> — афіцыйныя мовы | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 27,1% | — | — | — | — | 47,0% |- | украінская, расейская | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 31,4% | — | 49,0% | 45,0% | 47,0% | 28,0% |- |} |} === Зьвесткі апытаньняў === 16—24 сьнежня 2002 году сацыялягічнай службай Цэнтру Разумкова было праведзенае дасьледаваньне па ўзроўні выкарыстоўваньня моваў ва Ўкраіне (гл. вышэй). Апытана 2010 рэспандэнтаў з 123 населеных пунктаў узростам звыш 18 гадоў. Хіба выбаркі — 2,3%. Дасьледаваньне Інстытуту сацыялёгіі НАН Украіны, праведзенае ў 2005 годзе, сьведчыць, што ўкраінскую мову лічылі роднаю 64,3% насельніцтва, расейскую — 34,4%, 1,5% прыпалі на іншыя мовы. Моваю зносінаў дарослага насельніцтва ў асноўным сталі ўкраінская (41,8%) і расейская (36,4%), 21,6% апытаных пазначылі, што выкарыстоўваюць у зносінах абедзьве мовы ў залежнасьці ад абставінаў. У кастрычніку 2009 году агенцтва «ФОМ-Украина» правяло ўласнае апытаньне, згодна зь якім 52% апытаных заявілі пра расейскую мову як мову ўласных зносінаў, 41% аддаў перавагу ўкраінскай мове, 8% заявіла, што выкарыстоўвае для гэтых мэтаў суржык<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Мнения и взгляды населения Украины в сентябре - октябре 2009 года|арыгінал=|спасылка=http://bd.fom.ru/report/map/ukrain/ukrain_eo/du091015|аўтар выданьня=|выданьне=ФОМ-Украина|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2009|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Апытаньне лістападу гэтага ж году ўстанавіла, што 54,7% ад насельніцтва Ўкраіны ня лічыць моўнае пытаньне значным, выказваючыся за права кожнага грамадзяніна размаўляць на ўласнай мове і патрабуючы вырашэньня іншых праблемаў; 28,3% насельніцтва палічылі моўнае пытаньне прыкметнай праблемай, якую, аднак, можна адкласьці; 14,7% апытаных палічылі, што моўнае пытаньне зьяўляецца актуальным і належыць неадкладнаму вырашэньню<ref>{{артыкул|аўтар=Інтэрфакс-Украіна.|загаловак=Poll: more than half of Ukrainians do not consider language issue pressing|арыгінал=|спасылка=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/poll-more-than-half-of-ukrainians-do-not-consider--53566.html|аўтар выданьня=|выданьне=KyivPost|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2009|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Апытаньне групы Research & Branding Group, праведзенае 12—22 жніўня 2011 году шляхам асабістага інтэрвію ў 24 вобласьцях Украіны і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым, адлюстроўвае вынікі рэспандэнтаў, абраных паводле квотнае выбаркі, якая прадстаўляе дарослае насельніцтва краіны паводле месца пражываньня (вобласьць, аўтаномная рэспубліка), плоцьцю і ўзростам. Сярэдняя хіба выбаркі — 2,2%, апытана 2075 асобаў. У 2011 годзе гэтаю ж кампаніяй было ўстаноўлена, што 65% і 33% адпаведна лічаць роднымі ўкраінскую й расейскую мовы; узровень валоданьня размоўнай і пісьмовай расейскай мовай склаў 76%, украінскай — 69%, але адначасова з гэтым 46% аддае перавагу зносінам па-ўкраінску, 38% — па-расейску, 16% — абедзьвюм мовам адразу. У траўні 2012 году дасьледаваньне групы «Рейтинг» выявіла, што 50% рэспандэнтаў роднай мовай лічыць украінскую, 29% — расейскую, 20% — украінскую ды расейскую адразу, 1% — іншую<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Питання мови: результати останніх досліджень 2012 року|арыгінал=|спасылка=http://ratinggroup.com.ua/ua/products/politic/data/entry/14004/|аўтар выданьня=|выданьне=Рейтинг|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2012|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. === Украінская мова === {{Асноўны артыкул|украінская мова}} Зьяўленьне ўкраінскае мовы ва Ўкраіне зьвязваецца з паступовым эвалюцыянаваньнем [[старажытнаруская мова|старажытных усходнеславянскіх дыялектаў]] у кніжную пісьмовую [[старабеларуская мова|мову]] Вялікага Княства Літоўскага, якая, апрача таго, мела народна ўжываныя формы. Падобныя формы народнага маўленьня, у сваю чаргу, прыкладна з XVII—XVIII ст. разьвіліся ў сучасную ўкраінскую мову. Пачынаючы з гэтай эпохі ўкраінская мова распаўсюджваецца на поўдзень і ўсход сучаснай Украіны дзякуючы засяленьню ўкраінцамі тэрыторыяў былых цюрскіх дзяржаваў. У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ]] ст. украінская мова атрымлівае афіцыйны статус у [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходне-Ўкраінскай]] і [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінскай]] народных рэспубліках. Неўзабаве на ўсходзе й у цэнтры Ўкраіны ўстанаўліваецца савецкая ўлада, захад сучаснай Украіны трапляе ў склад Польшчы, некаторыя іншыя рэгіёны захаду — у склад Чэхаславаччыны й Румыніі. У савецкай частцы Ўкраіны ўкраінская мова зазнавала шырокае разьвіцьцё ([[украінізацыя]]), якое, аднак, было згорнутае ўжо ў пачатку 1930-х гадоў. У параўнаньні з гэтым, у Польшчы, Румыніі й Чэхаславаччыне разьвіцьцё ўкраінскай мовы амаль не падтрымлівалася ўладамі, нярэдка абмяжоўваліся галіны яе выкарыстаньня. З 1939 па 1954 гады ўся тэрыторыя сучаснай Украіны аб’ядноўваецца ў складзе УССР, але з гэтага моманту пачынаецца імклівае скарачэньне ўжываньня мовы на ўсходзе (якое, зрэшты, пачалося з прамысловым ростам яшчэ ў [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] ст.) і, часткова, у цэнтры краіны. Па распадзе [[СССР]] і афармленьні незалежнасьці Ўкраіны ўкраінская мова атрымлівае дзяржаўны статус і падтрымку дзяржавы. З боку некаторых палітычных дзеячоў і вялікае часткі грамадзкіх арганізацыяў выражаюцца погляды па аднаўленьні пазыцыяў украінскай мовы ва Ўкраіне, якое часам сустракае адмоўную рэакцыю з боку не-ўкраінамоўнае меншасьці краіны. Украінская мова мае дзяржаўны статус ва Ўкраіне, выкарыстоўваючыся ў актах ды іншых афіцыйных дакумэнтах дзяржаўных органаў улады і органаў мясцовага самакіраваньня. Украінская мова выкарыстоўваецца пры афіцыйным афармленьні ўрадавай інфармацыі, а таксама ў вялікім аб’ёме сродкамі масавай інфармацыі, установамі культуры, іншымі ўстановамі і г.д. Паводле вынікаў перапісу насельніцтва 2001 году 67,5% насельніцтва Ўкраіны ўказала ўкраінскую мову ў якасьці роднай, што на 2,8% больш у параўнаньні з вынікамі перапісу насельніцтва ў [[СССР]] 1989 году. Вольнае валоданьне ўкраінскай мовай пазначылі 42 374 848 жыхароў краіны, а менавіта 87,8% ад яе насельніцтва, у тым ліку 97% украінцаў, 95% палякаў, больш за 60% габрэяў, беларусаў і цыганоў, больш за 50% расейцаў, грэкаў, малдаванаў і армянаў. У той час самы нізкі ўзровень валоданьня ўкраінскай мовай адзначаецца сярод румынаў, баўгараў і крымскіх татараў — 44, 42, 20 адсоткаў адпаведна. У найбольшай ступені ўкраінская мова распаўсюджаная ў цэнтральнай, паўночнай і заходняй Украіне, тады як на поўдні і ўсходзе мова паўнавартасна функцыянуе толькі ў [[сяло|сельскай]] мясцовасьці, у вялікіх гарадох поўдня і ўсходу яе выкарыстаньне абмяжоўваецца толькі дзяржаўнымі ўстановамі. Паводле зьвестак Кіева-Магілянскай акадэміі на 2002 год украінскай мове як мове пераважных зносінаў (у адрозьненьне ад панятку роднай мовы) аддае перавагу 43,9% насельніцтва Ўкраіны. Найбольшыя памеры адрозьненьняў між дзельлю асобаў, што вызначаюць у якасьці роднай мовы ўкраінскую, і дзельлю асобаў, якія вызначаюць украінскую як асноўную мову ўласных зносінаў, прасочваецца на ўсходзе, поўдні Ўкраіны і [[Кіеў|Кіеве]], дзе адсоткавая дзеля асобаў, што лічаць украінскую мову роднай, хістаецца ў межах 40—60%, адсоткавая дзеля асобаў, што лічаць украінскую мову ў якасьці асноўнай мовы ўласных кантактаў — у межах 10—25%. У асноўным падобная лінгвагеаграфічная акалічнасьць тлумачыцца былым панаваньнем расейскае мовы ў такіх галінах дзейнасьці як адукацыя, навука, юрыспрудэнцыя, адміністрацыя ды літургія. Дасьледаваньне геаграфіі й дыялектаў украінскае мовы дазваляе шэрагу дасьледчыкаў прыходзіць да высновы, што ўкраінская мова замацоўвае ўласны статус як агульнанацыянальнае мовы Ўкраіны. Між іншым, у сучаснай Украіне самымі характэрнымі рысамі [[моўная палітыка|моўнае палітыкі]] сталі павелічэньне дзелі ўкраінскае мовы ў адукацыйным працэсе, узбагачэньне [[лексыка|лексыкі]] ўкраінскай мовы [[пурызм (лінгвістыка)|пурызм]]амі, дыялектызмамі, культурнымі ды навуковымі нэалягізмамі. === Расейская мова === {{Асноўны артыкул|расейская мова ва Ўкраіне}} Першыя носьбіты расейскай мовы на тэрыторыі сучаснай Украіны зьявіліся як параўнальна нешматлікія перасяленцы з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пасяленьне якіх пачынае фіксавацца прыкладна XVII ст. У часы індустрыялізацыі напрыканцы XIX стагодзьдзя расейцы пачалі актыўна засяляць буйныя ўкраінскія месты, у выніку чаго ў шэрагу гарадоў расейцы пачалі складаць значную або большую частку ад насельніцтва — гэта, у сваю чаргу, стала адным з фактараў рэзкага павелічэньня тэмпаў русіфікацыі сярод звычайных украінцаў. На часы СССР прыпадае іншая прыкметная хваля расейскамоўных перасяленцаў, якія прыцягваліся ва Ўкраіну ў мэтах ажыцьцяўленьня індустрыялізацыі, гэтаю ж эпохай датуецца адзін з наймацнейшых этапаў [[русіфікацыя|русіфікацыі]] краіны, калі расейская мова стала [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыж]]най мовай на поўдні і ўсходзе краіны. Асаблівым чынам вылучаецца паўвостраў Крым, які, будучы прыяднаным да [[УССР]] у сярэдзіне [[20 стагодзьдзе|ХХ]] ст., мае перавагу этнічных расейцаў і расейскай мовы ў насельніцтве. З [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] ст. у выніку ўзаемадзеяньня расейскай і ўкраінскай моваў на ўсходзе сучаснай Украіны разьвіваюцца кантактныя формы ўкраінска-расейскага маўленьня, вядомыя як ''[[суржык]]''. У сучасную расейскую мову Ўкраіны актыўна пранікаюць лексычныя й граматычныя ўкраінізмы, якія заўважаюцца нават на ўзроўні СМІ. Расейская мова, нягледзячы на яе нізкую дзелю выкарыстаньня ў параўнаньні з украінскай, мае прыкметную прысутнасьць амаль ва ўсіх галінах неафіцыйнага жыцьця краіны (у прыватнасьці, СМІ). Расейскую мову лічаць роднай 29,6% насельніцтва Ўкраіны (гл. вышэй). Расейская мова ў асноўным распаўсюджаная ў паўднёвай і ўсходняй Украіне. У параўнаньні зь перапісам насельніцтва СССР 1989 году гэтая дзеля зьнізілася на 3,2%. === Крымскататарская мова === {{Асноўны артыкул|крымскататарская мова ва Ўкраіне}} Крымскататарская мова — адна зь нешматлікіх моваў Украіны не-[[індаэўрапейскія мовы мовы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, належыць да [[цюрскія мовы|цюрскае]] сям’і моваў. Гістарычны арэал ахопліваў паўвостраў Крым і прылеглыя часткі паўднёвай кантынэнтальнай Украіны, але ў апошняй мова выйшла з ужытку ў выніку разгрому Крымскага ханства і засяленьня рэгіёну ўкраінцамі і, часткова, іншымі народамі. У [[20 стагодзьдзе|ХХ]] ст. стан мовы пагоршыўся ў выніку дэпартацыі крымскіх татараў, але ў асноўным большая частка крымскіх татараў лічыць мову роднай (92%)<ref name=pierapis/>. За крымскататарскай мовай замацоўваецца шэраг афіцыйных функцыяў паводле канстытуцыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым, прынятай у 1998 годзе<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://zakon2.rada.gov.ua/krym/show/rb239k002-98| копія = | дата копіі = | загаловак = Канстытуцыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Артыкулы 4, 10, 11| фармат = | назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнай Рады Ўкраіны| выдавец = Вярхоўная Рада Аўтаномнай Рэспублікі Крым| дата = 11 красавіка 2014 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. У лютым—сакавіку 2014 году ў выніку [[крымскі крызіс (2014)|крымскага крызісу]] паўвостраў быў фактычна анэксаваны [[Расея]]й, якой было абвешчана ўтварэньне новага суб’екту фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], у якой крымскататарская мова таксама атрымала афіцыйны статус<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| копія = | дата копіі = | загаловак = Фэдэральны канстытуцыйны закон аб прыняцьці ў Расейскую Фэдэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэньні ў складзе Расейскай Фэдэрацыі новых суб'ектаў — Рэспублікі Крым і места фэдэральнага значэньня Севастопаль| фармат = | назва праекту = | выдавец = Дзяржаўная Дума Расейскай Фэдэрацыі, Рада Фэдэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. === Вугорская мова === {{Асноўны артыкул|вугорская мова ва Ўкраіне}} Як і крымскататарская мова, [[вугорская мова]] не належыць да індаэўрапейскай сям’і, уваходзячы ў склад [[уральскія мовы|уральскай]] сям’і моваў. Вугорская мова зьявілася на тэрыторыі сучаснай Украіны прыкладна на мяжы другога тысячагодзьдзя н.э. як вынік міграцыі некаторых [[фіна-вугры|фіна-вугорскіх]] плямёнаў з поўдня Заходняй [[Сыбіры]] ў [[Эўропа|Эўропу]], калі пэўная частка продкаў вугорцаў — вуграў — асела ў Закарпацьці й часткова адцясьніла мясцовыя ўсходнеславянскія плямёны. Неўзабаве Закарпацьце трапіла ў склад [[Каралеўства Вугоршчына|Вугоршчыны]] і, за некаторымі выняткамі, заставалася ў яе складзе да 1918 году, што спрычынілася да яе прывілеяванага становішча ў гэты пэрыяд. Вугорская мова ў асноўным прадстаўленая кампактным арэалам у [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкай вобласьці]] пры мяжы з [[Вугоршчына]]й. Вугорцы Ўкраіны ў пераважнай большасьці лічаць вугорскую мову роднай мовай (95,4%)<ref name=pierapis/>, пры гэтым некаторая частка іншых этнасаў Закарпацкае вобласьці таксама лічыць мову роднай. Мова мае параўнальна шырокія пазыцыі ў мясцовай адукацыі. Вугорская мова гістарычна ўвабрала ў сябе вялікую колькасьць лексэмаў славянскага паходжаньня, але адначасова з гэтым вугорская мова стала крыніцаю запазычваньняў для [[русінская мова|мясцовых гаворак]] украінскае мовы. === Малдоўская мова === Малдоўская мова распаўсюджаная ў асноўным у раёнах ля мяжы з [[Малдова]]й і [[Румынія]]й. Большасьцю сучасных лінгвістаў разглядаецца як адны з дыялектаў румынскае мовы, але мова ўлічваецца ў сучаснай адукацыйнай і перапісной палітыцы Ўкраіны. === Румынская мова === {{Асноўны артыкул|румынская мова ва Ўкраіне}} Носьбіты румынскае мовы ва Ўкраіне пражываюць у асноўным у раёнах, блізкіх да мяжы з [[Румынія]]й, у прыватнасьці, у Чарнавіцкай вобласьці. Большая частка ўкраінскіх румынаў (91,7%) лічыць роднай мовай румынскую<ref name=pierapis/>. === Баўгарская мова === {{Асноўны артыкул|баўгарская мова ва Ўкраіне}} Зьяўленьне баўгараў зьвязанае зь перасяленьнем некаторых баўгараў ва Ўкраіну ў часы [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. Найбольш баўгарская мова ва Ўкраіне прадстаўленая на поўдні [[Адэская вобласьць|Адэскай]] і [[Запароская вобласьць|Запароскай]] вобласьцяў. 64,2% баўгараў Украіны лічыць баўгарскую мову роднай<ref name=pierapis/>. === Польская мова === {{Асноўны артыкул|польская мова ва Ўкраіне}} Гісторыя польскай мовы ва Ўкраіне сыходзіць у часы далучэньня ўкраінскіх ваяводзтваў ВКЛ да [[Карона Польская|Польшчы]] ў выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]. Праз Унію ў склад Польшчы трапіў цэнтар і захад Украіны, з прычыны чаго, аналягічна [[Беларусь|Беларусі]] й [[Летува|Летуве]], у гэтых рэгіёнах польская мова паступова стала пераважнай мовай мясцовай шляхты, а таксама асноўнай мовай вялікай часткі галінаў грамадзтва й культуры. Ва ўсходняй Украіне, што адносна рана трапіла ў склад Масковіі (потым — Расеі) польская мова мела значна слабейшыя пазыцыі. Становішча польскае мовы на ўкраінскіх тэрыторыях узмацнілася па ўваходжаньні [[Галіччына|Галіччыны]] ды [[Валынь|Валыні]] ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пасьля ўключэньня гэтых тэрыторыяў у склад СССР большая частка палякаў зазнала дэпартацыю ў рамках абмену насельніцтва між Польшчай і УССР, у выніку чаго пазыцыі польскае мовы ва Ўкраіне істотна скараціліся. === Беларуская мова === {{Асноўны артыкул|беларуская мова ва Ўкраіне}} Беларуская мова ва Ўкраіне распаўсюджаная ў некаторых раёнах на мяжы зь Беларусьсю (напрыклад, поўнач [[Ракітнаўскі раён|Ракітнаўскага раёну]] Ровенскае вобласьці), а таксама, у значна меншай ступені, сярод эмігрантаў беларускага паходжаньня, якія засялялі Ўкраіну ў часы Расейскай імпэрыі або СССР. == Іншыя зьвесткі == Ніжэй прыведзенае храналягічнае разьмеркаваньне дзелі родных моваў у межах сучаснай Украіны<ref>[http://www.lnu.edu.ua/faculty/geography/Publik/Period/visn/33/Lozynskyy.pdf Р. Лозинський Тенденції мовної ситуації в Україні]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = В. М. Кабузан.|частка = |загаловак = Украинцы в мире: динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века – 1989 год: формирование этнических и политических границ украинского этноса|арыгінал = |спасылка = http://www.scribd.com/doc/119074830/Кабузан-В-М-Украинцы-в-мире-динамика-численности-и-расселения|адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = Наука|год = 2006|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. {| class="wikitable" |+ | align="center" style="background:#f0f0f0;"|год перапісу | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|расейская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|іншыя |- | align="center"|1897 / 1900||70,7%||9,6%||19,7% |- | align="center"|1920 / 1926||71,3%||11,9%||16,8% |- | align="center"|1959||73,0%||24,3%||2,7% |- | align="center"|1970||69,4%||28,1%||2,5% |- | align="center"|1979||66,4%||31,3%||2,3% |- | align="center"|1989||64,7%||32,8%||2,5% |- | align="center"|2001||67,5%||29,6%||2,9% |- | |} Паказчык вольнага валоданьня ўкраінскай і расейскай мовамі сярод найбуйнейшых нацыянальнасьцяў Украіны<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul5/| копія = | дата копіі = | загаловак = Нацыянальны склад насельніцтва, грамадзянства. Разьмеркаваньне насельніцтва асобных нацыянальнасьцяў паводле іншых моваў, апрача родных, якімі валодаюць (паводле сельскай і мескай мясцовасьці, а таксама рэгіёнаў)| фармат = | назва праекту = | выдавец = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref><ref name=pierapis2>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/| копія = | дата копіі = | загаловак = Разьмеркаваньне насельніцтва паводле нацыянальнасьці й роднае мовы (паводле сельскай, мескай мясцовасьцяў, рэгіёну, плоці)| фармат = | назва праекту = | выдавец = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|колькасьць | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''моваю сваёй<br/>нацыянальнасьці''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''украінскай''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''расейскай''' |- | украінцы||37 541 693||96,8%||-||58,1% |- | расейцы||8 334 141||98,9%||58,8%||- |- | беларусы||275 763||31,7%||64,3%||85,8% |- | малдаване||258 619||78,9%||50,7%||71,1% |- | крымскія татары||248 193||94,9%||19,6%||85,9% |- | баўгары||204 574||76,0%||42,2%||89,7% |- | вугорцы||156 566||97,5%||49,1%||31,7% |- | румыны||150 989||94,5%||43,9%||45,5% |- | палякі||144 130||27,6%||94,6%||54,7% |- | габрэі||103 591||7,6%||77,2%||95,3% |- | армяне||99 894||64,6%||50,0%||87,7% |- | грэкі||91 548||23,4%||57,5%||97,5% |- | татары||73 304||50,1%||46,7%||93,3% |- | цыганы||47 587||53,5%||60,8%||47,0% |- | азэрбайджанцы||45 176||65,4%||44,4%||84,9% |- | |} У параўнаньні са зьвесткамі перапісу 1989 году колькасьць асобаў, што лічыць украінскую мову роднай, падвысілася (гл. вышэй). Колькасьць асобаў, што лічыць расейскую мову роднай, зьнізілася, аднак адсоткавае значэньне асобаў, для якіх роднай мовай зьяўляецца іншая мова, узрасла (на 0,4%, склаўшы 2,9%)<ref name=pierapis/>. Паводле іншых крыніцаў інфармацыі, станам на 2011 год украінскую мову выкарыстоўваюць для зносінаў 53,3% насельніцтва Ўкраіны, расейскую — 44,5%, але існуюць іншыя лічбы<ref name=tsn/><ref name=up/>. Згодна са зьвесткамі Цэнтру эканамічных і палітычных дасьледаваньняў імя Аляксандра Разумкова на 16—25 чэрвеня 2012 году (апытаньне 2009 асобаў старэйшых за 18 год) 43,6% насельніцтва Ўкраіны выступае за статус дзяржаўнай мовы выключна за ўкраінскай мовай, 23,9% — за наданьне статусу другой дзяржаўнай мовы расейскай, 25% — за наданьне афіцыйнага статусу расейскай мове ў некаторых рэгіёнах краіны, 2% — за замацаваньне дзяржаўнага статусу выключна за расейскай мовай<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Більшість українців вважають «мовний» закон передвиборчим кроком ПР, – опитування|арыгінал=|спасылка=http://zik.ua/ua/news/2012/07/04/356978|аўтар выданьня=|выданьне=zik|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2012|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Ніжэй прыведзеная статыстыка па распаўсюджанасьці мовы свайго этнасу як роднай мовы паводле рэгіёнаў Украіны<ref name=pierapis2/>. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоваў выкарыстаньня мовы |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |+ ! colspan=15 | |----- ! | ! |украінцы ! |расейцы ! |беларусы ! |малдаване ! |крым.-татары ! |баўгары ! |вугорцы ! |румыны ! |палякі ! |габрэі ! |армяне ! |грэкі ! |азэрбайджанцы ! |цыганы |----- | '''Украіна''' ! align="center" |'''85,2%''' ! align="center" |'''95,9%''' ! align="center" |'''19,8%''' ! align="center" |'''70,0%''' ! align="center" |'''92,0%''' ! align="center" |'''64,2%''' ! align="center" |'''95,4%''' ! align="center" |'''91,8%''' ! align="center" |'''12,9%''' ! align="center" |3,1% ! align="center" |50,4% ! align="center" |6,4% ! align="center" |53,0% ! align="center" |44,7% |----- | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] | align="center" |40,4% | align="center" |99,7% | align="center" |17,1% | align="center" |30,9% | align="center" |93,0% | align="center" |18,4% | align="center" |29,0% | align="center" |23,9% | align="center" |4,1% | align="center" |1,9% | align="center" |52,9% | align="center" |23,8% | align="center" |55,8% | align="center" |66,6% |----- | [[Віньніцкая вобласьць]] | align="center" |98,8% | align="center" |86,2% | align="center" |30,4% | align="center" |57,3% | align="center" | | align="center" |30,4% | align="center" | | align="center" |39,4% | align="center" |6,4% | align="center" |8,5% | align="center" |58,1% | align="center" | | align="center" |36,4% | align="center" |49,4% |----- | [[Валынская вобласьць]] | align="center" |99,7% | align="center" |85,6% | align="center" |36,6% | align="center" |50,2% | align="center" | | align="center" |22,7% | align="center" | | align="center" | | align="center" |19,5% | align="center" |4,2% | align="center" |59,3% | align="center" | | align="center" |49,7% | align="center" |19,4% |----- | [[Днепрапятроўская вобласьць]] | align="center" |82,5% | align="center" |93,7% | align="center" |20,6% | align="center" |33,9% | align="center" | | align="center" |13,6% | align="center" |47,6% | align="center" |31,9% | align="center" |7,0% | align="center" |1,8% | align="center" |54,3% | align="center" |5,9% | align="center" |57,4% | align="center" |58,1% |----- | [[Данецкая вобласьць]] | align="center" |41,2% | align="center" |98,6% | align="center" |10,4% | align="center" |15,2% | align="center" | | align="center" |7,1% | align="center" |20,0% | align="center" |12,9% | align="center" |4,1% | align="center" |1,5% | align="center" |38,6% | align="center" |5,4% | align="center" |42,2% | align="center" |44,9% |----- | [[Жытомірская вобласьць]] | align="center" |97,8% | align="center" |81,3% | align="center" |28,0% | align="center" |49,4% | align="center" | | align="center" |19,2% | align="center" | | align="center" |35,0% | align="center" |1,3% | align="center" |5,4% | align="center" |54,1% | align="center" |9,3% | align="center" |52,5% | align="center" |54,0% |----- | [[Закарпацкая вобласьць]] | align="center" |99,2% | align="center" |91,7% | align="center" |37,4% | align="center" |65,3% | align="center" | | align="center" |19,0% | align="center" |97,1% | align="center" |99,0% | align="center" |20,5% | align="center" |14,9% | align="center" |59,0% | align="center" | | align="center" |50,6% | align="center" |20,5% |----- | [[Запароская вобласьць]] | align="center" |68,8% | align="center" |95,3% | align="center" |15,9% | align="center" |27,9% | align="center" |47,0% | align="center" |31,8% | align="center" |44,5% | align="center" |13,7% | align="center" |3,9% | align="center" |2,3% | align="center" |48,9% | align="center" |5,0% | align="center" |50,8% | align="center" |69,7% |----- | [[Івана-Франкоўская вобласьць]] | align="center" |99,8% | align="center" |86,0% | align="center" |42,2% | align="center" |64,6% | align="center" | | align="center" |39,1% | align="center" |70,2% | align="center" |47,5% | align="center" |23,7% | align="center" |10,5% | align="center" |56,7% | align="center" | | align="center" |68,2% | align="center" |81,2% |----- | [[Кіеўская вобласьць]] | align="center" |98,4% | align="center" |87,6% | align="center" |33,5% | align="center" |49,2% | align="center" | | align="center" |28,5% | align="center" |54,0% | align="center" |33,2% | align="center" |5,2% | align="center" |5,4% | align="center" |58,2% | align="center" |6,8% | align="center" |54,7% | align="center" |58,9% |----- | [[Кіраваградзкая вобласьць]] | align="center" |96,7% | align="center" |87,3% | align="center" |31,8% | align="center" |58,9% | align="center" | | align="center" |24,7% | align="center" |54,3% | align="center" |37,4% | align="center" |7,9% | align="center" |2,8% | align="center" |73,6% | align="center" |7,2% | align="center" |66,5% | align="center" |62,1% |----- | [[Луганская вобласьць]] | align="center" |50,4% | align="center" |98,2% | align="center" |12,8% | align="center" |20,0% | align="center" | | align="center" |7,5% | align="center" |24,4% | align="center" |15,7% | align="center" |3,7% | align="center" |1,8% | align="center" |44,6% | align="center" |4,4% | align="center" |47,9% | align="center" |51,2% |----- | [[Львоўская вобласьць]] | align="center" |99,6% | align="center" |87,8% | align="center" |30,9% | align="center" |50,8% | align="center" | | align="center" |23,3% | align="center" |62,8% | align="center" |55,4% | align="center" |55,9% | align="center" |6,0% | align="center" |44,5% | align="center" |8,9% | align="center" |56,0% | align="center" |44,7% |----- | [[Мікалаеўская вобласьць]] | align="center" |82,4% | align="center" |93,7% | align="center" |19,6% | align="center" |54,6% | align="center" | | align="center" |29,7% | align="center" |41,7% | align="center" |29,0% | align="center" |7,4% | align="center" |2,4% | align="center" |56,9% | align="center" |7,4% | align="center" |57,5% | align="center" |43,3% |----- | [[Адэская вобласьць]] | align="center" |71,6% | align="center" |97,0% | align="center" |20,1% | align="center" |73,3% | align="center" | | align="center" |77,8% | align="center" |42,9% | align="center" |42,0% | align="center" |6,2% | align="center" |3,6% | align="center" |50,4% | align="center" |18,6% | align="center" |53,4% | align="center" |53,8% |----- | [[Палтаўская вобласьць]] | align="center" |97,1% | align="center" |87,8% | align="center" |31,5% | align="center" |54,0% | align="center" | | align="center" |26,9% | align="center" |57,6% | align="center" | | align="center" |6,5% | align="center" |2,7% | align="center" |61,2% | align="center" |10,2% | align="center" |66,1% | align="center" |60,9% |----- | [[Ровенская вобласьць]] | align="center" |99,6% | align="center" |83,2% | align="center" |11,3% | align="center" |48,6% | align="center" | | align="center" |30,1% | align="center" | | align="center" | | align="center" |9,3% | align="center" |5,3% | align="center" |50,6% | align="center" | | align="center" |64,6% | align="center" |61,5% |----- | [[Сумская вобласьць]] | align="center" |92,4% | align="center" |89,5% | align="center" |33,6% | align="center" |46,7% | align="center" | | align="center" |28,3% | align="center" | | align="center" | | align="center" |5,9% | align="center" |1,7% | align="center" |60,3% | align="center" |7,8% | align="center" |59,8% | align="center" |41,5% |----- | [[Тарнопальская вобласьць]] | align="center" |99,9% | align="center" |80,3% | align="center" |40,1% | align="center" |62,6% | align="center" | | align="center" |37,9% | align="center" | | align="center" | | align="center" |8,6% | align="center" |7,8% | align="center" |63,3% | align="center" | | align="center" |71,7% | align="center" | |----- | [[Харкаўская вобласьць]] | align="center" |74,1% | align="center" |95,6% | align="center" |22,7% | align="center" |32,1% | align="center" | | align="center" |18,2% | align="center" |50,1% | align="center" |17,1% | align="center" |7,4% | align="center" |1,3% | align="center" |45,7% | align="center" |8,0% | align="center" |57,2% | align="center" |62,4% |----- | [[Хэрсонская вобласьць]] | align="center" |87,0% | align="center" |91,6% | align="center" |24,7% | align="center" |42,0% | align="center" |38,4% | align="center" |21,4% | align="center" |44,8% | align="center" |27,7% | align="center" |4,4% | align="center" |2,8% | align="center" |66,0% | align="center" |6,9% | align="center" |48,6% | align="center" |51,9% |----- | [[Хмяльніцкая вобласьць]] | align="center" |99,1% | align="center" |84,0% | align="center" |29,7% | align="center" |48,6% | align="center" | | align="center" |27,5% | align="center" | | align="center" |31,7% | align="center" |10,9% | align="center" |9,5% | align="center" |67,3% | align="center" | | align="center" |58,8% | align="center" |53,7% |----- | [[Чаркаская вобласьць]] | align="center" |98,3% | align="center" |88,0% | align="center" |31,3% | align="center" |51,1% | align="center" | | align="center" |28,1% | align="center" |59,8% | align="center" | | align="center" |8,2% | align="center" |4,5% | align="center" |68,8% | align="center" |13,8% | align="center" |55,0% | align="center" |60,1% |----- | [[Чарнавіцкая вобласьць]] | align="center" |98,5% | align="center" |91,5% | align="center" |30,1% | align="center" |91,6% | align="center" | | align="center" |38,8% | align="center" | | align="center" |91,9% | align="center" |40,9% | align="center" |20,7% | align="center" |59,5% | align="center" | | align="center" |75,7% | align="center" | |----- | [[Чарнігаўская вобласьць]] | align="center" |94,4% | align="center" |88,8% | align="center" |32,5% | align="center" |41,7% | align="center" | | align="center" |32,2% | align="center" | | align="center" | | align="center" |6,1% | align="center" |2,2% | align="center" |58,4% | align="center" | | align="center" |61,0% | align="center" |57,0% |----- | [[Кіеў]] | align="center" |85,7% | align="center" |91,7% | align="center" |17,7% | align="center" |32,3% | align="center" | | align="center" |23,5% | align="center" |46,3% | align="center" |34,5% | align="center" |7,0% | align="center" |2,4% | align="center" |39,4% | align="center" |9,0% | align="center" |56,1% | align="center" |49,0% |----- | [[Севастопаль]] | align="center" |29,6% | align="center" |99,7% | align="center" |11,0% | align="center" |27,1% | align="center" |48,6% | align="center" |13,3% | align="center" | | align="center" | | align="center" |3,8% | align="center" |1,2% | align="center" |29,6% | align="center" |4,1% | align="center" |52,3% | align="center" | |+ |} |} == Адукацыя == У 2008/2009 навучальным годзе ва Ўкраіне ажыцьцяўлялася вывучэньне ўкраінскай і замежных моваў, а таксама моваў адзінаццаці нацыянальных меншасьцяў і карэнных народаў: баўгарскай, гагавускай моваў, крымскататарскай, малдоўскай, расейскай, грэцкай, польскай, румынскай, славацкай, вугорскай моваў, [[іўрыт]]у ды [[ідыш]]у<ref>[http://web.archive.org/web/*/http://www.mon.gov.ua/newstmp/2009_1/19_08/inf.doc]</ref>. Выпускнікі мелі мажлівасьць скласьці Зьнешняе незалежнае ацэньваньне (выпускны экзамэн) па-ўкраінску, па-крымскататарску, па-расейску, па-малдоўску, па-польску, па-румынску або па-вугорску. {| align="center" class="wikitable sortable" |+ ! |Мова ! |Колькасьць установаў з навучаньнем на мове ! |Адукацыя на мове (вучняў) ! |Як прадмет ! |Як факультатыў або гурток ! |Дзеля ад агульнае колькасьці вучняў (4 438 383) ! |ДЗеля адпаведнага этнасу паводле перапісу 2001 г. |----- | баўгарская | — | 80 | 9592 | 1275 | 0,25% | 0,42% |----- | гагавуская | — | — | 1400 | — | 0,03% | 0,07% |----- | іўрыт, ідыш | — | — | 1292 | 114 | 0,03% | 0,21% |----- | крымскататарская | 15 | 484 | 17725 | 5153 | 0,53% | 0,51% |----- | малдоўская | 6 | 4756 | 1590 | 434 | 0,15% | 0,53% |----- | расейская | 1199 | 779423 | 1292518 | 165544 | 50,41% | 17,20% |----- | грэцкая | — | — | 3073 | 248 | 0,07% | 0,19% |----- | польская | 5 | 1389 | 6889 | 4443 | 0,29% | 0,30% |----- | румынская | 89 | 21671 | 683 | — | 0,51% | 0,31% |----- | славацкая | — | 79 | 224 | 202 | 0,011% | 0,013% |----- | вугорская | 66 | 16407 | 1337 | 278 | 0,41% | 0,32% |+ |} У 2008/2009 навучальным годзе ва Ўкраіне функцыянавала 20 045 агульнаадукацыйных навучальных установаў, у якіх вучылася 4 438 383 вучні, у тым ліку: * 1 199 агульнаадукацыйных навучальных установаў — з навучаньнем па-расейску, 403 719 вучняў; * 1 628 школаў — з навучаньнем па-расейску і ўкраінску (па-расейску — 368 594 вучні). Апрача таго, таксама працуюць школы з шматмоўнай адукацыяй (украінская, расейская, крымскататарская; украінская, расейская, румынская; украінская, расейская, баўгарская; украінская, расейская, малдоўская мовы). Агулам у агульнаадукацыйных навучальных установах Украіны па-расейску вучацца 779 423 вучні. Акрамя гэтага, расейскую мову ў якасьці прадмету вывучаюць 1 292 518 вучняў, як факультатыў або ў гуртку — 165 544 вучняў. Такім чынам, колькасьць расейскіх школаў ва Ўкраіне складае 5,9% ад агульнае колькасьці гэтых установаў. Для параўнаньня ў 1991/1992 навучальным годзе іх налічвалася 3 364 або 15,9%. Разьмеркаваньне вучняў Украіны паводле клясы й мовы адукацыі<ref>https://web.archive.org/web/20160304132312/http://www.kmf.uz.ua/hun114/images/konyvek/melnyik_csernicsko.pdf</ref>. {| class="wikitable" |+ | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|расейская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|румынская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|вугорская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|малдоўская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|крымскататарская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|польская |- | '''Агулам'''||'''75,05%'''||'''23,89%'''||'''0,47%'''||'''0,35%'''||'''0,11%'''||'''0,10%'''||'''0,02%''' |- | 1||81,04%||17,78%||0,54%||0,37%||0,11%||0,12%||0,03% |- | 2||79,95%||18,87%||0,52%||0,39%||0,11%||0,13%||0,03% |- | 3||78,26%||20,63%||0,53%||0,32%||0,10%||0,13%||0,03% |- | ''4''||''86,30%''||''12,22%''||''0,58%''||''0,62%''||''0,21%''||''0,04%''||''0,04%'' |- | 5||76,21%||22,17%||0,51%||0,36%||0,13%||0,09%||0,03% |- | 6||75,73%||23,28%||0,39%||0,36%||0,12%||0,08%||0,02% |- | 7||74,09%||24,90%||0,45%||0,34%||0,10%||0,09%||0,02% |- | 8||72,81%||26,16%||0,49%||0,32%||0,10%||0,09%||0,02% |- | 9||69,23%||29,83%||0,43%||0,31%||0,09%||0,09%||0,01% |- | 10||69,25%||29,81%||0,44%||0,25%||0,09%||0,14%||0,02% |- | 11||68,51%||30,64%||0,36%||0,26%||0,10%||0,11%||0,02% |} Дзеля ўкраінскамоўных школаў паводле навучальнага году й рэіёну краіны<ref>«Статистичний щорічник України за 1998 рік» — К., 1999</ref> {| class="standard sortable" ! ||1991||1992||1994||1996||1998 |- | АРК||||||0,1%||0,1%||0,5% |- | Віньніцкая вобласьць||81,3%||83,8%||89,9%||93,0%||96,0% |- | Валынская вобласьць||94,6%||95,6%||97,3%||98,0%||99,0% |- | Днепрапятроўская вобласьць||31,1%||32,6%||41,8%||50,0%||59,0% |- | Данецкая вобласьць||3,3%||3,9%||5,4%||7,0%||10,0% |- | Жытомірская вобласьць||76,7%||79,1%||85,1%||89,0%||93,0% |- | Закарпацкая вобласьць||81,7%||82,4%||83,8%||85,0%||85,0% |- | Запароская вобласьць||22,7%||24,9%||29,8%||33,0%||38,0% |- | Івана-Франкоўская вобласьць||96,0%||96,7%||97,7%||99,0%||99,0% |- | Кіеўская вобласьць||84,6%||86,7%||91,1%||93,0%||95,0% |- | Кіеў||30,9%||41,7%||63,4%||76,0%||87,0% |- | Кіраваградзкая вобласьць||62,2%||65,3%||72,0%||78,0%||84,0% |- | Луганская вобласьць||6,7%||7,3%||8,7%||10,0%||13,0% |- | Львоўская вобласьць||91,8%||93,6%||95,4%||97,0%||98,0% |- | Мікалаеўская вобласьць||43,5%||46,1%||53,3%||59,0%||66,0% |- | Адэская вобласьць||24,5%||27,4%||30,0%||33,0%||37,0% |- | Палтаўская вобласьць||74,3%||74,4%||80,6%||85,0%||89,0% |- | Ровенская вобласьць||93,6%||96,6%||98,4%||99,0%||99,5% |- | Сумская вобласьць||48,5%||49,0%||59,7%||67,0%||76,0% |- | Тарнопальская вобласьць||97,6%||98,0%||98,7%||99,0%||99,5% |- | Харкаўская вобласьць||28,0%||30,6%||35,2%||39,0%||47,0% |- | Хэрсонская вобласьць||51,7%||56,2%||59,9%||65,0%||70,0% |- | Хмяльніцкая вобласьць||81,5%||84,1%||89,6%||94,0%||97,0% |- | Чаркаская вобласьць||75,8%||78,3%||83,8%||88,0%||92,0% |- | Чарнавіцкая вобласьць||67,7%||70,5%||77,4%||80,0%||80,0% |- | Чарнігаўская вобласьць||67,1%||70,3%||78,0%||83,0%||89,0% |- ! Украіна||49,3%||51,4%||56,5%||60,0%||65,0% |} Ва Ўкраіне дзейнічае 919 дзяржаўных прафэсійна-тэхнічных установаў, у 35 зь іх выкладаньне ўсіх дысцыплінаў адбываецца па-расейску. Колькасьць вучняў у гэтых установах складае 51,4 тыс. чал., або 12,5% ад усёй колькасьці. Усе прадметы выкладаюцца па-расейску ў падобных установах Аўтаномнай Рэспублікі Крым (29 установаў), у Севастопалі — у шасьці. Частковая расейская адукацыя прысутнічае ў некаторых установах Днепрапятроўскай, Данецкай, Запароскай, Луганскай, Адэскай і Харкаўскай вобласьцяў. Акрамя таго, ва Ўкраіне ёсьць вышэйшыя навучальныя ўстановы з расейскай мовай выкладаньня. Такія ўстановы ў асноўным засяроджаныя ў [[Луганск]]у, [[Данецк]]у, [[Харкаў|Харкаве]], [[Дняпро (горад)|Дняпры]], [[Адэса|Адэсе]] й Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. У 2008/2009 навучальным годзе колькасьць студэнтаў установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, якія вучацца па-расейску, складала 280 767 чалавек (у 1999/2000 годзе — 395 605), такім чынам, у гэтым навучальным годзе па-расейску навучалася 326 674 студэнты. Пэдагогаў для школаў з расейскаю моваю выкладаньня рыхтуюць дванаццаць вышэйшых нвучальных установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, а таксама 34 вышэйшых навучальных установы трэцяга-чацьвертага ўзроўняў акрэдытацыі<ref>{{артыкул|аўтар=Ірина Кириченко.|загаловак=Українська діаспора: менталітет «в екзилі»?|арыгінал=|спасылка=http://web.archive.org/web/20100108102318/http://www.dt.ua/3000/3050/66878/|аўтар выданьня=|выданьне=Дзеркало Тижня|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2009|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. == Рэгіянальная палітыка == У жніўні 2012 году [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла закон «Аб захадах дзяржаўнае моўнае палітыкі», згодна зь якім краіна брала на сябе абавязкі [[Эўрапейская Хартыя рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў|Эўрапейскай Хартыі рэгіянальных моваў]] і, такім чынам, дазваляла любой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінцы краіны ўстанавіць рэгіянальную мову ў выпадку, калі ня менш за 10% ад насельніцтва гэтае тэрыторыі размаўляе на не-ўкраінскай мове. Украінская мова захавала за сабою дзяржаўны статус, але статус рэгіянальнае мовы дазволіў выкарыстоўваць на згаданых тэрыторыях іншыя мовы пры адукацыі, у органах мясцовага самакіраваньня, судох і пры адміністрацыйнай перапісцы<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/5029-17| копія = | дата копіі = | загаловак = Закон Украіны пра захады дзяржаўнае моўнае палітыкі| фармат = | назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнае Рады Ўкраіны| выдавец = Вярхоўная Рада Ўкраіны| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20150925144424/http://pro.mova.dn.ua/ ProМова — мовазнаўчая бібліятэка навучальнай і электроннай літаратуры]{{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20140312160842/http://statistika.in.ua/mova2001/ Інтэрактыўныя моўныя мапы Ўкраіны]{{ref-uk}} * [http://www.ethnologue.com/country/UA/languages Мовы Ўкраіны на лінгвістычным партале Ethnologue]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Мовы Ўкраіны| ]] buxtgow8tr2gy8viv3xl3cpx750ryu9 0 171454 2696823 1990373 2026-10-15T11:57:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696823 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Міхаі́л Міро́навіч Мартыню́к''' (20 сьнежня 1925, [[Ліхачы (Берасьцейская вобласьць)|Ліхачы]]{{Зноска|Martyniuk|2006|Мартынюк|5}}, [[Пружанскі павет (Другая Рэч Паспалітая)|Пружанскі павет]] [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]], [[Другая Рэч Паспалітая]] — 16 верасьня 2017, [[Масква]], [[Расея]]) — савецкі і расейскі [[навуковец]]. [[Доктар фізычна-матэматычных навук]], заслужаны прафэсар [[Расейскі ўнівэрсытэт дружбы народаў|Расейскага ўнівэрсытэту дружбы народаў]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і Мірона Мікалаевіча Мартынюка, быў старэйшым у сям’і зь яшчэ шасьцю дзецьмі<ref name="dr">{{Артыкул|аўтар = Дарья Грекулова.|загаловак = По следам воспоминаний|арыгінал = |спасылка = http://www.rudn.ru/file.php?id=1335|аўтар выданьня = |выданьне = Дружба|тып = |месца = |выдавецтва = Российский университет дружбы народов|год = 30 июня 2010|выпуск = |том = |нумар = 12 (1386)|старонкі = 4|isbn = }}</ref>. З 1933 року навучаўся ў Ліхацкай польскай школе<ref name="budni24882">{{Спасылка|аўтар = Алена Зялевіч.|імя = Алена|прозьвішча = Зялевіч|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 26 кастрычніка 2017|url = http://www.budni.by/?p=24882|загаловак = Адданы сын навукі: 16 верасня не стала Міхаіла Міронавіча Мартынюка|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Раённыя будні]]|дата доступу = |мова = |копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>, з 1938 — у пружанскай [[Гімназія імя Адама Міцкевіча (Пружаны)|гімназіі імя Адама Міцкевіча]]<ref name="rb051002">{{Артыкул|аўтар = Юры Зялевіч.| загаловак = Вышэй крыжоў і ордэнаў узнагарода — вучні вашы…| арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = «Раённыя будні»| тып = | месца = | выдавецтва = | год = 5 кастрычніка 2002| выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 3| isbn = | issn = }}</ref>, пасьля прыходу Саветаў перайшоў у сярэднюю школу №2 і ўвесну 1941 року скончыў 7 клясаў. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|нямецка-савецкай вайны]] [[Ліхачы (Берасьцейская вобласьць)|Ліхачы]] былі акупаваныя нацыстамі. 17 ліпеня 1942 року Міхалаў бацька быў расстраляны немцамі з усімі мужчынамі вёскі ў пакараньне за напад партызанаў на паліцэйскі ўчастак, сам Міхась уратаваўся толькі дзякуючы веданьню нямецкай мовы<ref name="dr" />. Пасьля сканчэньня акупацыі служыў у зэнітным артылерыйскім палку і працаваў настаўнікам нямецкай мовы ў мясцовай школе. У 1947 скончыў [[Пружанская пэдагагічная вучэльня|Пружанскую пэдагагічную вучэльню]]<ref name="budni24882" />, навучаўся завочна ў [[БДУ|Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце]], працаваў настаўнікам у вёсках [[Краснае (Пружанскі раён)|Краснае]], [[Руднікі (Пружанскі раён)|Руднікі]], мястэчку [[Малеч]]ы, месьце [[Івацэвічы|Івацэвічах]]. У 1955 року пераехаў у [[Масква|Маскву]], дзе выкладаў у электратэхнічным тэхнікуме<ref name="budni24882" />. У 1959 року паступіў у [[Асьпірантура|асьпірантуру]] {{Не перакладзена|Маскоўскі дзяржаўны абласны ўнівэрсытэт|Маскоўскага абласнога пэдінстытуту|ru|Московский государственный областной университет}}. З 1963 выкладаў фізыку ва [[Расейскі ўнівэрсытэт дружбы народаў|ўнівэрсытэце дружбы народаў імя Патрыса Люмумбы]]. Прафэсар катэдры дастасоўнае фізыкі, заслужаны прафэсар унівэрсытэту<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.rudn.ru/?pagec=3780|загаловак = Заслуженные профессора Университета|фармат = |назва праекту = Главная / О РУДН / Кадровый состав|выдавец = Российский университет дружбы народов|дата доступу = 23 сьнежня 2015|мова = ru|камэнтар = }}</ref>. Аўтар больш як 120 навуковых працаў і навучальных дапаможнікаў, у тым ліку дзьвюх [[манаграфія]]ў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Михаил Мартынюк. |імя = Михаил |прозьвішча = Мартынюк |частка = |загаловак = Зигзаги жизни: Автобиографическая повесть; Трудный путь в науку |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}} |выдавецтва = Издательство Российского университета дружбы народов |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = 221 |сэрыя = |isbn = 9785209009597 |наклад = |ref = Martyniuk }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://webirbis.spsl.nsc.ru/irbis64r_01/cgi/cgiirbis_64.exe Каталёг кніг Міхаіла Мартынюка] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} * [http://www.findpatent.ru/byauthors/1273231/ Патэнты Міхаіла Мартынюка] {{ref-ru}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мартынюк, Міхаіл Міронавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 сьнежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1925 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім павеце Польскай рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Навучэнцы гімназіі імя Адама Міцкевіча (Пружаны)]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 верасьня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2017 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]] kj514e4bjyjbltgn4p9eiit4rtgyw6b 0 179444 2696797 2675809 2026-10-15T03:24:15Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696797 wikitext text/x-wiki [[Файл:President Franklin D. Roosevelt-1941.jpg|міні|275пкс|Прэзыдэнт Рузвэлт падпісвае закон пра лэнд-лід для дапамогі Вялікабрытаніі і Кітаю (1941)]] '''Лэнд-ліз''' ({{Мова-en|Lend-Lease}} ад ''lend'' — «пазычаць» і ''lease'' — «здаваць у арэнду»), афіцыйна «Закон аб спрыяньні абароне Злучаных Штатаў»<ref>{{Кніга|аўтар = Ebbert, Jean, Marie-Beth Hall & Beach, Edward Latimer.|частка = |загаловак = Crossed Currents|арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=hUoIaQqipboC&pg=PA28|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 28|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> — дзяржаўная праграма, паводле якой [[ЗША]] пастаўлялі [[Вольная Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Рэспубліка Кітай (1912—1949)|Кітаю]], а пазьней [[СССР]] і іншым [[Антыгітлераўская кааліцыя|хаўрусьнікам у Другой сусьветнай вайне]] [[харчаваньне]], [[нафтапрадукты]], [[боепрыпас]]ы, мэдыкамэнты і тэхніку: машыны, караблі, самалёты ды іншае ўзбраеньне. Праграма працягвалася з сакавіка 1941 року да верасьня 1945. Большая частка дапамогі аказвалася бескаштоўна, пэўныя віды тэхнікі (караблі) па вайне былі вернутыя. Са свайго боку ЗША атрымала права арэнды вайсковых і марскіх базаў на тэрыторыі хаўрусьнікаў у ваенны пэрыяд. Агулам было аказана матэрыяльнай дапамогі на суму 50,1 мільярдаў [[Даляр ЗША|$]] (у цэнах 2016 року — 659 мільярдаў), альбо 17% усіх ваенных выдаткаў ЗША<ref>{{Кніга|аўтар = McNeill.|частка = |загаловак = America, Britain and Russia|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 778|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> Зь іх $31,4 мільярды атрымала Брытанія, $11,3 млрд — Савецкі Саюз, $3,2 мільярды — Францыя, $1,6 мільярдаў — Кітай, рэшта $2,6 мільярдаў — іншыя аліянты. Адваротныя ўмовы лэнд-лізу ўключалі такія паслугі, як арэнда авіябазаў для ЗША і склалі $7,8 млрд; паслугі на $6,8 мільярдаў зь іх аказалі Вялікабрытанія і [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьць]]. Паводле ўмоваў пагадненьня прадугледжвалася карыстаньне сродкамі да вяртаньня ці зьнішчэньня, аднак практычна ЗША была вернутая нязначная частка перададзенага абсталяваньня. Пастаўкі, якія прыйшлі пасьля сканчэньня дзеяньня праграмы лэнд-лізу, былі прададзеныя Вялікабрытаніі па заніжаным кошце £1,075 мільярдаў і па прадастаўленай Злучанымі Штатамі доўгатэрміновай пазыцы. Запускам гэтай праграмы ЗША спыніла прытрыманьне фактычнага [[нэўтралітэт]]у і зрабіла рашучы крок ад палітыкі неўварваньня, якая дамінавала ў замежных стасунках дзяржавы {{Не перакладзена|Акты пра нэўтралітэт ЗША (1930-я)|з 1931 року||Neutrality Acts of 1930s}}. Падобную ж праграму пад назовам «{{Не перакладзена|Мільярдны падарунак і ўзаемадапамога|||Billion Dollar Gift and Mutual Aid}}» ў меншых памерах адкрывала і [[Канада]]. Па праграме Вялікабрытаніі і хаўрусьнікам быў перададзены 1 мільярд даляраў і абсталяваньне і паслугі на суму $3,4 мільярды<ref>{{Кніга|аўтар = Granatstein, J.L.|частка = |загаловак = Canada's War: The Politics of the Mackenzie King Government, 1939-1945|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = 1990|том = |старонкі = 315|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар = Crowley, Leo T.|загаловак = Lend-Lease|арыгінал = |спасылка = |аўтар выданьня = Walter Yust, ed.|выданьне = 10 Eventful Years|тып = |месца = Chicago|выдавецтва = Encyclopædia Britannica Inc|год = 1947|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1:520, 2:858-860|isbn = }}</ref>. == Перадумовы == [[Файл:Aid From America- Lend-lease Food, London, England, 1941 D4324.jpg|значак|Харчовая дапамога з Амэрыкі: брытанскія вучаніцы, машучы рукамі на камэру, атрымліваюць талеркі зь бяконам і яйкамі.]] Пасьля [[Бітва за Францыю|падзеньня Францыі]] ў чэрвені 1940 року Брытанская садружнасьць і імпэрыя апынуліся адзінымі, хто ваяваў супраць [[Нацысцкая Нямеччына|Нямеччыны]] й [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]], да [[Італа-грэцкая вайна|італьянскага ўварваньня ў Грэцыю]]. Брытанія разьлічвалася за матэрыялы золатам паводле прадугледжанае [[Акты пра нэўтралітэт ЗША (1930-я)|Актамі пра нэўтралітэт]] ЗША палітыкі «{{Не перакладзена|Cash and carry|плаці і забірай||Cash and carry (World War II)}}», тым ня меней да 1941 ейны залаты запас падышоў да сканчэньня<ref>Allen 1955, pp. 807—912.</ref>. У гэты ж час урад ЗША пачаў падрыхтоўку да глябальнае вайны, упершыню ўвёўшы ў мірны час прызыў і ў пяць разоў павялічыўшы абаронны бюджэт (з $2 да $10 млрд)<ref>{{Артыкул|аўтар = |загаловак = 17 Billion Budget Drafted; Defense Takes 10 Billions|арыгінал = |спасылка = |аўтар выданьня = |выданьне = The New York Times|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 28 December 1940|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = }}</ref>. Калі ў Вялікабрытаніі пачалася нястача грошай, зброі й іншага абсталяваньня, прэм’ер-міністар [[Ўінстан Чэрчыль]] стаў прысьпешваць прэзыдэнта [[Франклін Рузвэльт|Франкліна Рузвэльта]] наконт дапамогі ЗША. Рузвэльт быў ахвотны трымацца дадзеных Брытаніі абяцаньняў, аднак быў зьвязаны грамадзкім меркаваньнем і Актамі пра нэўтралітэт, якія забаранялі продаж у крэдыт узбраеньня ці прадастаўленьня пазыкаў ваюючым дзяржавам, таму прапанаваў ідэю «лэнд-лізу». У верасьні 1940, падчас [[Бітва за Брытанію|бітвы за Брытанію]], брытанскі ўрад накіраваў у ЗША місію [[Генры Тызард|Тызарда]]<ref>{{Навіна|аўтар= |імя= Angela|прозьвішча= Hind|загаловак= Briefcase 'that changed the world'|спасылка= http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6331897.stm|выдавец= BBC News|дата публікацыі= 5 February 2007|дата доступу= 14 верасьня 2016|мова = en}}</ref>. Мэтаю Брытанскай тэхнічна-навуковай місіі было выкарыстаньне прамысловых магутнасьцяў дзеля эксплюатацыі вайсковага патэнцыялу [[Навукова-досьледныя працы|навукова-досьледных працаў]], праведзеных у Вялікабрытаніі перад вайной, аднак якія цяпер не маглі быць рэалізаваныя тамака з-за актуальных патрэбаў войска. Брытанцы прывезьлі праекты [[магнэтрон]]у, {{Не перакладзена|Дэтанатар набліжэньня|дэтанатара-таймэра||Proximity fuze}}, дэталяў [[Рэактыўны рухавік|рэактыўнага рухавіку]] [[Фрэнк Ўітл|Фрэнка Ўітла]], [[Мэмарандум Фраша — Паерльса|мэмарандуму Фраша — Паерльса]] з апісаньнем магчымасьці рэалізацыі атамнае бомбы<ref>{{Артыкул|аўтар = |імя = James W.|прозьвішча = Brennen|загаловак = The Proximity Fuze ''Whose Brainchild?''|арыгінал = |спасылка = |аўтар выданьня = |выданьне = United States Naval Institute Proceedings|тып = |месца = |выдавецтва = |год = September 1968|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = }}</ref> ды мноства іншых вынаходніцтваў і досьледных асобнікаў, напрыклад ракеты, кампрэсары, гіраскапічныя прыцэлы, прылады выяўленьня падлодак, самазачыняльныя паліўныя бакі і [[плястычная выбухоўка]]. У сьнежні 1940 року прэзыдэнт ЗША Рузвэльт абвясьціў, што ЗША становіцца «Арсэналам дэмакратыі», і прапанаваў прадаваць амуніцыю Вялікабрытаніі і Канадзе. Моцны супраціў ізаляцыяністаў, якія лічылі Другую сусьветную вайну пераважна эўрапейскім канфліктам і асьцерагаліся ўцягваньня ў яго ЗША, з часам зьменшыўся, калі амэрыканцы пачалі ўхваляць падтрымку Брытаніі супраць Нямеччыны безь непасрэднага ўдзелу ў вайне<ref>Kimball 1969</ref>. Таксама фармаваньню грамадзкай думкі паспрыяла прапаганда, якая паказвала разбурэньні брытанскіх местаў у апэрацыі «[[Blitz]]» і асабліва прадстаўленьне барбарскіх учынкаў немцаў падчас [[Бітва за Францыю|захопу Францыі]]. Рузвэльт разумеў, што пасьля дзесяцігодзьдзя нэўтралітэту пераходзіць да падтрымкі аднаго з бакоў трэба паступова, тым болей што [[Немцы ў ЗША|немцы]] ў той час былі найбольшай нацыяй краіны. ЗША не зьбіралася ўступаць у вайну, дапамагаючы толькі матэрыяльна. У лютым 1941 54% амэрыканцаў у апытаньні [[Інстытуцыя Гэлапа|Гэлапа]] выказаліся за аказаньне дапамогі брытанцам без канкрэтызацыі, 15% — з умовай «калі гэта не давядзе нас да вайны» ці «калі брытанцы абяцаюць нам за гэта бясьпеку»; супраць прапановы прэзыдэнта выказаліся 22% рэспандэнтаў. Найбольшую апазыцыю Закону пра лэнд-ліз выказвалі ў [[Кангрэс ЗША|Кангрэсе]] [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцы]], якія называлі праект «якім-кольвек найбліжэйшым крокам нацыі ў бок уцягваньня ў вайну за мяжой». 9 лютага 1941 року на галасаваньні ў Палаце прадстаўнікоў за прыняцьце закону выказаліся 238 прадстаўнікоў [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнае партыі]] (25 — супраць) і 24 рэспубліканцы (135 супраць)<ref>{{Артыкул|аўтар = Dorris, Henry.|загаловак = No Vital Changes|арыгінал = |спасылка = |аўтар выданьня = |выданьне = The New York Times|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 9 February 1941|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = }}</ref>. Галасаваньне ў Сэнаце паказала падобныя вынікі: 49 дэмакратаў і 10 рэспубліканцаў «за», 13 і 17 адпаведна «супраць»<ref>{{Артыкул|аўтар = Hinton, Harold B.|загаловак = All Curbs Downed|арыгінал = |спасылка = |аўтар выданьня = |выданьне = The New York Times|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 9 March 1941|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = }}</ref>. 11 сакавіка закон пра лэнд-ліз быў падпісаны Рузвэльтам. Ён дазваляў «прадаваць, перадаваць у валоданьне, мяняць, аддаваць у арэнду, даваць пазыку ці інакш выдаваць любую маёмасьць любому ўраду [абарону якога прэзыдэнт лічыць жыцьцёва неабходным дзеля абароны Злучаных Штатаў]». У красавіку гэтая палітыка была пашыраная на [[Рэспубліка Кітай (1912—1949)|Кітай]]<ref>Weeks 2004, p. 24.</ref>, а ў кастрычніку — на [[Савецкі Саюз]]. У канцы кастрычніка Рузвэльт ухваліў дапамогу Брытаніі па лэнд-лізе ў памеры $1 млрд даляраў ЗША. Таксама ў 1940 року было прынятае [[пагадненьне «Эсьмінцы за базы»]], паводле якога 50 [[Вайскова-марскі флёт ЗША|амэрыканскіх]] [[Эсьмінец|эсьмінцаў]] былі перададзеныя [[Каралеўскі вайскова-марскі флёт Вялікабрытаніі|каралеўскаму флёту Вялікабрытаніі]] і [[Каралеўскі вайскова-марскі флёт Канады|Канады]] ў абмен за права базаваньня ў [[Карыбы|Карыбскім рэгіёне]]. Чэрчыль таксама надаў ЗША вайсковыя базы на [[Бэрмудзкія астравы|Бэрмудах]] і [[Ньюфаўндлэнд і Лябрадор|Ньюфаўндлэндзе]]. == Дапамога == Кошт матэрыялаў, прадастаўленых ЗША іншым краінам-хаўрусьніцам<ref>{{Кніга|аўтар = Wolfgang Schumann (et al.).|частка = |загаловак = Deutschland im Zweiten Weltkrieg|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 3|месца = Berlin|выдавецтва = Akademie-Verlag|год = 1982|том = |старонкі = 468|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. {| class="wikitable" |-class="hintergrundfarbe5" !Краіна !Кошт, млн $ !Краіна !Кошт, млн $ |- |align="left"|[[Брытанская імпэрыя]] і Садружнасьць | align="center" |31 387,1 |align="left"|[[Бразылія]] | align="center" |372,0 |- |align="left"| [[Савецкі Саюз]] | align="center" |10 982,1 |align="left"|[[Мэксыка]] | align="center" |39,2 |- |align="left"|[[Францыя]] і [[Француская каляніяльная імпэрыя|калёніі]] | align="center" |3223,9 |align="left"|[[Чылі]] | align="center" |21,6 |- |align="left"|[[Рэспубліка Кітай (1912—1949)|Кітай]] | align="center" |1627,0 |align="left"|[[Пэру]] | align="center" |18,9 |- |align="left"|[[Нідэрлянды]] і [[Нідэрляндзкая каляніяльная імпэрыя|калёніі]] | align="center" |251,1 |align="left"|[[Калюмбія]] | align="center" |8,3 |- |align="left"|[[Бэльгія]] | align="center" |159,5 |align="left"|[[Эквадор]] | align="center" |7,8 |- |align="left"|[[Грэцыя]] | align="center" |81,5 |align="left"|[[Уругвай]] | align="center" |7,1 |- |align="left"|[[Нарвэгія]] | align="center" |47,0 |align="left"|[[Куба]] | align="center" |6,6 |- |align="left"|[[Турэччына]] | align="center" |42,9 |align="left"|[[Балівія]] | align="center" |5,5 |- |align="left"|[[Югаславія]] | align="center" |32,2 |align="left"|[[Вэнэсуэла]] | align="center" |4,5 |- |align="left"|[[Саудаўская Арабія]] | align="center" |19,0 |align="left"|[[Гватэмала]] | align="center" |2,6 |- |align="left"|[[Польшча]] | align="center" |12,5 |align="left"|[[Парагвай]] | align="center" |2,0 |- |align="left"|[[Лібэрыя]] | align="center" |11,6 |align="left"|[[Дамініканская рэспубліка]] | align="center" |1,6 |- |align="left"|[[Іран]] | align="center" |5,3 |align="left"|[[Гаіці]] | align="center" |1,4 |- |align="left"|[[Этыёпія]] | align="center" |5,3 |align="left"|[[Нікарагуа]] | align="center" |0,9 |- |align="left"|[[Ісьляндыя]] | align="center" |4,4 |align="left"|[[Сальвадор]] | align="center" |0,9 |- |align="left"|[[Ірак]] | align="center" |0,9 |align="left"|[[Гандурас]] | align="center" |0,4 |- |align="left"|[[Чэхаславаччына]] | align="center" |0,6 |align="left"|[[Коста-Рыка]] | align="center" |0,2 |- |align="left"|'''Агулам''' | colspan="3" align="center" |'''48 395,4''' |} == Значэньне == [[Файл:WorldWarII-GDP-Relations-Allies-Axis.png|значак|325пкс|Дзеля [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]] хаўрусьнікаў і дзяржаваў Восі (1938—1945).]] Дапамога па лэнд-лізе Брытаніі і хаўрусьнікам у 1941 року была нязначнай, толькі ў наступныя гады яна аказала ўплыў на вынікі бітваў з ворагам. У 1943—1944 роках па лэнд-лізе была пастаўленая чвэрць усіх вайсковых паставак Вялікабрытаніі. Лэнд-ліз працягваўся нават пасьля поўнамаштабнага задзеяньня амэрыканскіх войскаў у Эўропе і [[Вайна на Ціхім акіяне|на Ціхім акіяне]] ў 1943—1944 роках. Да гэтага часу большасьць хаўрусьнікаў мелі даволі ўласнага ўзбраеньня першай лініі (напрыклад, танкі ці авіяцыю), аднак па лэнд-лізе ў значных аб’ёмах пастаўляліся аўтамабілі, чыгуначнае абсталяваньне й іншыя лягістычныя матэрыялы<ref name="Weeks 2004, p. 9">Weeks 2004, p. 9.</ref>. Значнасьць дапамогі можна ацаніць, улічваючы эканамічныя перакосы, выкліканыя вайной. Большасьць краінаў-удзельніц вайны былі вымушаныя сканцэнтравацца на вытворчасьці зброі ў шкоду дапаможным таварам ня першай неабходнасьці, што выклікала іх непазьбежную недастачу. Так, СССР значна залежаў ад чыгуначных перавозак, аднак з-за вайны вытворчасьць чыгуначнага абсталяваньня была практычна спыненая. За ўсю вайну было выпушчана толькі 446 лякаматываў<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = Budnitsky|імя = Oleg|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://rbth.com/business/2015/05/08/allies_gave_soviets_130_billion_under_lend-lease_45879.html|загаловак = Russian historian: Importance of Lend-Lease cannot be overestimated|фармат = |назва праекту = |выдавец = Russia Beyond the Headlines|дата доступу = 14 верасьня 2016|мова = |камэнтар = }}</ref>, зь якіх у пэрыяд паміж 1942 і 1945 рокамі было збудавана ўсяго 92<ref>{{Кніга|аўтар = Hill, Alexander.|частка = |загаловак = The Great Patriotic War of the Soviet Union, 1941-45: A Documentary Reader|арыгінал = |спасылка = https://books.google.cz/books?id=kJCRAgAAQBAJ|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 188|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Па лэнд-лізе ў Савецкі Саюз было пастаўлена 92,7% чыгуначнага абсталяваньня ваеннага часу<ref name="Weeks 2004, p. 9"/>, у тым ліку 1911 лякаматываў і 11 225 вагонаў<ref>Weeks 2004, p. 146.</ref>. На пачатак вайны СССР меў ня меней за 20 000 лякаматываў і паўмільёну вагонаў<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = July 2008|url = http://mikes.railhistory.railfan.net/r097.html/|загаловак = Russia and Serbia, A Century of Progress in Rail Transport|фармат = |назва праекту = A Look at Railways History in 1935 and Before|выдавец = Open Publishing|дата доступу = 9 чэрвеня 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref>. Акрамя таго, лягістычную падтрымку савецкіх вайскоўцаў забясьпечвалі сотні тысячаў пастаўленых з ЗША грузавікоў. Да 1945 року амаль траціна ўсіх грузавікоў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] была сабраная ў ЗША. Найлепшымі грузавымі мадэлямі на [[Вялікая Айчынная вайна|Ўсходнім фронце]] былі ¾-тонны [[Dodge]] ды 2½-тонны [[Studebaker]]. Таксама крытычна важнымі былі пастаўкі амэрыканскага тэлефоннага дроту, алюміну, тушонкі і вопраткі<ref>Weeks 2004, p. 107.</ref>. Па лэнд-лізе Савецкі Саюз атрымаў і вялізную колькасьць зброі і боепрыпасаў. Вайскова-паветраныя сілы атрымалі 18 700 самалётаў, што складала каля 30% савецкай вытворчасьці ў ваенны час<ref name="Weeks 2004, p. 9"/>. Большасьць танкавых войскаў мелі ўласныя савецкія мадэлі танкаў, аднак і ЗША перадала Савецкаму Саюзу каля 7000 сваіх асобнікаў. == Пастаўкі ЗША ў СССР == [[Файл:Aleje Jerozolimskie waf-2072-1002-40 (1945).jpg|значак|300пкс|Варшава, 1945: [[Willys MB|джып Willys]], пастаўлены 1-й Польскай арміі па праграма лэнд-лізу.]] [[Файл:Lend-lease memorial.jpg|значак|Помнік лэнд-лізу ў [[Фэарбэнкс (Аляска)|Фэарбэнкс]]е ([[Аляска]]) ў гонар дастаўкі амэрыканскіх самалётаў Савецкаму Саюзу па Паўночна-Заходнім этапе]].]] Амэрыканскія пастаўкі ў СССР падзеленыя на наступныя фазы: * «да-лэнд-лізавыя» з 22 чэрвеня 1941 да 30 верасьня 1941 (аплочваныя [[золата]]м і мінэраламі) * першы пратакольны пэрыяд з 1 кастрычніка 1941 да 30 чэрвеня 1942 (падпісаны 7 кастрычніка 1941)<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = The United States at war; development and administration of the war program by the federal government|арыгінал = |спасылка = https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015004950914;view=1up;seq=2|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Bureau of the Budget|год = 1946|том = |старонкі = 82|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>, гэтыя матэрыялы вырабляліся і дастаўляліся Вялікабрытаніяй па крэдыце ЗША. * другі пратакольны пэрыяд з 1 ліпеня 1942 да 30 чэрвеня 1943 (падпісаны 6 кастрычніка 1942) * трэці пратакольны пэрыяд з 1 ліпеня 1943 да 30 чэрвеня 1944 (падпісаны 19 кастрычніка 1943) * чацьвёрты пратакольны пэрыяд з 1 ліпеня 1944 (падпісаны 17 красавіка 1945), фармальна скончыўся 12 траўня 1945, аднак пастаўкі працягваліся дзеля вайны зь Японіяй (у якую СССР увайшоў 8 жніўня 1945) да 2 верасьня 1945 — капітуляцыі Японіі. 20 верасьня 1945 былі спыненыя ўсе пастаўкі па лэнд-лізе. Пастаўкі зьдзяйсьняліся [[Арктычныя канвоі|Арктычнымі канвоямі]], па [[Пэрсыдзкі калідор|Пэрсыдзкім калідоры]] і празь [[Ціхі акіян]]. Арктычны шлях быў найкарацейшы і наўпроставы, аднак і найбольш небясьпечны. Па ім у СССР паступіла 3 964 000 [[Ангельская тона|тонаў]] тавараў; 7% згінулі, астатнія 93% былі дастаўленыя<ref name="Kemp">Kemp p235</ref>. Гэты аб’ём склаў 23% усяе ваеннае дапамогі СССР. Пэрсыдзкі калідор быў найдаўжэйшым і ня дзейнічаў да сярэдзіны 1942 року. Пасьля гэтага па ім паступіла 4 160 000 тонаў рэчаў, 27% ад агульнае колькасьці<ref name="Kemp"/>. Урэшце, Ціхаакіянскі маршрут быў адчынены ў жніўні 1941, аднак з [[Японскае ўварваньне ў Малаю|пачаткам ваенных дзеяньняў]] між Японіяй і ЗША дастаўка па ім ускладнілася. Паколькі Японія і СССР вытрымлівалі палітыку нэўтралітэту, дастаўкі адбываліся толькі савецкімі караблямі і толькі невайсковых тавараў<ref>{{Спасылка|аўтар = Olga Troshina.|прозьвішча = Troshina|імя = Olga|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 25 сьнежня 2008|url = https://sputniknews.com/voiceofrussia/radio_broadcast/2248879/2500693/|загаловак = Sea routes of Soviet lend-lease|фармат = |назва праекту = |выдавец = Sputnik|дата доступу = 15 верасьня 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref>. Тым ня меней, гэткім чынам паступілі 8 244 000 тон тавараў, 50% агульнае колькасьці<ref name="Kemp"/>. [[Файл:Verkhnyaya Pyshma Tank Museum 2011 029.jpg|зьлева|значак|БМ-13Н «[[БМ-13 Кацюша|Кацюша]]» на базе лэнд-лізнага [[Studebaker]] US6]] Агульны кошт матэрыялаў, пастаўленых ЗША па лэнд-лізе, склаў $11 мільярдаў: больш за 400 000 [[джып]]аў і грузавікоў; 12 000 адзінак [[Бранятэхніка|бранятэхнікі]] (у тым ліку 7000 [[танк]]аў, каля 1386<ref>Zaloga (Armored Thunderbolt) p. 28, 30, 31</ref> зь якіх былі [[M3 Lee]] і 4102 — [[M4 Sherman]])<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = Section IIIB|загаловак = Lend-Lease Shipments: World War II|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Office, Chief of Finance, War Department|год = 31 December 1946|том = |старонкі = 8|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>; 11 400 самалётаў (зь іх 4719 [[Bell P-39 Airacobra]])<ref>Hardesty 1991, p. 253.</ref>; 1,75 мільёнаў тонаў харчаваньня. з 1 кастрычніка 1941 року да 31 траўня 1945 ЗША паставілі Савецкаму Саюзу наступнае: {{Лік|427284}} грузавікі, {{Лік|13303}} баявых машынаў, {{Лік|35170}} матацыклаў, {{Лік|2328}} артылерыйскіх прыладаў, {{Лік|2670371}} тонаў нафтапрадуктаў, {{Лік|4478116}} тонаў харчовых прадуктаў (тушонкі, цукру, мукі, солі й інш.), {{Лік|1911}} паравозаў, 66 дрызінаў, {{Лік|9920}} вагонаў-плятформаў, {{Лік|1000}} вагонаў-самазвалаў, 120 вагонаў-цыстэрнаў, 35 цяжкіх грузавых вагонаў. Пастаўленае ўзбраеньне (боепрыпасы, артылерыйскія снарады, міны, выбуховыя прылады) складалі 53% агульнай вытворчасьці ЗША<ref name="Weeks 2004, p. 9"/>. У адным выпадку з комплексу «{{Не перакладзена|Ford River Rouge Complex|Рывэр Руж}}» кампаніі Ford у СССР быў цалкам перанесены завод па вытворчасьці шынаў. == Пастаўкі Вялікабрытаніі ў СССР == [[Файл:Lend-Lease x Universal Carrier x Intrarea Armatei Sovietice in Bucuresti - Bulevardul Carol.jpg|значак|[[Чырвоная армія]] ў Бухарэсьце ля бульвару [[Караль I (кароль Румыніі)|Караля I]] з «[[Universal Carrier|унівэрсальным бронетранспартэрам]]» брытанскай пастаўкі.]] [[Файл:A Lend-Lease British Valentine tank produced for the Soviet Union.jpg|значак|Танк «[[Valentine|Валентайн]]», прызначаны Савецкаму Саюзу, сыходзіць з канвэеру ў Вялікабрытаніі.]] Неўзабаве па нападзе Нямеччыны на СССР з Брытаніі праз Арктыку выправіўся першы ангельскі канвой з дапамогай, які ў верасьні дасягнуў [[Мурманск]]у. Ён прывёз 40 летакоў [[Hawker Hurricane]] і 550 мэханікаў і пілётаў {{Не перакладзена|151-я эскадрыльля Каралеўскіх ВПС Вялікабрытаніі|151-й каралеўскай эскадральлі||No. 151 Wing RAF}} дзеля неадкладнага пачатку баявых вылетаў і трэніроўкі савецкіх пілётаў. У лістападзе брытанцы вярнуліся на радзіму пасьля эскартаваньня савецкіх бамбавікоў, страціўшы адзін самалёт у абмен на 14 зьбітых нямецкіх і завяршыўшы трэніроўку савецкіх пілётаў і мэханікаў. Гэта быў першы з гэтак званых [[Арктычныя канвоі|Арктычных канвояў]] у Мурманск і [[Архангельск]]; назад караблі везьлі золата, якім СССР разьлічваўся з ЗША. У канцы 1941 року пастаўкі танкаў «[[Matilda II|Матыльда]]», «[[Valentine|Валентайн]]» і «[[Tetrarch|Тэтрарх]]» складалі толькі 6,5% агульнай танкавае моцы Савецкага Саюзу, аднак дзеля брытанскіх сярэдніх і цяжкіх танкаў у Чырвонай арміі дасягнула 25%<ref>{{Кніга|аўтар = Krivosheev G.F.|частка = |загаловак = Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = London|выдавецтва = Greenhill Books|год = 1997|том = |старонкі = |старонак = 252|сэрыя = |isbn = 978-1853672804|наклад = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = |імя = Михаил|прозьвішча = Супрун|частка = |загаловак = Ленд-лиз и северные конвои, 1941—1945|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = Андреевский флаг|год = 1997|том = |старонкі = |старонак = 358|сэрыя = |isbn = 5-85608-081-5|наклад = }}</ref>. Ужо 20 лістапада 1941 року брытанскія танкі ў складзе 138-га асобнага танкавага батальёну ўзялі ўдзел у [[Бітва за Маскву|бітве на Валжанскім вадасховішчы]]<ref>Secret Cipher Telegram. From: 30 Military Mission. To: The War Office. Recd 11/12/41. TNA WO 193/580</ref>, а пад Масквой іхняя дзеля ў агульнай колькасьці цяжкіх і сярэдніх танкаў у сьнежні 1941 року склала ад 30 да 40%<ref>{{Артыкул|аўтар = |імя = Alexander|прозьвішча = Hill|загаловак = British “Lend-Lease” Tanks and the Battle for Moscow, November–December 1941|арыгінал = |спасылка = http://dx.doi.org/10.1080/13518040600697811|аўтар выданьня = |выданьне = The Journal of Slavic Military Studies|тып = |месца = |выдавецтва = Taylor & Francis|год = 2006|выпуск = 2|том = 19|нумар = |старонкі = |isbn = |doi=10.1080/13518040600697811}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = |імя = Николай|прозьвішча = Бирюков|частка = |загаловак = Танки — фронту! Записки советского генерала|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Смоленск|выдавецтва = Русич|год = 2005|том = |старонкі = |старонак = 57|сэрыя = |isbn = 978-5813806612|наклад = }}</ref> [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-277-0850-11, Russland, zerstörter russischer Panzer.jpg|значак|Зьнішчаны брытанскі [[Valentine|Mk III «Valentine»]] ў СССР (студзень 1944).]] Вялікая колькасьць «[[Чэрчыль (танк)|Чэрчыляў]]», «Матыльдаў» ды «Валентайнаў» была пастаўленая ў СССР разам з амэрыканскімі «[[M3 Lee]]» пасьля таго, як яго адклікалі з Афрыканскага фронту, спынілі вытворчасьць (1942) і вывелі з брытанскіх войскаў (1943)<ref>{{Спасылка|аўтар = Rickard, J.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 6 чэрвеня 2016|url = http://www.historyofwar.org/articles/weapons_medium_tank_M3_grant_lee.html|загаловак = Medium Tank M3/ Grant/ Lee|фармат = |назва праекту = |выдавец = |дата доступу = 20 верасьня 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref>. «Чэрчылі», дастаўленыя арктычнымі канвоямі, удзельнічалі ў [[Блякада Ленінграду|бітвах пад Ленінградам]] і [[Курская бітва|Курскам]]<ref>{{Спасылка|аўтар = David Bocquelet.|прозьвішча = Bocquelet|імя = David|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 27 лістапада 2014|url = http://www.tanks-encyclopedia.com/ww2/gb/A22_Churchill_Tank.php|загаловак = A22 Infantry Tank Mk. IV, Churchill|фармат = |назва праекту = Tanks encyclopedia|выдавец = |дата доступу = 20 верасьня 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар = Alexander Hill.|прозьвішча = Hill|імя = Alexander|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 7 сьнежня 2008|url = http://www.historynet.com/did-russia-really-go-it-alone-how-lend-lease-helped-the-soviets-defeat-the-germans.htm|загаловак = Did Russia Really Go It Alone? How Lend-Lease Helped the Soviets Defeat the Germans|фармат = |назва праекту = HistoryNet|выдавец = |дата доступу = 20 верасьня 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref>, а тыя, што прыйшлі пэрсыдзкім калідорам, ваявалі на Каўкаскім фронце. З чэрвеня 1941 да траўня 1945 пастаўкі Вялікабрытаніі ў СССР склалі: * >3000 «[[Hawker Hurricane|Ўраганаў]]» * >4000 іншых летакоў * 27 караблёў * 5218 танкаў * >5000 супрацьтанкавых гарматаў * 4020 машын хуткай дапамогі і грузавых аўтамабіляў * 323 браневікоў * 2560 [[Universal Carrier|унівэрсальных бронетранспартэраў]] * 1721 матацыкль * авіяцыйныя рухавікі коштам £1,15 мільярдаў * 600 радараў і гідралякатараў * сотні карабельных гарматаў * 15 мільёнаў пар ботаў Разам з харчаваньнем і мэдыкамэнтамі агульная вага паставак склала 4 млн тонаў. У адпаведнасьці з Ангельска-савецкім пагадненьнем пра вайсковыя пастаўкі 27 чэрвеня 1942 уся вайсковая дапамога Вялікабрытаніі Савецкаму Саюзу ў часе вайны аказвалася бескаштоўна<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 16 красавіка 1946|url = http://hansard.millbanksystems.com/commons/1946/apr/16/russia-british-empire-war-assistance|загаловак = Russia (British Empire war assistance)|фармат = |назва праекту = |выдавец = |дата доступу = 20 верасьня 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref>. == Адваротны лэнд-ліз == Пастаўкі абсталяваньня і паслугаў у Злучаныя Штаты Амэрыкі называліся ''адваротным лэнд-лізам''. Хаўрусьнікі перадалі ЗША матэрыялаў на суму $8 мільярдаў, 90% зь якіх прыходзілася на дзелю Брытанскай імпэрыі<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар = O. Schreiber|загаловак = Tenth Anniversary of Lend-Lease: How America Gave Aid to Her Allies|арыгінал = |спасылка = http://www.jstor.org/stable/20633372|аўтар выданьня = |выданьне = The Australian Quarterly|тып = |месца = |выдавецтва = |год = верасень 1951|выпуск = 3|том = 23|нумар = |старонкі = |isbn = |doi=10.2307/20633372}}</ref>. Сярод паставак былі санітарная машына [[Austin K2/Y]], брытанскія авіяцыйныя сьвечы запальваньня для [[Boeing B-17 Flying Fortress]]<ref name=":0" />, маторныя баркасы [[Fairmile B]] канадзкай вытворчасьці дзеля проціпадводнай вайны, фотаразьведвальныя летакі [[de Havilland Mosquito|Mosquito]] ды індыйскія нафтапрадукты<ref name=":1">{{Спасылка|аўтар = Franklin D. Roosevelt.|прозьвішча = Roosevelt|імя = Franklin D.|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 11 лістапада 1943|url = http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=16340|загаловак = Report to Congress on Reverse Lend-Lease|фармат = |назва праекту = |выдавец = |дата доступу = 26 верасьня 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref>. Аўстралія і Новая Зэляндыя пастаўлялі амэрыканскім войскам на Ціхім акіяне харчаваньне<ref name=":0" /><ref>{{Кніга|аўтар = |імя= J. V. T.|прозьвішча = Baker|частка = |загаловак = War Economy|арыгінал = |спасылка = http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-WH2Econ-c6-17.html|адказны = |выданьне = |месца = Wellington|выдавецтва = Historical Publications Branch|год = 1965|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Дапамога ад СССР, хоць і была мізэрнай у параўнаньні з гэтым, аднак уключала 300 000 тонаў хрому і 32 000 тоны манганавай руды, а таксама драўніну, золата і плятыну<ref>{{Спасылка|аўтар = Андрей Чаплыгин.|прозьвішча = Чаплыгин|імя = Андрей|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://историк.рф/special_posts/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4-%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80/|загаловак = Значение ленд-лиза для СССР|фармат = |назва праекту = |выдавец = |дата доступу = 26 верасьня 2016|мова = ru|камэнтар = }}</ref>. == Канадзкія пастаўнікі хаўрусьнікам == {{Асноўны артыкул|Мільярдны падарунак і ўзаемадапамога}} Менш вядомыя ў гісторыі факты паставак па лэнд-лізе Вялікабрытаніяй ды ейнымі [[дамініён]]амі і калёніямі. «Канадзкай вэрсіяй» лэнд-лізу была «Ўзаемадапамога»<ref>{{Кніга|аўтар = B. Muirhead.|частка = |загаловак = Development of Postwar Canadian Trade Policy: The Failure of the Anglo-European Option|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=Wgc6Wvf7c_gC&pg=PA180|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = McGill-Queen’s Press — MQUP|год = 1992|том = |старонкі = 180|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Цягам вайны Канада перадала ў дарунак Брытаніі рэчаў на суму $3,5 мільярды плюс безадсоткавы крэдыт у $1 мільярд; гэтыя грошы Вялікабрытанія скарыстала на набыцьцё харчаваньня і ваенных аснадаў<ref>Granatstein 1990, pp. 194, 315.</ref><ref>{{Спасылка|аўтар = C.P. Stacey, and Norman Hillmer, ed.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/second-world-war-wwii/|загаловак = Second World War (WWII)|фармат = |назва праекту = The Canadian Encyclopedia|выдавец = |дата доступу = 28 верасьня 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар = Robert B. Bryce.|загаловак = Canada and the Cost of World War II: The International Operations of Canada’s Department of Finance, 1939—1947|арыгінал = |спасылка = |аўтар выданьня = |выданьне = |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2005|выпуск = |том = |нумар = 7|старонкі = |isbn = }}</ref>. Адразу па вайне Канада таксама дала ў доўгатэрміновую пазыку Вялікабрытаніі $1,2 мільярды; сплачаныя яны былі да 2006 року<ref name="finalrepayment">{{Спасылка|аўтар = Philip Thornton.|прозьвішча = Thornton|імя = Philip|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 29 сьнежня 2006|url = http://www.independent.co.uk/news/business/news/britain-pays-off-final-instalment-of-us-loan-after-61-years-430118.html|загаловак = Britain pays off final instalment of US loan - after 61 years|фармат = |назва праекту = |выдавец = |дата доступу = 28 верасьня 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref> Дзеля хуткага перакіданьня брытанскіх зьнішчальнікаў і бамбавікоў Вялікабрытанія перадала па лэнд-лізе Канадзе {{Не перакладзена|Гандэр (авіябаза)|авіябазу Каралеўскіх ВПС «Гандэр»||CFB Gander}} ў {{Не перакладзена|Гандэр (аэрапорт)|міжнародным аэрапорце «Гандэр»||Gander International Airport}} на 99 гадоў<ref>Stacey 1970, pp. 361, 374, 377.</ref>. Калі [[Ньюфаўндлэнд]] у 1949 року стаў дзясятай правінцыяй Канады, авіябаза стала непатрэбнай. Таксама Рузвэльт дазволіў дзеля паставак у Вялікабрытанію, Кітай і Савецкі Саюз па лэнд-лізе набываць неабходныя матэрыялы ў Канадзе, хоць большасьць паставак, вядома, складалі тавары амэрыканскай вытворчасьці<ref>Stacey 1970, p. 490.</ref>. == Пагашэньні == Кангрэс не дазваляў пастаўкі ў падарунак пасьля канчатковай даты дзеяньня лэнд-лізу, таму ЗША брала за іх аплату, хоць і з 90% зьніжкай. 2 верасьня 1945, калі дамова лэнд-лізу была перарваная, у Вялікабрытаніі ці ў дарозе яшчэ заставаліся недастаўленыя тавары, некаторыя зь якіх Вялікабрытанія хацела пакінуць сабе ў паваенны пэрыяд. У 1946 року між Брытаніяй і ЗША была заключаная яшчэ адна дамова лэнд-лізу. Рэчы, якія засталіся ў Вялікабрытаніі, былі прададзеныя за 10% намінальнага кошту, а выплаты былі разьбітыя на 50 штогадовых плацяжоў з 1951 року і зь пяцьцю гадамі адтэрміноўкі пры 2%-й стаўцы<ref>Kindleberger 1984, p. 415.</ref>. Апошні плацёж сумаю $83,3 мільёны (£42,5 мільёны) адбыўся 29 сьнежня 2006 (з улікам дазволеных пяці гадоў адтэрміноўкі і аднаго звыш). ЗША не найстойвала на сплаце пазыкаў з боку СССР, хоць гэта і прадугледжвала безадсоткавая дамова лэнд-лізу. Ад СССР паводле ўмоваў зваротнага лэнд-лізу ЗША атрымала пастаўкі на суму $2 млн, пераважна ў форме пасадкі, абслугоўваньня і запраўкі транспартных судзінаў; таксама ў ЗША паступіла пэўная частка станкоў і рэдкіх мінэралаў. Па сканчэньні вайсковых дзеяньняў ЗША запатрабавала ў пагашэньне $1,3 млрд, але атрымала ад СССР толькі $170 млн. Спрэчка заставалася неразьвязанай да 1972 року, калі ЗША прынялі прапанову СССР сплаціць $722 млн за пастаўкі зерня з ЗША і сьпісаньнем рэшты доўгу. У вайну СССР паставіў невядомую колькасьць рэдкіх мінэралаў як сродак безадсоткавага пагашэньня лэндлізу, частка гэтых паставак была перахопленая немцамі. У траўні 1942 року быў патоплены [[HMS Edinburgh (16)|HMS ''Edinburgh'']], які перавозіў 4,5 тоны савецкага золата для скарбніцы ЗША. У чэрвені 1942 на шляху з канадзкага Галіфаксу ў Нью-Ёрк быў патоплены [[SS Port Nicholson (1918)|SS ''Port Nicholson'']], які меркавана перавозіў савецкую плятыну, золата і прамысловыя дыямэнты<ref>http://www.telegraph.co.uk/history/world-war-two/90562/Treasure-hunters-find-3-billion-in-platinum-on-sunken-WW2-British-ship.html{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|colwidth=30em}} == Літаратура == * Allen, H.C. ''Britain and the United States.'' New York: St. Martin’s Press, 1955. * Allen, R.G.D. «Mutual Aid between the US and the British Empire, 1941—5». ''Journal of the Royal Statistical Society,'' Volume 109, No. 3, 1946, pp.&nbsp;243-277, [http://www.jstor.org/pss/2981369 online in ''JSTOR] * Black, Conrad. ''Franklin Delano Roosevelt, Champion of Freedom.'' New York: Public Affairs, 2003. {{ISBN|1-58648-184-3}}. * Bryce, Robert B. ''Canada and the Cost of World War II: The International Operations of Canada’s Department of Finance, 1939—1947'' (2005) ch 7 on Mutual Aid * [[Patrick Buchanan|Buchanan, Patrick]]. ''Churchill, Hitler and the Unnecessary War.'' New York: Crown, 2008. {{ISBN|978-0-307-40515-9}}. * Campbell, Thomas M. and George C. Herring, eds. [https://web.archive.org/web/20120406173440/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=61786658 ''The Diaries of Edward R. Stettinius, Jr., 1943—1946''.] New York: Franklin Watts, Inc., 1975. {{ISBN|0-531-05570-1}}. * Clarke, Sir Richard. ''Anglo-American Economic Collaboration in War and Peace, 1942—1949''. Oxford University Press, 1982. {{ISBN|0-19-828439-X}}. * Crowley, Leo T. «Lend Lease» in Walter Yust, ed. ''10 Eventful Years, 1937—1946'' Chicago: Encyclopædia Britannica, 1947, pp.&nbsp;858-860. * Dawson, Raymond H. [https://web.archive.org/web/20120402072545/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=94830935 ''The Decision to Aid Russia, 1941: Foreign Policy and Domestic Politics.''] Chapel Hill, North Carolina: University of North Carolina Press, 1959. * Dobson, Alan P. ''U.S. Wartime Aid to Britain, 1940—1946''. London: Croom Helm, 1986. {{ISBN|0-7099-0893-8}}. * Gardner, Richard N. ''Sterling-Dollar Diplomacy''. Oxford: Clarendon Press, 1956. * Granatstein, J. L. ''Canada’s War: The Politics of the McKenzie King Government, 1939—1945.'' Toronto, Ontario, Canada: Firefly Books, 1990. {{ISBN|0-88619-356-7}}. * Hancock, G.W. and M.M. Gowing. ''British War Economy'' (1949) pp 224-48 [http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/UK-Civil-WarEcon/UK-Civil-WarEcon-9.html Official British history] * Herring Jr. George C. [https://web.archive.org/web/20120430112250/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=55466120 ''Aid to Russia, 1941—1946: Strategy, Diplomacy, the Origins of the Cold War.''] New York: Columbia University Press, 1973. {{ISBN|0-231-03336-2}}. * Kemp, P. ''Convoy: Drama in Arctic Waters.'' Minneapolis, Minnesota: Book Sales Inc., 2004, First edition 1993. {{ISBN|978-0-78581-603-4}}. * Kimball, Warren F. ''The Most Unsordid Act: Lend-Lease, 1939—1941''. Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University, 1969. {{ISBN|0-8018-1017-5}}. * Kindleberger, Charles P. ''A Financial History of Western Europe''. Oxford, UK: Oxford University Press, 1984. {{ISBN|0-19-507738-5}}. * Langer, William L. and S. Everett Gleason. [https://web.archive.org/web/20120402072655/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=7965317 «Chapters: 8-9.»] ''The Undeclared War, 1940—1941''. New York: Harper & Brothers, 1953. * Louis, William Roger. ''Imperialism at Bay: The United States and the Decolonization of the British Empire, 1941—1945''. Oxford University Press, 1977. {{ISBN|0-19-821125-2}}. * Mackenzie, Hector. «Transatlantic Generosity: Canada’s ‘Billion Dollar Gift’ to the United Kingdom in the Second World War.» ''International History Review'', Volume 24, Issue 2, 2012, pp.&nbsp;293-314. * McNeill, William Hardy. ''America, Britain, and Russia: their co-operation and conflict, 1941—1946'' (1953), pp 772-90 * Milward, Alan S. ''War, Economy and Society''. Harmondsworth: Pelican, 1977. {{ISBN|0-14-022682-6}}. * Neiberg, Michael S. ''Warfare and Society in Europe: 1898 to the Present.'' London: Psychology Press, 2004. pp.&nbsp;118-119. {{ISBN|978-0-415-32719-0}}. * Reynolds, David. ''The Creation of the Anglo-American Alliance 1937—1941: A Study on Competitive Cooperation''. London: Europa, 1981. {{ISBN|0-905118-68-5}}. * Romanus, Charles F. and Riley Sunderland. [https://web.archive.org/web/20120406174929/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6269300 ''Stilwell’s Mission to China.''] Washington, D.C.: Office of the Chief of Military History, Dept. of the Army, 1953. * Sayers, R.S. [https://web.archive.org/web/20120402073208/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6725018 ''Financial Policy, 1939-45''.] London: H.M. Stationery Office, 1956. * Schama, Simon. ''A History of Britain, Vol. III.'' New York: Hyperion, 2002. {{ISBN|978-0-7868-6899-5}}. * Sherwood, Robert E. [https://web.archive.org/web/20120402074024/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=101970683 ''Roosevelt and Hopkins: An Intimate History''.] New York: Enigma Books, 2008, First edition 1948 (1949 Pulitzer Prize winner). {{ISBN|978-1-929631-49-0}}. * Stacey, C.P. ''Arms, Men and Governments: The War Policies of Canada 1939—1945.'' Ottawa, Canada: The Queen’s Printer for Canada, 1970. {{ISBN|0-8020-6560-0}}. * Stettinius, Edward R. ''Lend-Lease, Weapon for Victory''. New York: The Macmillan Company, 1944. OCLC 394271 * Taylor, A. J. P. ''Beaverbrook''. New York: Simon & Schuster, 1972. {{ISBN|0-671-21376-8}}. * Thorne, Christopher. ''Allies of a Kind: The United States, Britain and the War Against Japan, 1941—1945''. Oxford, UK: Oxford University Press, 1978. {{ISBN|0-19-520173-6}}. * ''Twenty-first Report to Congress on Lend-Lease Operations,'' p.&nbsp;25. * Weeks, Albert L. ''Russia’s Life-Saver: Lend-Lease Aid to the U.S.S.R. in World War II.'' Lanham, Maryland: Lexington Books, 2004. {{ISBN|978-0-7391-0736-2}}. * Weiss, Stuart L. [https://web.archive.org/web/20120406171931/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=10773673 ''The President’s Man: Leo Crowley and Franklin Roosevelt in Peace and War''.] Carbondale, Illinois: Southern Illinois University Press, 1996. {{ISBN|0-8093-1996-9}}. * Woods, Randall Bennett. [https://web.archive.org/web/20120406181130/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=51917949 ''A Changing of the Guard: Anglo-American Relations, 1941—1946.''] Chapel Hill, North Carolina: University of North Carolina Press, 1990. {{ISBN|0-8078-1877-1}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікікрыніцы-мова|en|Lend-Lease Acts|Лэнд-ліз}} * [http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/ref/LL-Ship/index.html ''Lend-Lease Shipments, World War II''] (Washington: War Department, 1946) * [https://web.archive.org/web/20120512142818/http://lend-lease.airforce.ru/english/index.htm Lend-Lease to the Soviet Union] * [https://web.archive.org/web/20150910214948/http://sputniknews.com/voiceofrussia/radio_broadcast/2248879/2500459/ The ''Voice of Russia'' on the ''Allies and Lend-Lease Museum'', Moscow] * [http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-WH2Econ-c6-17.html Official New Zealand war history of Lend-lease, from ''War Economy''] * [http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-WH2Econ-c19-25.html Official New Zealand war history; termination of Mutual Aid from 21 December 1945, from ''War Economy''] * [https://web.archive.org/web/20090808063640/http://www.lend-lease.ru/ Allies and Lend-Lease Museum'', Moscow] * [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1944/1944%20-%201123.html «Reverse Lend-Lease»] a 1944 ''Flight'' article reporting a speech by President Roosevelt * [https://web.archive.org/web/20130702143445/http://www.o5m6.de/Routes.html Lend lease routes] — map and summary of quantities of LL to USSR [[Катэгорыя:Лэнд-ліз| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя ЗША]] [[Катэгорыя:ЗША ў час Другой сусьветнай вайны]] [[Катэгорыя:Франклін Рузвэлт]] [[Катэгорыя:Савецка-амэрыканскія стасункі]] [[Катэгорыя:Амэрыканска-брытанскія стасункі]] [[Катэгорыя:Вялікабрытанія ў час Другой сусьветнай вайны]] [[Катэгорыя:СССР у час Другой сусьветнай вайны]] qe9paa8zn3dfcktbr1g0thvo0itdc9o 0 224936 2696754 2467852 2026-10-14T18:49:03Z ~2026-55505-32 100656 /* Геаграфія */ 2696754 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ка́дуйскі раён''' ({{мова-ru|Кадуйский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе [[Валагодзкая вобласьць|Валагодзкай вобласьці]] ў [[Расея|Расеі]]. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца мястэчка [[Кадуй]], якое месьціцца за 178 км ад [[Волагда|Волагды]] і за 56 км ад [[Чарапавец|Чарапаўца]]. == Геаграфія == Кадуйскі раён мяжуе зь [[Белазерскі раён (Валагодзкая вобласьць)|Белазерскім]], [[Чарапавецкі раён|Чарапавецкім]], [[Усьцюжэнскі раён|Усьцюжэнскім]] і [[Бабаеўскі раён|Бабаеўскім]] раёнамі. Плошча раёну складае 3262,62 км². Красное озеро == Гісторыя == C XII стагодзьдзя тэрыторыя, на якой разьмешчаны сучасны раён, належала [[Белазерскае княства|Белазерскаму княству]], затым тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. З 1727 году ў складзе Белазерскага і Чарапавецкага паветаў [[Наўгародзкая губэрня|Наўгародзкай губэрні]]. Кадуйскі раён быў утвораны 1 жніўня 1927 году адпаведнасьці з пастановай [[Усерасейскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёну па стане на 2017 год складала 16 961 чалавек. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20200325180359/http://adminkaduy.ru/ Сайт раённай адміністрацыі]{{ref-ru}} {{Валагодзкая вобласьць}} [[Катэгорыя:Кадуйскі раён| ]] 43x54gwyblgpk76afovn9dm23mgp8fj 0 242426 2696786 2678383 2026-10-15T01:33:38Z Дамінік 64057 /* Гісторыя */ 2696786 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Лясок}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Лясок |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Ляску |Назва па-расейску = |Лацінка = Liasok |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1516 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Лыскоўшчына, сяло Лыскоўскае, Лыскоўцы, Liszkowsczyzna, Łyski |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 35 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 59 |Даўгата сэкундаў = 10 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Лясок'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіла ў склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзілася за 49 км на поўдзень ад места і чыгункавай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == Найраней вёска згаданая ў лісьце караля Жыгімонта Старога ад 14 траўня 1516 году<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 9 (1511—1518). — Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 204</ref>, у якім засьведчана: {{пачатак цытаты}}''Бил нам чолом арменин киевскии, толмач н(а)шь татарскии Макар Ивашкович и поведил перед нами, што мы перво сег(о) дали были ему землю пустовскую у Киевском повете в Белосороцкои волости на имя Лемешовщину, и пан воевода киевскии, пан Андреи Немирович, доведавши ся тог(о), иж тая земля шкодно отдати от замку н(а)шог(о), и против тог(о) дал ему в тои же волости Белосороцкои селище на имя Лынсковщину а землицу нагонную… Ино мы, з ласки н(а)шое… для его к нам верное службы, которую ж он нам заслуговал пилне ездячи до Орды частокрот в делех н(а)ших и земских и на его чоломбите то вчинили: тое селищо Лысковщину и землицу нагонную с пашными землями, и з сеножатми, и з лесы, и з бортною землею, и с озеры, и з реками, и з {{Падказка|езы|Пабудовы з колляў для лоўлі рыбы.}}, и з ловы звериными и пташными, и со всим с тым, што к тому с стародавна прислухало, потвержаем сим на(ш)им листом вечно ему самому и его жоне, и их детем и напотом будучим их щадком. А он мает нам с тог(о) земскую службу служити…'' {{канец цытаты}} [[File:Kiev stmichael May 2010.JPG|значак|зьлева|170px|Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр. Сучасны выгляд.]] З памятнага запісу 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя даведваемся, што ён «''купилъ есми у Марка'' (папраўдзе: Макара) ''Орменина Киевского две {{Падказка|службе|Адзінка абкладаньня павіннасьцямі. 1 служба прыходзілася на 2 двары і болей}}… Лысковщину а Погоны, дани идетъ: чотыри кади меду, а осмьдесятъ грошей серебра, бочка рыбы; а далъ есми за тое 5 копъ грошей и сорокъ копъ грошей Литовское личбы''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России (далей: АЗР). Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. С. 167—168</ref>. У грамаце 1543 году караля Жыгімонта Старога сказана: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти… на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей за сто копъ грошей Литовское монеты у толмача нашого Макара Орменина''…». Навошта ізноў білі чалом, калі службы і так належалі манастыру? Справа ў тым, што празь нейкі час пасьля набыцьця прывілей на ўладаньне і прадажныя лісты ваявода кіеўскі Андрэй Неміровіч «''до скарбу своего взялъ''», а прызначаны пазьней ігумен Падапрысьвет «''мешкавши съ полгода у манастыри, и утекъ прочь, и великие шкоды церкви Божьи починилъ, и тыи листы зъ собою побралъ, або ихъ неведомо где поделъ''». Дзякуючы сьведчаньню спраўцы ваяводзтва Кіеўскага Андрэя Сангушкавіча і кіеўскіх зямянаў, неаднаразова бачыўшых арыгіналы дакумэнтаў, кароль пацьвердзіў манастыру яго права на валоданьне Лыскаўшчынай і Пагонным<ref>АЗР. Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. С. 394—396</ref>. [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|150px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах. Фрагмэнт дэкрэту 1544 г.]] Аднак, 10 жніўня 1544 году ваявода кіеўскі князь Януш Гальшанскі вымушаны быў асобным дэкрэтам ізноў пацьведзіць выключнае права ігумена Філарэта і чарняцоў на валоданьне згаданымі службамі. Зяць талмача Макара Івашкавіча, дзесятнік роты кіеўскай Лаўрын, адмаўляючы продаж цесьцем-нябожчыкам Лыскаўшчыны і Пагоннага манастыру, «''моцно кгвалтом побрал''» зь іх даніну мядовую на ўласны пажытак. Сьцьвярджаў, нібы мае права рабіць тое і надалей. Але ваявода, сабраўшы аргумэнты бакоў, «''дали были есмо то на вырок всих их листи панов рад гспдрских Великого князства Литовского''». Паны радныя «''игумена михайловского Филарета правост знашли, а Лаврина винного и тое имене, вышей реченное, к манастыру Свтго Михайла Золотоверхого вечне держати присудили''»<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 307. Спр. 535/1763. А. 439-441зв.; Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 288</ref>. [[File:Ліскаўцы ў рэестры 1571 г.jpg|значак|зьлева|170px|Гаспадары зь Ліскаўцаў у рэестры 1571 г.]][[File:Дзёрнавічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|170px|Liszkowsczyzna ў пабаровым рэестры 1628 г.]] У падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] ад 2 студзеня 1571 году сярод людзей манастыра Сьв. Міхаіла Залатаверхага, «którzy mają ziemie bortne», названае сяло Liskowcy, з 9 дымоў якога выбіралася па 12 грошаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 24</ref>. Як вынікае з даступнага зараз арыгіналу крыніцы, гаспадарамі тых дымоў былі Сьцяпан Люціч, ягоны брат Іван, Здан Люціч, Каленік, Каленікаў пасынак Сідар, Грыцко Каленікаў, Хадос Несьцераў, Макар, удава Куліна<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 450</ref>. Надалей у шматлікіх крыніцах ажно да 1685 гаду сустракаюцца як «''служба Лысковщина''», так і «''село Лысковское''», «''село'' (таксама „''имене''“, „л''юди''“) ''Лысковцы''», «''Liszkowsczyzna''», «''dobra duchowne… Łyski''»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. Зб. Док. — Київ, 2011. № 6, 10, 28, 289, 292, 299 і інш.</ref>. У тарыфах падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва XVIII ст. паселішча не названае. На схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 году, на «Военно-топографической карте Российской империи 1846—1863 гг.», складзенай пад кіраўніцтвам Ф. Ф. Шубэрта і П. А. Тучкова, таксама адсутнае. [[File:Радзін і Пагоннае на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|170px|Хутары Ляскі на мапе генштабу РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]] У XX ст. на мапе «Генерального штаба РККА» 1931 году на месцы Ліскаўцаў пазначаны хутар з сугучнай, але зусім іншай з гледзішча сэмантыкі назвай Лясок. На мапе 1935 году — хутары Ляскі. У 1931 годзе хутарцы ўступілі ў калгас. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Ляску налічвалася 18 двароў з 61 жыхаром. У траўні 1943 году акупанты спалілі паселішча і пазбавілі жыцьця 5 чалавек<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; Москва: Фонд «Историческая память», 2021. С. 500</ref>. 10 вяскоўцаў загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 году 96 жыхароў. Лясок уваходзіў у склад калгасу «Новае жыцьцё» (цэнтр — вёска Радзін). Да 8 студзеня 1987 году належаў да Радзінскага сельсавету<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На сёньня паселішча не існуе. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Стралічаўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 9fjhr69gzrcl0mt4x0srrgieks6pb9h 2696787 2696786 2026-10-15T01:34:16Z Дамінік 64057 2696787 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Лясок}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Лясок |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Ляску |Назва па-расейску = |Лацінка = Liasok |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1516 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Лыскоўшчына, сяло Лыскоўскае, Лыскоўцы, Liszkowsczyzna, Łyski |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 35 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 59 |Даўгата сэкундаў = 10 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Лясок'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіла ў склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзілася за 49 км на поўдзень ад места і чыгункавай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == Найраней вёска згаданая ў лісьце караля Жыгімонта Старога ад 14 траўня 1516 году<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 9 (1511—1518). — Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 204</ref>, у якім засьведчана: {{пачатак цытаты}}''Бил нам чолом арменин киевскии, толмач н(а)шь татарскии Макар Ивашкович и поведил перед нами, што мы перво сег(о) дали были ему землю пустовскую у Киевском повете в Белосороцкои волости на имя Лемешовщину, и пан воевода киевскии, пан Андреи Немирович, доведавши ся тог(о), иж тая земля шкодно отдати от замку н(а)шог(о), и против тог(о) дал ему в тои же волости Белосороцкои селище на имя Лынсковщину а землицу нагонную… Ино мы, з ласки н(а)шое… для его к нам верное службы, которую ж он нам заслуговал пилне ездячи до Орды частокрот в делех н(а)ших и земских и на его чоломбите то вчинили: тое селищо Лысковщину и землицу нагонную с пашными землями, и з сеножатми, и з лесы, и з бортною землею, и с озеры, и з реками, и з {{Падказка|езы|Пабудовы з колляў для лоўлі рыбы.}}, и з ловы звериными и пташными, и со всим с тым, што к тому с стародавна прислухало, потвержаем сим на(ш)им листом вечно ему самому и его жоне, и их детем и напотом будучим их щадком. А он мает нам с тог(о) земскую службу служити…'' {{канец цытаты}} [[File:Kiev stmichael May 2010.JPG|значак|зьлева|170px|Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр. Сучасны выгляд.]] З памятнага запісу 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя даведваемся, што ён «''купилъ есми у Марка'' (папраўдзе: Макара) ''Орменина Киевского две {{Падказка|службе|Адзінка абкладаньня павіннасьцямі. 1 служба прыходзілася на 2 двары і болей}}… Лысковщину а Погоны, дани идетъ: чотыри кади меду, а осмьдесятъ грошей серебра, бочка рыбы; а далъ есми за тое 5 копъ грошей и сорокъ копъ грошей Литовское личбы''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России (далей: АЗР). Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. С. 167—168</ref>. У грамаце 1543 году караля Жыгімонта Старога сказана: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти… на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей за сто копъ грошей Литовское монеты у толмача нашого Макара Орменина''…». Навошта ізноў білі чалом, калі службы і так належалі манастыру? Справа ў тым, што празь нейкі час пасьля набыцьця прывілей на ўладаньне і прадажныя лісты ваявода кіеўскі Андрэй Неміровіч «''до скарбу своего взялъ''», а прызначаны пазьней ігумен Падапрысьвет «''мешкавши съ полгода у манастыри, и утекъ прочь, и великие шкоды церкви Божьи починилъ, и тыи листы зъ собою побралъ, або ихъ неведомо где поделъ''». Дзякуючы сьведчаньню спраўцы ваяводзтва Кіеўскага Андрэя Сангушкавіча і кіеўскіх зямянаў, неаднаразова бачыўшых арыгіналы дакумэнтаў, кароль пацьвердзіў манастыру яго права на валоданьне Лыскаўшчынай і Пагонным<ref>АЗР. Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. С. 394—396</ref>. [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|170px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах. Фрагмэнт дэкрэту 1544 г.]] Аднак, 10 жніўня 1544 году ваявода кіеўскі князь Януш Гальшанскі вымушаны быў асобным дэкрэтам ізноў пацьведзіць выключнае права ігумена Філарэта і чарняцоў на валоданьне згаданымі службамі. Зяць талмача Макара Івашкавіча, дзесятнік роты кіеўскай Лаўрын, адмаўляючы продаж цесьцем-нябожчыкам Лыскаўшчыны і Пагоннага манастыру, «''моцно кгвалтом побрал''» зь іх даніну мядовую на ўласны пажытак. Сьцьвярджаў, нібы мае права рабіць тое і надалей. Але ваявода, сабраўшы аргумэнты бакоў, «''дали были есмо то на вырок всих их листи панов рад гспдрских Великого князства Литовского''». Паны радныя «''игумена михайловского Филарета правост знашли, а Лаврина винного и тое имене, вышей реченное, к манастыру Свтго Михайла Золотоверхого вечне держати присудили''»<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 307. Спр. 535/1763. А. 439-441зв.; Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 288</ref>. [[File:Ліскаўцы ў рэестры 1571 г.jpg|значак|зьлева|170px|Гаспадары зь Ліскаўцаў у рэестры 1571 г.]][[File:Дзёрнавічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|170px|Liszkowsczyzna ў пабаровым рэестры 1628 г.]] У падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] ад 2 студзеня 1571 году сярод людзей манастыра Сьв. Міхаіла Залатаверхага, «którzy mają ziemie bortne», названае сяло Liskowcy, з 9 дымоў якога выбіралася па 12 грошаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 24</ref>. Як вынікае з даступнага зараз арыгіналу крыніцы, гаспадарамі тых дымоў былі Сьцяпан Люціч, ягоны брат Іван, Здан Люціч, Каленік, Каленікаў пасынак Сідар, Грыцко Каленікаў, Хадос Несьцераў, Макар, удава Куліна<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 450</ref>. Надалей у шматлікіх крыніцах ажно да 1685 гаду сустракаюцца як «''служба Лысковщина''», так і «''село Лысковское''», «''село'' (таксама „''имене''“, „л''юди''“) ''Лысковцы''», «''Liszkowsczyzna''», «''dobra duchowne… Łyski''»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. Зб. Док. — Київ, 2011. № 6, 10, 28, 289, 292, 299 і інш.</ref>. У тарыфах падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва XVIII ст. паселішча не названае. На схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 году, на «Военно-топографической карте Российской империи 1846—1863 гг.», складзенай пад кіраўніцтвам Ф. Ф. Шубэрта і П. А. Тучкова, таксама адсутнае. [[File:Радзін і Пагоннае на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|170px|Хутары Ляскі на мапе генштабу РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]] У XX ст. на мапе «Генерального штаба РККА» 1931 году на месцы Ліскаўцаў пазначаны хутар з сугучнай, але зусім іншай з гледзішча сэмантыкі назвай Лясок. На мапе 1935 году — хутары Ляскі. У 1931 годзе хутарцы ўступілі ў калгас. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Ляску налічвалася 18 двароў з 61 жыхаром. У траўні 1943 году акупанты спалілі паселішча і пазбавілі жыцьця 5 чалавек<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; Москва: Фонд «Историческая память», 2021. С. 500</ref>. 10 вяскоўцаў загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 году 96 жыхароў. Лясок уваходзіў у склад калгасу «Новае жыцьцё» (цэнтр — вёска Радзін). Да 8 студзеня 1987 году належаў да Радзінскага сельсавету<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На сёньня паселішча не існуе. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Стралічаўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] na2bccs087w7n6j9zht3ihz4yoo17nk 2696788 2696787 2026-10-15T01:37:22Z Дамінік 64057 2696788 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Лясок}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Лясок |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Ляску |Назва па-расейску = |Лацінка = Liasok |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1516 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Лыскоўшчына, сяло Лыскоўскае, Лыскоўцы, Liszkowsczyzna, Łyski |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 35 |Шырата сэкундаў = 46 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 59 |Даўгата сэкундаў = 10 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Лясок'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіла ў склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзілася за 49 км на поўдзень ад места і чыгункавай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == Найраней вёска згаданая ў лісьце караля Жыгімонта Старога ад 14 траўня 1516 году<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 9 (1511—1518). — Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 204</ref>, у якім засьведчана: {{пачатак цытаты}}''Бил нам чолом арменин киевскии, толмач н(а)шь татарскии Макар Ивашкович и поведил перед нами, што мы перво сег(о) дали были ему землю пустовскую у Киевском повете в Белосороцкои волости на имя Лемешовщину, и пан воевода киевскии, пан Андреи Немирович, доведавши ся тог(о), иж тая земля шкодно отдати от замку н(а)шог(о), и против тог(о) дал ему в тои же волости Белосороцкои селище на имя Лынсковщину а землицу нагонную… Ино мы, з ласки н(а)шое… для его к нам верное службы, которую ж он нам заслуговал пилне ездячи до Орды частокрот в делех н(а)ших и земских и на его чоломбите то вчинили: тое селищо Лысковщину и землицу нагонную с пашными землями, и з сеножатми, и з лесы, и з бортною землею, и с озеры, и з реками, и з {{Падказка|езы|Пабудовы з колляў для лоўлі рыбы.}}, и з ловы звериными и пташными, и со всим с тым, што к тому с стародавна прислухало, потвержаем сим на(ш)им листом вечно ему самому и его жоне, и их детем и напотом будучим их щадком. А он мает нам с тог(о) земскую службу служити…'' {{канец цытаты}} [[File:Kiev stmichael May 2010.JPG|значак|зьлева|170px|Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр. Сучасны выгляд.]] З памятнага запісу 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя даведваемся, што ён «''купилъ есми у Марка'' (папраўдзе: Макара) ''Орменина Киевского две {{Падказка|службе|Адзінка абкладаньня павіннасьцямі. 1 служба прыходзілася на 2 двары і болей}}… Лысковщину а Погоны, дани идетъ: чотыри кади меду, а осмьдесятъ грошей серебра, бочка рыбы; а далъ есми за тое 5 копъ грошей и сорокъ копъ грошей Литовское личбы''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России (далей: АЗР). Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. С. 167—168</ref>. У грамаце 1543 году караля Жыгімонта Старога сказана: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти… на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей за сто копъ грошей Литовское монеты у толмача нашого Макара Орменина''…». Навошта ізноў білі чалом, калі службы і так належалі манастыру? Справа ў тым, што празь нейкі час пасьля набыцьця прывілей на ўладаньне і прадажныя лісты ваявода кіеўскі Андрэй Неміровіч «''до скарбу своего взялъ''», а прызначаны пазьней ігумен Падапрысьвет «''мешкавши съ полгода у манастыри, и утекъ прочь, и великие шкоды церкви Божьи починилъ, и тыи листы зъ собою побралъ, або ихъ неведомо где поделъ''». Дзякуючы сьведчаньню спраўцы ваяводзтва Кіеўскага Андрэя Сангушкавіча і кіеўскіх зямянаў, неаднаразова бачыўшых арыгіналы дакумэнтаў, кароль пацьвердзіў манастыру яго права на валоданьне Лыскаўшчынай і Пагонным<ref>АЗР. Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. С. 394—396</ref>. [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|170px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах. Фрагмэнт дэкрэту 1544 г.]] Аднак, 10 жніўня 1544 году ваявода кіеўскі князь Януш Гальшанскі вымушаны быў асобным дэкрэтам ізноў пацьведзіць выключнае права ігумена Філарэта і чарняцоў на валоданьне згаданымі службамі. Зяць талмача Макара Івашкавіча, дзесятнік роты кіеўскай Лаўрын, адмаўляючы продаж цесьцем-нябожчыкам Лыскаўшчыны і Пагоннага манастыру, «''моцно кгвалтом побрал''» зь іх даніну мядовую на ўласны пажытак. Сьцьвярджаў, нібы мае права рабіць тое і надалей. Але ваявода, сабраўшы аргумэнты бакоў, «''дали были есмо то на вырок всих их листи панов рад гспдрских Великого князства Литовского''». Паны радныя «''игумена михайловского Филарета правост знашли, а Лаврина винного и тое имене, вышей реченное, к манастыру Свтго Михайла Золотоверхого вечне держати присудили''»<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 307. Спр. 535/1763. А. 439-441зв.; Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 288</ref>. [[File:Ліскаўцы ў рэестры 1571 г.jpg|значак|зьлева|170px|Гаспадары зь Ліскаўцаў у рэестры 1571 г.]][[File:Дзёрнавічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|170px|Liszkowsczyzna ў пабаровым рэестры 1628 г.]] У падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] ад 2 студзеня 1571 году сярод людзей манастыра Сьв. Міхаіла Залатаверхага, «którzy mają ziemie bortne», названае сяло Liskowcy, з 9 дымоў якога выбіралася па 12 грошаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 24</ref>. Як вынікае з даступнага зараз арыгіналу крыніцы, гаспадарамі тых дымоў былі Сьцяпан Люціч, ягоны брат Іван, Здан Люціч, Каленік, Каленікаў пасынак Сідар, Грыцко Каленікаў, Хадос Несьцераў, Макар, удава Куліна<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 450</ref>. Надалей у шматлікіх крыніцах ажно да 1685 гаду сустракаюцца як «''служба Лысковщина''», так і «''село Лысковское''», «''село'' (таксама „''имене''“, „л''юди''“) ''Лысковцы''», «''Liszkowsczyzna''», «''dobra duchowne… Łyski''»<ref>Документальна спадщина. — № 6, 10, 28, 289, 292, 299 і інш.</ref>. У тарыфах падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва XVIII ст. паселішча не названае. На схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 году, на «Военно-топографической карте Российской империи 1846—1863 гг.», складзенай пад кіраўніцтвам Ф. Ф. Шубэрта і П. А. Тучкова, таксама адсутнае. [[File:Радзін і Пагоннае на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|170px|Хутары Ляскі на мапе генштабу РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]] У XX ст. на мапе «Генерального штаба РККА» 1931 году на месцы Ліскаўцаў пазначаны хутар з сугучнай, але зусім іншай з гледзішча сэмантыкі назвай Лясок. На мапе 1935 году — хутары Ляскі. У 1931 годзе хутарцы ўступілі ў калгас. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Ляску налічвалася 18 двароў з 61 жыхаром. У траўні 1943 году акупанты спалілі паселішча і пазбавілі жыцьця 5 чалавек<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; Москва: Фонд «Историческая память», 2021. С. 500</ref>. 10 вяскоўцаў загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 году 96 жыхароў. Лясок уваходзіў у склад калгасу «Новае жыцьцё» (цэнтр — вёска Радзін). Да 8 студзеня 1987 году належаў да Радзінскага сельсавету<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На сёньня паселішча не існуе. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Стралічаўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] gym82tiwwj7kmbwcueota710w34nzeh 0 242441 2696782 2691966 2026-10-15T01:20:17Z Дамінік 64057 /* Заўвагі */ 2696782 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]] [[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны) </ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаўся з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучалася кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|150px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.]]{{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 1qjldzeistjle06oz2ca53uw1eiwb1t 2696783 2696782 2026-10-15T01:20:32Z Дамінік 64057 /* Заўвагі */ 2696783 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]] [[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны) </ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаўся з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучалася кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|150px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.]]{{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] bgqmihd3bqdvyy7btsfgluiovcn1t6e 2696784 2696783 2026-10-15T01:21:38Z Дамінік 64057 /* Заўвагі */ 2696784 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]] [[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны) </ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаўся з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучалася кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|150px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах. Дэкрэт ад 10 жніўня 1544 г.]]{{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] htytz1dqggiocj302zq93mf8x99z2k4 0 242448 2696781 2688087 2026-10-15T01:19:25Z Дамінік 64057 2696781 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Пагоннае |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Пагоннага |Трансьлітараваная назва = Pahonnaje |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Пагоны, Пагонная |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 37 |Шырата сэкундаў = 05 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 57 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Пагоннае'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіла ў склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзілася за 48 км на поўдзень ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[File:Kiev stmichael May 2010.JPG|значак|зьлева|150px|Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр. Сучасны выгляд.]] Найранейшую згадку пра паселішча{{заўвага|Не з XVIII ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 452—453</ref>.}} ўтрымлівае памятны запіс 1526 году ігумена [[Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр|Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра]] ў [[Кіеў|Кіеве]] Макарыя – «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского две службе, у-въ [[Аравічы|Оревицкой]] волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала.}} [[Лясок (Хвойніцкі раён)|Лысковщину]] а Погоны{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей, а значыць у Лыскаўшчыне і Пагонах было каля 4 двароў.}}, дани идетъ: чотыри кади меду, а осмьдесятъ грошеи серебра, бочка рыбы; а далъ есми за тое 5 копъ грошеи и сорокъ копъ грошеи Литовское личбы''». І ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванай 30 днём сьнежня 1543 году, сказана: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей за сто копъ грошеи Литовское монеты у {{падказка|толмача|перакладчыка}} нашого Макара Орменина''...». Ігумену і чарняцам спатрэбіўся адмысловы каралеўскі ліст, бо хутка пасьля набыцьця прывілей на ўладаньне і прадажныя лісты ваявода кіеўскі [[Андрэй Неміровіч]] «''до скарбу своего взялъ''», а прызначаны пазьней ігумен Падапрысьвет «''мешкавши съ полгода у манастыри, и утекъ прочь, и великие шкоды церкви Божьи починилъ, и тыи листы зъ собою побралъ, або ихъ неведомо где поделъ''». Дзякуючы сведчаньню спраўцы ваяводзтва Кіеўскага Андрэя Сангушкавіча і кіеўскіх зямянаў, неаднаразова бачыўшых арыгіналы дакумэнтаў, кароль пацьвердзіў манастыру яго права на валоданьне службамі Лыскаўшчынай і Пагоннай<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 – 1544). – С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|150px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.]] Аднак, 10 жніўня 1544 году ваявода кіеўскі князь Януш Гальшанскі вымушаны быў асобным дэкрэтам пацьведзіць выключнае права ігумена Філарэта і чарняцоў на валоданьне згаданымі службамі. Зяць талмача Макара Івашкавіча, дзесятнік роты кіеўскай Лаўрын, адмаўляючы продаж цесьцем-нябожчыкам Лыскаўшчыны і Пагоннага манастыру, «''моцно кгвалтом побрал''» зь іх даніну мядовую на ўласны пажытак. Сьцьвярджаў, нібы мае права рабіць тое і надалей. Але ваявода, сабраўшы аргумэнты бакоў, «''дали были есмо то на вырок всих их листи панов рад гспдрских Великого князства Литовского''». Паны радныя «''игумена михайловского Филарета правост знашли, а Лаврина винного и тое имене, вышей реченное, к манастыру Свтго Михайла Золотоверхого вечне держати присудили''»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 288</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Пагоннае з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:POL COA Hołobok.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Hołobok роду Барэцкіх мітрапаліта Іова.]] 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата Міхайлаўскаму манастыру: «...''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ на имя Лысковщину и Погонную, то есть вышеймененое селищо и землицу{{заўвага|У дакумэнце дзіўным чынам спалучаныя «селищо и землица» зь дзьвюма службамі. Пра першыя вялося ў лісьце караля Жыгімонта Старога, датаваным яшчэ 14 днём траўня 1516 году<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 9 (1511–1518). — Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 204</ref>:{{пачатак цытаты}}......Би''л'' на''м'' чоло''м'' армени''н'' киевски''и'', то''л''мач н(а)шь тата''р''скии Мака''р'' Ивашкови''ч'' и поведи''л'' пере''д'' нами, што мы перво се''г''(о) дал''и'' были ему землю пусто''в''скую у Кие''в''ском повете в Белосороцко''и'' волости на ''и''мя Лемешо''в''щину, и пан воевода киевскии, па''н'' А''н''дре''и'' Немирови''ч'', доведа''в''ши ся то''г''(о), и''ж'' тая земля шко''д''но отда''т''и от за''м''ку н(а)шо''г''(о), и проти''в'' то''г''(о) да''л'' ему в то''и'' же волости Белосороцко''и'' селище на ''и''мя Лынско''в''щину а землицу '''н'''аго''н''ную, со ''в''сим с тым, што зда''в''на к тому прислухало, и листъ пана А''н''дреев Немировича на то пере''д'' нами вказыва''л'', и би''л'' на''м'' чоло''м'', абы''х''мо ему тое селищо и землицу потвердили н(а)ши''м'' листо''м'' на вечность. Ино мы, з ласки н(а)шое… для его к на''м'' верное службы, которую ''ж'' о''н'' на''м'' заслугова''л'' пи''л''не ездячи до Орды частокро''т'' в деле''х'' н(а)ши''х'' и земских и на его чоло''м''бите то вчинили: тое сел''и''що Лыско''в''щину и землицу '''н'''аго''н''ную с па''ш''ными зе''м''лями, и з сеножа''т''ми, и з лесы, и з бо''р''тною зе''м''лею, и с озеры, и з реками, и ''з'' {{падказка|езы|пабудовы з колляў для лоўлі рыбы}}, и з ловы звериными и пташными, и со ''в''си''м'' с ты''м'', што к тому с старода''в''на прислухало, потвержае''м'' си''м'' на(ш)и''м'' листо''м'' вечно ему самому и его жоне, и их дете''м'' и напото''м'' будучи''м'' их ща''д''ко''м''. А о''н'' мае''т'' на''м'' с то''г''(о) зе''м''скую службу служи''ти''...{{канец цытаты}}Але ў 1526 і 1543 гадох ужо размова — пра дзьве службы. Гэткі вось анахранізм трапіў да тэксту позьняга ліста караля Жыгімонта Аўгуста.}} у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361– 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. [[File:Дзёрнавічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150px|Пагоннае ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Коростишів в люстрації 1683 р.jpg|значак|зьлева|150px|Пагоннае ў люстрацыі 1683 г.]] На 1628 год вёскі Ліскоўшчына (Li''sz''kowsczyzna) і Пагоннае (Poho''r''ne) манастыра Сьвятога Міхаіла Залатаверхага ў асобе яго дазорцы і ігумена, мітрапаліта кіеўскага і ўсёй Русі Іова Барэцкага, як і раней, мелі кожная 2 дымы, зь якіх за шэсьць пабораў выплачвалася па 3 злотых <ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 25. Оп. 1. Спр. 1. А. 594зв.-595; Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 382</ref>. 29 лістапада 1646 году кароль Уладыслаў Ваза на вальным сойме пацьвердзіў манастыру граматы Жыгімонта Старога 1516 і 1543 гадоў, адпаведна на «sieliszcze Łynkowszczyznę i ziemicę Nagonną» і «dwie służby ludzi… na imie Łyńkowszczyżnę i Pohonną»<ref>Документальна спадщина. – № 24</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 5 дымоў вёскі Пагоннае (Podhonne) манастыра Сьвятога Міхаіла ў Кіеве мусіла выплачвацца 3 злотых <ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 742зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 497</ref>. 12 сакавіка 1685 году кароль Ян Сабескі сваім прывілеем забараніў усім войскам спыняцца на пастой у добрах духоўных, сярод якіх «Моłoczki, Pohonoie, Łyski… w wojewodztwie Kijowskim, powiecie Owruckim, za rzeką Prypiecią pod Brahyniem leżące{{заўвага|Арыенціры даўніх часоў. Ад тых вёсак да Брагіна больш за паўсотню кілямэтраў.}}»<ref>Документальна спадщина. — № 28</ref>. Згадана Пагоннае ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак, прыналежных Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Опісаніе архіва). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 30 сакавіка 1688 году кароль Ян выдаў прывілей, паводле якога вёскі Малочкі, Рудка і Пагоннае, раней прыналежныя Міхайлаўскаму манастыру, аддаваліся «на вечныя часы» (пры ўмове нясеньня вайсковай службы) шляхцічу Стэфану Крыніцкаму. Згодна з умовамі «вечнага міру» (1686) паміж Рэччу Паспалітай і Расеяй, левабярэжная Украіна і Кіеў заставаліся за апошняй, і Крыніцы, дзедзічны маёнтак Ст. Крыніцкага, дасталіся Міхайлаўскаму манастыру. Манарх і кампэнсаваў шляхцічу яго страту падараваньнем былых манастырскіх вёсак<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). – Киев, 1871. С. 78 – 80</ref>. Але папярэднія {{падказка|пасэсары|часовыя ўладальнікі}} епіскап львоўскі Іосіф Шумлянскі, адміністратар Кіева-Пячэрскай архімандрыі, і брат яго Самуіл Шумлянскі, чашнік падольскі, не сьпяшаліся ад іх адступацца. Таму, калі Ст. Крыніцкі з панамі шляхтай Аляксандрам Казінскім, Янам Грыўскім і чэлядзю 12 чэрвеня заехалі ў падараваныя каралём вёскі{{заўвага|Тут, акрамя згаданых у каралеўскім прывілеі, названыя яшчэ і Дронкі (Дронькі).}} і па-гаспадарску ў тых сялянаў, якіх не разагналі адразу, забралі збожжа, спустошылі борці, даніну і чынш, належныя епіскапу прыўласьнілі, староста Беласароцкай воласьці Ян Пэнскі 19 жніўня 1688 году, ад імя епіскапа і чашніка Шумлянскіх, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 364 – 365</ref>. 11 чэрвеня 1706 году оўруцкі гродзкі рэгент Даніэль Ляўкоўскі падаў скаргу ў суд на кіеўскага падчашага Крыштафа Манецкага. Апошні, трымаючы ў пасэсіі Шэпеліцкі маёнтак, у складзе якога былі і Пагоннае з Малочкамі і Дронькамі, аддаў яго Ляўкоўскаму ў трохгадовую (ад сьвята нараджэньня Яна Хрысьціцеля 1705 г.) арэнду за немалую суму – 4047 злотых у талерах бітых і ў чырвоных злотых. Але надалей сам Манецкі, яго слугі і чэлядзь, таксама і сужэнцы Пясецкія ўсяляк перашкаджалі Ляўкоўскаму атрымліваць з той арэнднай пасэсіі належныя прыбыткі. А яшчэ і палкоўнікі Стэфан Трашчынскі і Герцык, сотнік Дайнэка з сваімі казакамі, ідучы з-за Дняпра да Літвы, вялікія шкоды пачынілі ў добрах падаўца скаргі<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679–1716). – Киев, 1868. С. 689–695</ref>. 16 днём чэрвеня 1707 году датаваная скарга падчашага Крыштафа Манецкага на кіраўніка маёнткаў берасьцейскага харунжага князя Дамініка Шуйскага Зыгмунта Шукшту за зьбіцьцё ім разам з падданымі князя сялянаў падаўца скаргі, рабаўніцтва іх маёмасьці, патраву палёў, захоп паташу і інш. у сёлах Пагоннае, Малочкі і Дронькі на рацэ Прыпяці, нарэшце, за наезд узброенага адзьдзелу ў 500 чалавек зь сялянаў, стральцоў і казакоў Д. Шуйскага на сяло Варахобавічы, за зьбіцьцё і параненьне казака і слуг пацярпелага, за намер забіць яго самога<ref>Описи актовых книг Киевского центрального архива (далей: ОАК). – № 26 / Сост. А. Т. Белоусов – Киев: Университетская типография, 1881. С. 9</ref>. 11 студзеня 1723 году актыкаваны застаўны запіс кіеўскага падчашага Крыштафа Манецкага мельніцкаму войскаму Аляксандру Бандынэлі на тры сяла маёнтку Шэпелічы – Малочкі, Дронькі і (пустое селішча) Пагоннае<ref>ОАК. – № 37 / Сост. Е. П. Дьяковский – Киев: Типография Т. Г. Мейнандера, 1906. С. 48</ref>. На 1734 год вёска Пагоннае (Pohonne) знаходзілася ў пасэсіі ў Кімбараўскага кляштару айцоў-цыстэрцыянаў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. У 1754 годзе з 6 двароў вёскі Пагоннае выплачваліся «''do grodu''» (Оўруцкага замку) 27 грошаў, «''na milicję''» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 3 злотых і 18 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 178</ref>. 11 жніўня 1756 году ў кнігах Оўруцкага гродзкага суда актыкаваны запіс аб уводзе абата мясцовых базылянаў Андрэя Бянецкага ў валоданьне добрамі Шэпелічы Старыя і Новыя, Пагоннае, Малочкі, Дронькі і інш.<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1671</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Фальварак і вёска Пагоннае (Пагонка) на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павета 1797 г.jpg|значак|зьлева|150px|Фальварак і вёска Пагоннае (Пагонка) на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пагоннае апынулася ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што вёска Пагоннае належала Оўруцкаму абацтву базылянаў у асобе іх галавы Юзафа Ахоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У ходзе рэформы П. Д. Кісялёва ў межах Паганянскага казённага маёнтку была ўтворана воласьць{{заўвага|Ня варта блытаць з валасьцямі — адміністрацыйнымі адзінкамі ў складзе павету — парэформавага часу.}} з управай, згаданая ў 1848 годзе. Насельніцтва — 208 дзяржаўных сялянаў, 2 вольных чалавекі, 5 пасяленцаў «разного звания»<ref>Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 9. Ч. 4. Минская губерния. — С.-Петербург: Тип. Деп. Ген. штаба, 1848. С. 5, 7</ref>. На 1850 год у Пагонным 16 двароў, 123 жыхары, вёска — уласнасьць казны<ref name="fn1"/>. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 116 жыхароў Пагоннага зь ліку казённых сялянаў абодвух полаў былі прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд вёска належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У 1866 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іх бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Пагонным адкрыта народная вучэльня<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 32</ref>. На пачатак 1870 году ў вёсцы — 58 мужчынскіх душ зь ліку былых дзяржаўных сялянаў, прыпісаных да сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 71</ref>. Згодна са зьвесткамі на 1876 і 1879 гады, Пагоннае заставалася ў прыходзе Аравіцкай царквы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 115</ref>. У 1886 годзе ў вёсцы 23 двары, 174 жыхары, школа<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. У 1889 годзе надворны саветнік Міхаіл Васільеў Яльніцкі меў у Пагонным 123 дзесяціны ўгодзьдзяў{{заўвага| У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» непісьменна сьцьвярджаецца, нібы Пагоннае ўваходзіла «''ў склад аднаймённага маёнтка памешчыка Яльніцкага''»<ref name="fn1"/>, без увагі на тое, што пэрыяд — парэформавы, а раней вёска была казённай, яшчэ раней манастырскай.}}<ref>Список зелевладельцев Минской губернии. 1889 г. – Минск, 1889. С. 368</ref>. Згодна зь перапісам 1897 году, у Пагонным было 47 двароў з 290 жыхарамі, дзейнічалі народная вучэльня, у якой на 1906/1907 год навучаліся 26 хлопчыкаў і 3 дзяўчынкі, хлебазапасны магазын<ref name="fn1"/>. У 1909 годзе паселішча налічвала 64 двары, 333 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 155</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Пагоннае ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Радзін і Пагоннае на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|150px|Радзін і Пагоннае на мапе гэнштабу РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Пагоннае — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе Гомельскай акругі. 30 сьнежня 1927 году сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Аравіцкага сельсавету. З 20 лютага 1938 году вёска ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Пагонным было 80 двароў, 256 жыхароў. У траўні 1943 году акупанты спалілі вёску і загубілі 13 жыхароў<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 502</ref>. 89 жыхароў зь вёсак саўгаса «Перамога сацыялізму» загінулі на франтах і ў партызанскай барацьбе. З 8 студзеня 1954 году Пагоннае — у складзе Гомельскай вобласьці. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 1322 жыхары. У 1976 годзе ў вёску перасяліліся жыхары пасёлку Баравіца. Цэнтар саўгасу «Перамога сацыялізму». Дзейнічалі лесапільня, млын, механічная майстэрня, павільён раённага камбінату бытавога абслугоўваньня, сярэдняя школа, дом культуры, бібліятэка, дзіцячыя ясьлі-сад, лякарня, адзьдзяленьне сувязі, сталовая, 3 крамы<ref name="fn1"/>. 8 студзеня 1987 году тэрыторыя былога Аравіцкага сельсавету далучана да Стралічаўскага сельсавету<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Забудова == Плян Пагоннага складаецца з 6 паралельных паміж сабой вуліц, арыентаваных з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Стралічаўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] lnjf92mt7sss19i74r45ejmfas6951t 2696785 2696781 2026-10-15T01:23:47Z Дамінік 64057 2696785 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Пагоннае |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Пагоннага |Трансьлітараваная назва = Pahonnaje |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Пагоны, Пагонная |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 37 |Шырата сэкундаў = 05 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 57 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Пагоннае'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіла ў склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзілася за 48 км на поўдзень ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[File:Kiev stmichael May 2010.JPG|значак|зьлева|150px|Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр. Сучасны выгляд.]] Найранейшую згадку пра паселішча{{заўвага|Не з XVIII ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 452—453</ref>.}} ўтрымлівае памятны запіс 1526 году ігумена [[Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр|Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра]] ў [[Кіеў|Кіеве]] Макарыя – «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского две службе, у-въ [[Аравічы|Оревицкой]] волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала.}} [[Лясок (Хвойніцкі раён)|Лысковщину]] а Погоны{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей, а значыць у Лыскаўшчыне і Пагонах было каля 4 двароў.}}, дани идетъ: чотыри кади меду, а осмьдесятъ грошеи серебра, бочка рыбы; а далъ есми за тое 5 копъ грошеи и сорокъ копъ грошеи Литовское личбы''». І ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванай 30 днём сьнежня 1543 году, сказана: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей за сто копъ грошеи Литовское монеты у {{падказка|толмача|перакладчыка}} нашого Макара Орменина''...». Ігумену і чарняцам спатрэбіўся адмысловы каралеўскі ліст, бо хутка пасьля набыцьця прывілей на ўладаньне і прадажныя лісты ваявода кіеўскі [[Андрэй Неміровіч]] «''до скарбу своего взялъ''», а прызначаны пазьней ігумен Падапрысьвет «''мешкавши съ полгода у манастыри, и утекъ прочь, и великие шкоды церкви Божьи починилъ, и тыи листы зъ собою побралъ, або ихъ неведомо где поделъ''». Дзякуючы сведчаньню спраўцы ваяводзтва Кіеўскага Андрэя Сангушкавіча і кіеўскіх зямянаў, неаднаразова бачыўшых арыгіналы дакумэнтаў, кароль пацьвердзіў манастыру яго права на валоданьне службамі Лыскаўшчынай і Пагоннай<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 – 1544). – С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|150px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.]] Аднак, 10 жніўня 1544 году ваявода кіеўскі князь Януш Гальшанскі вымушаны быў асобным дэкрэтам пацьведзіць выключнае права ігумена Філарэта і чарняцоў на валоданьне згаданымі службамі. Зяць талмача Макара Івашкавіча, дзесятнік роты кіеўскай Лаўрын, адмаўляючы продаж цесьцем-нябожчыкам Лыскаўшчыны і Пагоннага манастыру, «''моцно кгвалтом побрал''» зь іх даніну мядовую на ўласны пажытак. Сьцьвярджаў, нібы мае права рабіць тое і надалей. Але ваявода, сабраўшы аргумэнты бакоў, «''дали были есмо то на вырок всих их листи панов рад гспдрских Великого князства Литовского''». Паны радныя «''игумена михайловского Филарета правост знашли, а Лаврина винного и тое имене, вышей реченное, к манастыру Свтго Михайла Золотоверхого вечне держати присудили''»<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 307. Спр. 535/1763. А. 439-441зв.; Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 288</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Пагоннае з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:POL COA Hołobok.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Hołobok роду Барэцкіх мітрапаліта Іова.]] 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата Міхайлаўскаму манастыру: «...''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ на имя Лысковщину и Погонную, то есть вышеймененое селищо и землицу{{заўвага|У дакумэнце дзіўным чынам спалучаныя «селищо и землица» зь дзьвюма службамі. Пра першыя вялося ў лісьце караля Жыгімонта Старога, датаваным яшчэ 14 днём траўня 1516 году<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 9 (1511–1518). — Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 204</ref>:{{пачатак цытаты}}......Би''л'' на''м'' чоло''м'' армени''н'' киевски''и'', то''л''мач н(а)шь тата''р''скии Мака''р'' Ивашкови''ч'' и поведи''л'' пере''д'' нами, што мы перво се''г''(о) дал''и'' были ему землю пусто''в''скую у Кие''в''ском повете в Белосороцко''и'' волости на ''и''мя Лемешо''в''щину, и пан воевода киевскии, па''н'' А''н''дре''и'' Немирови''ч'', доведа''в''ши ся то''г''(о), и''ж'' тая земля шко''д''но отда''т''и от за''м''ку н(а)шо''г''(о), и проти''в'' то''г''(о) да''л'' ему в то''и'' же волости Белосороцко''и'' селище на ''и''мя Лынско''в''щину а землицу '''н'''аго''н''ную, со ''в''сим с тым, што зда''в''на к тому прислухало, и листъ пана А''н''дреев Немировича на то пере''д'' нами вказыва''л'', и би''л'' на''м'' чоло''м'', абы''х''мо ему тое селищо и землицу потвердили н(а)ши''м'' листо''м'' на вечность. Ино мы, з ласки н(а)шое… для его к на''м'' верное службы, которую ''ж'' о''н'' на''м'' заслугова''л'' пи''л''не ездячи до Орды частокро''т'' в деле''х'' н(а)ши''х'' и земских и на его чоло''м''бите то вчинили: тое сел''и''що Лыско''в''щину и землицу '''н'''аго''н''ную с па''ш''ными зе''м''лями, и з сеножа''т''ми, и з лесы, и з бо''р''тною зе''м''лею, и с озеры, и з реками, и ''з'' {{падказка|езы|пабудовы з колляў для лоўлі рыбы}}, и з ловы звериными и пташными, и со ''в''си''м'' с ты''м'', што к тому с старода''в''на прислухало, потвержае''м'' си''м'' на(ш)и''м'' листо''м'' вечно ему самому и его жоне, и их дете''м'' и напото''м'' будучи''м'' их ща''д''ко''м''. А о''н'' мае''т'' на''м'' с то''г''(о) зе''м''скую службу служи''ти''...{{канец цытаты}}Але ў 1526 і 1543 гадох ужо размова — пра дзьве службы. Гэткі вось анахранізм трапіў да тэксту позьняга ліста караля Жыгімонта Аўгуста.}} у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361– 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. [[File:Дзёрнавічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150px|Пагоннае ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Коростишів в люстрації 1683 р.jpg|значак|зьлева|150px|Пагоннае ў люстрацыі 1683 г.]] На 1628 год вёскі Ліскоўшчына (Li''sz''kowsczyzna) і Пагоннае (Poho''r''ne) манастыра Сьвятога Міхаіла Залатаверхага ў асобе яго дазорцы і ігумена, мітрапаліта кіеўскага і ўсёй Русі Іова Барэцкага, як і раней, мелі кожная 2 дымы, зь якіх за шэсьць пабораў выплачвалася па 3 злотых <ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 25. Оп. 1. Спр. 1. А. 594зв.-595; Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 382</ref>. 29 лістапада 1646 году кароль Уладыслаў Ваза на вальным сойме пацьвердзіў манастыру граматы Жыгімонта Старога 1516 і 1543 гадоў, адпаведна на «sieliszcze Łynkowszczyznę i ziemicę Nagonną» і «dwie służby ludzi… na imie Łyńkowszczyżnę i Pohonną»<ref>Документальна спадщина. – № 24</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 5 дымоў вёскі Пагоннае (Podhonne) манастыра Сьвятога Міхаіла ў Кіеве мусіла выплачвацца 3 злотых <ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 742зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 497</ref>. 12 сакавіка 1685 году кароль Ян Сабескі сваім прывілеем забараніў усім войскам спыняцца на пастой у добрах духоўных, сярод якіх «Моłoczki, Pohonoie, Łyski… w wojewodztwie Kijowskim, powiecie Owruckim, za rzeką Prypiecią pod Brahyniem leżące{{заўвага|Арыенціры даўніх часоў. Ад тых вёсак да Брагіна больш за паўсотню кілямэтраў.}}»<ref>Документальна спадщина. — № 28</ref>. Згадана Пагоннае ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак, прыналежных Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Опісаніе архіва). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 30 сакавіка 1688 году кароль Ян выдаў прывілей, паводле якога вёскі Малочкі, Рудка і Пагоннае, раней прыналежныя Міхайлаўскаму манастыру, аддаваліся «на вечныя часы» (пры ўмове нясеньня вайсковай службы) шляхцічу Стэфану Крыніцкаму. Згодна з умовамі «вечнага міру» (1686) паміж Рэччу Паспалітай і Расеяй, левабярэжная Украіна і Кіеў заставаліся за апошняй, і Крыніцы, дзедзічны маёнтак Ст. Крыніцкага, дасталіся Міхайлаўскаму манастыру. Манарх і кампэнсаваў шляхцічу яго страту падараваньнем былых манастырскіх вёсак<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). – Киев, 1871. С. 78 – 80</ref>. Але папярэднія {{падказка|пасэсары|часовыя ўладальнікі}} епіскап львоўскі Іосіф Шумлянскі, адміністратар Кіева-Пячэрскай архімандрыі, і брат яго Самуіл Шумлянскі, чашнік падольскі, не сьпяшаліся ад іх адступацца. Таму, калі Ст. Крыніцкі з панамі шляхтай Аляксандрам Казінскім, Янам Грыўскім і чэлядзю 12 чэрвеня заехалі ў падараваныя каралём вёскі{{заўвага|Тут, акрамя згаданых у каралеўскім прывілеі, названыя яшчэ і Дронкі (Дронькі).}} і па-гаспадарску ў тых сялянаў, якіх не разагналі адразу, забралі збожжа, спустошылі борці, даніну і чынш, належныя епіскапу прыўласьнілі, староста Беласароцкай воласьці Ян Пэнскі 19 жніўня 1688 году, ад імя епіскапа і чашніка Шумлянскіх, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 364 – 365</ref>. 11 чэрвеня 1706 году оўруцкі гродзкі рэгент Даніэль Ляўкоўскі падаў скаргу ў суд на кіеўскага падчашага Крыштафа Манецкага. Апошні, трымаючы ў пасэсіі Шэпеліцкі маёнтак, у складзе якога былі і Пагоннае з Малочкамі і Дронькамі, аддаў яго Ляўкоўскаму ў трохгадовую (ад сьвята нараджэньня Яна Хрысьціцеля 1705 г.) арэнду за немалую суму – 4047 злотых у талерах бітых і ў чырвоных злотых. Але надалей сам Манецкі, яго слугі і чэлядзь, таксама і сужэнцы Пясецкія ўсяляк перашкаджалі Ляўкоўскаму атрымліваць з той арэнднай пасэсіі належныя прыбыткі. А яшчэ і палкоўнікі Стэфан Трашчынскі і Герцык, сотнік Дайнэка з сваімі казакамі, ідучы з-за Дняпра да Літвы, вялікія шкоды пачынілі ў добрах падаўца скаргі<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679–1716). – Киев, 1868. С. 689–695</ref>. 16 днём чэрвеня 1707 году датаваная скарга падчашага Крыштафа Манецкага на кіраўніка маёнткаў берасьцейскага харунжага князя Дамініка Шуйскага Зыгмунта Шукшту за зьбіцьцё ім разам з падданымі князя сялянаў падаўца скаргі, рабаўніцтва іх маёмасьці, патраву палёў, захоп паташу і інш. у сёлах Пагоннае, Малочкі і Дронькі на рацэ Прыпяці, нарэшце, за наезд узброенага адзьдзелу ў 500 чалавек зь сялянаў, стральцоў і казакоў Д. Шуйскага на сяло Варахобавічы, за зьбіцьцё і параненьне казака і слуг пацярпелага, за намер забіць яго самога<ref>Описи актовых книг Киевского центрального архива (далей: ОАК). – № 26 / Сост. А. Т. Белоусов – Киев: Университетская типография, 1881. С. 9</ref>. 11 студзеня 1723 году актыкаваны застаўны запіс кіеўскага падчашага Крыштафа Манецкага мельніцкаму войскаму Аляксандру Бандынэлі на тры сяла маёнтку Шэпелічы – Малочкі, Дронькі і (пустое селішча) Пагоннае<ref>ОАК. – № 37 / Сост. Е. П. Дьяковский – Киев: Типография Т. Г. Мейнандера, 1906. С. 48</ref>. На 1734 год вёска Пагоннае (Pohonne) знаходзілася ў пасэсіі ў Кімбараўскага кляштару айцоў-цыстэрцыянаў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. У 1754 годзе з 6 двароў вёскі Пагоннае выплачваліся «''do grodu''» (Оўруцкага замку) 27 грошаў, «''na milicję''» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 3 злотых і 18 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 178</ref>. 11 жніўня 1756 году ў кнігах Оўруцкага гродзкага суда актыкаваны запіс аб уводзе абата мясцовых базылянаў Андрэя Бянецкага ў валоданьне добрамі Шэпелічы Старыя і Новыя, Пагоннае, Малочкі, Дронькі і інш.<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1671</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Фальварак і вёска Пагоннае (Пагонка) на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павета 1797 г.jpg|значак|зьлева|150px|Фальварак і вёска Пагоннае (Пагонка) на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пагоннае апынулася ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што вёска Пагоннае належала Оўруцкаму абацтву базылянаў у асобе іх галавы Юзафа Ахоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У ходзе рэформы П. Д. Кісялёва ў межах Паганянскага казённага маёнтку была ўтворана воласьць{{заўвага|Ня варта блытаць з валасьцямі — адміністрацыйнымі адзінкамі ў складзе павету — парэформавага часу.}} з управай, згаданая ў 1848 годзе. Насельніцтва — 208 дзяржаўных сялянаў, 2 вольных чалавекі, 5 пасяленцаў «разного звания»<ref>Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 9. Ч. 4. Минская губерния. — С.-Петербург: Тип. Деп. Ген. штаба, 1848. С. 5, 7</ref>. На 1850 год у Пагонным 16 двароў, 123 жыхары, вёска — уласнасьць казны<ref name="fn1"/>. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 116 жыхароў Пагоннага зь ліку казённых сялянаў абодвух полаў былі прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд вёска належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У 1866 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іх бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Пагонным адкрыта народная вучэльня<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 32</ref>. На пачатак 1870 году ў вёсцы — 58 мужчынскіх душ зь ліку былых дзяржаўных сялянаў, прыпісаных да сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 71</ref>. Згодна са зьвесткамі на 1876 і 1879 гады, Пагоннае заставалася ў прыходзе Аравіцкай царквы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 115</ref>. У 1886 годзе ў вёсцы 23 двары, 174 жыхары, школа<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. У 1889 годзе надворны саветнік Міхаіл Васільеў Яльніцкі меў у Пагонным 123 дзесяціны ўгодзьдзяў{{заўвага| У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» непісьменна сьцьвярджаецца, нібы Пагоннае ўваходзіла «''ў склад аднаймённага маёнтка памешчыка Яльніцкага''»<ref name="fn1"/>, без увагі на тое, што пэрыяд — парэформавы, а раней вёска была казённай, яшчэ раней манастырскай.}}<ref>Список зелевладельцев Минской губернии. 1889 г. – Минск, 1889. С. 368</ref>. Згодна зь перапісам 1897 году, у Пагонным было 47 двароў з 290 жыхарамі, дзейнічалі народная вучэльня, у якой на 1906/1907 год навучаліся 26 хлопчыкаў і 3 дзяўчынкі, хлебазапасны магазын<ref name="fn1"/>. У 1909 годзе паселішча налічвала 64 двары, 333 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 155</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Пагоннае ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Радзін і Пагоннае на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|150px|Радзін і Пагоннае на мапе гэнштабу РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Пагоннае — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе Гомельскай акругі. 30 сьнежня 1927 году сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Аравіцкага сельсавету. З 20 лютага 1938 году вёска ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Пагонным было 80 двароў, 256 жыхароў. У траўні 1943 году акупанты спалілі вёску і загубілі 13 жыхароў<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 502</ref>. 89 жыхароў зь вёсак саўгаса «Перамога сацыялізму» загінулі на франтах і ў партызанскай барацьбе. З 8 студзеня 1954 году Пагоннае — у складзе Гомельскай вобласьці. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 1322 жыхары. У 1976 годзе ў вёску перасяліліся жыхары пасёлку Баравіца. Цэнтар саўгасу «Перамога сацыялізму». Дзейнічалі лесапільня, млын, механічная майстэрня, павільён раённага камбінату бытавога абслугоўваньня, сярэдняя школа, дом культуры, бібліятэка, дзіцячыя ясьлі-сад, лякарня, адзьдзяленьне сувязі, сталовая, 3 крамы<ref name="fn1"/>. 8 студзеня 1987 году тэрыторыя былога Аравіцкага сельсавету далучана да Стралічаўскага сельсавету<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Забудова == Плян Пагоннага складаецца з 6 паралельных паміж сабой вуліц, арыентаваных з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Стралічаўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] o17nty4wp0mqq204pws1b9zjsx6taod 10 264120 2696801 2696681 2026-10-15T07:40:12Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2696801 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VGK |каманда2=EDM |каманда3=SEA |каманда4=ANA |каманда5=SJS |каманда6=VAN |каманда7=LAK |каманда8=CGY <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |перамогі_VGK=4 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=0 |паразы_VGK=2 |мз_VGK=30 |мп_VGK=20 |перамогі_EDM=5 |АТперамогі_EDM=0 |АТпаразы_EDM=1 |паразы_EDM=0 |мз_EDM=29 |мп_EDM=18 |перамогі_SEA=4 |АТперамогі_SEA=1 |АТпаразы_SEA=0 |паразы_SEA=2 |мз_SEA=29 |мп_SEA=19 |перамогі_ANA=3 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=0 |паразы_ANA=2 |мз_ANA=20 |мп_ANA=17 |перамогі_SJS=0 |АТперамогі_SJS=3 |АТпаразы_SJS=0 |паразы_SJS=3 |мз_SJS=16 |мп_SJS=23 |перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=1 |АТпаразы_VAN=0 |паразы_VAN=6 |мз_VAN=26 |мп_VAN=38 |перамогі_LAK=0 |АТперамогі_LAK=0 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=3 |мз_LAK=11 |мп_LAK=21 |перамогі_CGY=1 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=5 |мз_CGY=12 |мп_CGY=29 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=UTA |каманда2=WPG |каманда3=COL |каманда4=MIN |каманда5=STL |каманда6=DAL |каманда7=NSH |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |перамогі_UTA=5 |АТперамогі_UTA=0 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=2 |мз_UTA=27 |мп_UTA=19 |перамогі_WPG=4 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=1 |паразы_WPG=1 |мз_WPG=18 |мп_WPG=17 |перамогі_COL=4 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=1 |паразы_COL=2 |мз_COL=31 |мп_COL=22 |перамогі_MIN=4 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=1 |паразы_MIN=2 |мз_MIN=21 |мп_MIN=16 |перамогі_STL=3 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=1 |паразы_STL=2 |мз_STL=21 |мп_STL=18 |перамогі_DAL=2 |АТперамогі_DAL=1 |АТпаразы_DAL=1 |паразы_DAL=3 |мз_DAL=16 |мп_DAL=13 |перамогі_NSH=2 |АТперамогі_NSH=0 |АТпаразы_NSH=2 |паразы_NSH=2 |мз_NSH=16 |мп_NSH=19 |перамогі_CHI=2 |АТперамогі_CHI=0 |АТпаразы_CHI=0 |паразы_CHI=5 |мз_CHI=17 |мп_CHI=29 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BOS |каманда2=OTT |каманда3=TBL |каманда4=FLA |каманда5=TOR |каманда6=BUF |каманда7=MTL |каманда8=DET <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |перамогі_BOS=4 |АТперамогі_BOS=1 |АТпаразы_BOS=0 |паразы_BOS=2 |мз_BOS=26 |мп_BOS=16 |перамогі_OTT=4 |АТперамогі_OTT=1 |АТпаразы_OTT=0 |паразы_OTT=2 |мз_OTT=21 |мп_OTT=19 |перамогі_TBL=4 |АТперамогі_TBL=0 |АТпаразы_TBL=0 |паразы_TBL=2 |мз_TBL=17 |мп_TBL=16 |перамогі_FLA=2 |АТперамогі_FLA=1 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=2 |мз_FLA=19 |мп_FLA=20 |перамогі_TOR=2 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=1 |паразы_TOR=3 |мз_TOR=24 |мп_TOR=23 |перамогі_BUF=2 |АТперамогі_BUF=1 |АТпаразы_BUF=1 |паразы_BUF=3 |мз_BUF=19 |мп_BUF=26 |перамогі_MTL=1 |АТперамогі_MTL=2 |АТпаразы_MTL=1 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=23 |мп_MTL=27 |перамогі_DET=1 |АТперамогі_DET=0 |АТпаразы_DET=2 |паразы_DET=3 |мз_DET=14 |мп_DET=20 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=CAR |каманда2=NYR |каманда3=WSH |каманда4=PIT |каманда5=NYI |каманда6=NJD |каманда7=CBJ |каманда8=PHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |перамогі_CAR=5 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=1 |паразы_CAR=1 |мз_CAR=31 |мп_CAR=19 |перамогі_NYR=6 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=0 |паразы_NYR=2 |мз_NYR=27 |мп_NYR=14 |перамогі_WSH=4 |АТперамогі_WSH=0 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=3 |мз_WSH=24 |мп_WSH=22 |перамогі_PIT=1 |АТперамогі_PIT=2 |АТпаразы_PIT=1 |паразы_PIT=3 |мз_PIT=25 |мп_PIT=22 |перамогі_NYI=3 |АТперамогі_NYI=0 |АТпаразы_NYI=0 |паразы_NYI=3 |мз_NYI=19 |мп_NYI=15 |перамогі_NJD=1 |АТперамогі_NJD=2 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=3 |мз_NJD=16 |мп_NJD=22 |перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=1 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=3 |мз_CBJ=16 |мп_CBJ=21 |перамогі_PHI=0 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=3 |паразы_PHI=5 |мз_PHI=10 |мп_PHI=31 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> bt6rdzc9p5wzihsyifmlvzehutyltq9 10 264575 2696802 2696604 2026-10-15T07:40:12Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2696802 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.soccerway.com/belarus/vysshaya-liga/#/S2JsqqzJ/standings/overall/ Soccerway] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 14 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=MAX, ISL, DMI, NIO, DBR, HOM, VIC, FCM, TAZ, SLA, BAR, ARS, BAT, BSH, NAF, DNE <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_MAX=13 | нічыі_MAX=8 |паразы_MAX=1 |мз_MAX=47 |мп_MAX=18 |перамогі_ISL=13 | нічыі_ISL=7 |паразы_ISL=3 |мз_ISL=37 |мп_ISL=18 |перамогі_DMI=14 | нічыі_DMI=4 |паразы_DMI=4 |мз_DMI=40 |мп_DMI=18 |перамогі_NIO=13 | нічыі_NIO=4 |паразы_NIO=7 |мз_NIO=31 |мп_NIO=20 |перамогі_DBR=13 | нічыі_DBR=4 |паразы_DBR=7 |мз_DBR=39 |мп_DBR=23 |перамогі_HOM=11 | нічыі_HOM=6 |паразы_HOM=7 |мз_HOM=34 |мп_HOM=23 |перамогі_VIC=10 | нічыі_VIC=7 |паразы_VIC=7 |мз_VIC=28 |мп_VIC=21 |перамогі_FCM=10 | нічыі_FCM=4 |паразы_FCM=10 |мз_FCM=30 |мп_FCM=29 |перамогі_TAZ=8 | нічыі_TAZ=6 |паразы_TAZ=9 |мз_TAZ=29 |мп_TAZ=29 |перамогі_SLA=6 | нічыі_SLA=7 |паразы_SLA=10 |мз_SLA=24 |мп_SLA=28 |перамогі_BAR=6 | нічыі_BAR=7 |паразы_BAR=11 |мз_BAR=24 |мп_BAR=41 |перамогі_ARS=5 | нічыі_ARS=8 |паразы_ARS=11 |мз_ARS=24 |мп_ARS=42 |перамогі_BAT=4 | нічыі_BAT=9 |паразы_BAT=11 |мз_BAT=18 |мп_BAT=30 |перамогі_BSH=5 | нічыі_BSH=6 |паразы_BSH=12 |мз_BSH=23 |мп_BSH=40 |перамогі_NAF=4 | нічыі_NAF=5 |паразы_NAF=15 |мз_NAF=24 |мп_NAF=55 |перамогі_DNE=2 | нічыі_DNE=10 |паразы_DNE=12 |мз_DNE=22 |мп_DNE=39 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арсэнал]] |назва_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічы]] |назва_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] |назва_BSH=[[Белшына Бабруйск|Белшына]] |назва_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]] |назва_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]] |назва_DNE=[[Дняпро Магілёў|Дняпро]] |назва_DBR=[[Дынама Берасьце]] |назва_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] |назва_ISL=[[Іслач Менскі раён|Іслач]] |назва_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Менск]] |назва_MAX=[[МЛ Віцебск]] |назва_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]] |назва_NIO=[[Нёман Горадня|Нёман]] |назва_SLA=[[Славія Мазыр|Славія]] |назва_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL1Q |вынік2=ECL1Q |вынік14=RPO |вынік15=REL |вынік16=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Лік перамог; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CL1Q=green2|тэкст_CL1Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ECL1Q=yellow1 |тэкст_ECL1Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу }}</onlyinclude> bnnn8660hi9agkfmon1gsxwtm8hrvuv 10 265448 2696804 2696619 2026-10-15T07:40:14Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2696804 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.soccerway.com/belarus/vysshaya-liga/#/S2JsqqzJ/standings/overall/ Soccerway] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ARS, BAR, BAT, BSH, VIC, HOM, DNE, DBR, DMI, ISL, FCM, MAX, NAF, NIO, SLA, TAZ |скарачэньне_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арс]] |скарачэньне_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Бар]] |скарачэньне_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТ]] |скарачэньне_BSH=[[Белшына Бабруйск|Бел]] |скарачэньне_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віц]] |скарачэньне_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гом]] |скарачэньне_DNE=[[Дняпро Магілёў|Дня]] |скарачэньне_DBR=[[Дынама Берасьце|ДБр]] |скарачэньне_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|ДМн]] |скарачэньне_ISL=[[Іслач Менскі раён|Ісл]] |скарачэньне_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Мен]] |скарачэньне_MAX=[[МЛ Віцебск|МЛ]] |скарачэньне_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Наф]] |скарачэньне_NIO=[[Нёман Горадня|Нём]] |скарачэньне_SLA=[[Славія Мазыр|Сла]] |скарачэньне_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тар]] |назва_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арсэнал]] |назва_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічы]] |назва_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] |назва_BSH=[[Белшына Бабруйск|Белшына]] |назва_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]] |назва_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]] |назва_DNE=[[Дняпро Магілёў]] |назва_DBR=[[Дынама Берасьце]] |назва_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] |назва_ISL=[[Іслач Менскі раён|Іслач]] |назва_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Менск]] |назва_MAX=[[МЛ Віцебск]] |назва_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]] |назва_NIO=[[Нёман Горадня|Нёман]] |назва_SLA=[[Славія Мазыр|Славія]] |назва_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 14 кастрычніка 2026 |матч_ARS_BAR=0:0 |матч_ARS_BAT= |матч_ARS_BSH=2:0 |матч_ARS_DBR=0:1 |матч_ARS_DMI=0:1 |матч_ARS_DNE= |матч_ARS_FCM=1:2 |матч_ARS_HOM=1:1 |матч_ARS_ISL=2:2 |матч_ARS_MAX=0:3 |матч_ARS_NAF=2:0 |матч_ARS_NIO= |матч_ARS_SLA=1:3 |матч_ARS_TAZ=2:4 |матч_ARS_VIC=0:3 |матч_BAR_ARS=1:1 |матч_BAR_BAT=2:2 |матч_BAR_BSH= |матч_BAR_DBR=1:1 |матч_BAR_DMI=2:3 |матч_BAR_DNE=2:1 |матч_BAR_FCM=2:1 |матч_BAR_HOM=0:2 |матч_BAR_ISL=3:4 |матч_BAR_MAX=0:4 |матч_BAR_NAF= |матч_BAR_NIO=1:2 |матч_BAR_SLA=1:1 |матч_BAR_TAZ=1:0 |матч_BAR_VIC= |матч_BAT_ARS=2:3 |матч_BAT_BAR=3:0 |матч_BAT_BSH= |матч_BAT_DBR=0:3 |матч_BAT_DMI=0:0 |матч_BAT_DNE=1:1 |матч_BAT_FCM=2:1 |матч_BAT_HOM=0:1 |матч_BAT_ISL= |матч_BAT_MAX=1:2 |матч_BAT_NAF=2:2 |матч_BAT_NIO=0:2 |матч_BAT_SLA=2:1 |матч_BAT_TAZ= |матч_BAT_VIC=1:0 |матч_BSH_ARS=2:0 |матч_BSH_BAR=1:1 |матч_BSH_BAT=1:1 |матч_BSH_DBR=1:0 |матч_BSH_DMI= |матч_BSH_DNE=1:2 |матч_BSH_FCM=2:0 |матч_BSH_HOM=0:2 |матч_BSH_ISL= |матч_BSH_MAX= |матч_BSH_NAF=5:1 |матч_BSH_NIO=2:2 |матч_BSH_SLA= |матч_BSH_TAZ=0:2 |матч_BSH_VIC=1:0 |матч_DBR_ARS=3:0 |матч_DBR_BAR=3:0 |матч_DBR_BAT=1:0 |матч_DBR_BSH=4:0 |матч_DBR_DMI=1:2 |матч_DBR_DNE=4:2 |матч_DBR_FCM=0:0 |матч_DBR_HOM= |матч_DBR_ISL=1:2 |матч_DBR_MAX=1:3 |матч_DBR_NAF= |матч_DBR_NIO=1:3 |матч_DBR_SLA=4:1 |матч_DBR_TAZ=0:2 |матч_DBR_VIC= |матч_DMI_ARS= |матч_DMI_BAR=0:1 |матч_DMI_BAT=2:0 |матч_DMI_BSH=2:0 |матч_DMI_DBR=0:1 |матч_DMI_DNE=3:1 |матч_DMI_FCM= |матч_DMI_HOM=2:1 |матч_DMI_ISL=1:1 |матч_DMI_MAX=2:3 |матч_DMI_NAF=5:1 |матч_DMI_NIO= |матч_DMI_SLA= |матч_DMI_TAZ=4:0 |матч_DMI_VIC=1:1 |матч_DNE_ARS=0:1 |матч_DNE_BAR=0:0 |матч_DNE_BAT= |матч_DNE_BSH=1:1 |матч_DNE_DBR=1:1 |матч_DNE_DMI=2:3 |матч_DNE_FCM=1:2 |матч_DNE_HOM= |матч_DNE_ISL=0:0 |матч_DNE_MAX=1:1 |матч_DNE_NAF=3:3 |матч_DNE_NIO=2:0 |матч_DNE_SLA=0:1 |матч_DNE_TAZ=2:2 |матч_DNE_VIC= |матч_FCM_ARS=1:1 |матч_FCM_BAR= |матч_FCM_BAT=1:0 |матч_FCM_BSH=5:1 |матч_FCM_DBR= |матч_FCM_DMI=0:3 |матч_FCM_DNE= |матч_FCM_HOM=2:0 |матч_FCM_ISL=1:1 |матч_FCM_MAX=2:2 |матч_FCM_NAF=4:2 |матч_FCM_NIO=0:1 |матч_FCM_SLA=1:0 |матч_FCM_TAZ=0:1 |матч_FCM_VIC=0:1 |матч_HOM_ARS= |матч_HOM_BAR=2:3 |матч_HOM_BAT= |матч_HOM_BSH=1:0 |матч_HOM_DBR=2:1 |матч_HOM_DMI= |матч_HOM_DNE=2:0 |матч_HOM_FCM=0:1 |матч_HOM_ISL=2:0 |матч_HOM_MAX=1:5 |матч_HOM_NAF=6:0 |матч_HOM_NIO=1:1 |матч_HOM_SLA=3:1 |матч_HOM_TAZ=1:1 |матч_HOM_VIC=0:1 |матч_ISL_ARS=1:1 |матч_ISL_BAR=2:0 |матч_ISL_BAT=2:0 |матч_ISL_BSH=4:0 |матч_ISL_DBR=0:1 |матч_ISL_DMI=1:0 |матч_ISL_DNE=2:1 |матч_ISL_FCM= |матч_ISL_HOM=2:1 |матч_ISL_MAX= |матч_ISL_NAF=3:1 |матч_ISL_NIO=1:2 |матч_ISL_SLA= |матч_ISL_TAZ= |матч_ISL_VIC=3:0 |матч_MAX_ARS=5:1 |матч_MAX_BAR=2:0 |матч_MAX_BAT=0:0 |матч_MAX_BSH=1:1 |матч_MAX_DBR=0:0 |матч_MAX_DMI=0:0 |матч_MAX_DNE=5:1 |матч_MAX_FCM= |матч_MAX_HOM=0:0 |матч_MAX_ISL=1:1 |матч_MAX_NAF=2:1 |матч_MAX_NIO= |матч_MAX_SLA= |матч_MAX_TAZ= |матч_MAX_VIC=1:2 |матч_NAF_ARS=3:0 |матч_NAF_BAR=1:0 |матч_NAF_BAT=0:0 |матч_NAF_BSH=4:1 |матч_NAF_DBR=2:4 |матч_NAF_DMI= |матч_NAF_DNE=0:0 |матч_NAF_FCM=0:3 |матч_NAF_HOM=0:2 |матч_NAF_ISL= |матч_NAF_MAX= |матч_NAF_NIO=0:2 |матч_NAF_SLA=0:1 |матч_NAF_TAZ=0:4 |матч_NAF_VIC=1:1 |матч_NIO_ARS=0:1 |матч_NIO_BAR=3:0 |матч_NIO_BAT=0:0 |матч_NIO_BSH=2:1 |матч_NIO_DBR= |матч_NIO_DMI=1:3 |матч_NIO_DNE= |матч_NIO_FCM=2:1 |матч_NIO_HOM= |матч_NIO_ISL=0:1 |матч_NIO_MAX=1:2 |матч_NIO_NAF=3:1 |матч_NIO_SLA=1:0 |матч_NIO_TAZ=1:0 |матч_NIO_VIC=2:0 |матч_SLA_ARS=1:1 |матч_SLA_BAR= |матч_SLA_BAT=1:1 |матч_SLA_BSH=2:1 |матч_SLA_DBR= |матч_SLA_DMI=1:2 |матч_SLA_DNE=3:0 |матч_SLA_FCM=1:2 |матч_SLA_HOM=0:0 |матч_SLA_ISL=0:2 |матч_SLA_MAX=2:4 |матч_SLA_NAF=0:1 |матч_SLA_NIO=0:0 |матч_SLA_TAZ= |матч_SLA_VIC=3:0 |матч_TAZ_ARS=3:3 |матч_TAZ_BAR= |матч_TAZ_BAT=3:0 |матч_TAZ_BSH= |матч_TAZ_DBR=0:1 |матч_TAZ_DMI=0:1 |матч_TAZ_DNE=0:0 |матч_TAZ_FCM=3:0 |матч_TAZ_HOM=1:2 |матч_TAZ_ISL=0:2 |матч_TAZ_MAX=0:1 |матч_TAZ_NAF= |матч_TAZ_NIO=1:0 |матч_TAZ_SLA=1:1 |матч_TAZ_VIC=1:1 |матч_VIC_ARS= |матч_VIC_BAR=2:3 |матч_VIC_BAT=1:0 |матч_VIC_BSH=1:1 |матч_VIC_DBR=1:2 |матч_VIC_DMI= |матч_VIC_DNE=1:0 |матч_VIC_FCM=2:0 |матч_VIC_HOM=1:1 |матч_VIC_ISL=0:0 |матч_VIC_MAX= |матч_VIC_NAF=2:0 |матч_VIC_NIO=1:0 |матч_VIC_SLA=0:0 |матч_VIC_TAZ=6:0 <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} riajuf2s8mk5k61psinpuxxenqws0k8 0 266903 2696749 2696723 2026-10-14T14:08:31Z Krupski Oleg 16719 дапаўненьне 2696749 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Драґат |лацінка = Dragat / Drahat |арыгінал = Drogat |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Дорг (імя)|Drogo]] + [[Гадзь|Hatho]] |варыянт = Даргаць |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Драгат''', '''Даргаць''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Драгат (Drogat) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>[https://www.filae.com/nom-de-famille/DROGAT.html Patronyme DROGAT], Filae.com: Genealogy</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Дорг (імя)|дрог- (дорг-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Даргіла]], [[Доргень]]; германскія імёны Drogila, Drogin) паходзіць ад [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] drogo 'ваяр'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 22.</ref>, а аснова [[Гадзь|-гад- (-ад-, -ат-)]] (імёны ліцьвінаў [[Ядвіга]], [[Гатман]], [[Бэрнат|Бернат]]; германскія імёны Hadwig, Hadoman, Bernat) — ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *haþus<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 70.</ref>, германскага hathu 'бой'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 87.</ref>. Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Thrugot<ref>[https://filemaker.isof.se/fmi/webd Sveriges medeltida personnamn — förnamnsregister Abbe-Øxvidh], Institutet för språk och folkminnen</ref>. У Польшчы гістарычна бытавалала імя Dargota<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 1: Odapelatywne nazwy osobowe. — Kraków, 2001. S. 56.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя ''Dragothe'' (1414 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Dragothe#v=snippet&q=Dragothe&f=false S. 26].</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Родъ Дрокгатовичовъ з Шилакголъ'' (1567 год)<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-wI5AQAAMAAJ&q=%D0%94%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%94%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 730].</ref>; ''земяном повету ковенского… з роду Дрокгатовичов з Шилокголъ Амъбросу Андреевичу, Юръю Станиславовичу, Кгрикгу Пацовичу, Кгрыкгу Натковичу, Баню Петковичу'' (15 верасьня 1568 году)<ref>Jablonskis K. Archyvinės smulkmenos // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 415.</ref>; ''Ród [[Эйгерды (род)|Eygidów]] Dragatów: <…> p. Jan Dragat'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo trockie 1690 r. — Warszawa, 2000. S. 143.</ref>; ''Kazimierz Dragat'' (22 жніўня 1740 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 67.</ref>, 3 лютага 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 70.</ref>, 18 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 75.</ref>, 24 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 85.</ref>, 19 жніўня 1748 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 96.</ref>); ''Jan Dragat'' (18 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 74.</ref>, 7 лютага 1780 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 306, 310, 314.</ref>); ''Franciszek Dragatt'' (19 жніўня 1754 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 109.</ref>; ''Franciszek Dragat'' (6 лютага 1764 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 161.</ref>; ''Jerzy Dragatt… Tadeusz Dragat… Jan Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 258.</ref>, ''Andrzej Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 259.</ref>, ''Benedykt Dragat… Jan Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 262.</ref> (5 лютага 1776 году); ''Antoni Dragat… Jerzy Dragat… Jan Dragatt'' (10 лютага 1779 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 283.</ref>; ''Jakub Dragatt… Franciszek Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 288.</ref>, ''Tadeusz Dragatt… Adam Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 290.</ref>, ''Franciszek Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 291.</ref> (10 лютага 1779 году); ''Antoni Dragat… Jerzy Dragat… Jan Dragat'' (11 лютага 1779 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 297.</ref>; ''Tadeusz Dragat'' (7 лютага 1780 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 307, 309, 314.</ref>, 21 жніўня 1780 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 327.</ref>); ''Antoni Dragatt… Tadeusz Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 321.</ref>, ''Adam Dragatt z Żagewicz… Adam Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 324.</ref> (21 жніўня 1780 году). == Носьбіты == * Павал Юр’евіч Даргаць — [[Расены|расенскі]] [[Зямяне|зямянін]], які ўпамінаецца ў 1586 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 1. ― Вильна, 1901. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XhILAAAAIAAJ&q=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%86%D1%8E#v=snippet&q=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%86%D1%8E&f=false С. 182].</ref> * Станіслаў Юр’евіч Драгат — [[вількамір]]скі зямянін, які ўпамінаецца ў 1617—1618 гадох<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 9. ― Вильна, 1912. С. 303—304.</ref> * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Драгат Любамір Іосіпавіч|Любамір Іосіпавіч Драгат|uk|Драгат Любомир Йосипович}} (*1834 - †1900) — [[генэрал-маёр]] Расейскай імператарскай арміі. [[Драгаты|Драгаты (Драгатавічы)]] гербу [[Альгерд (герб)|Альгерд]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]. У актах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўпамінаўся маёнтак Драгатавічы ў [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскім павеце]]<ref>Indeks alfabetyczny miejscowości dawnego wielkiego Księstwa Litewskiego: A—K (Abakanowicze — Kujany). Wilno, 1929. S. 255.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Дорг (імя)|Дрога]] * [[Гадзь|Гата]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай дрог}} {{Імёны з асновай гад}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 7emmqicyivqfhfqzykl9e322nfvvub8 2696750 2696749 2026-10-14T14:09:44Z Krupski Oleg 16719 2696750 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Драґат |лацінка = Dragat / Drahat |арыгінал = Drogat |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Дорг (імя)|Drogo]] + [[Гадзь|Hatho]] |варыянт = Даргаць |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Драгат''', '''Даргаць''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Драгат (Drogat) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>[https://www.filae.com/nom-de-famille/DROGAT.html Patronyme DROGAT], Filae.com: Genealogy</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Дорг (імя)|дрог- (дорг-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Даргіла]], [[Доргень]]; германскія імёны Drogila, Drogin) паходзіць ад [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] drogo 'ваяр'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 22.</ref>, а аснова [[Гадзь|-гад- (-ад-, -ат-)]] (імёны ліцьвінаў [[Ядвіга]], [[Гатман]], [[Бэрнат|Бернат]]; германскія імёны Hadwig, Hadoman, Bernat) — ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *haþus<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 70.</ref>, германскага hathu 'бой'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 87.</ref>. Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Thrugot<ref>[https://filemaker.isof.se/fmi/webd Sveriges medeltida personnamn — förnamnsregister Abbe-Øxvidh], Institutet för språk och folkminnen</ref>. У Польшчы гістарычна бытавалала імя Dargota<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 1: Odapelatywne nazwy osobowe. — Kraków, 2001. S. 56.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя ''Dragothe'' (1414 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Dragothe#v=snippet&q=Dragothe&f=false S. 26].</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Родъ Дрокгатовичовъ з Шилакголъ'' (1567 год)<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-wI5AQAAMAAJ&q=%D0%94%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%94%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 730].</ref>; ''земяном повету ковенского… з роду Дрокгатовичов з Шилокголъ Амъбросу Андреевичу, Юръю Станиславовичу, Кгрикгу Пацовичу, Кгрыкгу Натковичу, Баню Петковичу'' (15 верасьня 1568 году)<ref>Jablonskis K. Archyvinės smulkmenos // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 415.</ref>; ''Ród [[Эйгерды (род)|Eygidów]] Dragatów: <…> p. Jan Dragat'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo trockie 1690 r. — Warszawa, 2000. S. 143.</ref>; ''Kazimierz Dragat'' (22 жніўня 1740 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 67.</ref>, 3 лютага 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 70.</ref>, 18 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 75.</ref>, 24 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 85.</ref>, 19 жніўня 1748 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 96.</ref>); ''Jan Dragat'' (18 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 74.</ref>, 7 лютага 1780 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 306, 310, 314.</ref>); ''Franciszek Dragatt'' (19 жніўня 1754 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 109.</ref>; ''Franciszek Dragat'' (6 лютага 1764 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 161.</ref>; ''Jerzy Dragatt… Tadeusz Dragat… Jan Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 258.</ref>, ''Andrzej Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 259.</ref>, ''Benedykt Dragat… Jan Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 262.</ref> (5 лютага 1776 году); ''Antoni Dragat… Jerzy Dragat… Jan Dragatt'' (10 лютага 1779 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 283.</ref>; ''Jakub Dragatt… Franciszek Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 288.</ref>, ''Tadeusz Dragatt… Adam Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 290.</ref>, ''Franciszek Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 291.</ref> (10 лютага 1779 году); ''Antoni Dragat… Jerzy Dragat… Jan Dragat'' (11 лютага 1779 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 297.</ref>; ''Tadeusz Dragat'' (7 лютага 1780 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 307, 309, 314.</ref>, 21 жніўня 1780 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 327.</ref>); ''Antoni Dragatt… Tadeusz Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 321.</ref>, ''Adam Dragatt z Żagewicz… Adam Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 324.</ref> (21 жніўня 1780 году). == Носьбіты == * Павал Юр’евіч Даргаць — [[Расены|расенскі]] [[Зямяне|зямянін]], які ўпамінаецца ў 1586 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 1. ― Вильна, 1901. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XhILAAAAIAAJ&q=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%86%D1%8E#v=snippet&q=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%86%D1%8E&f=false С. 182].</ref> * Станіслаў Юр’евіч Драгат — [[вількамір]]скі зямянін, які ўпамінаецца ў 1617—1618 гадох<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 9. ― Вильна, 1912. С. 303—304.</ref> * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Драгат Любамір Іосіпавіч|Любамір Іосіпавіч Драгат|uk|Драгат Любомир Йосипович}} (*1834 - †1900) — [[генэрал-маёр]] Расейскай імпэратарскай арміі. [[Драгаты|Драгаты (Драгатавічы)]] гербу [[Альгерд (герб)|Альгерд]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]. У актах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўпамінаўся маёнтак Драгатавічы ў [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскім павеце]]<ref>Indeks alfabetyczny miejscowości dawnego wielkiego Księstwa Litewskiego: A—K (Abakanowicze — Kujany). Wilno, 1929. S. 255.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Дорг (імя)|Дрога]] * [[Гадзь|Гата]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай дрог}} {{Імёны з асновай гад}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 9i4tpm8ob3pgtliumpvflfibyf4weoa 2696795 2696750 2026-10-15T02:22:33Z ~2026-55461-85 100663 /* Носьбіты */ [[ВП:Вікіфікатар|вікіфікацыя]] 2696795 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Драґат |лацінка = Dragat / Drahat |арыгінал = Drogat |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Дорг (імя)|Drogo]] + [[Гадзь|Hatho]] |варыянт = Даргаць |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Драгат''', '''Даргаць''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Драгат (Drogat) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>[https://www.filae.com/nom-de-famille/DROGAT.html Patronyme DROGAT], Filae.com: Genealogy</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Дорг (імя)|дрог- (дорг-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Даргіла]], [[Доргень]]; германскія імёны Drogila, Drogin) паходзіць ад [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] drogo 'ваяр'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 22.</ref>, а аснова [[Гадзь|-гад- (-ад-, -ат-)]] (імёны ліцьвінаў [[Ядвіга]], [[Гатман]], [[Бэрнат|Бернат]]; германскія імёны Hadwig, Hadoman, Bernat) — ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *haþus<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 70.</ref>, германскага hathu 'бой'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 87.</ref>. Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Thrugot<ref>[https://filemaker.isof.se/fmi/webd Sveriges medeltida personnamn — förnamnsregister Abbe-Øxvidh], Institutet för språk och folkminnen</ref>. У Польшчы гістарычна бытавалала імя Dargota<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 1: Odapelatywne nazwy osobowe. — Kraków, 2001. S. 56.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя ''Dragothe'' (1414 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Dragothe#v=snippet&q=Dragothe&f=false S. 26].</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Родъ Дрокгатовичовъ з Шилакголъ'' (1567 год)<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-wI5AQAAMAAJ&q=%D0%94%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%94%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 730].</ref>; ''земяном повету ковенского… з роду Дрокгатовичов з Шилокголъ Амъбросу Андреевичу, Юръю Станиславовичу, Кгрикгу Пацовичу, Кгрыкгу Натковичу, Баню Петковичу'' (15 верасьня 1568 году)<ref>Jablonskis K. Archyvinės smulkmenos // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 415.</ref>; ''Ród [[Эйгерды (род)|Eygidów]] Dragatów: <…> p. Jan Dragat'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo trockie 1690 r. — Warszawa, 2000. S. 143.</ref>; ''Kazimierz Dragat'' (22 жніўня 1740 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 67.</ref>, 3 лютага 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 70.</ref>, 18 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 75.</ref>, 24 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 85.</ref>, 19 жніўня 1748 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 96.</ref>); ''Jan Dragat'' (18 жніўня 1744 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 74.</ref>, 7 лютага 1780 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 306, 310, 314.</ref>); ''Franciszek Dragatt'' (19 жніўня 1754 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 109.</ref>; ''Franciszek Dragat'' (6 лютага 1764 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 161.</ref>; ''Jerzy Dragatt… Tadeusz Dragat… Jan Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 258.</ref>, ''Andrzej Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 259.</ref>, ''Benedykt Dragat… Jan Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 262.</ref> (5 лютага 1776 году); ''Antoni Dragat… Jerzy Dragat… Jan Dragatt'' (10 лютага 1779 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 283.</ref>; ''Jakub Dragatt… Franciszek Dragat''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 288.</ref>, ''Tadeusz Dragatt… Adam Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 290.</ref>, ''Franciszek Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 291.</ref> (10 лютага 1779 году); ''Antoni Dragat… Jerzy Dragat… Jan Dragat'' (11 лютага 1779 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 297.</ref>; ''Tadeusz Dragat'' (7 лютага 1780 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 307, 309, 314.</ref>, 21 жніўня 1780 году<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 327.</ref>); ''Antoni Dragatt… Tadeusz Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 321.</ref>, ''Adam Dragatt z Żagewicz… Adam Dragatt''<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 324.</ref> (21 жніўня 1780 году). == Носьбіты == * Павал Юр’евіч Даргаць — [[Расены|расенскі]] [[Зямяне|зямянін]], які ўпамінаецца ў 1586 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 1. ― Вильна, 1901. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XhILAAAAIAAJ&q=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%86%D1%8E#v=snippet&q=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%86%D1%8E&f=false С. 182].</ref> * Станіслаў Юр’евіч Драгат — [[вількамір]]скі зямянін, які ўпамінаецца ў 1617—1618 гадох<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 9. ― Вильна, 1912. С. 303—304.</ref> * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Драгат Любамір Іосіпавіч|Любамір Драгат|uk|Драгат Любомир Йосипович}} (*1834 — †1900) — [[генэрал-маёр]] Расейскай імпэратарскай арміі [[Драгаты|Драгаты (Драгатавічы)]] гербу [[Альгерд (герб)|Альгерд]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]. У актах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўпамінаўся маёнтак Драгатавічы ў [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскім павеце]]<ref>Indeks alfabetyczny miejscowości dawnego wielkiego Księstwa Litewskiego: A—K (Abakanowicze — Kujany). Wilno, 1929. S. 255.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Дорг (імя)|Дрога]] * [[Гадзь|Гата]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай дрог}} {{Імёны з асновай гад}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 3sckfdgs0lsuhjz5pe9zcsr8dfespjz 10 275286 2696806 2696690 2026-10-15T07:40:24Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2696806 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 6 || 4 || 13 || '''17''' || +14 |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 6 || 6 || 8 || '''14''' || +14 |- |style="text-align:left;"| [[Сэбастыян Аха]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 8 || 6 || 7 || '''13''' || +6 |- |style="text-align:left;"| [[Джэк Айкел]] ||style="text-align:left;"| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 8 || 4 || 9 || '''13''' || +4 |- |style="text-align:left;"| [[Остан Мэт’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 7 || 5 || 7 || '''12''' || +3 |- |style="text-align:left;"| [[Вільям Нюляндэр]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 7 || 5 || 7 || '''12''' || -1 |- |style="text-align:left;"| [[Натан Макінан]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 7 || 5 || 7 || '''12''' || +2 |- |style="text-align:left;"| [[Кірыл Капрызаў]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 7 || 8 || 3 || '''11''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Тым Штуцле]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 7 || 5 || 6 || '''11''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 6 || 4 || 7 || '''11''' || +11 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> rwadkdb9t3regvljevnw3jczrjrm4lq 10 275287 2696807 2696693 2026-10-15T07:40:33Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2696807 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Дылан Гаранд]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] || 4 || 209:30 || 4 || 77 || '''95,06''' |- |style="text-align:left;"| [[Лінус Ульмарк]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 5 || 283:43 || 6 || 110 || '''94,83''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйк Отынджэр]] ||style="text-align:left;"| [[Далас Старз]] || 5 || 300:17 || 6 || 101 || '''94,39''' |- |style="text-align:left;"| [[Ільля Сарокін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 5 || 297:45 || 9 || 128 || '''93,43''' |- |style="text-align:left;"| [[Еспэр Вальстэт]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 6 || 362:37 || 11 || 152 || '''93,25''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 6 || 361:55 || 12 || 159 || '''92,98''' |- |style="text-align:left;"| [[Ігар Шасьцёркін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] || 5 || 267:41 || 8 || 101 || '''92,66''' |- |style="text-align:left;"| [[Леэві Мэрыляйнэн]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 5 || 224:43 || 9 || 113 || '''92,62''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 4 || 238:18 || 7 || 82 || '''92,13''' |- |style="text-align:left;"| [[Філіп Грубаўэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сіетл Кракен]] || 4 || 204:01 || 8 || 90 || '''91,84''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> 1dyo5ow3v53pdmbjungoh8t0mdbhx11 0 282095 2696794 2504953 2026-10-15T02:20:53Z ~2026-55461-85 100663 /* Прозьвішча */ 2696794 wikitext text/x-wiki {{Род | Назва = Драгаты | Лацінка = Dragaty / Drahaty | Герб = | Подпіс выявы = | Дэвіз = | Краіна паходжаньня = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Тытул = | Прызнаныя ў = | Першы з роду = | Апошні з роду = | Адгалінаваньне роду = | Адгалінаваньні ад роду = }} '''Драгаты''', '''Драгатавічы''' — [[Літва|літоўскі]] [[шляхта|шляхецкі]] род гербу [[Альгерд (герб)|Альгерд]]. == Прозьвішча == {{Асноўны артыкул|Драгат}} Драгат (Drogat) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>[https://www.filae.com/nom-de-famille/DROGAT.html Patronyme DROGAT], Filae.com: Genealogy</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Дорг (імя)|дрог- (дорг-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Даргіла]], [[Доргень]]; германскія імёны Drogila, Drogin) паходзіць ад [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] drogo 'ваяр'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 22.</ref>, а аснова [[Гадзь|-гад- (-ад-, -ат-)]] (імёны ліцьвінаў [[Ядвіга]], [[Гатман]], [[Бэрнат|Бернат]]; германскія імёны Hadwig, Hadoman, Bernat) — ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *haþus<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 70.</ref>, германскага hathu 'бой'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 87.</ref>. Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Thrugot<ref>[https://filemaker.isof.se/fmi/webd Sveriges medeltida personnamn — förnamnsregister Abbe-Øxvidh], Institutet för språk och folkminnen</ref>. == Гісторыя == У 1578 годзе Мікалай Драгат атрымаў маёнтак ад караля і вялікага князя<ref>{{Літаратура/ЭСБЭ|Драгат|аўтар =|том = XI|старонкі = 89}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды]] 2qoii1cby9nmmtoh0vvzxo6jp5m9goe 0 294742 2696762 2696736 2026-10-14T21:03:19Z Dymitr 10914 /* Этап лігі */ абнаўленьне зьвестак 2696762 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Спаборніцтва = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]] |Сэзон = 2026—2027 |Дата пачатку = 7 ліпеня 2026 |Дата заканчэньня = 5 чэрвеня 2027 |Колькасьць удзельнікаў = ''Асноўная частка:'' 36<br />''Усяго:'' 81 (з 53 асацыяцыяў) |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |Наступны сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]] }} '''Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 72-ы розыгрыш трафэю з часоў Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў і 35-ы розыгрыш пад назвай [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]]. Фінал адбудзецца на стадыёне «[[Рыяд-Эйр Мэтрапалітана]]» ў [[Мадрыд]]зе 5 чэрвеня 2026 году. Гэта будзе другі раз, калі «Мэтрапалітана» прыме фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА пасьля 2019 году. Сэзон пачнецца 7 ліпеня 2026 году кваліфікацыйнымі раўндамі, а лігавая фаза пачнецца 8 верасьня 2026 году. Пераможац турніру аўтаматычна кваліфікуюцца ў лігавую фазу [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў]], у фінал [[Міжкантынэнтальны кубак ФІФА 2027 году|Міжкантынэнтальнага кубка ФІФА 2027 году]], у групавы этап [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2029 году|клюбнага чэмпіянату сьвету ФІФА 2029 году]] і атрымаюць права згуляць супраць пераможцы [[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў]] у [[Супэркубак УЭФА 2027 году|Супэркубку УЭФА 2027 году]]. Свой тытул ужо другі год запар будзе абараняць «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]». == Расклад матчаў == Яшчэ ў сьнежні 2025 году быў падрыхтаваны расклад матчаў сэзону<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/|загаловак=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events|выдавецтва=Union of European Football Associations|дата публікацыі=15.12.2025}}</ref>. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |16 чэрвеня 2026 |7—8 ліпеня 2026 |14—15 ліпеня 2026 |- |Другі кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2026 |21—22 ліпеня 2026 |28—29 ліпеня 2026 |- |Трэці кваліфікацыйны |20 ліпеня 2026 |4—5 жніўня 2026 |11 жніўня 2026 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |3 жніўня 2026 |18—19 жніўня 2026 |25—26 жніўня 2026 |- | rowspan="8" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="8" |27 жніўня 2026 | colspan="2" |8—10 верасьня 2026 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |13—14 кастрычніка 2026 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |20—21 кастрычніка 2026 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |3—4 лістапада 2026 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |24—25 лістапада 2026 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |8—9 сьнежня 2026 |- |7 гульнявы дзень | colspan="2" |19—20 студзеня 2027 |- |8 гульнявы дзень | colspan="2" |27 студзеня 2027 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |29 студзеня 2027 |16—17 лютага 2027 |23—24 лютага 2027 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |26 лютага 2027 |9—10 сакавіка 2027 |16—17 сакавіка 2027 |- |Чвэрцьфіналы |6—7 красавіка 2027 |13—14 красавіка 2027 |- |Паўфіналы |27—28 красавіка 2027 |4—5 траўня 2027 |- |Фінал | colspan="2" |5 чэрвеня 2027 году |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так|caption= |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|4–1|[[Нью-Сэйнтс Освэстры|Нью-Сэйнтс]]|WAL|2–0|2–1 |[[Фларыяна (футбольны клюб)|Фларыяна]]|MLT|3–5|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|2–0|1–5 |[[Флёра Талін]]|EST|4–5|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|2–3|2–2 |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|4–2|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|3–1|1–1 |[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|1–3|[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0–1|1–2 |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|4–3|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–0|2–3 |[[Вардар Скоп’е|Вардар]]|MKD|3–4|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|0–2|3–2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|4–3|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1–1|3–2 |[[МЛ Віцебск]]|BLR|1–5|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–4|0–1 |[[Пэтракуб Хынчэшць|Пэтракуб]]|MDA|2–7|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|1–1|1–6 |[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|1–5|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|1–1|0–4 |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|3–2|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|1–0|2–2 |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|4–1|[[Сут’еска Нікшыч|Сут’еска]]|MNE|2–1|2–0 |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|4–2|[[Атэрт Бісэн|Атэрт]]|LUX|2–1|2–1 }} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|3–0|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|3−0|0–0 |[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0–9|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|0−4|0–5 |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|3–0|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|1−0|2–0 |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|0–1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|0−0|0–1 |[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|5–5 (4−3 p)|[[Лех Познань]]|POL|1–4|4–1 (aet) |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|3–2|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|2−0|1–2 |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|3–2|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–0|2–2 |[[Амонія Нікасія]]|CYP|1–1 (5−6 p)|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1–0|0–1 (aet) |[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|3–4|[[Дынама Заграб]]|CRO|1−1|2–3 (aet) |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|2−3|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|2−1|0−2 |[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|1–3|[[Слован Браціслава]]|SVK|0−2|1–1 |[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|5−5 (1−4 p)|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|3–3|2–2 (aet) |heading13=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|2–1|[[Гурнік Забжэ]]|POL|1−0|1–1 |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|6–0|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|4−0|2–0 }} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Дынама Заграб]]|CRO|7–1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|5–0|2–1 |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|1–4|[[Слован Браціслава]]|SVK|1−2|0–2 |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|2–0|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1−0|1–0 |[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|2–5|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2−1|0−4 |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|2–3|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|2−1|0–2 |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|3–0|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|1–0|2–0 |heading7=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|1–2|[[НЭК Нэймэген]]|NED|0–0|1–2 (aet) |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|5–6|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|3–3|2–3 (aet) |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|3–0|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|2–0|1–0 |[[Спарта Прага]]|CZE|2–4|[[Алімпік Ліён]]|FRA|2–1|0–3 }} === Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|0–4|[[АЕК Атэны]]|GRE|0−0|0–4 |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|4−5|[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3−0|1−5 (aet) |[[Дынама Заграб]]|CRO|3–5|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|2−2|1–3 |[[Слован Браціслава]]|SVK|3–2|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|1−1|2–1 (aet) |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|4−6|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2−1|2−5 (aet) |heading6=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|3–2|[[Алімпік Ліён]]|FRA|1−1|2–1 |[[НЭК Нэймэген]]|NED|1–6|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|1−3|0–3 }} == Этап лігі == {{Якар|Лігавы этап}} Лёсаваньне этапу лігі Лігі чэмпіёнаў адбылося ў [[Манака]] 27 жніўня 2026 году, а сярод гасьцёў імпрэзы былі колішнія футбалісты [[Т’еры Анры]] і [[Давід Вільля]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-216cd740d41f-fd3b45ac4a0f-1000--champions-league-league-phase-draw-all-36-teams-learn-their/|загаловак=Champions League league phase draw: All 36 teams learn their opponents|выдавецтва=Union of European Football Associations|дата публікацыі=27.08.2026|дата доступу=27.08.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260827175529/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-216cd740d41f-fd3b45ac4a0f-1000--champions-league-league-phase-draw-all-36-teams-learn-their/|дата копіі=27.08.2026}}</ref>. 36 клюбаў былі падзеленыя на чатыры кошыкі зь дзевяцьцю камандамі ў кожнай, грунтуючыся на клюбных каэфіцыентах УЭФА, за выключэньнем уладальніку тытулу Лігі чэмпіёнаў, які аўтаматычна трапіў пад першым нумарам у першы кошык. Кожны клюб згуляе восем матчаў супраць васьмі розных супернікаў, пры гэтым чатыры зь іх адбудуцца ўдома і яшчэ чатыры будуць арганізаваныя ў гасьцях. Усе 36 камандаў гэтага этапу зьмяшчаюцца ў адную лігавую табліцу. З улікам таго, што клюбы падзеленыя на чатыры кошыкі паводле клюбных каэфіцыентаў УЭФА 2026 году, кожная каманда згуляе супраць двух камандаў з кожнага кошыка, пры гэтым адзін матч адбудзецца ўдома, а іншы будзе згуляны ў гасьцях. Восем найлепшых камандаў у табліцы атрымаюць выхад наўпрост у стадыю 1/8 фіналу. Каманды, якія зоймуць месцы з 9-га па 24-е, згуляюць у дадатковай стадыі плэй-оф, пры гэтым клюбы з 9-га па 16-е месцы будуць сеянымі пры лёсаваньні. Клюбы, якія зоймуць месцы з 25-га па 36-е, скончуць свае выступы на турніры. Гішпанскі «[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]]» вярнуўся ў Лігу чэмпіёнаў першы раз пасьля [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2005—2006 гадоў|сэзону 2005—2006 гадоў]]<ref>{{навіна|спасылка=https://apnews.com/article/real-betis-champions-league-atletico-la-liga-ca851fe5e0ecd9845aec052dcee2ad71|загаловак=Real Betis returns to Champions League after 20 years|выдавец=Associated Press|дата публікацыі=12.05.2026}}</ref>. «[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]», [[ЛАСК Лінц|ЛАСК]], «[[Сабах Баку|Сабах]]» і «[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]» дэбютуюць у лігавай фазе/групавым этапе<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/articles/ce8p4jj3d06o|загаловак=Como qualify for Champions League for first time|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=24.05.2026}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-2171a88881a0-c70193b972c6-1000--meet-the-2026-27-champions-league-league-phase-teams/|загаловак=Meet the 2026/27 Champions League league phase teams|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=27.08.2026}}</ref>. Упершыню ад [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 1999—2000 гадоў|сэзону 1999—2000 гадоў]] у Нарвэгіі будзе дзьве каманды ў асноўнай стадыі турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://swedenherald.com/article/norway-to-have-two-teams-in-the-champions-league-for-first-time-in-27-years|загаловак=Norway to Have Two Teams in the Champions League for First Time in 27 Years|выдавецтва=Sweden Herald|дата публікацыі=26.08.2026}}</ref>. === Табліца === {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=УЭФА <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, gd, gf, agf, w, aw. opp_pts, opp_gd, opp_gf <!--Месцы камандаў.--> |default_order=AEK, ARS, AVL, ATM, BAR, BAY, BOD, DOR, BRU, COM, FEN, FEY, GAL, INT, LASK, LEN, LIL, LIV, MCI, MUN, NAP, PSG, POR, PSV, RBL, BET, RMA, ROM, SAB, SHK, SLP, SLO, SPO, STU, VIK, VIL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=14 кастрычніка <!--1-ы тур.--> |матч_AEK_LASK=1–0 |матч_BRU_AVL=2–3 |матч_DOR_VIL=3–2 |матч_POR_MCI=0–2 |матч_LIL_BET=2–3 |матч_RMA_INT=2–1 |матч_BAR_FEY=5–1 |матч_STU_VIK=3–1 |матч_LIV_ATM=2–1 |матч_PSG_SLO=6–1 |матч_SPO_GAL=3–1 |матч_NAP_ARS=0–1 |матч_FEN_ROM=1–1 |матч_PSV_SHK=1–1 |матч_COM_RBL=4–1 |матч_BAY_BOD=5–0 |матч_MUN_SAB=4–0 |матч_SLP_LEN=2–3 <!--2-і тур.--> |матч_LEN_SPO=0—2 |матч_SAB_SLP=2—0 |матч_ARS_LIL=3—0 |матч_ATM_MUN=2—0 |матч_INT_BRU=3—4 |матч_GAL_BAR=1—4 |матч_RBL_PSV=1—0 |матч_VIK_BAY=3—3 |матч_VIL_NAP=3—1 |матч_FEY_COM=3—1 |матч_LASK_LIV=3—6 |матч_ROM_RMA=3—4 |матч_AVL_FEN=6—0 |матч_SHK_AEK=3—1 |матч_BOD_DOR=1—0 |матч_MCI_PSG=2—4 |матч_BET_POR=3—2 |матч_SLO_STU=0—3 <!--Вызначэньне камандаў--> |назва_ARS={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |назва_AVL={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |назва_AEK={{Сьцяг|Грэцыя}} [[АЕК Атэны]] |назва_ATM={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BAY={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]] |назва_BOD={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]] |назва_DOR={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Барусія Дортмунд]] |назва_BRU={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]] |назва_COM={{Сьцяг|Італія}} [[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FEN={{Сьцяг|Турэччына}} [[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_FEY={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]] |назва_GAL={{Сьцяг|Турэччына}} [[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_INT={{Сьцяг|Італія}} [[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_LASK={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[ЛАСК Лінц|ЛАСК]] |назва_LEN={{Сьцяг|Францыя}} [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL={{Сьцяг|Францыя}} [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LIV={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |назва_MCI={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Манчэстэр Сіці]] |назва_MUN={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Манчэстэр Юнайтэд]] |назва_NAP={{Сьцяг|Італія}} [[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PSG={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_PSV={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[ПСВ Эйндговэн|ПСВ]] |назва_RBL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]] |назва_BET={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_RMA={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Мадрыд]] |назва_ROM={{Сьцяг|Італія}} [[Рома Рым|Рома]] |назва_SAB={{Сьцяг|Азэрбайджан}} [[Сабах Баку|Сабах]] |назва_SHK={{Сьцяг|Украіна}} [[Шахтар Данецк|Шахтар]] |назва_SLP={{Сьцяг|Чэхія}} [[Славія Прага|Славія]] |назва_SLO={{Сьцяг|Славаччына}} [[Слован Браціслава|Слован]] |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_STU={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]] |назва_VIL={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] |назва_VIK={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Вікінг Ставангер|Вікінг]] }} === Вынікі === {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур |[[АЕК Атэны]]|GRE|1–0|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|2–3|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Барусія Дортмунд]]|GER|3–2|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|0–2|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|2–3|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|2–1|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|5–1|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|3–1|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|2–1|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|6–1|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Спортынг Лісабон]]|POR|3–1|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|0–1|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|1–1|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|1–1|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|4–1|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|5–0|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|4–0|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[Славія Прага]]|CZE|2–3|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|0-2|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2-0|[[Славія Прага]]|CZE |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|3-0|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|2-0|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|3-4|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|1-4|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|1-0|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|3-3|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|3-1|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|3—1|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3—6|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|3—4|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|6—0|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Шахтар Данецк]]|UKR|3—1|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|1—0|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|2—4|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|3—2|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Слован Браціслава]]|SVK|0—3|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|20 кастр|[[Славія Прага]]|CZE |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|20 кастр|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|20 кастр|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|20 кастр|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|20 кастр|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|20 кастр|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|20 кастр|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|20 кастр|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|20 кастр|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|21 кастр|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|21 кастр|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|21 кастр|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|21 кастр|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|21 кастр|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|21 кастр|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|21 кастр|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|21 кастр|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Спортынг Лісабон]]|POR|21 кастр|[[ЛАСК Лінц]]|AUT }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур |[[Шахтар Данецк]]|UKR|3 ліст|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|3 ліст|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|3 ліст|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|3 ліст|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|3 ліст|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|3 ліст|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3 ліст|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|3 ліст|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|3 ліст|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[АЕК Атэны]]|GRE|4 ліст|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|4 ліст|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Барусія Дортмунд]]|GER|4 ліст|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|4 ліст|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|4 ліст|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|4 ліст|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|4 ліст|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Славія Прага]]|CZE|4 ліст|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|4 ліст|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|24 ліст|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|24 ліст|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|24 ліст|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|24 ліст|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|24 ліст|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|24 ліст|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|24 ліст|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|24 ліст|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Слован Браціслава]]|SVK|24 ліст|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|25 ліст|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Славія Прага]]|CZE|25 ліст|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|25 ліст|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|25 ліст|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|25 ліст|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Шахтар Данецк]]|UKR|25 ліст|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|25 ліст|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|25 ліст|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Спортынг Лісабон]]|POR|25 ліст|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|8 сьнеж|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|8 сьнеж|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[АЕК Атэны]]|GRE|8 сьнеж|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|8 сьнеж|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|8 сьнеж|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|8 сьнеж|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|8 сьнеж|[[Славія Прага]]|CZE |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|8 сьнеж|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|8 сьнеж|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|9 сьнеж|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Слован Браціслава]]|SVK|9 сьнеж|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|9 сьнеж|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Барусія Дортмунд]]|GER|9 сьнеж|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|9 сьнеж|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|9 сьнеж|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|9 сьнеж|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|9 сьнеж|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|9 сьнеж|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Сёмы тур |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|19 студз|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|19 студз|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[АЕК Атэны]]|GRE|19 студз|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|19 студз|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|19 студз|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|19 студз|[[Славія Прага]]|CZE |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|19 студз|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|19 студз|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|19 студз|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|20 студз|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|20 студз|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|20 студз|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|20 студз|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|20 студз|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|20 студз|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|20 студз|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Спортынг Лісабон]]|POR|20 студз|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|20 студз|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Восьмы тур |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|27 студз|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|27 студз|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|27 студз|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Барусія Дортмунд]]|GER|27 студз|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|27 студз|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|27 студз|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|27 студз|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Шахтар Данецк]]|UKR|27 студз|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|27 студз|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|27 студз|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|27 студз|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|27 студз|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|27 студз|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|27 студз|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Славія Прага]]|CZE|27 студз|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|27 студз|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|27 студз|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Слован Браціслава]]|SVK|27 студз|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA }} {{Слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ Афіцыйны сайт]. {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЭФА|2026]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] pgn447c3fpmt468yq8vrj4lxuospe46 10 299272 2696803 2696611 2026-10-15T07:40:13Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2696803 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.chanceliga.cz/tabulka/2027/aktualni Першая ліга] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 15 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=SLA, LIB, SPA, MLA, OLO, JAB, TEP, ZBR, BOH, HKR, PLZ, OST, ART, PCE, SLO, ZLN <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_SLA=8 | нічыі_SLA=2 |паразы_SLA=0 |мз_SLA=26 |мп_SLA=6 |перамогі_LIB=6 | нічыі_LIB=2 |паразы_LIB=2 |мз_LIB=13 |мп_LIB=6 |перамогі_SPA=6 | нічыі_SPA=0 |паразы_SPA=4 |мз_SPA=20 |мп_SPA=12 |перамогі_MLA=5 | нічыі_MLA=2 |паразы_MLA=3 |мз_MLA=17 |мп_MLA=13 |перамогі_OLO=5 | нічыі_OLO=2 |паразы_OLO=3 |мз_OLO=17 |мп_OLO=14 |перамогі_JAB=5 | нічыі_JAB=2 |паразы_JAB=3 |мз_JAB=12 |мп_JAB=9 |перамогі_TEP=5 | нічыі_TEP=2 |паразы_TEP=3 |мз_TEP=18 |мп_TEP=16 |перамогі_ZBR=5 | нічыі_ZBR=1 |паразы_ZBR=4 |мз_ZBR=12 |мп_ZBR=13 |перамогі_BOH=4 | нічыі_BOH=3 |паразы_BOH=3 |мз_BOH=11 |мп_BOH=11 |перамогі_HKR=4 | нічыі_HKR=2 |паразы_HKR=4 |мз_HKR=10 |мп_HKR=13 |перамогі_PLZ=3 | нічыі_PLZ=4 |паразы_PLZ=3 |мз_PLZ=20 |мп_PLZ=17 |перамогі_OST=3 | нічыі_OST=1 |паразы_OST=6 |мз_OST=7 |мп_OST=18 |перамогі_ART=2 | нічыі_ART=2 |паразы_ART=6 |мз_ART=11 |мп_ART=20 |перамогі_PCE=2 | нічыі_PCE=2 |паразы_PCE=6 |мз_PCE=9 |мп_PCE=16 |перамогі_SLO=1 | нічыі_SLO=4 |паразы_SLO=5 |мз_SLO=9 |мп_SLO=16 |перамогі_ZLN=0 | нічыі_ZLN=1 |паразы_ZLN=9 |мз_ZLN=8 |мп_ZLN=20 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ART=[[Артыс Брно]] |назва_BOH=[[Багеміянс-1905 Прага|Багеміянс-1905]] |назва_HKR=[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]] |назва_JAB=[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]] |назва_LIB=[[Слован Лібэрац]] |назва_MLA=[[Млада Болеслаў (футбольны клюб)|Млада Болеслаў]] |назва_OLO=[[Сыгма Оламаўц]] |назва_OST=[[Банік Острава]] |назва_PCE=[[Пардубіцы (футбольны клюб)|Пардубіцы]] |назва_PLZ=[[Вікторыя Пльзень]] |назва_SLA=[[Славія Прага]] |назва_SLO=[[Славацка Угерске-Градышцэ|Славацка]] |назва_SPA=[[Спарта Прага]] |назва_TEP=[[Тэпліцы (футбольны клюб)|Тэпліцы]] |назва_ZBR=[[Зброяўка Брно]] |назва_ZLN=[[Зьлін (футбольны клюб)|Зьлін]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CHGR |вынік2=CHGR |вынік3=CHGR |вынік4=CHGR |вынік5=CHGR |вынік6=CHGR |вынік7=EUPO |вынік8=EUPO |вынік9=EUPO |вынік10=EUPO |вынік11=REGR |вынік12=REGR |вынік13=REGR |вынік14=REGR |вынік15=REGR |вынік16=REGR <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Рэйтынг сумленнай гульні; 8) Лёсаваньне. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |колер_CHGR=green1 |тэкст_CHGR=Чэмпіёнская група |колер_EUPO=blue1 |тэкст_EUPO=Сярэдняя група |колер_REGR=red1 |тэкст_REGR=Група на паніжэньне |заўвага_вынікі_EUPOELPO=«Карвіна» кваліфікавалася ў раўнд плэй-оф Лігі Эўропы як пераможца [[Кубак Чэхіі па футболе 2025—2026 гадоў|Кубка Чэхіі]]. }}</onlyinclude> kkudp5bo7v75vermbazrsiafalfhzmc 10 299273 2696805 2696624 2026-10-15T07:40:15Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2696805 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.chanceliga.cz/rozpis-zapasu/2027 Першая ліга] | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ART, BOH, OST, PLZ, HKR, ZBR, ZLN, MLA, PCE, SLO, SLA, LIB, SPA, OLO, TEP, JAB |скарачэньне_ART=[[Артыс Брно|Арт]] |скарачэньне_BOH=[[Багеміянс-1905 Прага|Баг]] |скарачэньне_HKR=[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Гра]] |скарачэньне_JAB=[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябл]] |скарачэньне_LIB=[[Слован Лібэрац|Сло]] |скарачэньне_MLA=[[Млада Болеслаў (футбольны клюб)|Мла]] |скарачэньне_OLO=[[Сыгма Оламаўц|Сыг]] |скарачэньне_OST=[[Банік Острава|Бан]] |скарачэньне_PCE=[[Пардубіцы (футбольны клюб)|Пар]] |скарачэньне_PLZ=[[Вікторыя Пльзень|Вік]] |скарачэньне_SLA=[[Славія Прага|Сла]] |скарачэньне_SLO=[[Славацка Угерске-Градышцэ|Слц]] |скарачэньне_SPA=[[Спарта Прага|Спа]] |скарачэньне_TEP=[[Тэпліцы (футбольны клюб)|Тэп]] |скарачэньне_ZBR=[[Зброяўка Брно|Збр]] |скарачэньне_ZLN=[[Зьлін (футбольны клюб)|Зьл]] |назва_ART=[[Артыс Брно]] |назва_BOH=[[Багеміянс-1905 Прага|Багеміянс-1905]] |назва_HKR=[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]] |назва_JAB=[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]] |назва_LIB=[[Слован Лібэрац]] |назва_MLA=[[Млада Болеслаў (футбольны клюб)|Млада Болеслаў]] |назва_OLO=[[Сыгма Оламаўц]] |назва_OST=[[Банік Острава]] |назва_PCE=[[Пардубіцы (футбольны клюб)|Пардубіцы]] |назва_PLZ=[[Вікторыя Пльзень]] |назва_SLA=[[Славія Прага]] |назва_SLO=[[Славацка Угерске-Градышцэ|Славацка]] |назва_SPA=[[Спарта Прага]] |назва_TEP=[[Тэпліцы (футбольны клюб)|Тэпліцы]] |назва_ZBR=[[Зброяўка Брно]] |назва_ZLN=[[Зьлін (футбольны клюб)|Зьлін]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 14 кастрычніка 2026 |матч_ART_BOH= |матч_ART_HKR= |матч_ART_JAB= |матч_ART_LIB=0:0 |матч_ART_MLA=2:4 |матч_ART_OLO=1:2 |матч_ART_OST= |матч_ART_PCE= |матч_ART_PLZ=0:3 |матч_ART_SLA= |матч_ART_SLO= |матч_ART_SPA=0:4 |матч_ART_TEP= |матч_ART_ZBR= |матч_ART_ZLN= |матч_BOH_ART= |матч_BOH_HKR=0:0 |матч_BOH_JAB=1:1 |матч_BOH_LIB= |матч_BOH_MLA=1:0 |матч_BOH_OLO= |матч_BOH_OST=1:0 |матч_BOH_PCE= |матч_BOH_PLZ= |матч_BOH_SLA= |матч_BOH_SLO=2:0 |матч_BOH_SPA= |матч_BOH_TEP= |матч_BOH_ZBR= |матч_BOH_ZLN= |матч_HKR_ART=2:4 |матч_HKR_BOH= |матч_HKR_JAB= |матч_HKR_LIB= |матч_HKR_MLA= |матч_HKR_OLO= |матч_HKR_OST=2:1 |матч_HKR_PCE=2:1 |матч_HKR_PLZ=0:0 |матч_HKR_SLA= |матч_HKR_SLO= |матч_HKR_SPA=2:1 |матч_HKR_TEP=0:2 |матч_HKR_ZBR= |матч_HKR_ZLN= |матч_JAB_ART= |матч_JAB_BOH= |матч_JAB_HKR= |матч_JAB_LIB=1:2 |матч_JAB_MLA= |матч_JAB_OLO=2:1 |матч_JAB_OST=3:0 |матч_JAB_PCE= |матч_JAB_PLZ= |матч_JAB_SLA= |матч_JAB_SLO=1:0 |матч_JAB_SPA= |матч_JAB_TEP= |матч_JAB_ZBR= |матч_JAB_ZLN=1:1 |матч_LIB_ART= |матч_LIB_BOH= |матч_LIB_HKR=2:0 |матч_LIB_JAB= |матч_LIB_MLA=3:0 |матч_LIB_OLO= |матч_LIB_OST= |матч_LIB_PCE= |матч_LIB_PLZ= |матч_LIB_SLA=1:1 |матч_LIB_SLO=0:2 |матч_LIB_SPA= |матч_LIB_TEP=0:1 |матч_LIB_ZBR= |матч_LIB_ZLN= |матч_MLA_ART= |матч_MLA_BOH= |матч_MLA_HKR= |матч_MLA_JAB= |матч_MLA_LIB= |матч_MLA_OLO= |матч_MLA_OST=4:0 |матч_MLA_PCE= |матч_MLA_PLZ= |матч_MLA_SLA= |матч_MLA_SLO=2:1 |матч_MLA_SPA=2:0 |матч_MLA_TEP= |матч_MLA_ZBR=2:0 |матч_MLA_ZLN= |матч_OLO_ART= |матч_OLO_BOH=3:0 |матч_OLO_HKR= |матч_OLO_JAB= |матч_OLO_LIB= |матч_OLO_MLA=2:2 |матч_OLO_OST= |матч_OLO_PCE=3:1 |матч_OLO_PLZ= |матч_OLO_SLA= |матч_OLO_SLO= |матч_OLO_SPA=0:3 |матч_OLO_TEP= |матч_OLO_ZBR= |матч_OLO_ZLN= |матч_OST_ART=1:0 |матч_OST_BOH= |матч_OST_HKR= |матч_OST_JAB= |матч_OST_LIB= |матч_OST_MLA= |матч_OST_OLO=1:0 |матч_OST_PCE=1:2 |матч_OST_PLZ= |матч_OST_SLA=0:4 |матч_OST_SLO= |матч_OST_SPA= |матч_OST_TEP= |матч_OST_ZBR= |матч_OST_ZLN= |матч_PCE_ART=1:2 |матч_PCE_BOH=2:1 |матч_PCE_HKR= |матч_PCE_JAB=0:2 |матч_PCE_LIB= |матч_PCE_MLA=1:1 |матч_PCE_OLO= |матч_PCE_OST= |матч_PCE_PLZ= |матч_PCE_SLA= |матч_PCE_SLO= |матч_PCE_SPA= |матч_PCE_TEP= |матч_PCE_ZBR= |матч_PCE_ZLN= |матч_PLZ_ART= |матч_PLZ_BOH= |матч_PLZ_HKR= |матч_PLZ_JAB= |матч_PLZ_LIB=1:3 |матч_PLZ_MLA=3:0 |матч_PLZ_OLO=2:3 |матч_PLZ_OST= |матч_PLZ_PCE= |матч_PLZ_SLA= |матч_PLZ_SLO=1:1 |матч_PLZ_SPA= |матч_PLZ_TEP= |матч_PLZ_ZBR=1:1 |матч_PLZ_ZLN=3:2 |матч_SLA_ART= |матч_SLA_BOH=2:2 |матч_SLA_HKR= |матч_SLA_JAB= |матч_SLA_LIB= |матч_SLA_MLA= |матч_SLA_OLO= |матч_SLA_OST= |матч_SLA_PCE=2:1 |матч_SLA_PLZ=2:1 |матч_SLA_SLO=5:1 |матч_SLA_SPA= |матч_SLA_TEP= |матч_SLA_ZBR=4:0 |матч_SLA_ZLN= |матч_SLO_ART=1:1 |матч_SLO_BOH= |матч_SLO_HKR= |матч_SLO_JAB= |матч_SLO_LIB= |матч_SLO_MLA= |матч_SLO_OLO=1:2 |матч_SLO_OST=2:2 |матч_SLO_PCE=0:0 |матч_SLO_PLZ= |матч_SLO_SLA= |матч_SLO_SPA= |матч_SLO_TEP= |матч_SLO_ZBR= |матч_SLO_ZLN= |матч_SPA_ART= |матч_SPA_BOH= |матч_SPA_HKR= |матч_SPA_JAB=2:0 |матч_SPA_LIB= |матч_SPA_MLA= |матч_SPA_OLO= |матч_SPA_OST= |матч_SPA_PCE=2:0 |матч_SPA_PLZ= |матч_SPA_SLA=0:3 |матч_SPA_SLO= |матч_SPA_TEP=4:1 |матч_SPA_ZBR= |матч_SPA_ZLN=3:1 |матч_TEP_ART= |матч_TEP_BOH=3:1 |матч_TEP_HKR= |матч_TEP_JAB=2:0 |матч_TEP_LIB= |матч_TEP_MLA= |матч_TEP_OLO=1:1 |матч_TEP_OST= |матч_TEP_PCE= |матч_TEP_PLZ=5:5 |матч_TEP_SLA=0:2 |матч_TEP_SLO= |матч_TEP_SPA= |матч_TEP_ZBR=0:2 |матч_TEP_ZLN= |матч_ZBR_ART=2:1 |матч_ZBR_BOH= |матч_ZBR_HKR=1:0 |матч_ZBR_JAB=0:1 |матч_ZBR_LIB=0:1 |матч_ZBR_MLA= |матч_ZBR_OLO= |матч_ZBR_OST= |матч_ZBR_PCE= |матч_ZBR_PLZ= |матч_ZBR_SLA= |матч_ZBR_SLO= |матч_ZBR_SPA=3:1 |матч_ZBR_TEP= |матч_ZBR_ZLN=3:2 |матч_ZLN_ART= |матч_ZLN_BOH=0:2 |матч_ZLN_HKR=1:2 |матч_ZLN_JAB= |матч_ZLN_LIB=0:1 |матч_ZLN_MLA= |матч_ZLN_OLO= |матч_ZLN_OST=0:1 |матч_ZLN_PCE= |матч_ZLN_PLZ= |матч_ZLN_SLA=0:1 |матч_ZLN_SLO= |матч_ZLN_SPA= |матч_ZLN_TEP=1:3 |матч_ZLN_ZBR= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} 1vw2ndkrk3oz9qcilma5j2wngi65oyx 0 303426 2696767 2688145 2026-10-14T21:38:26Z SergeiSEE 38150 /* Літаратура */ 2696767 wikitext text/x-wiki {{Тэатрал |імя = Генрых Грыгоніс |арыгінал імя = |партрэт = Г. Грыгоніс Мастак М. Філіповіч. 1927.jpg |памер партрэту = |апісаньне партрэту = Генрых Грыгоніс. Мастак [[Міхась Філіповіч]]. 1927 |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|8|5|1889|1}} |месца нараджэньня = [[Падбярэзьзе (Віленскі павет)|Падбярэзьзе]], [[Віленскі раён]] [[Віленскі павет]], [[Летува]] |дата сьмерці = {{Памёр|4|11|1955}} |месца сьмерці = [[Менск]], [[Вайсковыя могілкі (Менск)|Вайсковых могілках]] |грамадзянства = |альма-матэр = |прафэсіі = |гады дзейнасьці = 1917—1955 |амплюа = |тэатар = [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы]] |ролі = |спэктаклі = |узнагароды = |сайт = }} '''Генрых Грыгоніс''' ({{Н}} 8 траўня 1889, [[Падбярэзьзе (Віленскі павет)|Падбярэзьзе]], [[Віленскі раён]] [[Віленскі павет]], [[Летува]]. — {{†}} 4 лісапада 1955, [[Менск]] ) — беларускі [[актор]]. [[Заслужаны артыст БССР]] (5 студзеня 1939)<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Указ Прэзідыума Вярхойнага Савета БССР. Аб прысваенні звання заслужанага артыста БССР. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1939-01.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 5 студзеня 1939 | том = | нумар = 1 (415) | старонкі = 1 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>, [[Народны артыст Беларускай ССР]] (1941)<ref>Народныя артысты Беларусі. // {{Літаратура/БелЭн|11|178}}</ref>. == Жыцьцяпіс == Быў юнгам, матросам на караблях гандлёвага флёту. У 1908–15 гг. актор прыватных тэатраў [[Уладзівасток]]у, [[Хабараўск]]у, [[Благавешчанск]]у, у 1917–19 ґг. у тэатральных калектывах [[Петраград]]у, [[Адэса|Адэсы]], [[Вільня|Вільні]]<ref>{{Артыкул| аўтар = [[Канстанцін Саньнікаў|К. Н. Саннікаў]]. | загаловак = Старэйшы актор беларускага тэатра. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1940-10.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 3 красавіка 1940 | том = | нумар = 10 (466) | старонкі = 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. У 1919 годзе – у [[Першае таварыства беларускае драмы і камэдыі|Першым беларускім таварыстве драмы і камэдыі]] (выканаў ролі Пустарэвіча, Старца ў «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінцы]]» і «[[Раскіданае гняздо (спэктакль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Раскіданым гнязьдзе]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]). З 1920 году – у [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Першым беларускім дзяржаўным тэатры]]<ref>{{Артыкул| аўтар = [[Яўген Рамановіч]]. | загаловак = Прадгісторыя беларускага тэатра.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1940-10.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 3 красавіка 1940 | том = | нумар = 10 (466) | старонкі = 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Памёр 4 лістапада 1955 году ў [[Менск]]у. Пахаваны ў [[Менск]]у на [[Вайсковыя могілкі (Менск)|Вайсковых могілках]]. У 1956 годзе на магіле ўстаноўлена пліта<ref>{{артыкул|аўтар = [[Клара Кузняцова]]. | частка = |загаловак = Вайсковыя могілкі (вуд. Казлова). № 384 Магіла Грыгоніса Генрыха Юр’евіча. |арыгінал = |спасылка = https://orda.of.by/.lib/spik/minsk/224|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1988|выпуск=|том= {{Менск (Мінск)}}|нумар= | старонкі=260|isbn=}}</ref>. == Творчасьць == Актор стварыў шэраг мастацкіх вобразаў, якія вылучаюцца народнасьцю, сакавітым гумарам, мяккай лірычнасьцю, сатырычнай завостранасьцю: Мікіта Зносак<ref>{{Артыкул| аўтар = [[Галіна Воранава]].| загаловак = «Тутэйшыя». Шлях да глядача. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2020-11.pdf| мова = | выданьне = [[Роднае слова]] | тып = часопіс | год = 2020 | том = | нумар = 11 (395)| старонкі = 75—76 | issn = 0234-1360 | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>, Пустарэвіч («[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]», «Паўлінка» Янкі Купалы), Даніла<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «На Купальле» М. Кудзелькі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-003.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 3| старонкі = 11 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> («На Купальле» Міхася Чарота), Каваль («Каваль-ваявода» [[Еўсьцігней Міровіч|Еўсьцігнея Міровіча]]), Мікола («Салавей» [[Зьмітрок Бядуля|Зьмітрака Бядулі]]), Нічыпар («Хто сьмяецца апошнім» [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]]), Анісім («Пагібель воўка» [[Эдуард Самуйлёнак|Эдуарда Самуйлёнка]]), Галушка, Бублік («У стэпах Украіны», «Плятон Крэчат» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Карняйчук|Аляксандра Карнейчука|uk|Корнійчук Олександр Євдокимович}})). У клясычным рэпэртуары асаблівы посьпех меў у ролі Журдэна<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Мешчанін у шляхецтве» Мальера. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-002.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925| том = | нумар = 2| старонкі = 13 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> («Мешчанін у шляхецтве» [[Мальер]]а);). Псыхалягічнай глыбінёй і самабытнымі рысамі характару вызначаліся вобразы Лукі («На дне» [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]), Мураўёва<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Кастусь Каліноўскі» Е. Міровіча. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-004.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 4| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> («Кастусь Каліноўскі» [[Еўсьцігней Міровіч|Еўсьцігнея Міровіча]]), Чужакова («Мост» [[Яўген Рамановіч|Яўгена Рамановіча]]), Фірса («Вішнёвы сад» [[Антон Чэхаў|Антона Чэхава]]). 3 іншых значных роляў: Людовіка («Сабака на сене» [[Лопэ дэ Вэга|Лопэ дэ Вэгі]]). Эскал («Рамео й Джульета» [[Ўільям Шэксьпір|Ўільяма Шэксьпіра]]). Дзяк («Пісаравы імяніны» [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубока]]). Дамінік Луцэвіч («Шчасьце паэта» [[Васіль Вітка|Васіля Віткі]]) і інш. Здымаўся ў кіно («Дняпро ў агні», 1937 г.: «Кармялюк». 1939 г.; «[[«Хто сьмяецца апошнім» (фільм)|«Хто сьмяецца апошнім»]]», зьнятым на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» рэжысэрам [[Уладзімер Корш-Саблін|Уладзімерам Корш-Сабліным]] па матывах аднайменнай сатырычнай камэдыі [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]] ў 1954 годзе. == Узнагароды == * Ордэн «Працоўнага Чырвонага Сьцяга» (1940)<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Указ Прэзідыюма Вярхоўнага Савета СССР Аб узнагароджанні ўдзельнікаў дэкады беларускага мастацтва Ордэнам «Працоўнага Чырвонага Сцяга». № 5. Грыгоніса Генрыха Юр'евіча.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1940-18.pdf | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 23 чэрвеня 1940 | том = | нумар = 18 (474) | старонкі = 2 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. == Архівы == * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.bdamlm.by/ru/navukova-davedachny-aparat/spis-fondau/item/2335-grygonis-genrykh-yur-evich-1889-1955 | копія = | дата копіі = | загаловак = Грыгоніс Генрых Юр’евіч (1889–1955). Акцёр, народны артыст БССР Ф. 185. Адз. зах. 42. 1905–1969 Воп. 1 | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Беларускі дзяржаўны архіў-музэй літаратуры і мастацтва]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = Дакумэнты ў БДАМЛМ паступілі ад жонкі. Апрацаваны ў 1973 г. БДАМЛМ. Ф. 185. 42 адз. зах. за 1905—1969. Дакумэнты творчай дзейнасьці, біяграфічныя дакумэнты, фатаздымкі. НМГКБ. КП 16027-16057 за 1920-1927 і пазьней. Фатаздымкі ў ролях, пасьведчаньні, граматы, афішы, праграмы, узнагароды, працоўная кніжка}} * {{Кніга|аўтар = [[Вольга Іванова]]. |частка = |загаловак = Асaбістыя архівы Беларусі канца XVIII-пач. XXІ ст. |арыгінал = |спасылка = https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Зьміцер Колас]] |год = 2014 |том = |старонкі = 197 |старонак = 404 |сэрыя = |isbn = 978-985-6992-59-2 |наклад = }} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Барыс Вішкароў]].| загаловак = Гэнрых Юрʼсьпіч Грыгоніс. | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = складальнікі: [[Уладзімер Няфёд]], [[Уладзімер Стэльмах]]; рэдкалегія: [[Казімер Буслаў]], [[Віталь Вольскі]], [[Рыгор Шырма]]. | выданьне = Мастацтва Совецкай Беларусі| тып =зборнік артыкулаў | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] | год = 1955 | том = | старонкі = —| isbn = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Алесь Есакоў|Ал. Есакоў]]. | загаловак = Пачэсны шлях. (Г. Ю. Грыгоніс)| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1946-06.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 17 лютага 1946 | том = | нумар = 6 (529)| старонкі = 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Алесь Есакоў]]. | загаловак = Генрых Грыгоніс. | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = склаў Міхаіл Герасімовіч; рэдкалегія: Анатоль Сабалеўскі (рэдактар) і інш.| выданьне = Беларускае тэатральнае аб'яднанне| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1967 | том = Кніга 2. Слова пра майстроў сцэны | старонкі = 76—82 | isbn = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Клара Кузняцова]]. |частка = |загаловак = Генрых Грыгоніс: крытыка-біяграфічны нарыс|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1984 |том = |старонкі = |старонак = 77 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1500}} * {{Кніга|аўтар = [[Андрэй Масквін]]. |частка = |загаловак = Беларускі тэатр 1920—1930-х: адабраная памяць |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/belaruski-teatr-1920-1930-kh-maskvin-andrey |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Логвінаў]] |год = 2016 |том = |старонкі = 32, 36, 37, 65, 71, 81, 90, 91, 102, 121 |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-609-814-775-9 |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Паўліна Мядзёлка. |частка = |загаловак = Сцежкамі жыцця |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/sciezkami-zyccia-paulina-miadziolka-2018.html |адказны = укладаньне, прадмова, камэнтары: [[Ганна Запартыка]]; навукова-рэдакцыйная рада: [[Валянцін Голубеў]], [[Аляксей Каўка]], [[Вітаўт Кіпель]], [[Адам Мальдзіс]], [[Мікалай Нікалаеў]], [[Генадзь Сагановіч]], [[Аляксандар Смалянчук]] і [[Лявон Юрэвіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Лімарыус]] |год = 2018 |том = |старонкі = 347 |старонак = 610+4 |сэрыя =Беларуская мемуарная бібліятэка |isbn =978-985-6968-69-6 |наклад = 300 }} * {{Артыкул| аўтар = [[Яўген Рамановіч]].| загаловак = Генрых Грыгоніс. Да 80-годдзя з дня нараджэння.| спасылка = | мова = | выданьне =[[Тэатар (часопіс)|Тэатр]] | тып = часопіс | год = 1969 | том = | нумар = 3 | старонкі = — | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Анатоль Сабалеўскі]]. | загаловак = З мастакоўскіх залацінак. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]] | тып = часопіс | год = 2010 | том = | нумар = 6 (327) | старонкі = 22 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} === Энцыкляпэды, даведнікі === * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Гісторыя беларускага тэатра: у 3 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактары тома: [[Тамара Гаробчанка|Т. Я. Гаробчанка]], [[Клара Кузняцова|К. Б. Кузняцова]], [[Уладзімер Няфёд|У. І. Няфёд]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1985|том = 2: Тэатр савецкай эпохі, 1917―1945 гг. |старонкі = |старонак =607 |сэрыя = |isbn = |наклад =1700 }} {{слупок-2}} * Грыгоніс Генрых Юр'евіч. // {{Літаратура/БелСЭ|4}} — С. 53. * Грыгоніс Генрых Юр'евіч. // {{Літаратура/БелЭн|5|475, 476}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Грыгоніс Генрых Юр'евіч. | арыгінал = | спасылка = https://knihi-online.com/assets/files/25/10/kultura-bielarusi-u-6-i-t-t-3.pdf | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Культура Беларусі| тып =энцыклапедыя. У 6 т.| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] | год = 2012| выпуск = | том = 3 . Г — З| нумар = | старонкі = 280| isbn = 978-985-11-0495-2 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * Грыгоніс Генрых Юр'евіч. // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|2}} — С. 217. * {{Артыкул| аўтар = К. Б. Кузняцова. | загаловак = Грыгоніс Генрых Юр'евіч. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = галоўны рэдактар [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] і інш. | аўтар выданьня = | выданьне =Янка Купала | тып = энцыкляпэдычны даведнік | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]| год = 1986 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 173 | isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Янка Купала: энцыклапедыя. (Да 135-годдзя з дня нараджэння народнага паэта) |арыгінал = |спасылка = |адказны =рэдкалегія: [[Уладзімер Андрыевіч|У. У. Андрыевіч]] (галоўны рэдактар) і інш |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год = 2017 |том = 1: А — З|старонкі = 269 |старонак = 399 |сэрыя = |isbn = 978-985-11-1042-7 |наклад = 1500 }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдактар: [[Генадзь Пашкоў|Пашкоў Г. П.]] і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год =2002 |том =1: А—К |старонкі = 315—316 |старонак =568 |сэрыя = |isbn =985-11-0255-5 |наклад =4000 }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Хрэстаматыя па гісторыі беларускага тэатра і драматургіі: у 4-х тамах |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдагаваньне тэкстаў, уступны артыкул і камэнты [[Анатоль Сабалеўскі|Сабалеўскага А.В.]], мастак [[Леанід Гоманаў|Л. М. Гоманаў]] |выданьне = выданьне 2-е, пашыранае |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 1998 |том = 2: 20–50–я гады ХХ стагоддзя |старонкі = 540—547 |старонак = 573 |сэрыя = |isbn = 985-08-0265-0 |наклад = }} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://bis.nlb.by/ru/documents/128640 | копія = | дата копіі = | загаловак = Грыгоніс Генрых Юр'евіч | фармат = | назва праекту = [[Беларусь у асобах і падзеях]] | выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Грыгоніс, Генрых}} [[Катэгорыя:Беларускія акторы]] [[Катэгорыя:Асобы Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты БССР]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Вайсковых могілках]] r5g1izk4dpcg3lzf3m3z8zdh3zgqmpj 0 303548 2696814 2686785 2026-10-15T09:17:56Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696814 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Мукачаўскі раён | Арыгінальная назва = Мукачівський район | Герб = Герб Мукачівського району.png | Сьцяг = Flag of Mukacheve raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = Раён | Уваходзіць у = [[Закарпацкая вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Мукачава]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 19 ліпеня 2020 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 251 145 |Год перапісу = 01.01.2022 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 123,95 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 2056,5 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = MUKR LOC.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-3131 | Паштовыя індэксы = 89620—89677 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = Мукачаўскі раён | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Мукачаўскі раён''' ({{мова-uk|Мукачівський район}})&nbsp;— адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкае вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар&nbsp;— [[места]] [[Мукачава]]. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20260826020321/https://www.mukrayon.gov.ua/ Мукачаўскі раён] {{Накід:Украіна}} {{Закарпацкая вобласьць}} {{Commonscat|Mukachevo Raion}} [[Катэгорыя:Раёны Закарпацкай вобласьці]] 1i1gadk80ucytyf9tqljfzjowvidyep 0 303656 2696763 2696533 2026-10-14T21:13:26Z Dymitr 10914 /* Група A */ абнаўленьне зьвестак 2696763 wikitext text/x-wiki '''Групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў|Лігі чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў]]''' ладзіцца з 9 верасьня 2025 году па 29 кастрычніка 2026 году, каб вызначыць дванаццаць клюбаў, якія мусяць атрымаць месца ў плэй-оф турніру. == Групы == У параўняньні з папярэднім сэзонам фармат групавога этапу зьмяніўся. Калі раней 16 клюбаў былі разьдзеленыя на дзьве групы па восем камандаў, цяпер жа 24 клюбы былі падзеленыя падзеленыя на шэсьць групаў па чатыры каманды, каб згуляюць турнір у два колы. Дзьве найлепшыя каманды выходзяць у асноўны раўнд<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-exec-confirms-champions-league-with-24-teams-new-system-for-european-league/|загаловак=EHF EXEC confirms: Champions League with 24 teams, new system for European League|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=21.10.2025}}</ref>. Матчы групавога этапу будуць згуляныя 9—19 верасьня, 16—17 верасьня, 7—8 кастрычніка, 14—15 кастрычніка, 21—22 кастрычніка і 28—29 кастрычніка<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/media/5qtnxvqz/regulations-ehf-champions-league-women-2026_27-1.pdf|загаловак=EHF Champions League Women Season 2026/27 Regulations|выдавецтва=European Handball Federation|дата публікацыі=09.06.2026|дата доступу=03.07.2026}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група A |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=VES, BER, POR, PAR |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_VES_BER= |матч_VES_POR=36–28 |матч_VES_PAR=38–28 |матч_BER_VES=29–35 |матч_BER_POR=40–32 |матч_BER_PAR= |матч_POR_VES= |матч_POR_BER= |матч_POR_PAR=32–28 |матч_PAR_VES=26–37 |матч_PAR_BER=33–44 |матч_PAR_POR= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VES={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |назва_BER={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |назва_PAR={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3815 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 36:28 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Юго Дэска|Дэска]], [[Нэдым Рэмілі|Рэмілі]] 7 |галы2 = [[Гільермэ Боржэс Мараэс Сылва|Боржэс]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101003/OneVeszpr%C3%A9mHC-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 4215 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:44 |лік_першай_паловы = 15:23 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101010/RKPartizanAdmiralBet-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 7732 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 29:35 |лік_першай_паловы = 16:21 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 10 |галы2 = [[Юго Дэска|Дэска]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101002/F%C3%BCchseBerlin-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1001 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 32:28 |лік_першай_паловы = 17:14 |галы1 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 8 |галы2 = [[Яаў Люмброса|Люмброса]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101011/FCPorto-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2265 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 26:37 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Уладзіслаў Кулеш|Кулеш]] 6 |галы2 = [[Іван Мартынавіч|Мартынавіч]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101006/RKPartizanAdmiralBet-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 8017 |судзьдзя = Цындрыч, Гонзурак |судзьдзя_краіна = Харватыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 40:32 |лік_першай_паловы = 20:17 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 17 |галы2 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101007/F%C3%BCchseBerlin-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3800 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 38:28 |лік_першай_паловы = 18:15 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Тобіяс Вагнэр|Вагнэр]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101005/OneVeszpr%C3%A9mHC-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101008/FCPorto-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101001/OneVeszpr%C3%A9mHC-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101012/RKPartizanAdmiralBet-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101004/FCPorto-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101009/F%C3%BCchseBerlin-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група B |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=NAN, MEL, PLO, VAR |абнаўленьне=8 кастрычніка 2026 |матч_NAN_MEL= |матч_NAN_PLO=26–25 |матч_NAN_VAR= |матч_MEL_NAN=28–23 |матч_MEL_PLO= |матч_MEL_VAR=33–31 |матч_PLO_NAN= |матч_PLO_MEL=25–24 |матч_PLO_VAR= |матч_VAR_NAN=32–33 |матч_VAR_MEL= |матч_VAR_PLO=26–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NAN={{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |назва_MEL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |назва_PLO={{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |назва_VAR={{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:25 |лік_першай_паловы = 11:11 |галы1 = [[Ян Тарафэта|Тарафэта]] 9 |галы2 = [[Давід Давідзік|Давідзік]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101015/HBCNantes-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 2437 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:31 |лік_першай_паловы = 16:15 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]], [[Яганэс Гольля|Гольля]] 5 |галы2 = [[Вукашын Воркапіч|Воркапіч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101021/MTMelsungen-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Хорват, Мартан |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 32:33 |лік_першай_паловы = 15:16 |галы1 = [[Магаб Абдэльгак|Абдэльгак]] 10 |галы2 = [[Ноам Леапольд|Леапольд]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101018/HCVardar1961-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3652 |судзьдзя = Ёрум, Клевэн |судзьдзя_краіна = Нарвэгія |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 25:24 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 9 |галы2 = [[Рэйнір Тор Стэфансан|Стэфансан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101020/OrlenWislaPlock-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 3446 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 28:23 |лік_першай_паловы = 14:11 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]] 6 |галы2 = [[Нікаля Турна|Турна]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101014/MTMelsungen-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:32 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Матэо Фадзюіль|Фадзюіль]] 14 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101024/HCVardar1961-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101013/HBCNantes-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101023/OrlenWislaPlock-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101017/HBCNantes-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101019/MTMelsungen-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101016/OrlenWislaPlock-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101022/HCVardar1961-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група C |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=AAL, PAR, ZAG, CEL |абнаўленьне=8 кастрычніка 2026 |матч_AAL_PAR=33–33 |матч_AAL_ZAG= |матч_AAL_CEL= |матч_PAR_AAL= |матч_PAR_ZAG=34–30 |матч_PAR_CEL=46–35 |матч_ZAG_AAL=23–33 |матч_ZAG_PAR= |матч_ZAG_CEL=31–29 |матч_CEL_AAL=26–36 |матч_CEL_PAR= |матч_CEL_ZAG= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AAL={{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |назва_PAR={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_ZAG={{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |назва_CEL={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 16:18 |галы1 = [[Мадс Гоксэр Гангор|Гангор]], [[Юры Кнор|Кнор]] 7 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101025/AalborgH%C3%A5ndbold-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 4831 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 31:29 |лік_першай_паловы = 14:12 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 9 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101035/HCZagreb-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2915 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Яг’я Амар|Амар]] 10 |галы2 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101031/ParisSaintGermain-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 2988 |судзьдзя = Боліч, Гурых |судзьдзя_краіна = Аўстрыя |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 26:36 |лік_першай_паловы = 16:19 |галы1 = [[Ураш Мілічавіч|Мілічавіч]] 7 |галы2 = [[Тобіяс Нільсэн|Нільсэн]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101030/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2693 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 46:35 |лік_першай_паловы = 25:16 |галы1 = [[Б’яркі Мар Элісан|Элісан]], [[Эляім Прандзі|Прандзі]] 7 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101033/ParisSaintGermain-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 6175 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 23:33 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 10 |галы2 = [[Юры Кнор|Кнор]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101028/HCZagreb-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101027/AalborgH%C3%A5ndbold-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101034/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101032/HCZagreb-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101029/AalborgH%C3%A5ndbold-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101026/ParisSaintGermain-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101036/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група D |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=SPO, SZE, GOG, KRI |абнаўленьне=10 кастрычніка 2026 |матч_SPO_SZE= |матч_SPO_GOG=43–33 |матч_SPO_KRI= |матч_SZE_SPO=35–35 |матч_SZE_GOG= |матч_SZE_KRI=42–31 |матч_GOG_SPO= |матч_GOG_SZE=36–34 |матч_GOG_KRI= |матч_KRI_SPO=29–37 |матч_KRI_SZE= |матч_KRI_GOG=32–37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |назва_SZE={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |назва_GOG={{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 3521 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:31 |лік_першай_паловы = 22:13 |галы1 = [[Магнус Абэльвік Рэд|Рэд]] 9 |галы2 = [[Антан Гальбэк|Гальбэк]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101045/OTPBankPICKSzeged-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1709 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 43:33 |лік_першай_паловы = 21:13 |галы1 = [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 11 |галы2 = [[Олі Мітун|Мітун]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101039/SportingClubedePortugal-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3075 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 36:34 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Олі Мітун|Мітун]], [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 10 |галы2 = [[Міклаш Рошта|Рошта]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101044/GOG-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2113 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 29:37 |лік_першай_паловы = 16:22 |галы1 = [[Ісаак Біль Нільсэн|Нільсэн]] 7 |галы2 = [[Оры Фрэйр Торкельсан|Торкельсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101042/IFKKristianstad-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2364 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 32:37 |лік_першай_паловы = 14:17 |галы1 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 10 |галы2 = [[Эміль Оксэнвад Тонэсэн|Тонэсэн]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101048/IFKKristianstad-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 кастрычніка 2026 |час = 21:00 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 6123 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 35:35 |лік_першай_паловы = 16:16 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 11 |галы2 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]], [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101038/OTPBankPICKSzeged-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101047/GOG-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101037/SportingClubedePortugal-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101043/OTPBankPICKSzeged-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101041/SportingClubedePortugal-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101040/GOG-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101046/IFKKristianstad-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група E |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=BAR, MON, BUC, AAR |абнаўленьне=8 кастрычніка 2026 |матч_BAR_MON= |матч_BAR_BUC=34–27 |матч_BAR_AAR=39–28 |матч_MON_BAR=27–28 |матч_MON_BUC= |матч_MON_AAR= |матч_BUC_BAR= |матч_BUC_MON=23–27 |матч_BUC_AAR= |матч_AAR_BAR= |матч_AAR_MON=36–32 |матч_AAR_BUC=25–25 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_MON={{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |назва_BUC={{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |назва_AAR={{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1136 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 39:28 |лік_першай_паловы = 18:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 7 |галы2 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101053/Bar%C3%A7a-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 3400 |судзьдзя = Канічанін, Канічанін |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 23:27 |лік_першай_паловы = 9:11 |галы1 = [[Аніел Лангару|Лангару]] 6 |галы2 = [[Давід Балягер|Балягер]], [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101056/DinamoBucuresti-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = 7500 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 27:28 |лік_першай_паловы = 15:18 |галы1 = [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 7 |галы2 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101050/MontpellierHandball-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2134 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 25:25 |лік_першай_паловы = 14:15 |галы1 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 6 |галы2 = [[Мадс-Эміль Ленбрах|Ленбрах]], [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101060/SAHAarhus-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2947 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 36:32 |лік_першай_паловы = 15:13 |галы1 = [[Ёган Гансэн|Гансэн]] 7 |галы2 = [[Дрэві Паскаль|Паскаль]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101058/SAHAarhus-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1459 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 34:27 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 6 |галы2 = [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101051/Bar%C3%A7a-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101052/DinamoBucuresti-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101057/MontpellierHandball-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101059/DinamoBucuresti-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101049/Bar%C3%A7a-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101055/MontpellierHandball-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101054/SAHAarhus-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група F |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=MAG, KIE, KOL, KRI |абнаўленьне=7 кастрычніка 2026 |матч_MAG_KIE= |матч_MAG_KOL=37–22 |матч_MAG_KRI= |матч_KIE_MAG=30–35 |матч_KIE_KOL= |матч_KIE_KRI=30–29 |матч_KOL_MAG= |матч_KOL_KIE=29–36 |матч_KOL_KRI= |матч_KRI_MAG=29–39 |матч_KRI_KIE= |матч_KRI_KOL=34–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MAG={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |назва_KIE={{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |назва_KOL={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4321 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 30:29 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Марын Шыпіч|Шыпіч]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101069/IndustriaKielce-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 37:22 |лік_першай_паловы = 19:12 |галы1 = [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 7 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101063/SCMagdeburg-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1556 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 29:36 |лік_першай_паловы = 14:20 |галы1 = [[Эмрэ Крыстафэр Бэрге|Бэрге]] 7 |галы2 = [[Алекс Улах|Улах]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101068/KolstadH%C3%A5ndball-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3899 |судзьдзя = Альварэс, Бустамантэ |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 29:39 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёнас Шэлькер|Шэлькер]] 7 |галы2 = ''чатыры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101066/HCKriensLuzern-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3838 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 34:32 |лік_першай_паловы = 19:16 |галы1 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 10 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101072/HCKriensLuzern-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4200 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 30:35 |лік_першай_паловы = 17:19 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]], [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101062/IndustriaKielce-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101061/SCMagdeburg-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101071/KolstadH%C3%A5ndball-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101070/HCKriensLuzern-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101064/KolstadH%C3%A5ndball-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101065/SCMagdeburg-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101067/IndustriaKielce-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} 34s9vbhc653frmvm248jrpd06o0892z 2696764 2696763 2026-10-14T21:18:36Z Dymitr 10914 /* Група B */ абнаўленьне зьвестак 2696764 wikitext text/x-wiki '''Групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў|Лігі чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў]]''' ладзіцца з 9 верасьня 2025 году па 29 кастрычніка 2026 году, каб вызначыць дванаццаць клюбаў, якія мусяць атрымаць месца ў плэй-оф турніру. == Групы == У параўняньні з папярэднім сэзонам фармат групавога этапу зьмяніўся. Калі раней 16 клюбаў былі разьдзеленыя на дзьве групы па восем камандаў, цяпер жа 24 клюбы былі падзеленыя падзеленыя на шэсьць групаў па чатыры каманды, каб згуляюць турнір у два колы. Дзьве найлепшыя каманды выходзяць у асноўны раўнд<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-exec-confirms-champions-league-with-24-teams-new-system-for-european-league/|загаловак=EHF EXEC confirms: Champions League with 24 teams, new system for European League|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=21.10.2025}}</ref>. Матчы групавога этапу будуць згуляныя 9—19 верасьня, 16—17 верасьня, 7—8 кастрычніка, 14—15 кастрычніка, 21—22 кастрычніка і 28—29 кастрычніка<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/media/5qtnxvqz/regulations-ehf-champions-league-women-2026_27-1.pdf|загаловак=EHF Champions League Women Season 2026/27 Regulations|выдавецтва=European Handball Federation|дата публікацыі=09.06.2026|дата доступу=03.07.2026}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група A |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=VES, BER, POR, PAR |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_VES_BER= |матч_VES_POR=36–28 |матч_VES_PAR=38–28 |матч_BER_VES=29–35 |матч_BER_POR=40–32 |матч_BER_PAR= |матч_POR_VES= |матч_POR_BER= |матч_POR_PAR=32–28 |матч_PAR_VES=26–37 |матч_PAR_BER=33–44 |матч_PAR_POR= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VES={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |назва_BER={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |назва_PAR={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3815 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 36:28 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Юго Дэска|Дэска]], [[Нэдым Рэмілі|Рэмілі]] 7 |галы2 = [[Гільермэ Боржэс Мараэс Сылва|Боржэс]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101003/OneVeszpr%C3%A9mHC-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 4215 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:44 |лік_першай_паловы = 15:23 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101010/RKPartizanAdmiralBet-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 7732 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 29:35 |лік_першай_паловы = 16:21 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 10 |галы2 = [[Юго Дэска|Дэска]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101002/F%C3%BCchseBerlin-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1001 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 32:28 |лік_першай_паловы = 17:14 |галы1 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 8 |галы2 = [[Яаў Люмброса|Люмброса]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101011/FCPorto-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2265 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 26:37 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Уладзіслаў Кулеш|Кулеш]] 6 |галы2 = [[Іван Мартынавіч|Мартынавіч]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101006/RKPartizanAdmiralBet-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 8017 |судзьдзя = Цындрыч, Гонзурак |судзьдзя_краіна = Харватыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 40:32 |лік_першай_паловы = 20:17 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 17 |галы2 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101007/F%C3%BCchseBerlin-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3800 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 38:28 |лік_першай_паловы = 18:15 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Тобіяс Вагнэр|Вагнэр]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101005/OneVeszpr%C3%A9mHC-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101008/FCPorto-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101001/OneVeszpr%C3%A9mHC-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101012/RKPartizanAdmiralBet-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101004/FCPorto-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101009/F%C3%BCchseBerlin-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група B |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=NAN, MEL, PLO, VAR |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_NAN_MEL=33–25 |матч_NAN_PLO=26–25 |матч_NAN_VAR= |матч_MEL_NAN=28–23 |матч_MEL_PLO= |матч_MEL_VAR=33–31 |матч_PLO_NAN= |матч_PLO_MEL=25–24 |матч_PLO_VAR=33–32 |матч_VAR_NAN=32–33 |матч_VAR_MEL= |матч_VAR_PLO=26–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NAN={{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |назва_MEL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |назва_PLO={{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |назва_VAR={{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:25 |лік_першай_паловы = 11:11 |галы1 = [[Ян Тарафэта|Тарафэта]] 9 |галы2 = [[Давід Давідзік|Давідзік]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101015/HBCNantes-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 2437 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:31 |лік_першай_паловы = 16:15 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]], [[Яганэс Гольля|Гольля]] 5 |галы2 = [[Вукашын Воркапіч|Воркапіч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101021/MTMelsungen-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Хорват, Мартан |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 32:33 |лік_першай_паловы = 15:16 |галы1 = [[Магаб Абдэльгак|Абдэльгак]] 10 |галы2 = [[Ноам Леапольд|Леапольд]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101018/HCVardar1961-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3652 |судзьдзя = Ёрум, Клевэн |судзьдзя_краіна = Нарвэгія |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 25:24 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 9 |галы2 = [[Рэйнір Тор Стэфансан|Стэфансан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101020/OrlenWislaPlock-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 3446 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 28:23 |лік_першай_паловы = 14:11 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]] 6 |галы2 = [[Нікаля Турна|Турна]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101014/MTMelsungen-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:32 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Матэо Фадзюіль|Фадзюіль]] 14 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101024/HCVardar1961-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5900 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 33:25 |лік_першай_паловы = 17:10 |галы1 = [[Тыбо Брые|Брые]] 7 |галы2 = [[Ааран Мэнсінг|Мэнсінг]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101013/HBCNantes-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3420 |судзьдзя = Барысас, Пятрушыс |судзьдзя_краіна = Летува |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:32 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 7 |галы2 = [[Яка Малус|Малус]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101023/OrlenWislaPlock-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101017/HBCNantes-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101019/MTMelsungen-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101016/OrlenWislaPlock-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101022/HCVardar1961-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група C |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=AAL, PAR, ZAG, CEL |абнаўленьне=8 кастрычніка 2026 |матч_AAL_PAR=33–33 |матч_AAL_ZAG= |матч_AAL_CEL= |матч_PAR_AAL= |матч_PAR_ZAG=34–30 |матч_PAR_CEL=46–35 |матч_ZAG_AAL=23–33 |матч_ZAG_PAR= |матч_ZAG_CEL=31–29 |матч_CEL_AAL=26–36 |матч_CEL_PAR= |матч_CEL_ZAG= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AAL={{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |назва_PAR={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_ZAG={{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |назва_CEL={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 16:18 |галы1 = [[Мадс Гоксэр Гангор|Гангор]], [[Юры Кнор|Кнор]] 7 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101025/AalborgH%C3%A5ndbold-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 4831 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 31:29 |лік_першай_паловы = 14:12 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 9 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101035/HCZagreb-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2915 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Яг’я Амар|Амар]] 10 |галы2 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101031/ParisSaintGermain-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 2988 |судзьдзя = Боліч, Гурых |судзьдзя_краіна = Аўстрыя |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 26:36 |лік_першай_паловы = 16:19 |галы1 = [[Ураш Мілічавіч|Мілічавіч]] 7 |галы2 = [[Тобіяс Нільсэн|Нільсэн]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101030/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2693 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 46:35 |лік_першай_паловы = 25:16 |галы1 = [[Б’яркі Мар Элісан|Элісан]], [[Эляім Прандзі|Прандзі]] 7 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101033/ParisSaintGermain-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 6175 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 23:33 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 10 |галы2 = [[Юры Кнор|Кнор]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101028/HCZagreb-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101027/AalborgH%C3%A5ndbold-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101034/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101032/HCZagreb-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101029/AalborgH%C3%A5ndbold-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101026/ParisSaintGermain-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101036/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група D |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=SPO, SZE, GOG, KRI |абнаўленьне=10 кастрычніка 2026 |матч_SPO_SZE= |матч_SPO_GOG=43–33 |матч_SPO_KRI= |матч_SZE_SPO=35–35 |матч_SZE_GOG= |матч_SZE_KRI=42–31 |матч_GOG_SPO= |матч_GOG_SZE=36–34 |матч_GOG_KRI= |матч_KRI_SPO=29–37 |матч_KRI_SZE= |матч_KRI_GOG=32–37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |назва_SZE={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |назва_GOG={{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 3521 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:31 |лік_першай_паловы = 22:13 |галы1 = [[Магнус Абэльвік Рэд|Рэд]] 9 |галы2 = [[Антан Гальбэк|Гальбэк]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101045/OTPBankPICKSzeged-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1709 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 43:33 |лік_першай_паловы = 21:13 |галы1 = [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 11 |галы2 = [[Олі Мітун|Мітун]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101039/SportingClubedePortugal-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3075 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 36:34 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Олі Мітун|Мітун]], [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 10 |галы2 = [[Міклаш Рошта|Рошта]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101044/GOG-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2113 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 29:37 |лік_першай_паловы = 16:22 |галы1 = [[Ісаак Біль Нільсэн|Нільсэн]] 7 |галы2 = [[Оры Фрэйр Торкельсан|Торкельсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101042/IFKKristianstad-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2364 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 32:37 |лік_першай_паловы = 14:17 |галы1 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 10 |галы2 = [[Эміль Оксэнвад Тонэсэн|Тонэсэн]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101048/IFKKristianstad-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 кастрычніка 2026 |час = 21:00 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 6123 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 35:35 |лік_першай_паловы = 16:16 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 11 |галы2 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]], [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101038/OTPBankPICKSzeged-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101047/GOG-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101037/SportingClubedePortugal-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101043/OTPBankPICKSzeged-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101041/SportingClubedePortugal-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101040/GOG-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101046/IFKKristianstad-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група E |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=BAR, MON, BUC, AAR |абнаўленьне=8 кастрычніка 2026 |матч_BAR_MON= |матч_BAR_BUC=34–27 |матч_BAR_AAR=39–28 |матч_MON_BAR=27–28 |матч_MON_BUC= |матч_MON_AAR= |матч_BUC_BAR= |матч_BUC_MON=23–27 |матч_BUC_AAR= |матч_AAR_BAR= |матч_AAR_MON=36–32 |матч_AAR_BUC=25–25 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_MON={{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |назва_BUC={{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |назва_AAR={{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1136 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 39:28 |лік_першай_паловы = 18:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 7 |галы2 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101053/Bar%C3%A7a-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 3400 |судзьдзя = Канічанін, Канічанін |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 23:27 |лік_першай_паловы = 9:11 |галы1 = [[Аніел Лангару|Лангару]] 6 |галы2 = [[Давід Балягер|Балягер]], [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101056/DinamoBucuresti-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = 7500 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 27:28 |лік_першай_паловы = 15:18 |галы1 = [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 7 |галы2 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101050/MontpellierHandball-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2134 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 25:25 |лік_першай_паловы = 14:15 |галы1 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 6 |галы2 = [[Мадс-Эміль Ленбрах|Ленбрах]], [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101060/SAHAarhus-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2947 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 36:32 |лік_першай_паловы = 15:13 |галы1 = [[Ёган Гансэн|Гансэн]] 7 |галы2 = [[Дрэві Паскаль|Паскаль]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101058/SAHAarhus-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1459 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 34:27 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 6 |галы2 = [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101051/Bar%C3%A7a-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101052/DinamoBucuresti-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101057/MontpellierHandball-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101059/DinamoBucuresti-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101049/Bar%C3%A7a-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101055/MontpellierHandball-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101054/SAHAarhus-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група F |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=MAG, KIE, KOL, KRI |абнаўленьне=7 кастрычніка 2026 |матч_MAG_KIE= |матч_MAG_KOL=37–22 |матч_MAG_KRI= |матч_KIE_MAG=30–35 |матч_KIE_KOL= |матч_KIE_KRI=30–29 |матч_KOL_MAG= |матч_KOL_KIE=29–36 |матч_KOL_KRI= |матч_KRI_MAG=29–39 |матч_KRI_KIE= |матч_KRI_KOL=34–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MAG={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |назва_KIE={{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |назва_KOL={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4321 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 30:29 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Марын Шыпіч|Шыпіч]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101069/IndustriaKielce-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 37:22 |лік_першай_паловы = 19:12 |галы1 = [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 7 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101063/SCMagdeburg-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1556 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 29:36 |лік_першай_паловы = 14:20 |галы1 = [[Эмрэ Крыстафэр Бэрге|Бэрге]] 7 |галы2 = [[Алекс Улах|Улах]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101068/KolstadH%C3%A5ndball-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3899 |судзьдзя = Альварэс, Бустамантэ |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 29:39 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёнас Шэлькер|Шэлькер]] 7 |галы2 = ''чатыры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101066/HCKriensLuzern-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3838 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 34:32 |лік_першай_паловы = 19:16 |галы1 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 10 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101072/HCKriensLuzern-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4200 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 30:35 |лік_першай_паловы = 17:19 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]], [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101062/IndustriaKielce-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101061/SCMagdeburg-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101071/KolstadH%C3%A5ndball-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101070/HCKriensLuzern-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101064/KolstadH%C3%A5ndball-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101065/SCMagdeburg-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101067/IndustriaKielce-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} 5lnw0qei372x27s59ukpzsxrag7vtzu 2696765 2696764 2026-10-14T21:23:38Z Dymitr 10914 /* Група C */ абнаўленьне зьвестак 2696765 wikitext text/x-wiki '''Групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў|Лігі чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў]]''' ладзіцца з 9 верасьня 2025 году па 29 кастрычніка 2026 году, каб вызначыць дванаццаць клюбаў, якія мусяць атрымаць месца ў плэй-оф турніру. == Групы == У параўняньні з папярэднім сэзонам фармат групавога этапу зьмяніўся. Калі раней 16 клюбаў былі разьдзеленыя на дзьве групы па восем камандаў, цяпер жа 24 клюбы былі падзеленыя падзеленыя на шэсьць групаў па чатыры каманды, каб згуляюць турнір у два колы. Дзьве найлепшыя каманды выходзяць у асноўны раўнд<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-exec-confirms-champions-league-with-24-teams-new-system-for-european-league/|загаловак=EHF EXEC confirms: Champions League with 24 teams, new system for European League|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=21.10.2025}}</ref>. Матчы групавога этапу будуць згуляныя 9—19 верасьня, 16—17 верасьня, 7—8 кастрычніка, 14—15 кастрычніка, 21—22 кастрычніка і 28—29 кастрычніка<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/media/5qtnxvqz/regulations-ehf-champions-league-women-2026_27-1.pdf|загаловак=EHF Champions League Women Season 2026/27 Regulations|выдавецтва=European Handball Federation|дата публікацыі=09.06.2026|дата доступу=03.07.2026}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група A |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=VES, BER, POR, PAR |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_VES_BER= |матч_VES_POR=36–28 |матч_VES_PAR=38–28 |матч_BER_VES=29–35 |матч_BER_POR=40–32 |матч_BER_PAR= |матч_POR_VES= |матч_POR_BER= |матч_POR_PAR=32–28 |матч_PAR_VES=26–37 |матч_PAR_BER=33–44 |матч_PAR_POR= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VES={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |назва_BER={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |назва_PAR={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3815 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 36:28 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Юго Дэска|Дэска]], [[Нэдым Рэмілі|Рэмілі]] 7 |галы2 = [[Гільермэ Боржэс Мараэс Сылва|Боржэс]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101003/OneVeszpr%C3%A9mHC-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 4215 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:44 |лік_першай_паловы = 15:23 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101010/RKPartizanAdmiralBet-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 7732 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 29:35 |лік_першай_паловы = 16:21 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 10 |галы2 = [[Юго Дэска|Дэска]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101002/F%C3%BCchseBerlin-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1001 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 32:28 |лік_першай_паловы = 17:14 |галы1 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 8 |галы2 = [[Яаў Люмброса|Люмброса]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101011/FCPorto-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2265 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 26:37 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Уладзіслаў Кулеш|Кулеш]] 6 |галы2 = [[Іван Мартынавіч|Мартынавіч]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101006/RKPartizanAdmiralBet-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 8017 |судзьдзя = Цындрыч, Гонзурак |судзьдзя_краіна = Харватыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 40:32 |лік_першай_паловы = 20:17 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 17 |галы2 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101007/F%C3%BCchseBerlin-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3800 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 38:28 |лік_першай_паловы = 18:15 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Тобіяс Вагнэр|Вагнэр]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101005/OneVeszpr%C3%A9mHC-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101008/FCPorto-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101001/OneVeszpr%C3%A9mHC-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101012/RKPartizanAdmiralBet-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101004/FCPorto-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101009/F%C3%BCchseBerlin-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група B |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=NAN, MEL, PLO, VAR |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_NAN_MEL=33–25 |матч_NAN_PLO=26–25 |матч_NAN_VAR= |матч_MEL_NAN=28–23 |матч_MEL_PLO= |матч_MEL_VAR=33–31 |матч_PLO_NAN= |матч_PLO_MEL=25–24 |матч_PLO_VAR=33–32 |матч_VAR_NAN=32–33 |матч_VAR_MEL= |матч_VAR_PLO=26–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NAN={{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |назва_MEL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |назва_PLO={{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |назва_VAR={{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:25 |лік_першай_паловы = 11:11 |галы1 = [[Ян Тарафэта|Тарафэта]] 9 |галы2 = [[Давід Давідзік|Давідзік]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101015/HBCNantes-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 2437 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:31 |лік_першай_паловы = 16:15 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]], [[Яганэс Гольля|Гольля]] 5 |галы2 = [[Вукашын Воркапіч|Воркапіч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101021/MTMelsungen-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Хорват, Мартан |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 32:33 |лік_першай_паловы = 15:16 |галы1 = [[Магаб Абдэльгак|Абдэльгак]] 10 |галы2 = [[Ноам Леапольд|Леапольд]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101018/HCVardar1961-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3652 |судзьдзя = Ёрум, Клевэн |судзьдзя_краіна = Нарвэгія |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 25:24 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 9 |галы2 = [[Рэйнір Тор Стэфансан|Стэфансан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101020/OrlenWislaPlock-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 3446 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 28:23 |лік_першай_паловы = 14:11 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]] 6 |галы2 = [[Нікаля Турна|Турна]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101014/MTMelsungen-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:32 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Матэо Фадзюіль|Фадзюіль]] 14 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101024/HCVardar1961-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5900 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 33:25 |лік_першай_паловы = 17:10 |галы1 = [[Тыбо Брые|Брые]] 7 |галы2 = [[Ааран Мэнсінг|Мэнсінг]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101013/HBCNantes-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3420 |судзьдзя = Барысас, Пятрушыс |судзьдзя_краіна = Летува |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:32 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 7 |галы2 = [[Яка Малус|Малус]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101023/OrlenWislaPlock-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101017/HBCNantes-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101019/MTMelsungen-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101016/OrlenWislaPlock-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101022/HCVardar1961-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група C |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=AAL, PAR, ZAG, CEL |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_AAL_PAR=33–33 |матч_AAL_ZAG=34–33 |матч_AAL_CEL= |матч_PAR_AAL= |матч_PAR_ZAG=34–30 |матч_PAR_CEL=46–35 |матч_ZAG_AAL=23–33 |матч_ZAG_PAR= |матч_ZAG_CEL=31–29 |матч_CEL_AAL=26–36 |матч_CEL_PAR=30–41 |матч_CEL_ZAG= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AAL={{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |назва_PAR={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_ZAG={{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |назва_CEL={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 16:18 |галы1 = [[Мадс Гоксэр Гангор|Гангор]], [[Юры Кнор|Кнор]] 7 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101025/AalborgH%C3%A5ndbold-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 4831 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 31:29 |лік_першай_паловы = 14:12 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 9 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101035/HCZagreb-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2915 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Яг’я Амар|Амар]] 10 |галы2 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101031/ParisSaintGermain-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 2988 |судзьдзя = Боліч, Гурых |судзьдзя_краіна = Аўстрыя |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 26:36 |лік_першай_паловы = 16:19 |галы1 = [[Ураш Мілічавіч|Мілічавіч]] 7 |галы2 = [[Тобіяс Нільсэн|Нільсэн]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101030/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2693 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 46:35 |лік_першай_паловы = 25:16 |галы1 = [[Б’яркі Мар Элісан|Элісан]], [[Эляім Прандзі|Прандзі]] 7 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101033/ParisSaintGermain-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 6175 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 23:33 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 10 |галы2 = [[Юры Кнор|Кнор]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101028/HCZagreb-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Вээйманс, Вольбэртус |судзьдзя_краіна = Нідэрлянды |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:33 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101027/AalborgH%C3%A5ndbold-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 2 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 3744 |судзьдзя = Антыч, Якаўлевіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 30:41 |лік_першай_паловы = 14:22 |галы1 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |галы2 = [[Каміль Сыпшак|Сыпшак]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101034/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101032/HCZagreb-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101029/AalborgH%C3%A5ndbold-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101026/ParisSaintGermain-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101036/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група D |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=SPO, SZE, GOG, KRI |абнаўленьне=10 кастрычніка 2026 |матч_SPO_SZE= |матч_SPO_GOG=43–33 |матч_SPO_KRI= |матч_SZE_SPO=35–35 |матч_SZE_GOG= |матч_SZE_KRI=42–31 |матч_GOG_SPO= |матч_GOG_SZE=36–34 |матч_GOG_KRI= |матч_KRI_SPO=29–37 |матч_KRI_SZE= |матч_KRI_GOG=32–37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |назва_SZE={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |назва_GOG={{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 3521 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:31 |лік_першай_паловы = 22:13 |галы1 = [[Магнус Абэльвік Рэд|Рэд]] 9 |галы2 = [[Антан Гальбэк|Гальбэк]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101045/OTPBankPICKSzeged-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1709 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 43:33 |лік_першай_паловы = 21:13 |галы1 = [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 11 |галы2 = [[Олі Мітун|Мітун]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101039/SportingClubedePortugal-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3075 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 36:34 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Олі Мітун|Мітун]], [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 10 |галы2 = [[Міклаш Рошта|Рошта]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101044/GOG-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2113 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 29:37 |лік_першай_паловы = 16:22 |галы1 = [[Ісаак Біль Нільсэн|Нільсэн]] 7 |галы2 = [[Оры Фрэйр Торкельсан|Торкельсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101042/IFKKristianstad-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2364 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 32:37 |лік_першай_паловы = 14:17 |галы1 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 10 |галы2 = [[Эміль Оксэнвад Тонэсэн|Тонэсэн]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101048/IFKKristianstad-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 кастрычніка 2026 |час = 21:00 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 6123 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 35:35 |лік_першай_паловы = 16:16 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 11 |галы2 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]], [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101038/OTPBankPICKSzeged-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101047/GOG-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101037/SportingClubedePortugal-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101043/OTPBankPICKSzeged-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101041/SportingClubedePortugal-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101040/GOG-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101046/IFKKristianstad-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група E |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=BAR, MON, BUC, AAR |абнаўленьне=8 кастрычніка 2026 |матч_BAR_MON= |матч_BAR_BUC=34–27 |матч_BAR_AAR=39–28 |матч_MON_BAR=27–28 |матч_MON_BUC= |матч_MON_AAR= |матч_BUC_BAR= |матч_BUC_MON=23–27 |матч_BUC_AAR= |матч_AAR_BAR= |матч_AAR_MON=36–32 |матч_AAR_BUC=25–25 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_MON={{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |назва_BUC={{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |назва_AAR={{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1136 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 39:28 |лік_першай_паловы = 18:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 7 |галы2 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101053/Bar%C3%A7a-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 3400 |судзьдзя = Канічанін, Канічанін |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 23:27 |лік_першай_паловы = 9:11 |галы1 = [[Аніел Лангару|Лангару]] 6 |галы2 = [[Давід Балягер|Балягер]], [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101056/DinamoBucuresti-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = 7500 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 27:28 |лік_першай_паловы = 15:18 |галы1 = [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 7 |галы2 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101050/MontpellierHandball-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2134 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 25:25 |лік_першай_паловы = 14:15 |галы1 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 6 |галы2 = [[Мадс-Эміль Ленбрах|Ленбрах]], [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101060/SAHAarhus-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2947 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 36:32 |лік_першай_паловы = 15:13 |галы1 = [[Ёган Гансэн|Гансэн]] 7 |галы2 = [[Дрэві Паскаль|Паскаль]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101058/SAHAarhus-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1459 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 34:27 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 6 |галы2 = [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101051/Bar%C3%A7a-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101052/DinamoBucuresti-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101057/MontpellierHandball-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101059/DinamoBucuresti-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101049/Bar%C3%A7a-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101055/MontpellierHandball-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101054/SAHAarhus-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група F |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=MAG, KIE, KOL, KRI |абнаўленьне=7 кастрычніка 2026 |матч_MAG_KIE= |матч_MAG_KOL=37–22 |матч_MAG_KRI= |матч_KIE_MAG=30–35 |матч_KIE_KOL= |матч_KIE_KRI=30–29 |матч_KOL_MAG= |матч_KOL_KIE=29–36 |матч_KOL_KRI= |матч_KRI_MAG=29–39 |матч_KRI_KIE= |матч_KRI_KOL=34–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MAG={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |назва_KIE={{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |назва_KOL={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4321 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 30:29 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Марын Шыпіч|Шыпіч]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101069/IndustriaKielce-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 37:22 |лік_першай_паловы = 19:12 |галы1 = [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 7 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101063/SCMagdeburg-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1556 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 29:36 |лік_першай_паловы = 14:20 |галы1 = [[Эмрэ Крыстафэр Бэрге|Бэрге]] 7 |галы2 = [[Алекс Улах|Улах]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101068/KolstadH%C3%A5ndball-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3899 |судзьдзя = Альварэс, Бустамантэ |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 29:39 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёнас Шэлькер|Шэлькер]] 7 |галы2 = ''чатыры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101066/HCKriensLuzern-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3838 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 34:32 |лік_першай_паловы = 19:16 |галы1 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 10 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101072/HCKriensLuzern-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4200 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 30:35 |лік_першай_паловы = 17:19 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]], [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101062/IndustriaKielce-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101061/SCMagdeburg-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101071/KolstadH%C3%A5ndball-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101070/HCKriensLuzern-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101064/KolstadH%C3%A5ndball-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101065/SCMagdeburg-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101067/IndustriaKielce-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} scffblytc66kxbe8g5663n6nro8ornr 2696766 2696765 2026-10-14T21:26:18Z Dymitr 10914 /* Група F */ абнаўленьне зьвестак 2696766 wikitext text/x-wiki '''Групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў|Лігі чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў]]''' ладзіцца з 9 верасьня 2025 году па 29 кастрычніка 2026 году, каб вызначыць дванаццаць клюбаў, якія мусяць атрымаць месца ў плэй-оф турніру. == Групы == У параўняньні з папярэднім сэзонам фармат групавога этапу зьмяніўся. Калі раней 16 клюбаў былі разьдзеленыя на дзьве групы па восем камандаў, цяпер жа 24 клюбы былі падзеленыя падзеленыя на шэсьць групаў па чатыры каманды, каб згуляюць турнір у два колы. Дзьве найлепшыя каманды выходзяць у асноўны раўнд<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-exec-confirms-champions-league-with-24-teams-new-system-for-european-league/|загаловак=EHF EXEC confirms: Champions League with 24 teams, new system for European League|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=21.10.2025}}</ref>. Матчы групавога этапу будуць згуляныя 9—19 верасьня, 16—17 верасьня, 7—8 кастрычніка, 14—15 кастрычніка, 21—22 кастрычніка і 28—29 кастрычніка<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/media/5qtnxvqz/regulations-ehf-champions-league-women-2026_27-1.pdf|загаловак=EHF Champions League Women Season 2026/27 Regulations|выдавецтва=European Handball Federation|дата публікацыі=09.06.2026|дата доступу=03.07.2026}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група A |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=VES, BER, POR, PAR |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_VES_BER= |матч_VES_POR=36–28 |матч_VES_PAR=38–28 |матч_BER_VES=29–35 |матч_BER_POR=40–32 |матч_BER_PAR= |матч_POR_VES= |матч_POR_BER= |матч_POR_PAR=32–28 |матч_PAR_VES=26–37 |матч_PAR_BER=33–44 |матч_PAR_POR= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VES={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |назва_BER={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |назва_PAR={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3815 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 36:28 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Юго Дэска|Дэска]], [[Нэдым Рэмілі|Рэмілі]] 7 |галы2 = [[Гільермэ Боржэс Мараэс Сылва|Боржэс]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101003/OneVeszpr%C3%A9mHC-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 4215 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:44 |лік_першай_паловы = 15:23 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101010/RKPartizanAdmiralBet-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 7732 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 29:35 |лік_першай_паловы = 16:21 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 10 |галы2 = [[Юго Дэска|Дэска]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101002/F%C3%BCchseBerlin-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1001 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 32:28 |лік_першай_паловы = 17:14 |галы1 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 8 |галы2 = [[Яаў Люмброса|Люмброса]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101011/FCPorto-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2265 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 26:37 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Уладзіслаў Кулеш|Кулеш]] 6 |галы2 = [[Іван Мартынавіч|Мартынавіч]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101006/RKPartizanAdmiralBet-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 8017 |судзьдзя = Цындрыч, Гонзурак |судзьдзя_краіна = Харватыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 40:32 |лік_першай_паловы = 20:17 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 17 |галы2 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101007/F%C3%BCchseBerlin-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3800 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 38:28 |лік_першай_паловы = 18:15 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Тобіяс Вагнэр|Вагнэр]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101005/OneVeszpr%C3%A9mHC-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101008/FCPorto-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101001/OneVeszpr%C3%A9mHC-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101012/RKPartizanAdmiralBet-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101004/FCPorto-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101009/F%C3%BCchseBerlin-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група B |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=NAN, MEL, PLO, VAR |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_NAN_MEL=33–25 |матч_NAN_PLO=26–25 |матч_NAN_VAR= |матч_MEL_NAN=28–23 |матч_MEL_PLO= |матч_MEL_VAR=33–31 |матч_PLO_NAN= |матч_PLO_MEL=25–24 |матч_PLO_VAR=33–32 |матч_VAR_NAN=32–33 |матч_VAR_MEL= |матч_VAR_PLO=26–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NAN={{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |назва_MEL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |назва_PLO={{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |назва_VAR={{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:25 |лік_першай_паловы = 11:11 |галы1 = [[Ян Тарафэта|Тарафэта]] 9 |галы2 = [[Давід Давідзік|Давідзік]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101015/HBCNantes-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 2437 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:31 |лік_першай_паловы = 16:15 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]], [[Яганэс Гольля|Гольля]] 5 |галы2 = [[Вукашын Воркапіч|Воркапіч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101021/MTMelsungen-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Хорват, Мартан |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 32:33 |лік_першай_паловы = 15:16 |галы1 = [[Магаб Абдэльгак|Абдэльгак]] 10 |галы2 = [[Ноам Леапольд|Леапольд]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101018/HCVardar1961-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3652 |судзьдзя = Ёрум, Клевэн |судзьдзя_краіна = Нарвэгія |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 25:24 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 9 |галы2 = [[Рэйнір Тор Стэфансан|Стэфансан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101020/OrlenWislaPlock-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 3446 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 28:23 |лік_першай_паловы = 14:11 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]] 6 |галы2 = [[Нікаля Турна|Турна]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101014/MTMelsungen-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:32 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Матэо Фадзюіль|Фадзюіль]] 14 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101024/HCVardar1961-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5900 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 33:25 |лік_першай_паловы = 17:10 |галы1 = [[Тыбо Брые|Брые]] 7 |галы2 = [[Ааран Мэнсінг|Мэнсінг]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101013/HBCNantes-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3420 |судзьдзя = Барысас, Пятрушыс |судзьдзя_краіна = Летува |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:32 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 7 |галы2 = [[Яка Малус|Малус]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101023/OrlenWislaPlock-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101017/HBCNantes-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101019/MTMelsungen-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101016/OrlenWislaPlock-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101022/HCVardar1961-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група C |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=AAL, PAR, ZAG, CEL |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_AAL_PAR=33–33 |матч_AAL_ZAG=34–33 |матч_AAL_CEL= |матч_PAR_AAL= |матч_PAR_ZAG=34–30 |матч_PAR_CEL=46–35 |матч_ZAG_AAL=23–33 |матч_ZAG_PAR= |матч_ZAG_CEL=31–29 |матч_CEL_AAL=26–36 |матч_CEL_PAR=30–41 |матч_CEL_ZAG= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AAL={{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |назва_PAR={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_ZAG={{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |назва_CEL={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 16:18 |галы1 = [[Мадс Гоксэр Гангор|Гангор]], [[Юры Кнор|Кнор]] 7 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101025/AalborgH%C3%A5ndbold-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 4831 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 31:29 |лік_першай_паловы = 14:12 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 9 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101035/HCZagreb-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2915 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Яг’я Амар|Амар]] 10 |галы2 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101031/ParisSaintGermain-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 2988 |судзьдзя = Боліч, Гурых |судзьдзя_краіна = Аўстрыя |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 26:36 |лік_першай_паловы = 16:19 |галы1 = [[Ураш Мілічавіч|Мілічавіч]] 7 |галы2 = [[Тобіяс Нільсэн|Нільсэн]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101030/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2693 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 46:35 |лік_першай_паловы = 25:16 |галы1 = [[Б’яркі Мар Элісан|Элісан]], [[Эляім Прандзі|Прандзі]] 7 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101033/ParisSaintGermain-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 6175 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 23:33 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 10 |галы2 = [[Юры Кнор|Кнор]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101028/HCZagreb-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Вээйманс, Вольбэртус |судзьдзя_краіна = Нідэрлянды |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:33 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101027/AalborgH%C3%A5ndbold-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 2 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 3744 |судзьдзя = Антыч, Якаўлевіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 30:41 |лік_першай_паловы = 14:22 |галы1 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |галы2 = [[Каміль Сыпшак|Сыпшак]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101034/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101032/HCZagreb-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101029/AalborgH%C3%A5ndbold-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101026/ParisSaintGermain-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101036/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група D |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=SPO, SZE, GOG, KRI |абнаўленьне=10 кастрычніка 2026 |матч_SPO_SZE= |матч_SPO_GOG=43–33 |матч_SPO_KRI= |матч_SZE_SPO=35–35 |матч_SZE_GOG= |матч_SZE_KRI=42–31 |матч_GOG_SPO= |матч_GOG_SZE=36–34 |матч_GOG_KRI= |матч_KRI_SPO=29–37 |матч_KRI_SZE= |матч_KRI_GOG=32–37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |назва_SZE={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |назва_GOG={{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 3521 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:31 |лік_першай_паловы = 22:13 |галы1 = [[Магнус Абэльвік Рэд|Рэд]] 9 |галы2 = [[Антан Гальбэк|Гальбэк]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101045/OTPBankPICKSzeged-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1709 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 43:33 |лік_першай_паловы = 21:13 |галы1 = [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 11 |галы2 = [[Олі Мітун|Мітун]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101039/SportingClubedePortugal-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3075 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 36:34 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Олі Мітун|Мітун]], [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 10 |галы2 = [[Міклаш Рошта|Рошта]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101044/GOG-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2113 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 29:37 |лік_першай_паловы = 16:22 |галы1 = [[Ісаак Біль Нільсэн|Нільсэн]] 7 |галы2 = [[Оры Фрэйр Торкельсан|Торкельсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101042/IFKKristianstad-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2364 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 32:37 |лік_першай_паловы = 14:17 |галы1 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 10 |галы2 = [[Эміль Оксэнвад Тонэсэн|Тонэсэн]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101048/IFKKristianstad-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 кастрычніка 2026 |час = 21:00 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 6123 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 35:35 |лік_першай_паловы = 16:16 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 11 |галы2 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]], [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101038/OTPBankPICKSzeged-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101047/GOG-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101037/SportingClubedePortugal-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101043/OTPBankPICKSzeged-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101041/SportingClubedePortugal-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101040/GOG-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101046/IFKKristianstad-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група E |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=BAR, MON, BUC, AAR |абнаўленьне=8 кастрычніка 2026 |матч_BAR_MON= |матч_BAR_BUC=34–27 |матч_BAR_AAR=39–28 |матч_MON_BAR=27–28 |матч_MON_BUC= |матч_MON_AAR= |матч_BUC_BAR= |матч_BUC_MON=23–27 |матч_BUC_AAR= |матч_AAR_BAR= |матч_AAR_MON=36–32 |матч_AAR_BUC=25–25 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_MON={{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |назва_BUC={{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |назва_AAR={{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1136 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 39:28 |лік_першай_паловы = 18:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 7 |галы2 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101053/Bar%C3%A7a-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 3400 |судзьдзя = Канічанін, Канічанін |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 23:27 |лік_першай_паловы = 9:11 |галы1 = [[Аніел Лангару|Лангару]] 6 |галы2 = [[Давід Балягер|Балягер]], [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101056/DinamoBucuresti-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = 7500 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 27:28 |лік_першай_паловы = 15:18 |галы1 = [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 7 |галы2 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101050/MontpellierHandball-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2134 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 25:25 |лік_першай_паловы = 14:15 |галы1 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 6 |галы2 = [[Мадс-Эміль Ленбрах|Ленбрах]], [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101060/SAHAarhus-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2947 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 36:32 |лік_першай_паловы = 15:13 |галы1 = [[Ёган Гансэн|Гансэн]] 7 |галы2 = [[Дрэві Паскаль|Паскаль]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101058/SAHAarhus-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1459 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 34:27 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 6 |галы2 = [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101051/Bar%C3%A7a-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101052/DinamoBucuresti-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101057/MontpellierHandball-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101059/DinamoBucuresti-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101049/Bar%C3%A7a-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101055/MontpellierHandball-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101054/SAHAarhus-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група F |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=MAG, KIE, KOL, KRI |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_MAG_KIE=30–27 |матч_MAG_KOL=37–22 |матч_MAG_KRI= |матч_KIE_MAG=30–35 |матч_KIE_KOL= |матч_KIE_KRI=30–29 |матч_KOL_MAG= |матч_KOL_KIE=29–36 |матч_KOL_KRI=28–36 |матч_KRI_MAG=29–39 |матч_KRI_KIE= |матч_KRI_KOL=34–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MAG={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |назва_KIE={{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |назва_KOL={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4321 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 30:29 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Марын Шыпіч|Шыпіч]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101069/IndustriaKielce-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 37:22 |лік_першай_паловы = 19:12 |галы1 = [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 7 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101063/SCMagdeburg-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1556 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 29:36 |лік_першай_паловы = 14:20 |галы1 = [[Эмрэ Крыстафэр Бэрге|Бэрге]] 7 |галы2 = [[Алекс Улах|Улах]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101068/KolstadH%C3%A5ndball-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3899 |судзьдзя = Альварэс, Бустамантэ |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 29:39 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёнас Шэлькер|Шэлькер]] 7 |галы2 = ''чатыры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101066/HCKriensLuzern-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3838 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 34:32 |лік_першай_паловы = 19:16 |галы1 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 10 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101072/HCKriensLuzern-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4200 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 30:35 |лік_першай_паловы = 17:19 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]], [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101062/IndustriaKielce-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 6401 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 30:27 |лік_першай_паловы = 13:14 |галы1 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]] 6 |галы2 = [[Дылян Наі|Наі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101061/SCMagdeburg-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1375 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 28:36 |лік_першай_паловы = 13:16 |галы1 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 9 |галы2 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 12 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101071/KolstadH%C3%A5ndball-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101070/HCKriensLuzern-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101064/KolstadH%C3%A5ndball-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101065/SCMagdeburg-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101067/IndustriaKielce-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} cajzphwnc5oni8cgcsxqq2pocamdb13 0 304215 2696813 2695934 2026-10-15T09:04:01Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2696813 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Сырыя |Лягатып = Logo Syrian Football Association.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[Азіяцкая футбольная канфэдэрацыя|АФК]] |Трэнэр = |Капітан = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = {{Футбол Лібан|няма}} 1:2 Сырыя<br/>([[Бэйрут]], [[Лібан]]; 26 красавіка 1942) |Перамога = Сырыя 16:0 {{Футбол Аман|няма||Мускат і Аман}}<br/>([[Каір]], [[Эгіпет]]; 6 верасьня 1965) |Параза = {{Футбол Грэцыя|няма}} 8:0 Сырыя<br/>([[Атэны]], [[Грэцыя]]; 25 лістапада 1949)<br/>{{Футбол Эгіпет|няма}} 8:0 Сырыя<br/>([[Александрыя]], [[Эгіпет]]; 16 кастрычніка 1951) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = [[Кубак Азіі па футболе|Кубак Азіі]] |Удзелаў у ЧР = 7 |Першы ЧР = [[Кубак Азіі па футболе 1980 году|1980]] |Дасягненьні ў ЧР = 1/8 фіналу ([[Кубак Азіі па футболе 2023 году|2023]]) }} '''Мужчы́нская збо́рная Сы́рыі па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Сырыя|Сырыю]] на міжнародных [[футбол]]ьных турнірах і ў таварыскіх матчах. Арганізацыяй, якая ажыцьцяўляе кантроль і кіраваньне зборнай, ёсьць [[Сырыйская футбольная асацыяцыя]]. == Гісторыя == [[Файл:A view of ONGC Nehru Football Cup between India- Syria, in New Delhi on August 29, 2007.jpg|значак|зьлева|Матч паміж зборнымі Індыі і Сырыі ў 2007 годзе.]] [[Сырыйская футбольная асацыяцыя]] паўстала ў 1936 годзе, яшчэ за дзесяць гадоў да здабыцьця незалежнасьці ад французаў у 1946 годзе. Яна далучылася да [[ФІФА]] ў 1937 году, а сябрам [[Азіяцкая футбольная канфэдэрацыя|АФК]] усьцяж ёсьць з 1969 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/associations/SYR|загаловак=Syrian Football Federation|копія=https://web.archive.org/web/20220414174804/https://www.fifa.com/about-fifa/associations/SYR|дата копіі=14.04.2022}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.the-afc.com/en/west/syria.html|загаловак=Syrian Football Federation|копія=https://web.archive.org/web/20220204112630/https://www.the-afc.com/en/west/syria.html|дата копіі=04.02.2022}}</ref>. У 1939 годзе сырыйцы згулялі свае першыя неафіцыйныя матчы, склаўшы зборную Дамаску дзеля матчу супраць зборнай Бэйруту, атрымаўшы перамогу зь лікам 5:4. Першы афіцыйны футбольны матч зборная Сырыі быў згуляны 26 красавіка 1942 году супраць [[Мужчынская зборная Лібану па футболе|зборнай Лібану]]<ref>{{артыкул|аўтар=Khadra, A.|загаловак=[…] par 2 a 1 sur Liban|выдавецтва=Le Jour|год=1942}}</ref>. Сырыя брала ўдзел у сваім першым адборачным турніры да [[чэмпіянат сьвету па футболе 1950 году|чэмпіянату сьвету 1950 году]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.goalzz.com/?team=324|загаловак=FIFA World Cup 1950 European qualifiers|копія=https://web.archive.org/web/20220303032817/https://www.goalzz.com/?team=324|дата копіі=03.03.2022}}</ref>. Першы матч у межах кваліфікацыі быў зладжаны супраць [[Мужчынская зборная Турэччыны па футболе|зборнай Турэччыны]] ў [[Анкара|Анкары]], дзе 20 лістапада 1949 году гасьці саступілі зь лікам 0:7<ref>{{навіна|спасылка=https://www.goalzz.com/?team=324|загаловак=1949/50 FIFA World Cup European qualifiers|копія=https://web.archive.org/web/20220303221312/https://www.goalzz.com/?team=324|дата копіі=03.03.2022}}</ref>. Празь пяць дзён, то бок 25 лістапада, зборная Сырыі прагулялі [[Мужчынская зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]] ў [[Атэны|Атэнах]] зь лікам 0:8<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.goalzz.com/?region=-1&areapage=0&dd=25&mm=11&yy=1949|загаловак=Syria v Greece 1949|выдавецтва=goalzz.com|дата доступу=05.03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220305084909/https://www.goalzz.com/?region=-1&areapage=0&dd=25&mm=11&yy=1949|дата копіі=05.03.2022}}</ref>. Між 1958 і 1961 гадамі каманда аб’ядналася з эгіпецкай дружынай, утварыўшы нацыянальную зборную Аб’яднанай Арабскай Рэспублікі, аднак у запісах ФІФА вынікі гэтай каманды цяпер залічваюцца толькі Эгіпту<ref>{{спасылка|спасылка=https://egyptianstreets.com/2019/06/08/remembering-egypts-best-historical-moments-at-the-african-cup-of-nations/|загаловак=Remembering Egypt's Best Historical Moments at the African Cup of Nations|выдавецтва=Egyptian Streets|дата публікацыі=08.06.2019|дата доступу=03.03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220303222903/https://egyptianstreets.com/2019/06/08/remembering-egypts-best-historical-moments-at-the-african-cup-of-nations/|дата копіі=03.03.2022}}</ref>. Зборная Сырыі трапіла на [[летнія Алімпійскія гульні 1980 году]] дзякуючы [[Іран]]у, бо той зьняўся з турніру ў сувязі з байкотам Алімпіяды з боку заходніх дзяржаваў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/05/10/oft_80_tr_167.pdf|загаловак=FIFA Technical Report - 1980 Olympics Football Tournament|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=1980|дата доступу=26.02.2014|копія=https://web.archive.org/web/20111220063559/http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/05/10/oft%5f80%5ftr%5f167.pdf|дата копіі=20.12.2011}}</ref>. Зборная брала ўдзел у трох турнірах [[Кубак Азіі па футболе|Кубку Азіі]] ў 1980-х гадах. На [[Кубак Азіі па футболе 1980 году|Кубку Азіі 1980 году]] каманда заняла трэцяе месца пры пяці ўдзельніках у групавым этапе, фінішаваўшы вышэй за [[Мужчынская зборная КНДР па футболе|зборныя КНДР]] і [[Мужчынская зборная Ірану па футболе|Ірану]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.goalzz.com/?c=326|загаловак=Asian Cup 1980|выдавецтва=goalzz.com|дата доступу=05.03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220305115039/https://www.goalzz.com/?c=326|дата копіі=05.03.2022}}</ref>. На [[Кубак Азіі па футболе 1984 году|Кубку Азіі 1984 году]] сырыйцы былі чацьвертымі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.goalzz.com/?c=327|загаловак=Asian Cup 1984|выдавецтва=goalzz.com|дата доступу=05.03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220305115230/https://www.goalzz.com/?c=327|дата копіі=05.03.2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.sfa.sy/ar?fbclid=PAZXh0bgNhZW0CMTEAAaYg8cUVYkY25kvYveiwyMy_Y0M6o4N9rZJ0gegC9bOKZrrfUsCigzOY8Go_aem_l9gfV9C_hCt06-lHPrVdNA Афіцыйны сайт] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Сырыйскай футбольнай асацыяцыі. {{Азіяцкія футбольныя зборныя}} {{ФІФА}} [[Катэгорыя:Зборная Сырыі па футболе| ]] i2k1n5m45xd6nguif65tqx0f5ykvx1m 0 304267 2696748 2696707 2026-10-14T14:00:10Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2696748 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае пад назвай Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI ст. сяло называлася Робаўшчынай. Пра тое сьведчыць адзін з запісаў першай чвэрці наступнага XVII ст. Зь яго вынікае, што Робаўшчына — гэта Палохачаў, які існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на Палесьсі. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> не пазьней 1394 году:{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] aepz64e4dbbs8dt08tzkax6o3zf5wud 2696790 2696748 2026-10-15T02:12:11Z Дамінік 64057 2696790 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае пад назвай Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI ст. сяло называлася Робаўшчынай. Пра тое сьведчыць адзін з запісаў першай чвэрці наступнага XVII ст. Зь яго вынікае, што Робаўшчына — гэта Палохачаў, які існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на Палесьсі. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> не пазьней 1394 году:{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік гэтага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку ішла кадзь мядовай даніны<ref>Архив ЮЗР. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] 825zpab3jewhyesi359i9q8vgux0yju 2696791 2696790 2026-10-15T02:14:36Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2696791 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае пад назвай Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI ст. сяло называлася Робаўшчынай. Пра тое сьведчыць адзін з запісаў першай чвэрці наступнага XVII ст. Зь яго вынікае, што Робаўшчына — гэта Палохачаў, які існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на Палесьсі. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> не пазьней 1394 году:{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік гэтага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку ішла кадзь мядовай даніны<ref>Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] 1hif5yom4d55alvtz5dzv8gn12v8whj 2696792 2696791 2026-10-15T02:15:07Z Дамінік 64057 /* Крыніцы */ 2696792 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае пад назвай Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI ст. сяло называлася Робаўшчынай. Пра тое сьведчыць адзін з запісаў першай чвэрці наступнага XVII ст. Зь яго вынікае, што Робаўшчына — гэта Палохачаў, які існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на Палесьсі. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> не пазьней 1394 году:{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік гэтага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку ішла кадзь мядовай даніны<ref>Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] m6ubgstcyuukx4tusoueftxhde1q9zl 0 304300 2696755 2026-10-14T19:30:27Z Lautsevich 68179 Створаная старонка са зьместам „{{Асоба |імя = Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч |род дзейнасьці = музыка, майстар музычных інструмэнтаў<ref name="krasnobaeva">Краснобаева Т. А. [https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=36665 Новый взгляд на историю модернизации белорусских цимбал. Проблемы производ...“ 2696755 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч |род дзейнасьці = музыка, майстар музычных інструмэнтаў<ref name="krasnobaeva">Краснобаева Т. А. [https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=36665 Новый взгляд на историю модернизации белорусских цимбал. Проблемы производства, подготовки мастеров и качества инструментов] // Культура и искусство. — 2022. — № 10. — С. 63—72. — DOI: [https://doi.org/10.7256/2454-0625.2022.10.36665 10.7256/2454-0625.2022.10.36665]. Другасная навуковая крыніца. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> |дата нараджэньня = 7 сакавіка 1898<ref name="memorial">[https://web.archive.org/web/20211129064209/https://base.memo.ru/person/show/2847222 Сушкевич Константин Павлович] // Жертвы политического террора в СССР. Международное общество «Мемориал». Картка № 2847222. Крыніца зьвестак у картцы: Беларускі «Мэмарыял»; архіўная справа КДБ Рэспублікі Беларусі № 11321-с. Архіўная копія за 29 лістапада 2021 году. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref><ref name="openlist">[https://ru.openlist.wiki/Сушкевич_Константин_Павлович_(1898) Сушкевич Константин Павлович (1898)] // Открытый список. У картцы пазначаная архіўная справа КДБ Рэспублікі Беларусі № 11321-с. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> |месца нараджэньня = [[Менск]]<ref name="openlist" /> |дата сьмерці = 4 лістапада 1937<ref name="openlist" /> |месца сьмерці = [[Менск]]<ref name="openlist" /> |месца працы = Беларускі ансамбль народных інструмэнтаў<ref name="openlist" /> }} '''Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч''' (7 сакавіка 1898, [[Менск]] — 4 лістапада 1937, Менск)<ref name="memorial" /> — беларускі музыка і майстар музычных інструмэнтаў, удзельнік рэканструкцыі беларускіх [[цымбалы|цымбалаў]] у 1920-я гады.<ref name="krasnobaeva" /><ref name="openlist" /> Працаваў у Беларускім ансамблі народных інструмэнтаў. Расстраляны ў 1937 годзе, рэабілітаваны ў 1957 годзе.<ref name="memorial" /> == Біяграфія == Нарадзіўся 7 сакавіка 1898 году ў Менску.<ref name="memorial" /><ref name="martyrology">[https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/rozstrzelani_minsk_1937.pdf Расстраляныя ў Мінскай унутранай турме НКВД у перыяд крывавага тунэля смерці (па алфавіце)]. — PDF. — С. 138 паводле нумарацыі файла. Запіс «СУШКЕВІЧ Канстанцін Паўлавіч (7.3.1898)». Даведачная публікацыя; не факсыміле першаснага дакумэнту. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> Паходзіў зь сялян.<ref name="openlist" /> Уваходзіў у першапачатковы склад Беларускага дзяржаўнага ансамблю народных інструмэнтаў, створанага ў 1930 годзе пад кіраўніцтвам Дзьмітрыя Захара.<ref name="orchestra">[https://nafo.by/istoriya/dirizhery/zakhar-dmitrij-andreevich.html?iccaldate=2025-01-1&start=1 Дмитрий Андреевич Захар. Страница 2] // Афіцыйны сайт Нацыянальнага акадэмічнага народнага аркестру імя І. Жыновіча. Разьдзел «Оркестр цимбал, жалеек и дудок — главное дело его жизни». Інстытуцыйная гістарычная публікацыя; не дакумэнт 1920—1930-х гадоў. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> == Рэканструкцыя цымбалаў == У 1927 годзе Сушкевіч разам з Дзьмітрыем Захарам распачаў працу над рэканструкцыяй цымбалаў для аркестру беларускіх народных інструмэнтаў. Сушкевіч вырабляў інструмэнты паводле чарцяжоў Захара. У 1928 годзе былі створаныя новыя цымбалы з пашыраным гукарадам і храматычным строем.<ref name="krasnobaeva" /> Паводле гісторыі аркестру, Сушкевіч вырабіў цымбалы розных рэгістраў: прыму, альт, тэнар, бас і пікалё.<ref name="orchestra" /> У навуковай працы Тацьцяны Краснабаевай да вынікаў сумеснай працы Захара і Сушкевіча аднесеныя таксама цымбалы-кантрабас.<ref name="krasnobaeva" /> == Рэпрэсіі і рэабілітацыя == 24 жніўня 1937 году Сушкевіч быў арыштаваны. 1 лістапада 1937 году камісія НКВД СССР і Пракурора СССР асудзіла яго да расстрэлу паводле артыкулаў 66, 68 і 76 Крымінальнага кодэксу БССР. Расстраляны ў Менску 4 лістапада 1937 году.<ref name="memorial" /> 11 верасьня 1957 году рэабілітаваны вайсковым трыбуналам Ленінградзкай вайсковай акругі.<ref name="memorial" /> == Варыянты імя па бацьку == У даведачных зьвестках пра рэпрэсіі пазначаны як ''Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч'', а ў гісторыі аркестру — як ''Канстанцін Пятровіч Сушкевіч''.<ref name="openlist" /><ref name="orchestra" /> Тацьцяна Краснабаева разглядае гэтыя запісы як зьвесткі пра аднаго чалавека, спасылаючыся на супадзеньне даты нараджэньня і месца працы.<ref name="krasnobaeva" /> == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * Благутина А. Ю. [https://elib.grsu.by/doc/50739 Реконструкция белорусских цимбал в контексте истории возникновения и развития инструмента] // Актуальные проблемы мировой художественной культуры: зборнік навуковых артыкулаў: у 2 ч. Ч. 1 / пад рэд. Т. Г. Барановской. — Горадня: ГрДУ імя Янкі Купалы, 2018. — С. 191—195. 9gqblfv976brkaasez7r9egswjn367u 2696756 2696755 2026-10-14T19:51:58Z Ліцьвін 847 Ліцьвін перанёс старонку [[Сушкевіч Канстанцін Паўлавіч]] у [[Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч]]: [[ВП:ПНА]] 2696755 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч |род дзейнасьці = музыка, майстар музычных інструмэнтаў<ref name="krasnobaeva">Краснобаева Т. А. [https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=36665 Новый взгляд на историю модернизации белорусских цимбал. Проблемы производства, подготовки мастеров и качества инструментов] // Культура и искусство. — 2022. — № 10. — С. 63—72. — DOI: [https://doi.org/10.7256/2454-0625.2022.10.36665 10.7256/2454-0625.2022.10.36665]. Другасная навуковая крыніца. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> |дата нараджэньня = 7 сакавіка 1898<ref name="memorial">[https://web.archive.org/web/20211129064209/https://base.memo.ru/person/show/2847222 Сушкевич Константин Павлович] // Жертвы политического террора в СССР. Международное общество «Мемориал». Картка № 2847222. Крыніца зьвестак у картцы: Беларускі «Мэмарыял»; архіўная справа КДБ Рэспублікі Беларусі № 11321-с. Архіўная копія за 29 лістапада 2021 году. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref><ref name="openlist">[https://ru.openlist.wiki/Сушкевич_Константин_Павлович_(1898) Сушкевич Константин Павлович (1898)] // Открытый список. У картцы пазначаная архіўная справа КДБ Рэспублікі Беларусі № 11321-с. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> |месца нараджэньня = [[Менск]]<ref name="openlist" /> |дата сьмерці = 4 лістапада 1937<ref name="openlist" /> |месца сьмерці = [[Менск]]<ref name="openlist" /> |месца працы = Беларускі ансамбль народных інструмэнтаў<ref name="openlist" /> }} '''Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч''' (7 сакавіка 1898, [[Менск]] — 4 лістапада 1937, Менск)<ref name="memorial" /> — беларускі музыка і майстар музычных інструмэнтаў, удзельнік рэканструкцыі беларускіх [[цымбалы|цымбалаў]] у 1920-я гады.<ref name="krasnobaeva" /><ref name="openlist" /> Працаваў у Беларускім ансамблі народных інструмэнтаў. Расстраляны ў 1937 годзе, рэабілітаваны ў 1957 годзе.<ref name="memorial" /> == Біяграфія == Нарадзіўся 7 сакавіка 1898 году ў Менску.<ref name="memorial" /><ref name="martyrology">[https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/rozstrzelani_minsk_1937.pdf Расстраляныя ў Мінскай унутранай турме НКВД у перыяд крывавага тунэля смерці (па алфавіце)]. — PDF. — С. 138 паводле нумарацыі файла. Запіс «СУШКЕВІЧ Канстанцін Паўлавіч (7.3.1898)». Даведачная публікацыя; не факсыміле першаснага дакумэнту. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> Паходзіў зь сялян.<ref name="openlist" /> Уваходзіў у першапачатковы склад Беларускага дзяржаўнага ансамблю народных інструмэнтаў, створанага ў 1930 годзе пад кіраўніцтвам Дзьмітрыя Захара.<ref name="orchestra">[https://nafo.by/istoriya/dirizhery/zakhar-dmitrij-andreevich.html?iccaldate=2025-01-1&start=1 Дмитрий Андреевич Захар. Страница 2] // Афіцыйны сайт Нацыянальнага акадэмічнага народнага аркестру імя І. Жыновіча. Разьдзел «Оркестр цимбал, жалеек и дудок — главное дело его жизни». Інстытуцыйная гістарычная публікацыя; не дакумэнт 1920—1930-х гадоў. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> == Рэканструкцыя цымбалаў == У 1927 годзе Сушкевіч разам з Дзьмітрыем Захарам распачаў працу над рэканструкцыяй цымбалаў для аркестру беларускіх народных інструмэнтаў. Сушкевіч вырабляў інструмэнты паводле чарцяжоў Захара. У 1928 годзе былі створаныя новыя цымбалы з пашыраным гукарадам і храматычным строем.<ref name="krasnobaeva" /> Паводле гісторыі аркестру, Сушкевіч вырабіў цымбалы розных рэгістраў: прыму, альт, тэнар, бас і пікалё.<ref name="orchestra" /> У навуковай працы Тацьцяны Краснабаевай да вынікаў сумеснай працы Захара і Сушкевіча аднесеныя таксама цымбалы-кантрабас.<ref name="krasnobaeva" /> == Рэпрэсіі і рэабілітацыя == 24 жніўня 1937 году Сушкевіч быў арыштаваны. 1 лістапада 1937 году камісія НКВД СССР і Пракурора СССР асудзіла яго да расстрэлу паводле артыкулаў 66, 68 і 76 Крымінальнага кодэксу БССР. Расстраляны ў Менску 4 лістапада 1937 году.<ref name="memorial" /> 11 верасьня 1957 году рэабілітаваны вайсковым трыбуналам Ленінградзкай вайсковай акругі.<ref name="memorial" /> == Варыянты імя па бацьку == У даведачных зьвестках пра рэпрэсіі пазначаны як ''Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч'', а ў гісторыі аркестру — як ''Канстанцін Пятровіч Сушкевіч''.<ref name="openlist" /><ref name="orchestra" /> Тацьцяна Краснабаева разглядае гэтыя запісы як зьвесткі пра аднаго чалавека, спасылаючыся на супадзеньне даты нараджэньня і месца працы.<ref name="krasnobaeva" /> == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * Благутина А. Ю. [https://elib.grsu.by/doc/50739 Реконструкция белорусских цимбал в контексте истории возникновения и развития инструмента] // Актуальные проблемы мировой художественной культуры: зборнік навуковых артыкулаў: у 2 ч. Ч. 1 / пад рэд. Т. Г. Барановской. — Горадня: ГрДУ імя Янкі Купалы, 2018. — С. 191—195. 9gqblfv976brkaasez7r9egswjn367u 2696759 2696756 2026-10-14T20:49:20Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч]] у [[Канстанцін Сушкевіч]]: [[ВП:ПНА]] - уласныя імёны ў фармаце: Імя Прозьвішча 2696755 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч |род дзейнасьці = музыка, майстар музычных інструмэнтаў<ref name="krasnobaeva">Краснобаева Т. А. [https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=36665 Новый взгляд на историю модернизации белорусских цимбал. Проблемы производства, подготовки мастеров и качества инструментов] // Культура и искусство. — 2022. — № 10. — С. 63—72. — DOI: [https://doi.org/10.7256/2454-0625.2022.10.36665 10.7256/2454-0625.2022.10.36665]. Другасная навуковая крыніца. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> |дата нараджэньня = 7 сакавіка 1898<ref name="memorial">[https://web.archive.org/web/20211129064209/https://base.memo.ru/person/show/2847222 Сушкевич Константин Павлович] // Жертвы политического террора в СССР. Международное общество «Мемориал». Картка № 2847222. Крыніца зьвестак у картцы: Беларускі «Мэмарыял»; архіўная справа КДБ Рэспублікі Беларусі № 11321-с. Архіўная копія за 29 лістапада 2021 году. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref><ref name="openlist">[https://ru.openlist.wiki/Сушкевич_Константин_Павлович_(1898) Сушкевич Константин Павлович (1898)] // Открытый список. У картцы пазначаная архіўная справа КДБ Рэспублікі Беларусі № 11321-с. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> |месца нараджэньня = [[Менск]]<ref name="openlist" /> |дата сьмерці = 4 лістапада 1937<ref name="openlist" /> |месца сьмерці = [[Менск]]<ref name="openlist" /> |месца працы = Беларускі ансамбль народных інструмэнтаў<ref name="openlist" /> }} '''Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч''' (7 сакавіка 1898, [[Менск]] — 4 лістапада 1937, Менск)<ref name="memorial" /> — беларускі музыка і майстар музычных інструмэнтаў, удзельнік рэканструкцыі беларускіх [[цымбалы|цымбалаў]] у 1920-я гады.<ref name="krasnobaeva" /><ref name="openlist" /> Працаваў у Беларускім ансамблі народных інструмэнтаў. Расстраляны ў 1937 годзе, рэабілітаваны ў 1957 годзе.<ref name="memorial" /> == Біяграфія == Нарадзіўся 7 сакавіка 1898 году ў Менску.<ref name="memorial" /><ref name="martyrology">[https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/rozstrzelani_minsk_1937.pdf Расстраляныя ў Мінскай унутранай турме НКВД у перыяд крывавага тунэля смерці (па алфавіце)]. — PDF. — С. 138 паводле нумарацыі файла. Запіс «СУШКЕВІЧ Канстанцін Паўлавіч (7.3.1898)». Даведачная публікацыя; не факсыміле першаснага дакумэнту. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> Паходзіў зь сялян.<ref name="openlist" /> Уваходзіў у першапачатковы склад Беларускага дзяржаўнага ансамблю народных інструмэнтаў, створанага ў 1930 годзе пад кіраўніцтвам Дзьмітрыя Захара.<ref name="orchestra">[https://nafo.by/istoriya/dirizhery/zakhar-dmitrij-andreevich.html?iccaldate=2025-01-1&start=1 Дмитрий Андреевич Захар. Страница 2] // Афіцыйны сайт Нацыянальнага акадэмічнага народнага аркестру імя І. Жыновіча. Разьдзел «Оркестр цимбал, жалеек и дудок — главное дело его жизни». Інстытуцыйная гістарычная публікацыя; не дакумэнт 1920—1930-х гадоў. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> == Рэканструкцыя цымбалаў == У 1927 годзе Сушкевіч разам з Дзьмітрыем Захарам распачаў працу над рэканструкцыяй цымбалаў для аркестру беларускіх народных інструмэнтаў. Сушкевіч вырабляў інструмэнты паводле чарцяжоў Захара. У 1928 годзе былі створаныя новыя цымбалы з пашыраным гукарадам і храматычным строем.<ref name="krasnobaeva" /> Паводле гісторыі аркестру, Сушкевіч вырабіў цымбалы розных рэгістраў: прыму, альт, тэнар, бас і пікалё.<ref name="orchestra" /> У навуковай працы Тацьцяны Краснабаевай да вынікаў сумеснай працы Захара і Сушкевіча аднесеныя таксама цымбалы-кантрабас.<ref name="krasnobaeva" /> == Рэпрэсіі і рэабілітацыя == 24 жніўня 1937 году Сушкевіч быў арыштаваны. 1 лістапада 1937 году камісія НКВД СССР і Пракурора СССР асудзіла яго да расстрэлу паводле артыкулаў 66, 68 і 76 Крымінальнага кодэксу БССР. Расстраляны ў Менску 4 лістапада 1937 году.<ref name="memorial" /> 11 верасьня 1957 году рэабілітаваны вайсковым трыбуналам Ленінградзкай вайсковай акругі.<ref name="memorial" /> == Варыянты імя па бацьку == У даведачных зьвестках пра рэпрэсіі пазначаны як ''Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч'', а ў гісторыі аркестру — як ''Канстанцін Пятровіч Сушкевіч''.<ref name="openlist" /><ref name="orchestra" /> Тацьцяна Краснабаева разглядае гэтыя запісы як зьвесткі пра аднаго чалавека, спасылаючыся на супадзеньне даты нараджэньня і месца працы.<ref name="krasnobaeva" /> == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * Благутина А. Ю. [https://elib.grsu.by/doc/50739 Реконструкция белорусских цимбал в контексте истории возникновения и развития инструмента] // Актуальные проблемы мировой художественной культуры: зборнік навуковых артыкулаў: у 2 ч. Ч. 1 / пад рэд. Т. Г. Барановской. — Горадня: ГрДУ імя Янкі Купалы, 2018. — С. 191—195. 9gqblfv976brkaasez7r9egswjn367u 2696761 2696759 2026-10-14T20:51:50Z Dymitr 10914 стыль 2696761 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч |род дзейнасьці = музыка, майстар музычных інструмэнтаў<ref name="krasnobaeva">Краснобаева Т. А. [https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=36665 Новый взгляд на историю модернизации белорусских цимбал. Проблемы производства, подготовки мастеров и качества инструментов] // Культура и искусство. — 2022. — № 10. — С. 63—72. — DOI: [https://doi.org/10.7256/2454-0625.2022.10.36665 10.7256/2454-0625.2022.10.36665]. Другасная навуковая крыніца. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> |дата нараджэньня = 7 сакавіка 1898<ref name="memorial">[https://web.archive.org/web/20211129064209/https://base.memo.ru/person/show/2847222 Сушкевич Константин Павлович] // Жертвы политического террора в СССР. Международное общество «Мемориал». Картка № 2847222. Крыніца зьвестак у картцы: Беларускі «Мэмарыял»; архіўная справа КДБ Рэспублікі Беларусі № 11321-с. Архіўная копія за 29 лістапада 2021 году. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref><ref name="openlist">[https://ru.openlist.wiki/Сушкевич_Константин_Павлович_(1898) Сушкевич Константин Павлович (1898)] // Открытый список. У картцы пазначаная архіўная справа КДБ Рэспублікі Беларусі № 11321-с. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> |месца нараджэньня = [[Менск]]<ref name="openlist" /> |дата сьмерці = 4 лістапада 1937<ref name="openlist" /> |месца сьмерці = [[Менск]]<ref name="openlist" /> |месца працы = Беларускі ансамбль народных інструмэнтаў<ref name="openlist" /> }} '''Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч''' (7 сакавіка 1898, [[Менск]] — 4 лістапада 1937, Менск)<ref name="memorial" /> — беларускі музыка і майстар музычных інструмэнтаў, удзельнік рэканструкцыі беларускіх [[цымбалы|цымбалаў]] у 1920-я гады.<ref name="krasnobaeva" /><ref name="openlist" /> Працаваў у Беларускім ансамблі народных інструмэнтаў. Расстраляны ў 1937 годзе, рэабілітаваны ў 1957 годзе.<ref name="memorial" /> == Біяграфія == Нарадзіўся 7 сакавіка 1898 году ў Менску.<ref name="memorial" /><ref name="martyrology">[https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/rozstrzelani_minsk_1937.pdf Расстраляныя ў Мінскай унутранай турме НКВД у перыяд крывавага тунэля смерці (па алфавіце)]. — PDF. — С. 138 паводле нумарацыі файла. Запіс «СУШКЕВІЧ Канстанцін Паўлавіч (7.3.1898)». Даведачная публікацыя; не факсыміле першаснага дакумэнту. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> Паходзіў зь сялян.<ref name="openlist" /> Уваходзіў у першапачатковы склад Беларускага дзяржаўнага ансамблю народных інструмэнтаў, створанага ў 1930 годзе пад кіраўніцтвам Дзьмітрыя Захара.<ref name="orchestra">[https://nafo.by/istoriya/dirizhery/zakhar-dmitrij-andreevich.html?iccaldate=2025-01-1&start=1 Дмитрий Андреевич Захар. Страница 2] // Афіцыйны сайт Нацыянальнага акадэмічнага народнага аркестру імя І. Жыновіча. Разьдзел «Оркестр цимбал, жалеек и дудок — главное дело его жизни». Інстытуцыйная гістарычная публікацыя; не дакумэнт 1920—1930-х гадоў. Дата доступу: 14 кастрычніка 2026 году.</ref> == Рэканструкцыя цымбалаў == У 1927 годзе Сушкевіч разам зь Дзьмітрыем Захарам распачаў працу над рэканструкцыяй цымбалаў для аркестру беларускіх народных інструмэнтаў. Сушкевіч вырабляў інструмэнты паводле чарцяжоў Захара. У 1928 годзе былі створаныя новыя цымбалы з пашыраным гукарадам і храматычным строем.<ref name="krasnobaeva" /> Паводле гісторыі аркестру, Сушкевіч вырабіў цымбалы розных рэгістраў: прыму, альт, тэнар, бас і пікалё.<ref name="orchestra" /> У навуковай працы Тацьцяны Краснабаевай да вынікаў сумеснай працы Захара і Сушкевіча аднесеныя таксама цымбалы-кантрабас.<ref name="krasnobaeva" /> == Рэпрэсіі і рэабілітацыя == 24 жніўня 1937 году Сушкевіч быў арыштаваны. 1 лістапада 1937 году камісія НКВД СССР і Пракурора СССР асудзіла яго да расстрэлу паводле артыкулаў 66, 68 і 76 Крымінальнага кодэксу БССР. Расстраляны ў Менску 4 лістапада 1937 году.<ref name="memorial" /> 11 верасьня 1957 году рэабілітаваны вайсковым трыбуналам Ленінградзкай вайсковай акругі.<ref name="memorial" /> == Варыянты імя па бацьку == У даведачных зьвестках пра рэпрэсіі пазначаны як ''Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч'', а ў гісторыі аркестру — як ''Канстанцін Пятровіч Сушкевіч''.<ref name="openlist" /><ref name="orchestra" /> Тацьцяна Краснабаева разглядае гэтыя запісы як зьвесткі пра аднаго чалавека, спасылаючыся на супадзеньне даты нараджэньня і месца працы.<ref name="krasnobaeva" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Благутина А. Ю. [https://elib.grsu.by/doc/50739 Реконструкция белорусских цимбал в контексте истории возникновения и развития инструмента] // Актуальные проблемы мировой художественной культуры: зборнік навуковых артыкулаў: у 2 ч. Ч. 1 / пад рэд. Т. Г. Барановской. — Горадня: ГрДУ імя Янкі Купалы, 2018. — С. 191—195. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сушкевіч, Канстанцін}} [[Катэгорыя:Беларускія музыкі]] 84soo4idqfjvq6b01hebx0bost1ez8y 0 304301 2696757 2026-10-14T19:51:58Z Ліцьвін 847 Ліцьвін перанёс старонку [[Сушкевіч Канстанцін Паўлавіч]] у [[Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч]]: [[ВП:ПНА]] 2696757 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч]] 3uhue65t1qnxna7ihzgl4npmfb8p2qt 2696768 2696757 2026-10-14T22:07:37Z Dymitr 10914 /* */ выпраўленьне спасылак 2696768 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Канстанцін Сушкевіч]] bnwcc93w65mjn1p604xb2njgo85xajr 0 304302 2696758 2026-10-14T20:46:29Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Rayan_Cherki?oldid=1380250923 2696758 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Раян Шэркі''' ({{мова-fr|Rayan Cherki}}; {{Н}} 17 жніўня 2003 году) — францускі футбаліст, атакуючы паўабаронца ангельскага клюбу «[[Манчэстэр Сіці]]» і [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]]. == Кар’ера == === Клюбная === [[Файл:Rayan Cherki 2019.jpg|значак|зьлева|Шэркі ў складзе «[[Алімпік Ліён|Алімпіку]]» ў 2019 годзе.]] 7 ліпеня 2019 году Шэркі падпісаў свой першы прафэсійны кантракт зь ліёнскім «[[Алімпік Ліён|Алімпікам]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.ol.fr/Contents/Articles/2019/07/02/signature-rayan-cherki-signe-son-premier-contrat-pro|загаловак=Rayan Cherki signs first professional contract with OL|выдавецтва=Olympique Lyonnais|дата публікацыі=07.07.2019|дата доступу=19.10.2019|копія=https://web.archive.org/web/20191103235305/https://www.ol.fr/Contents/Articles/2019/07/02/signature-rayan-cherki-signe-son-premier-contrat-pro|дата копіі=03.11.2019}}</ref>. Дэбютаваў на прафэсійным узроўні 19 кастрычніка 2019 году ў матчы [[Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе|Лігі 1]], які скончыўся ўнічыю 0:0 супраць «[[Дыжон (футбольны клюб)|Дыжону]]». 4 студзеня 2020 году гулец адзначыўся першым голам за дарослую каманду, выйшаўшы на замену ў матчы [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]]. 18 студзеня ён браў удзел у арганізацыі ўсіх чатырох галоў клюбу ў пераможным матчы кубка краіны над «[[Нант (футбольны клюб)|Нантам]]». Сустрэча скончылася зь лікам 4:3, а Шэркі аформіў галявы дубль і аддаў дзьве выніковыя перадачы. Свой першы гол у Лізе 1 пацэліў 2 траўня 2021 году ў матчы супраць «[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]», які скончыўся перамогай зь лікам 3:2. Ягоны гол прынёс ліёнцам перамогу ў апошнія хвіліны матчу<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/rayan-cherki-late-goal-earns-lyon-win-at-monaco-to-keep-champions-league-qualification-push-alive_sto8302008/story.shtml|загаловак=Rayan Cherki late goal earns Lyon win at Monaco to keep Champions League qualification push alive|выдавецтва=Eurosport|дата публікацыі=02.05.2021|дата доступу=03.05.2021}}</ref>. У верасьні 2024 году падоўжыў кантракт з клюбам да 2027 году. 10 чэрвеня 2025 году ангельскі клюб «[[Манчэстэр Сіці]]» абвесьціў пра складаньне з Шэркі пяцігадовага кантракту. Паводле ўгоды дабыцьця манчэстэрцы выклалі 36,5 млн эўра, а таксама былі прадугледжаныя бонусы ў памеры 6 млн эўра і 15% ад наступнага продажу<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mancity.com/news/mens/rayan-cherki-announcement-63885169|загаловак=City seal signing of Cherki|выдавецтва=Manchester City F.C.|дата публікацыі=10.06.2025|дата доступу=10.06.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.ol.fr/fr/actualites/merci-rayan-et-bonne-continuation|загаловак=Merci Rayan et bonne continuation !|выдавецтва=Olympique Lyonnais|дата публікацыі=10.06.2025|дата доступу=11.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250610185504/https://www.ol.fr/fr/actualites/merci-rayan-et-bonne-continuation|дата копіі=10.06.2025}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Collins, Ben|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cx2jzlxd9eeo|загаловак=Lyon's Cherki completes 'dream' £30m Man City move|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=10.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250610182714/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cx2jzlxd9eeo|дата копіі=10.06.2025}}</ref>. 14 жніўня, пасьля таго як [[Джэк Грыліш]] перайшоў у «[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]]» на правах арэнды, Шэркі атрымаў 10-ы нумар<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mancity.com/news/mens/rayan-cherki-number-10-63890702|загаловак=Cherki to wear No.10 shirt|выдавецтва=Manchester City F.C.|дата публікацыі=14.08.2025|дата доступу=14.08.2025}}</ref>. Праз два дні футбаліст загнаў гол у сваім дэбютным матчы ў [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-лізе]], зьявіўшыся на замену замест [[Эрлінг Голян|Эрлінга Голяна]]. Супернікам каманды быў «[[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mancity.com/news/mens/wolves-manchester-city-202526-match-report-63890951|загаловак=Super City make blistering Premier League start at Wolves|выдавецтва=Manchester City F.C.|дата публікацыі=16.08.2025|дата доступу=16.08.2025}}</ref>. 5 лістапада француз правёў свой першы гол у [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]] у хатнім пераможным матчы групавога этапу зь лікам 4:1 над нямецкай «[[Барусія Дортмунд|Барусіяй]]» з [[Дортмунд]]у<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mancity.com/news/mens/manchester-city-v-borussia-dortmund-match-report-ucl-5-november-63897968|загаловак=Foden-inspired City ease past Dortmund|выдавецтва=Manchester City F.C.|дата публікацыі=05.11.2025|дата доступу=05.11.2025}}</ref>. === Міжнародная === Праз сваё паходжаньне футбаліст меў мажлівасьць бараніць колеры зборных Францыі, Альжыру і Італіі. Аднак, ужо ў падлеткавым узроўні абраў родную Францыю. У 2024 годзе гулец быў улучаны ў склад зборнай Францыі на футбольны турнір [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульняў]], дзе згуляў у трох матчах. Разам з камандай стаў уладальнікам срэбных мэдалёў. 5 чэрвеня 2025 году Шэркі дэбютаваў у складзе нацыянальнай [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]], загнаўшы гол і аддаўшы галявую перадачу ў матчы супраць [[Мужчынская зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] ў паўфінале [[Ліга нацыяў УЭФА|Лігі нацыяў]]<ref>{{спасылка|аўтар=Hopkins, Oliver|спасылка=https://theanalyst.com/articles/rayan-cherki-lyon-man-city-transfer-chance-creation-stats|загаловак=Rayan Cherki is Europe's King of Chance Creation – It's Why Man City Want Him|выдавецтва=The Analyst|дата публікацыі=06.06.2025|дата доступу=10.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250611195147/https://theanalyst.com/articles/rayan-cherki-lyon-man-city-transfer-chance-creation-stats|дата копіі=11.06.2025}}</ref>. Праз тры дні, 9 чэрвеня, ён упершыню выйшаў у стартавым складзе ў матчы супраць [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыны]]<ref>{{спасылка|аўтар=Jashoria, Nukul|спасылка=https://www.goal.com/en-in/lists/game-rayan-cherki-hailed-example-france-stars-didier-deschamps-reflects-man-city-national-team/bltf2cfab79fe8b11e8#csc8434a91c827c932|загаловак='He needs to be at the heart of the game' – Rayan Cherki hailed as an example for France’s other youngsters as Didier Deschamps reflects on Man City-bound star’s strong start for national team|выдавецтва=Goal|дата публікацыі=09.06.2025|дата доступу=10.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20260103094737/https://www.goal.com/en-in/lists/game-rayan-cherki-hailed-example-france-stars-didier-deschamps-reflects-man-city-national-team/bltf2cfab79fe8b11e8#csc8434a91c827c932|дата копіі=03.01.2026}}</ref>. == Дасягненьні == '''«Манчэстэр Сіці»''': * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2026 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2026 '''Францыя''': * Срэбны прызэр [[летнія Алімпійскія гульні|летніх Алімпійскіх гульняў]]: 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Францыя на ЧС-2026}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шэркі, Раян}} [[Катэгорыя:Францускія футбалісты]] [[Катэгорыя:Францускія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]] h7ffp2iv9zkmjiatfe8m0x97764ewy4 0 304303 2696760 2026-10-14T20:49:20Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Канстанцін Паўлавіч Сушкевіч]] у [[Канстанцін Сушкевіч]]: [[ВП:ПНА]] - уласныя імёны ў фармаце: Імя Прозьвішча 2696760 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Канстанцін Сушкевіч]] bnwcc93w65mjn1p604xb2njgo85xajr 14 304304 2696808 2026-10-15T08:27:47Z Taravyvan Adijene 1924 Створаная старонка са зьместам „[[Катэгорыя:Рэлігійныя збудаваньні Тэгерану]] [[Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы паводле гарадоў Ірану|Тэгеран]] [[Катэгорыя:Хрысьціянства ў Тэгеране|Храмы]] [[de:Kategorie:Kirchengebäude in Teheran]]“ 2696808 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рэлігійныя збудаваньні Тэгерану]] [[Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы паводле гарадоў Ірану|Тэгеран]] [[Катэгорыя:Хрысьціянства ў Тэгеране|Храмы]] [[de:Kategorie:Kirchengebäude in Teheran]] av5hjv1wqrlcrt0gi5st8jz618dnu2m 14 304305 2696809 2026-10-15T08:32:26Z Taravyvan Adijene 1924 Створаная старонка са зьместам „{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тэгеран}} [[Катэгорыя:Хрысьціянства паводле гарадоў Ірану|Тэгеран]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Тэгеране]] [[de:Kategorie:Christentum in Teheran]]“ 2696809 wikitext text/x-wiki {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тэгеран}} [[Катэгорыя:Хрысьціянства паводле гарадоў Ірану|Тэгеран]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Тэгеране]] [[de:Kategorie:Christentum in Teheran]] 1s9r8j97jt1cre1t3unfqs30if23q82 14 304306 2696810 2026-10-15T08:34:17Z Taravyvan Adijene 1924 стварайце [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыі]] 2696810 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рэлігія паводле гарадоў Ірану| ]] [[Катэгорыя:Хрысьціянства паводле гарадоў Азіі|Іран]] [[Катэгорыя:Хрысьціянства ў Іране| Гарады]] [[d:Q99515490]] bso0p2usp9vipbw9kcwr6dajn7f2s99 10 304307 2696819 2026-10-15T10:43:57Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Pepino de mar (Holothuria fuscogilva), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-28, DD 119.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696819 wikitext text/x-wiki Pepino de mar (Holothuria fuscogilva), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-28, DD 119.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> 16w5aga425k0t6gh7eg9z1r6zrijuuu 10 304308 2696820 2026-10-15T10:44:13Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Florian Lipowitz (team Red Bull–Bora–hansgrohe) winning Stage 5 (2026 Tour of Slovenia).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696820 wikitext text/x-wiki Florian Lipowitz (team Red Bull–Bora–hansgrohe) winning Stage 5 (2026 Tour of Slovenia).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> qty5vdt35syj2ths2xm7dxwpxz49yiq 10 304309 2696821 2026-10-15T10:44:31Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Desna Sosonka 2026 G9.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696821 wikitext text/x-wiki Desna Sosonka 2026 G9.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> n4pl9fdxz4e46tthbg03m520u20y83e 10 304310 2696822 2026-10-15T10:44:51Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „গ্রামীন বাউত উৎসব, পাবনা, বাংলাদেশ (DSC03374).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2696822 wikitext text/x-wiki গ্রামীন বাউত উৎসব, পাবনা, বাংলাদেশ (DSC03374).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> 4ugk7e5wignzjks8iidngv1a6t8fp7q