Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 4193 2697192 2696879 2026-10-18T21:14:59Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне літаратура 2697192 wikitext text/x-wiki {{Сьвяты | тып (колер) = хрысьціянскі | сьвецкае імя = Іван | манаскае імя = Язафат | памёр = [[12 лістапада]], [[1623]], [[Віцебск]], [[Рэч Паспалітая]] (сучасная Беларусь) | шануецца = Каталіцкай Царквой (бізантыйскага і рымскага абрадаў); [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|украінскай]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|беларускай]] і [[Расейская Грэка-Каталіцкая Царква|расейскай]] і інш. грэка-каталіцкімі Цэрквамі | услаўлены = | бэатыфікаваны = [[16 траўня]], [[1643]], у [[Рым]]е, [[Урбан VIII (папа рымскі)|Папам Рымскім Урбанам VIII]] | кананізаваны = [[1867]], у [[Рым]]е, [[Пій IX (папа рымскі)|Папам Рымскім Піем IX]] | у ліку = | галоўная сьвятыня = базыліка сьв. Пятра ў Рыме | дзень памяці = [[12 лістапада]] - [[Каталіцкая царква]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]],<br />[[16 верасьня]] - [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]]<br />,[[25 лістапада]] - [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква]] | дзень памяці ў 2009 = <!-- магчымы любы нумар году, адлюстроўваецца наяўны --> | патрон = Віцебская дыяцэзія РКЦ | атрыбуты = | дэкананізаваны = | працы = | падзьвіжніцтва = }} [[Файл:Святы (на той момант благаславёны) Язафат Кунцэвіч. Гравюра з кнігі І. Сушы.jpg|міні|280пкс|Гравюра з кнігі [[Якуб Суша|Якуба Сушы]] з выявай Ясафата Кунцэвіча]] '''Язафа́т Кунцэ́віч''' ([[1580]] ці 1584 — {{ДС|12|11|1623}}) — [[Грэка-каталіцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкі]] царкоўны і грамадзкі дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], царкоўны пісьменьнік, [[сьвятамучанік]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ва [[Уладзімер-Валынскі|Ўладзімеры-Валынскім]] у зьбяднелай [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і [[Кунцэвічы гербу Лебедзь|Кунцэвічаў]], якая выехала туды зь [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="150pa">[https://web.archive.org/web/20080523111634/http://knihi.com/pytanni/066.html 66. Хто такі Язафат Кунцэвіч?] // {{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref> Яго бацькам быў небагаты купец Гаўрыла, маці — Марына. У падлеткавым узросьце, неўзабаве пасьля Берасьцейскай уніі 1596 году, разам з бацькамі пераехаў у Вільню. Паводле сьведчаньня біёграфаў, Іван (Ян) Кунцэвіч зь дзяцінства вылучаўся цягай да малітвы і містычным сьветапоглядам. Да [[1599]] прыняў [[Берасьцейская унія|Унію]] і зрабіўся яе адданым прыхільнікам. На ягоны выбар Уніі і фармаваньне яго каталіцкага сьветапогляду паўплывалі знакамітыя ў свой час багасловы — грэк [[Пятро Аркудзі]], які быў прысланы з [[Рым]]у для ўмацаваньня Зьяднанай Царквы ў Рэчы Паспалітай, віленскі езуіт Валенці Фабрыцый, будучы мітрапаліт [[Язэп Руцкі]], які тады быў яшчэ сьвецкай асобай. У [[1604]] сам Кіеўскі мітрапаліт [[Іпаці Пацей]] пастрыг яго ў манахі, надаў яму новае імя — Язафат, высьвяціў на дыякана, пасьля чаго накіраваў у Віленскі [[манастыр Сьвятой Тройцы (Вільня)|манастыр Сьвятой Тройцы]]<ref>Нарис історіï Василіянського чину святого Йосафата. Відавництво оо. Василіян, Рим, 1992. С. 102.</ref>. Сапраўдны [[аскет]] у штодзённым жыцьці, Язафат Кунцэвіч у вольны ад малітваў і набажэнстваў час чытаў сьвятыя кнігі і пісаў свае, у якіх даводзіў неабходнасьць аб’яднаньня Ўсходняй і Заходняй Царквы пад зьверхніцтвам [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]]. Яго праведнае манаскае жыцьцё, навука і палымяныя казаньні прыцягвалі ў манастыр новых маладых паслушнікаў. У другой палове [[1608]] ён быў высьвячаны на [[сьвятар]]а. (Паводле некаторых крыніцаў ужо [[23 жніўня]] [[1608]] ён быў ераманахам)<ref>Нарис історіï Василіянського чину святого Йосафата. Відавництво оо. Василіян, Рим, 1992. С. 110.</ref>. Таго ж году [[Язэп Руцкі]] запрасіў Я. Кунцэвіча ў [[Кіеў]] для дапамогі ў навяртаньні праваслаўных кіеўлянаў да Уніі. У Пячорскім манастыры адбыўся інцыдэнт, калі ў адказ на прамовы Язафата Кунцэвіча манахі сьцягнулі яго з амбону і моцна зьбілі, аднак пасьля багаслоўскага дыспуту варожасьць улеглася. Калі манаская супольнасьць Траецкага манастыра ў Вільні павялічылася да 50 манахаў, зьявілася магчымасьць засноўваць новыя манастыры Зьяднанай Царквы. Шляхціч [[Рыгор Трызна (маршалак слонімскі)|Рыгор Трызна]], маршалак слонімскі, падараваў манахам-уніятам манастыр у [[Быцень|Быцені]], які ён збудаваў для сваёй дачкі Эўфрасіньні, і тады Язэп Руцкі накіраваў туды Язафата Кунцэвіча, каб ён заснаваў там навіцыят для манахаў Зьяднанай Царквы. Тады ж Рыгор Трызна пазнаёміў ігумена [[Быцень|Быценскага]] манастыра Язафата Кунцэвіча з сваім праваслаўным суседам Іванам Мялешкам, смаленскім кашталянам. Пад уплывам ераманаха Язафата [[Іван Мялешка]] прыняў Унію і падараваў манахам [[Жыровічы]], дзе была царква з цудатворнай іконай Багародзіцы. Язафат Кунцэвіч стаў першым ігуменам Жыровіцкага манастыра. Шляхціч Іван Мялешка разам з сужонкай Ганнай з Фурсаў збудавалі ў Жыровічах манастыр і [[29 кастрычніка]] [[1613]] ўрачыста ўвялі туды Язафата Кунцэвіча зь яго манахамі<ref>Historya o początkach cudownego obrazu Nayswiętszey Panny Maryi Zyrowickiey w Litwie. Wilno, 1628.</ref>. З таго часу Жыровічы сталі слаўным водпуставым месцам, куды штогод пачалі прыходзіць пілігрымы з самых розных куткоў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Пасьля сьмерці [[18 ліпеня]] [[1613]] мітрапаліта Іпація Пацея Кіеўскай мітраполіяй пачаў упраўляць [[Язэп Руцкі]], а Язафат Кунцэвіч ад гэтага часу і да [[1617]] быў архімандрытам Віленскага манастыра Сьвятой Тройцы, які тады налічваў ужо 60 манахаў. За гэты час ён многа зрабіў для разбудовы і добраўпарадкаваньня манастыра, арганізацыі манаскага жыцьця. Старэйшых манахаў архімандрыт Язафат Кунцэвіч накіраваў у Наваградак і Менск, дзе базыляне адчынілі школы, а сам застаўся толькі з маладымі манахамі. У гэты час яму даводзілася адначасова выконваць абавязкі архімандрыта, вікарыя, спаведніка, прапаведніка, эканома і нават дзяка. Як сьцьвярджаў сьведак айцец Г. Хмяльніцкі, звычайна ён сам званіў на пад’ём і ў царкве на малітву<ref>Нарис історіï Василіянського чину святого Йосафата. Відавництво оо. Василіян, Рим, 1992. С. 115.</ref>. Паводле рэкамэндацыі Руцкага ў [[1617]] прызначаны біскупам [[віцебск]]ім і адначасова каад’ютарам да [[Полацкія ўніяцкія арцыбіскупы|полацкага архібіскупа]] [[Гедэон Бральніцкі|Гедэона Бральніцкага]]. Разам зь мітрапалітам Язэпам Руцкім, які распрацаваў статуты Базылянскага закону, Язафат Кунцэвіч моцна спрычыніўся да рэарганізацыі ўсходняга манаства ў краі. Пасьля сьмерці Бральніцкага ў канцы [[1618]] Я. Кунцэвіч стаў [[Полацкія ўніяцкія арцыбіскупы|полацкім архібіскупам]]. У [[Полацак]] ён прыбыў з асаблівай місіяй ад мітрапаліта Руцкага — умацаваць Унію ў гэтым краі. Першымі крокамі архібіскупа Язафата Кунцэвіча на новай ніве сталася адраджэньне царкоўнага жыцьця: аднаўленьне храмаў (у тым ліку [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкага Сафійскага сабору]]), заснаваньне парафіяльных школаў, «чыстка» кліру. Адначасова ён праявіў сябе адданым прыхільнікам еднасьці Заходняй і Ўсходняй Цэркваў. Да Базылянскага закону ён прыяднаў манахаў трох манастыроў Полацкай япархіі: Полацкага манастыра, Чарэйскага манастыра і Магілёўскага манастыра. Разам з тым актыўнасьць новага полацкага архібіскупа выклікала неадназначную рэакцыю. [[9 кастрычніка]] [[1618]] архібіскуп Язафат Кунцэвіч накіраваўся ў [[Магілёў]] са звычайнай душпастырскай мэтай ''«прыгледзець за царкоўным парадкам»''. Жыхары не дазволілі яму, як пастыру, нават уступіць у места, зачынілі гарадзкую браму, расставілі на вежах і на валу гарматы, скіраваныя на сьвіту архібіскупа, і ўзброеных людзей, частка якіх выйшла з харугвамі перагарадзіць уніяцкаму архібіскупу дарогу ў места. ''«Калі гэты ўладыка-адшчапенец'', — казалі яны, — ''дзе-небудзь пакажацца бліжэй каля места, то ў места мы яго ня пусьцім, а яго заб’ем, бо за пастыра і ўладыку свайго ня лічым і прызнаваць яго ня хочам»''. Гэты інцыдэнт стаўся прычынай судовага разьбіральніцтва, у выніку ягока завадатараў бунту як парушальнікаў спакою ў дзяржаве прысудзілі да сьмяротнай кары, а на места быў накладзены штраф<ref name="av"/>. У сакавіку [[1620]] на зваротным шляху з [[Масква|Масквы]] ў Кіеў прыбыў [[Ерусалім]]скі патрыярх Тэафан, які актыўна праводзіў пратурэцкую і прамаскоўскую палітыку. Ён незаконна<ref>{{Спасылка|аўтар=Ігар Войніч.|url=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bha/07-2/05.htm|загаловак=Сільвестр Косаў і Язафат Кунцэвіч — повязь царкоўных ерархаў|выдавец=Беларускі гістарычны агляд|копія=http://web.archive.org/web/20110717094412/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bha/07-2/05.htm|дата копіі=17 ліпеня 2011}} Том 7. Сшытак 2 (13)</ref> высьвяціў новых праваслаўных біскупаў і паставіў іх наўзамен раней прызначаных уніяцкіх, чым абвастрыў супярэчнасьці ў асяродку хрысьціянаў Рэчы Паспалітай. У прыватнасьці, у абыход Кунцэвіча біскупам Полацку быў пастаўлены [[Мялеці Сматрыцкі]], дзеяньні якога ў Рэчы Паспалітай расцанілі як падбухторваньне да мецяжу і царкоўнаму расколу ўва ўгоду [[Турэччына|Турэччыны]]. У прыватнасьці кароль і вялікі князь Жыгімонт пісаў: {{Цытата|нехта [[Мялеці Сматрыцкі|Сматрыцкі]] і [[Іёў (Барэцкі)|Барэцкі]] змовіліся з падданымі [[Асман II|цэсара турэцкага]], непрыяцеля веры хрысьціянскай і нашага, які на панствы нашыя вайной ідзе. Зь нейкім пастырам, нібы патрыярхам ерусалімскім, на шпегі да панстваў нашых ад цэсара турэцкага дасланым, наважыліся без дазволу і ведама нашага прысьвячэньні браць — адзін на мітраполію Кіеўскую, а іншы – на архібіскупства Полацкае, ігнаруючы тых, хто прылажэнствы гэтыя духоўныя здаўна з пападаньня нашага спараднага на сябе носяць і добрае здароўе маюць.}} Аднак прапаганда М. Сматрыцкага прынесла свой плён. Архібіскупа Я. Кунцэвіча зьвінавацілі ў перасьледзе праваслаўных, на што ён змушаны быў адказаць лістом, адрасаваным [[Леў Сапега|Льву Сапегу]]: {{Цытата|Я ж ніколі нікога да Уніі гвалтам не прымушаў, такога ніколі не было. Абараняць жа мне мае царкоўныя правы, (калі на мяне наступаюць гвалтам), мяне прымушае звычайная біскупская прысяга.}} Найбольш напружаны характар барацьба супраць Уніі набыла ў [[Віцебск]]у, насельніцтва якога пасланцы Сматрыцкага падбухторылі да непаслушэнства законнаму архібіскупу. Уступіўшы ў валоданьне віцебскімі цэрквамі, Я. Кунцэвіч заняўся іхным абсталяваньнем: загадаў іх падмесьці, пачысьціць абразы, наладзіць хоры і адкідныя сядзеньні. Паводле словаў відавочцаў, праваслаўныя ў адказ на гэта сказалі, што нельга з царквы нічога выкідаць, нават пыл. На падставе гэтага яны абвясьцілі, што Я. Кунцэвіч прытрымліваецца лацінскай веры і перарабляе цэрквы на лацінскі ўзор<ref name="av">Алена Вернікоўская. [https://web.archive.org/web/20101005223534/http://epolotsk.com/page.php?id=259 Супраціўленне праваслаўных Полацкай епархіі ўвядзенню уніі і забойства Язафата Кунцэвіча] // Беларускі гістарычны агляд, Том 8 Сшытак 1—2 (14—15) Снежань 2001</ref>. Ад сакавіка [[1621]] па атрыманьні ліста М. Сматрыцкага, жыхары Віцебску поўнасьцю перасталі падпарадкоўвацца Я. Кунцэвічу. [[4 красавіка]] [[1621]], у дзень Дабравешчаньня, віцебскія праваслаўныя на чале з бурмістрам Сымонам Нешам не пусьцілі працэсію ўніяцкіх сьвятароў з Прачысьценскага сабору ў царкву Дабравешчаньня: ''«люд посполитый лаял их и соромотил и на здоровье их як того часу, так и потомных часов похвалки чинил, грозячи им забиянем и у воду утопенем»''. У Дабравешчанскай царкве [[16 жніўня]], у дзень Спаса («яблычнага»), праваслаўныя зноў ''«тумульт учинили»'', званілі ў званы, проста ў царкве зьбілі сьвятара айца Максіма Турчыновіча і Кунцэвічавага слугу Стэфана Базіліскага, а потым гналіся за самім архібіскупам. У дзень Пяцідзясятніцы вялікі натоўп праваслаўных спыніў арганізаваную Кунцэвічам урачыстую працэсію, што накіроўвалася за места да царквы Сьв. Духа, і прымусіў яе вярнуцца ў места. [[20 лютага]] [[1622]] каля сотні жыхароў Віцебску абкружылі царкву Дабравешчаньня, перашкаджаючы адпраўленьню архібіскупам набажэнства, ''«крик, волане великое учинили», «словы неучтивыми лаяли, соромотили»'' ўніяцкае духавенства, а пасьля службы напалі на архідыякана і чэлядзь архібіскупа<ref name="av"/>. Кульмінацыя канфлікту настала [[12 лістапада]] [[1623]] ([[Віцебскае паўстаньне]]), калі разьюшаны натоўп віцебскіх праваслаўных рынуўся ў дом Я. Кунцэвіча. Архібіскуп выйшаў ім насустрач са словамі: ''«Дзеці мае, чаму вы напалі на мой дом?»'' Як сьведчаць судовыя дакумэнты, забойцы двума ўдарамі бердыша расьсеклі Ўладыку галаву, а потым «доўга нявечылі яго і пасьля сьмерці». Цела Язафата скінулі з Прачысьценскай гары, а затым, прывязаўшы да ног і шыі цяжкія камяні і насыпаўшы каменьня ў валасяніцу, утапілі ў Дзьвіне<ref name="150pa"/>. Апроч таго, забойцы разрабавалі біскупскі палац, уніяцкія цэрквы і манастыры ды іншую маёмасьць у месьце<ref>[https://web.archive.org/web/20110825221650/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21450 Сёньня Дзень сьв. Язафата] // [[Наша Ніва]], [[12 лістапада]] [[2008]]</ref>. Да моманту прыбыцьця ў Віцебск сьледчай камісіі, большая частка ўдзельнікаў расправы зьбегла зь места. Да суду прыцягнулі толькі 19 чалавек. Многія сьведкі паказвалі на тое, што праваслаўныя ладзілі замахі на жыцьцё Кунцэвіча і забілі яго толькі празь нянавісьць і «распалены запал» супраць каталіцкай веры, уніі грэцкай царквы з рымскім касьцёлам і падпарадкаваньня апостальскай сталіцы і Рымскаму Папу. Каралеўскія камісары, што праводзілі расьсьледаваньне забойства Кунцэвіча, прызналі праўдзівымі паказаньні сьведкаў пра тое, што Язафат Кунцэвіч быў забіты бязьвінна, і што забойцы ня мелі аніякіх падставаў для такога жорсткага злачынства<ref name="av"/>. Пасьля трагічнай гібелі цела Язафата было перавезена ў [[Полацак]] і зьмешчана ў труне ў алтары замкавай царквы. Урачыстая пахавальная цырымонія адбылася 27—28 студзеня. Адразу пасьля сьмерці Язафата зьявіліся два агіяграфічныя творы, прысьвечаныя мучаніку: апісаньне жыцьця й сьмерці Язафата, складзенае мітрапалітам [[Язэп Руцкі|Язэпам Руцкім]] і адпраўленае ў [[Рым]] у пачатку красавіка 1624 году<ref>{{Артыкул| аўтар = о. Йосафат Скрутень. | загаловак = «Перший життєпис св. Йосафата». | арыгінал = | спасылка = https://resource.history.org.ua/item/11088| мова = {{Ref-uk}}{{Ref-la}}{{Ref-pl}}| адказны = | аўтар выданьня = {{Артыкул у іншым разьдзеле|Язафат Скруцень|о. Йосафат Скрутень|uk|Скрутень Іван Йосафат}}| выданьне = Записки Чина св. Василія Великого | тып =неперіодичне наукове видання | месца =[[Жоўква|Жовква]]| выдавецтва = Печатня ОO Василіян | год = 1924| выпуск = | том = 1| нумар = | старонкі = 314—363 | isbn = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Знакавым творам стала пахавальнае слова па Кунцэвічу, прамоўленае 28 студзеня архіяпіскапам смаленскім [[Лявон Крэўза-Жавускі|Лявонам Крэўза-Жавускім]] у Полацку й ​​апублікаванае ў 17 студзеня 1625 годзе. Цела архібіскупа Язафата Кунцэвіча пасьля ўрачыстага адпяваньня пахавалі ў ягонай катэдры сьв. Сафіі ў Полацку, але пазьней яго мошчы неаднаразова даводзілася таемна перавозіць па ўсёй Беларусі і за яе межамі, каб захаваць ад зьнішчэньня расейскімі войскамі. == Кананізацыя == [[Файл:Cursus vitae et certamen martyrii B. Josaphat Kuncevicii, Rzym 1655.jpg|міні|зьлева|200пкс|[[Якуб Суша]]. Жыцьцё і пакутніцкая сьмерць благаслаўлёнага Язафата Кунцэвіча, Рым, 1665 г.]] Працэс захадаў да бэатыфікацыі сьв. Язафата пачаўся ў наступны год па яго сьмерці. Працэс працягнуўся пры ўдзеле створаных па вызначэньні [[Урбан VIІI|Урбана VIІI]] (двойчы, у [[1625]] і [[1635]] гг.) камісіяў для дасьледаваньня жыцьця, дзейнасьці, сьмерці Язафата Кунцэвіча і цудаў, зьвязаных зь ягоным апякунствам. Па завяршэньні расьсьледаваньня, у траўні [[1643]] году Полацкі архібіскуп Язафат Кунцэвіч быў залічаны Папам [[Урбан VIII|Урбанам VIII]] да сьпісу сьвятых у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Украіна|Ўкраіне]], а ў чэрвені [[1867]] году Папа [[Пій IX]] абвясьціў яго сьвятым для ўсёй Каталіцкай Царквы. Мошчы беларускага сьвятамучаніка Язафата Кунцэвіча захоўваюцца ў саборы сьв. Пятра ў Рыме, каля алтара сьв. Васіля Вялікага пры паўночна-ўсходнім слупе храма<ref>{{Артыкул|аўтар=Аляксей Хадыка.|спасылка=http://media.catholic.by/nv/n36/art6.htm|загаловак=Святы Язафат Кунцэвіч: Складанне культу і іканаграфіі ў Беларусі|выданьне=[[Наша Вера]]|нумар=2 (36)|год=2006}}</ref>. Папа Рымскі [[Ян Павал II]] назваў сьвятамучаніка Язафата Кунцэвіча «Апосталам еднасьці». == Творчасьць == Язафат Кунцэвіч — аўтар палемічных і багаслоўскіх твораў «А фальшаваньню пісьм славенскіх…», «Правілы для ўніяцкіх прасьвітараў», «Катэхізму», 6 артыкулаў у кнізе Л. Крэўзы «Абарона еднасьці…» ([[1617]]) і іншых. У сваім укладаньні «Пра хрышчэньне сьв. Уладзіміра» Кунцэвіч даводзіў, што руская Царква першапачаткова была каталіцкай. == [[Агіяграфія]] == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Мікола Кміціч|Iosaphat Isakowicz]]. |частка = |загаловак = Iosaphatidos, sive De nece Iosaphat Kuncewicz archiepiscopi Polocenfsis], ritus Graeci, pro unione et S. Sede Apostolica Romana Vitebsci a schismaticis caesi, libri tres, illustrissimo ac reverendissimo d[omi]no, d. Antonio Sanctacrucio, Dei et Apostolicae Sedis gratia archiepiscopo Seleuciae…|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Ordinis D. Basilii Magni |год = M.DC.XXVIII (1628)|том = |старонкі = |старонак = 73 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = [[Мікола Кміціч|Iosaphat Isakowicz]]. |частка = |загаловак = Iosaphatidos sive de nece B. Iosaphat Kuncewicz Archiepiscopi Polocensis Ritus Græci, pro Unione & Sancta Sede Apostolica Romana, Vitebsci a Schismaticis cæsi, Libri Tres Olim Anno M. DC. XX. VIII. a Fre. Iosaphat Isakowicz Ordinis Divi Basilii Magni Elucubrati & Typo Mandati, Nunc repetito prælo, Ilustrissimo Excellentiffirao & Reverendiffimo Dno Dno Iosepho Comiti in Bychow, Zaslaw & Dąbrowna Sapieha DEI & Apoftolicae Sedis Gratiá Episcopo Diocæsariensi, Coadjutori cum Successione Episcopatus Vilnensis, Referendario M. M. D. Litt. a Provincia Lithvana Ord. Divi Basilii Magni Cum facúltate Superiorum Dedicati|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/0bd563bb-1877-485b-92af-dc14b7613070 |адказны = |выданьне = |месца = [[Пачаеў|Poczajov]] |выдавецтва = Typís S. R. M. Conventus Poczajovienfis O. S. Bafilii M. |год = M. DCĆ. XL. VIII (1748)|том = |старонкі = |старонак = 80 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Якуб Суша|Iacobi Svsza]]. |частка = |загаловак = Cursus vitae et certamen martyrii B. Josaphat Kuncevicii Archiepiscopi Polocensis? ep. Vitebscensis et Mstiscaviensis ordinis D. Basili magni |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Рым|Romae]] |выдавецтва = |год = 1665|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = [[Якуб Суша|Iacobi Svsza]]. |частка = |загаловак = Cursus vitae et certamen martyrii B. Josaphat Kuncevicii Archiepiscopi Polocensis? ep. Vitebscensis et Mstiscaviensis ordinis D. Basili magni |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/cursusvitetcert00martgoog/page/n10/mode/2up |адказны = |выданьне = editio nova, emendatior et auctior curante Joanne Martinov |месца = [[Парыж|Parisiis]] |выдавецтва = Victor Palmé |год = 1865|том = |старонкі = |старонак = 229+2 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} === Пераклады на беларускую мову === * {{Артыкул| аўтар = [[Мікола Кміціч|Язафат Ісакавіч]]. Пераклад [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Жанны Некрашэвіч Кароткай]].| загаловак = Язафатыда, або пра забойства Язафата Кунцэвіча. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]] | тып = часопіс | год = 2026 | том = | нумар = 9| старонкі = 27—39 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Літаратура/БелЭн|9|23|Кунцэвіч Іасафат|С. В. Казуля}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2|166, 167|Кунцэвіч Іасафат|Сяргей Казуля.}} * {{Літаратура/ЭГБ|4|305|Кунцэвіч Іасафат|Сяргей Казуля.}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Кунцэвіч Іасафат | арыгінал = | спасылка = https://knihi-online.com/assets/files/25/10/kultura-bielarusi-u-6-i-t-t-4.pdf| мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Культура Беларусі| тып =энцыклапедыя. У 6 т.| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] | год = 2013| выпуск = | том = 4. З — Л| нумар = | старонкі = 633| isbn = 978-985-11-0746-5 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * Кунцэвіч Іасафат. // {{Літаратура/Рэлігія і царква на Беларусі|к}} С. 171, 172. * Кунцэвіч Іасафа т// {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3}} — С. 164. * Г. А. Маслыка. Кунцэвіч Іасафат. // {{Літаратура/Мысьліцелі і асьветнікі Беларусі (1995)}} — С. 242—244. {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * {{Спасылка|url=http://asoby.belinter.net/cont.php?x=iku|загаловак=Язафат Кунцэвіч|копія=http://web.archive.org/web/20110811223421/http://asoby.belinter.net/cont.php?x=iku|дата копіі=11 жніўня 2011}} на [https://web.archive.org/web/20050324023629/http://asoby.belinter.net/ Гісторыя Беларусі. Асобы.] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rhist/0015/Пануцэвіч_Вацлаў._Сьвяты_Язафат,_архіяпіскап_полацкі.html Пануцэвіч В. Сьвяты Язафат, архіяпіскап полацкі. Полацак, 2000] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кунцэвіч, Язафат}} [[Катэгорыя:Сьвятыя]] [[Катэгорыя:Беларускія ўніяцкія дзеячы]] [[Катэгорыя:Базыляны]] [[Катэгорыя:Полацкія ўніяцкія арцыбіскупы]] [[Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Кунцэвічы гербу Лебедзь|Язафат]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкія сьвятыя зь Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя зь Беларусі]] [[Катэгорыя:Перасьледы каталіцтва ў Беларусі]] pyibskkov3o9ctmyp65fqrkicm0ji6r 0 5959 2697205 2697141 2026-10-19T07:06:12Z Франак Радзівіл 96369 2697205 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Беларуская Народная Рэспубліка |Лацінка = Biełaruskaja Narodnaja Respublika |НазваЎРоднымСклоне = Беларускай Народнай Рэспублікі |НазваНаДзяржаўнайМове = |ПэрыядІснаваньня = 25 сакавіка 1918 — 28 красавіка 1919 |ПапярэдняяДзяржава1 = Расейская рэспубліка |СьцягПапярэдняйДзяржавы1 = Flag of Russia.svg |НаступнаяДзяржава1 = ССРБ |СьцягНаступнайДзяржавы1 = Flag of Byelorussian SSR (1919-1927).png |НаступнаяДзяржава2 = Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка |СьцягНаступнайДзяржавы2 = Flag of Russian SFSR.svg |НаступнаяДзяржава3 = Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка |СьцягНаступнайДзяржавы3 = Flag of Poland.svg |НаступнаяДзяржава4 = Летува |СьцягНаступнайДзяржавы4 = Flag of Lithuania.svg |Сьцяг = Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg{{!}}border |Герб = Вялікі герб БНР.png |ДзяржаўныГімн = Мы выйдзем шчыльнымі радамі |Месцазнаходжаньне = Map of Belarusian People's Republic 1918.png|Мапа Эўропы з межамі, на якія прэтэндавала БНР у 1918 г. |АфіцыйнаяМова = [[беларуская мова|беларуская]] |Сталіца = [[Менск]], [[Горадня]]<ref name=sidarevich>[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 387.</ref> |НайбуйнейшыГорад =Менск |ТыпУраду = [[Рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў =Старшыні Рады |ІмёныКіраўнікоў =[[Ян Серада]]<br>[[Язэп Лёсік]] |Плошча = |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = |АдсотакВады = |ГодАцэнкіНасельніцтва = |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = |Насельніцтва = |ШчыльнасьцьНасельніцтва = |ЭтнічныСклад = |КанфэсійныСклад = |Пісьменнасьць = |ГодАцэнкіСУП = |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = |СУПНаДушуНасельніцтва = |Валюта = |КодВалюты = |ЧасавыПас = |ЧасРозьніцаUTC = |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— страчаная<br /> |НезалежнасьцьДаты = <br />25 сакавіка 1918<br />28 красавіка 1919 |АўтамабільныЗнак = |ДамэнВерхнягаЎзроўню = |ТэлефонныКод = |Дадаткі = }} '''Белару́ская Наро́дная Рэспу́бліка''' ('''БНР''') — часткова прызнаная [[беларусы|беларуская]] дзяржава<ref>[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 384.</ref>, [[улада]] якой пашыралася на частку тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] з 25 сакавіка 1918 году да 28 красавіка<ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 323—324.</ref> 1919 году (зь перапынкамі), а таксама ў часе [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] (27 лістапада — 31 сьнежня 1920). Дзяржаўныя сымбалі — [[бел-чырвона-белы сьцяг]] і герб [[Пагоня]]<ref name="hb315">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 315.</ref>. Сталіца — [[Менск]]. Дзяржаўная і абавязковая мова — [[беларуская мова|беларуская]] (з 12 красавіка 1918<ref name="hb315"/>). Часовая [[часовая канстытуцыя Беларускай Народнай Рэспублікі|канстытуцыя]] ад 11 кастрычніка 1918 году<ref name="ehb386">[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 386.</ref>. Выдача пашпартоў<ref name="hb315"/>. Міжнароднае прызнаньне: [[Першая Рэспубліка Армэніі|Армэнія]], [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка|Грузія]], [[Аўстрыя]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]], [[Эстонія]]<ref>{{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак =Päewauudised. Walge-Wene saatkond Tallinas.|арыгінал = |спасылка =http://dea.nlib.ee/fullview.php?frameset=3&showset=1&wholepage=suur&pid=s622512&nid=11706&con=0|адказны =Julius Seljamaa|выданьне=[[Waba Maa]]|тып=газэта|месца=[[Талін|Tallinn]] |выдавецтва=Waba Maa |год=20.10.1919|выпуск=|том=|нумар= 229| старонкі=3 |isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак =Päewauudised. Walge-Wene esitajaks Eesti Walitsuse junre.|арыгінал = |спасылка =http://dea.nlib.ee/fullview.php?frameset=3&showset=1&wholepage=suur&pid=s179338&nid=11710|адказны =Julius Seljamaa|выданьне=[[Waba Maa]]|тып=газэта|месца=[[Талін|Tallinn]] |выдавецтва=Waba Maa |год=24.10.1919|выпуск=|том=|нумар= 233| старонкі=1 |isbn=}}</ref><ref>{{Кніга|адказны =Тэкст [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|У. Арлова]]; Маст. З.Герасімовіч|загаловак =Краіна Беларусь. Ілюстраваная гісторыя|месца =Лондон|выдавецтва =Angloproject corporation limited|год =2003|старонак =317}}</ref>, [[Летува]], [[Латвія]], [[Чэхаславаччына]], [[УНР]]<ref>{{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 386.</ref> і [[Фінляндыя]] ([[дэ-юрэ]]<ref name="hb315"/><ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Helsinki, jouluk. 16 p. Suomi tuunustanut Walko-Wenäjan hallituksen.|арыгінал = |спасылка =https://digi.kansalliskirjasto.fi/sanomalehti/binding/1176041?page=3 |адказны =Santeri Ivalo|выданьне=[[Helsingin Sanomat]].|тып=газэта|месца=[[Хэльсынкі|Helsinki]] |выдавецтва= |год=16.12.1919 |выпуск=|том=|нумар=341 | старонкі=3 |isbn=}}</ref> <ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Suomi tunnustaa Walko-Wenäjän tosiasiallisesti.|арыгінал = |спасылка =https://digi.kansalliskirjasto.fi/sanomalehti/binding/1205362?page=2 |адказны =Pekka Lempinen|выданьне=Kansan Työ|тып=газэта|месца=[[Выбарг|Viipuri]] |выдавецтва=Viipurin Työväen Sanomalehti- ja Kirjapaino-Osuuskunnalle |год=16.12.1919 |выпуск=|том=|нумар=289 | старонкі=2 |isbn=}}</ref> <ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Признаніе Бѣлорусской республики Финляндіей.|арыгінал = |спасылка =https://periodika.lndb.lv/periodika2/p#periodical;id=145934083154218831885119996092170058541|адказны =В. П. Пановъ|выданьне=[[Сегодня]]|тып=газэта|месца=[[Рыга]] |выдавецтва=Т-во "Народъ" въ лицѣ Як. Брамса |год=21.12.1919|выпуск=|том=|нумар=81 | старонкі=2 |isbn=}}</ref>); [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]], [[Баўгарыя]] і [[Асманская імпэрыя|Турэччына]] ([[дэ-факта]]<ref>[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 388.</ref>). Найвышэйшы орган дзяржаўнай улады Беларускай Народнай Рэспублікі, [[Рада БНР]], працягвае дзеяць у [[Урад у выгнаньні|выгнаньні]]. Кожны год 25 сакавіка, дзень абвяшчэньня незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі, сьвяткуецца беларусамі як [[Дзень Волі|Дзень Незалежнасьці (Дзень Волі)]]. == Вялікае Княства Літоўскае як крыніца дзяржаўнасьці == {{Асноўны артыкул|Вялікае Княства Літоўскае|Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Ліцьвінства}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|значак|200пкс|зьлева|Паштоўка БНР з гербамі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх]] [[ваяводзтва|ваяводзтваў]] (адпаведных [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага|ваяводзтвам]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]) і [[Пагоня|дзяржаўным гербам]] (адпаведным дзяржаўнаму гербу ВКЛ), 1918 г.]] [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|280пкс|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзя нацыянальная эліта гістарычных [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] пры чынным удзеле выхадцаў з [[Шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы [[Белая Русь|«Беларусь» і «беларусы»]]. Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на увесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных ўстановаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 году. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што [[літоўская мова|гістарычная літоўская]] — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] Вялікага Княства Літоўскага, што [[Ліцьвіны|гістарычныя ліцьвіны]] — гэта [[беларусы]], а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. == Тэрыторыя == [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|279x279пкс|Мапа БНР, 1918 г.]] {{Асноўны артыкул|Геаграфія Беларускае Народнае Рэспублікі}} Згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] ад 25 сакавіка 1918 году тэрыторыя Беларускае Народнае Рэспублікі ахоплівала навукова вызначаную [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]]: {{Цытата|Беларуская Народная Рэспубліка павінна абняць усе землі, дзе жыве і мае лічбенную перавагу беларускі народ, а ласьне: Магілеўшчыну, беларускія часьці Меншчыны, Гродненшчыны (з Гродняй, Беластокам і інш.), Віленшчыны, Віцебшчыны, Смаленшчыны, Чарнігаўшчыны і сумежных часьцяў суседніх губэрняў, заселеных беларусамі|3-я Ўстаўная Грамата Рады Беларускае Народнае Рэспублікі}} Гэтыя межы дакладна акрэсьліваюцца на мапе Беларускай Народнай Рэспублікі, выдадзенай у 1918 годзе і прадэманстраванай Надзвычайнай місіяй БНР на [[Парыская мірная канфэрэнцыя|Парыскай мірнай канфэрэнцыі]]. == Гісторыя == [[Файл:Historical borders of Belarusians.png|міні|280пкс| Межы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<br /> {{Легенда|#F0C500|Паводле [[Яўхім Карскі|Я. Карскага]] (1903)}} {{Легенда|#F00000|Паводле [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]] (1919)}} {{Легенда|#000000|Сучасныя дзяржаўныя межы}} ]] === Перадумовы === У ліпені 1917 году буржуазны [[Часовы ўрад]] у [[Расейская рэспубліка|Расеі]] перайшоў да адкрытага змаганьня з [[Саветы|Саветамі]]. Двоеўладзьдзе скончылася. [[Бальшавікі]] перайшлі ў падпольле й узялі курс на падрыхтоўку ўзброенага паўстаньня. У кастрычніку 1917 году яны атрымалі перамогу й улада перайшла ў рукі Саветаў. Найвышэйшым органам савецкай улады на большай частцы тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] быў Абласны выканаўчы камітэт Заходняй вобласьці і фронту ([[Аблвыканкамзах]]). У той жа час (ліпень 1917 году) актывізаваліся беларускія нацыянальныя сілы, якія правялі ІІ зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў, пастанавілі патрабаваць аўтаномію Беларусі ў складзе дэмакратычна-рэспубліканскай Расеі. На зьезьдзе ўтварылася Цэнтральная Рада, якая пасьля кастрычніка 1917 году была пераўтвораная ў [[Вялікая Беларуская Рада|Вялікую Беларускую Раду]] (ВБР). ВБР не прызнала ўладу Аблвыканкамзаху, бо разглядала яго як выключна франтавы орган улады. Супрацы ВБР і Аблвыканкамзаху ў справе стварэньня беларускай дзяржаўнасьці не адбылося. Ужо 5 сьнежня 1917 году, адолеўшы ўсе перашкоды і рознагалосьсі ваеннага часу, беларускі народ зарганізаваў у [[Менск]]у [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]], на які сабралася 1872 дэлегаты з усіх этнічных беларускіх абшараў — ад Смаленшчыны да Беласточчыны. Ніводнаму з народаў былой імпэрыі, якія на той час ня мелі незалежнасьці, гэткага прадстаўнічага зьезду ў той час склікаць не ўдалося. У параўнаньні, на Другі Ўсерасейскі зьезд Саветаў, які прыводзіла да ўзору бальшавіцкая ўлада, сабралася толькі 649 дэлегатаў. Старшынём зьезду быў абраны прафэсар [[Ян Серада]], ганаровым старшынём акадэмік [[Яўхім Карскі]]. На зьезьдзе быў агучаны лёзунг «Няхай жыве Беларуская Народная Рэспубліка!» Усебеларускі кангрэс абвясьціў сябе найвышэйшым органам улады Беларусі і не прызнаў тут легітымнасьць бальшавіцкай улады. Аднак зьезд не пасьпеў дакончыць сваёй працы. Новыя бальшавіцкія ўладары спалохаліся нацыянальнага самавызначэньня беларусаў, у выніку чаго на разгон зьезду былі адпраўленыя ўзброеныя жаўнеры з кулямётамі і бронетэхнікай. Дэлегаты Ўсебеларускага зьезду вельмі позна зразумелі, што над зьездам навісла пагроза гвалтоўнага разгону з боку бальшавіцкага [[Аблвыканкамзах]]у. Яшчэ напачатку сьнежня 1917 году з дэлегатаў Усебеларускага кангрэсу сфармавалася Ваенная камісія, у якую ўвайшлі каля 100 чалавек, у тым ліку два генэралы — [[Кіпрыян Кандратовіч]] і Алексіеўскі (камандзір Свэабарскай фартэцыі, якая падпарадкоўвалася [[Петраград]]зкаму гарнізону). Недзе ў сярэдзіне сьнежня Ваенная камісія накіравала свайго прадстаўніка [[Васіль Русак|Васіля Русака]] ў Воршу, каб той дамовіўся з камандзірам тамтэйшага кавалерыйскага эскадрону, прыхільнікам Вялікай Беларускай Рады ротмістрам Якубенем пра таемную перадысьлякацыю эскадрону ў Менск для забесьпячэньня аховы Ўсебеларускага кангрэсу. Але гэты крок быў запозьненым. [[Файл:BNR 1918.png|значак|Межы БНР у параўнаньні з сучаснымі межамі]] У ноч з 17 на 18 сьнежня 1917 году (паводле [[Юліянскі каляндар|старога стылю]]) бальшавікі зьезд разагналі. Дэлегаты былі бяз зброі й не змаглі супрацьстаяць узброеным бальшавіцкім жаўнерам. Але той зьезд, адбіваючыся ад бальшавіцкіх пагромшчыкаў, пасьпеў прагаласаваць за самавызначэньне Беларусі. Абраная дэлегатамі Рада Ўсебеларускага кангрэсу атрымала ўсе юрыдычныя і маральныя паўнамоцтвы на далейшую пабудову дзяржавы. І ў адпаведнасьці з гэтым, у далейшым (25 сакавіка 1918 году) Выканкам Рады Ўсебеларускага кангрэсу абвясьціў Беларускую Народную Рэспубліку, і беларускі народ атрымаў дзяржаўнасьць. Працэдура тая была юрыдычна бездакорнай. Але ж тады, у сьнежні 1917 году, на загад бальшавіцкага Аблвыканкамзаху пад кіраўніцтвам камісара [[Мікалай Крывашэін|М. І. Крывашэіна]] быў разагнаны [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]]. Ужо 18 сьнежня дэлегаты Рады Ўсебеларускага кангрэсу, у складзе 56 чалавек на чале зь [[Язэп Лёсік|Язэпам Лёсікам]], патаемна сабраліся ў чыгуначным дэпо пад аховай рабочай дружыны і пастанавілі падпарадкаваць сабе [[Цэнтральная Беларуская Вайсковая Рада|Цэнтральную Беларускую Вайсковую Раду (ЦБВР)]], а таксама выдзелілі з свайго складу больш мабільны кіроўны орган — Выканаўчы Камітэт Рады Ўсебеларускага кангрэсу. Ён зрабіўся юрыдычным і маральным пераемнікам усёй улады, якая належала Першаму Ўсебеларускаму кангрэсу. Выканкам Усебеларускага кангрэсу атрымаў даручэньне, як толькі будзе магчымым, узяць уладу на Беларусі ў свае рукі і рыхтавацца да гэтага вырашальнага моманту. : ''Пра падзеі 19—21 лютага 1918 году ў Менску глядзіце таксама артыкул [[Беларуска-польская адміністрацыя Менску]].'' 9 сьнежня 1917 году паміж [[Савецкая Расея|Савецкай Расеяй]] і [[Нямеччына]]й пачаліся мірныя перамовы, якія былі сарваныя па віне [[Леў Троцкі|Льва Троцкага]]. Нямецкае камандаваньне аддала сваім войскам загад пачаць 18 лютага 1918 году наступленьне, што рэзка абвастрыла сытуацыю на Заходнім фронце. Нямецкія войскі хутка набліжаліся да [[Гомель|Гомелю]] і [[Менск]]у. У такіх умовах кіраўніцтва Аблвыканкамзаху і СНК Заходняй вобласьці мусіла сьпешна эвакуявацца ў [[Смаленск]]. === Абвяшчэньне === [[Файл:Government of BNR.jpg|міні|280пкс|Рада БНР. Зьлева направа, сядзяць: [[Алесь Бурбіс]], [[Ян Серада]], [[Язэп Варонка]] (старшыня), [[Васіль Захарка]]; Стаяць: [[Аркадзь Смоліч]], [[Пётра Крэчэўскі]], [[Кастусь Езавітаў]], [[Антон Аўсянік]], [[Лявон Заяц]]]] 20 лютага 1918 году Выканаўчы камітэт Рады Ўсебеларускага зьезду сфармаваў Першы Беларускі ўрад ([[Народны сакратарыят БНР|Народны Сакратарыят]]). Спачатку ва ўрад на чале зь Язэпам Варонкам уваходзілі 7 чалавек, але пасьля іх колькасьць была даведзеная да 15-ці. Паводле ўспамінаў [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]], склад першага ўраду БНР быў наступны: [[Язэп Варонка]] — старшыня (прэм’ер-міністар) і народны сакратар (міністар) міжнародных справаў, [[Іван Макрэеў]] — унутраных справаў, [[Аркадзь Смоліч]] — асьветы, [[Яфім Бялевіч]] — справядлівасьці (юстыцыі), [[Янка Серада]] — народнай гаспадаркі, [[Віктар Рэдзька]] — шляхоў зносінаў, [[Тамаш Грыб]] — земляробства, [[Палута Бадунова]] — апекі, [[Аляксандар Карабач]] (Карач) — пошты і тэлеграфу (сувязі), [[Пётра Крэчэўскі]] — кантролю, [[Гелій Белкінд]] — фінансаў, [[Павал Злобін]] — расейскіх справаў, [[Майсей Гутман]] — «першы таварыш» (першы намесьнік) старшыні і сакратар габрэйскіх справаў, [[Кастусь Езавітаў|Канстантын Езавітаў]] — «другі таварыш» старшыні і народны сакратар вайсковых справаў, [[Лявон Заяц]] — загадчык справаў Народнага Сакратарыяту. У далейшым склад першага ўраду мяняўся, у тым ліку і з тае прычыны, што ў красавіку ў знак пратэсту супраць прыняцьця 3-й устаўной граматы падалі ў адстаўку Макрэеў, Злобін, Белкінд. Акрамя таго, палітычныя органы БНР ажыцьцяўлялі кааптацыю (уключэньне) іншых беларускіх нацыянальных арганізацыяў (напрыклад, [[Віленская беларуская рада]] або [[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]). Падобная практыка прыводзіла да істотных зьменаў у зьнешнепалітычным курсе дзяржавы: так, кааптацыя Менскага беларускага прадстаўніцтва падштурхнула Раду БНР да адпраўленьня ўдзячнае тэлеграмы кайзэру Нямеччыны, а пазьней пад націскам нямецкага камандваньня адзін з найвыбітнейшых сябраў прадстаўніцтва, [[Раман Скірмунт]], стаў старшынём ураду краіны<ref>Менскае беларускае прадстаўніцтва // {{Літаратура/ЭГБ|5}}</ref>. У траўні 1918 году сярод палітычных структураў БНР узьнікла двоеўладзьдзе: з ураду БНР выйшлі сацыял-дэмакрат А. Смоліч і сацыял-рэвалюцыянэры, у выніку чаго з сацыялістаў-фэдэралістаў была створаная г.зв. [[Рада пяцёх]]; у той час як правыя сілы стварылі альтэрнатыўны ўрад на чале са Скірмунтам. Аднак ужо ў чэрвені гэтага ж году левыя й правыя прыйшлі да кампрамісу, новы кааліцыйны ўрад узначаліў Серада<ref name="ehb385"/>. [[Файл:Miensk, BNR. Менск, БНР (1918).jpg|міні|280пкс|Беларускі нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]] над будынкам [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]] (былы [[Дом губэрнатара (Менск)|Дом губэрнатара]]). [[Менск]], 1918 г.]] Выканкам Усебеларускага кангрэсу пастанавіў узяць уладу ў свае рукі. 21 лютага 1918 году ён зьвярнуўся да народу Беларусі зь [[Першая Ўстаўная грамата|Першай устаўной граматай]], у якой абвясьціў сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі. Выканкамам Усебеларускага кангрэсу да адкрыцьця Ўсебеларускага Ўстаноўчага Сойма функцыі новай улады ўскладаліся на створаны першы беларускі ўрад — Народны Сакратарыят Усебеларускага кангрэсу, старшынём якога стаў адзін зь лідэраў [[БСГ]] [[Язэп Варонка]]. Пры канцы лютага 1918 году ў Менск, дзе знаходзіўся Выканкам Усебеларускага кангрэсу, прыйшлі войскі кайзэраўскай Нямеччыны. Першае, што зрабілі немцы, калі ўвайшлі ў Менск 21 лютага, — раззброілі менскую беларускую вайсковую дружыну; таксама яны забралі касу Народнага Сакратарыяту, сарвалі зь яго будынка бел-чырвона-белы сьцяг, выгналі службоўцаў. Беларускія лідэры былі папярэджаныя, што акупацыйныя ўлады не дапусьцяць у Беларусі сур’ёзнай палітычнай дзейнасьці. 3 сакавіка 1918 году Савецкая Расея склала зь Нямеччынай [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскую мірную дамову]], паводле якой землі, што ляжалі на захад ад лініі [[Дзьвінск]]—[[Сьвянцяны]]—[[Пружаны]] і належалі раней Расеі, перадаваліся Нямеччыне й [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыне]], якія мусілі вырашыць будучыню гэтых зямель. Гэта яшчэ болей нараджала незалежніцкія ад бальшавіцкай Савецкай Расеі тэндэнцыі ў шэрагах беларускага нацыянальнага руху. [[Файл:Diplomatic mission of BNR.jpg|міні|280пкс|Шыльда [[Вайскова-дыпляматычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-Дыпляматычнай Місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]]]] 9 сакавіка 1918 году Выканкам Усебеларускага кангрэсу ў адказ на [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскую мірную дамову]] паміж Савецкай Расеяй і Нямеччынай, прыняў [[Другая Ўстаўная грамата|Другую ўстаўную грамату]], якая зьяўляецца канстытуцыйнай. У ёй гаворыцца пра ўтварэньне Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) ў межах расьсяленьня і колькаснай перавагі беларусаў. Заканадаўчую ўладу БНР атрымала [[Рада БНР]], старшыня якой прадстаўнік БСГ [[Ян Серада]]. Яна аб’яўлялася заканадаўчым органам да скліканьня Ўсебеларускага Ўстаноўчага Сойму. Выканаўчую ўладу БНР атрымаў [[Народны Сакратарыят БНР]] ([[Алесь Бурбіс]], [[Ян Серада]], [[Язэп Варонка]], [[Васіль Захарка]], [[Аркадзь Смоліч]], [[Пётра Крэчэўскі]], [[Кастусь Езавітаў]], [[Антон Аўсянік]], [[Лявон Заяц]] і іншыя). Нямеччына да фармаваньня дзяржаўных інстытутаў БНР ніякага дачыненьня ня мела. Чальцы Рады БНР і ўраду БНР былі абраньнікамі беларускага народу ([[Першы Ўсебеларускі кангрэс]], сьнежань 1917 году). 8 сакавіка Рада БНР запрасіла ў свой склад прадстаўнікоў расейскіх сацыялістычных партыяў (сярод якіх былі прадстаўнікі нацыянальных меншасьцяў Беларусі — расейцы, палякі, габрэі, украінцы, летувісы), а трохі пазьней — і Віленскай Беларускай рады ([[Іван Луцкевіч]], [[Антон Луцкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]]), якая дзеяла ў Вільні пад назвай Беларускага Народнага Камітэту з моманту акупацыі заходняй часткі Беларусі. [[Файл:BNR Third charter.png|thumb|200пкс|зьлева|Трэцяя Ўстаўная грамата БНР]] [[Файл:BNR Grodno.jpeg|міні|280пкс|Урад БНР у [[Горадня|Горадні]]]] [[Файл:Biełaruskaja kamendatura, Horadnia (1919).png|значак|280пкс|Беларуская камэндатура ў Горадні, 1919 г.]] У адказ на Берасьцейскую мірную дамову паміж Савецкай Расеяй і Нямеччынай, 25 сакавіка, пасьля доўгіх спрэчак паміж прыхільнікамі незалежнасьці і прыхільнікамі аўтаноміі Беларусі ў складзе Расеі, большасьцю галасоў была прынятая [[Трэцяя Ўстаўная грамата]], у якой Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчалася незалежнай дзяржавай, [[Берасьцейская мірная дамова]] скасоўвалася. Афіцыйнай мовай была аб’яўленая беларуская, а сталіцай новай дзяржавы — места Менск. Бальшавікі абвясьцілі, што стварэньне БНР — спроба буржуазна-[[абшарнік|абшарніцкіх]] колаў адарваць Беларусь ад Савецкай Расеі. Паводле дамоўленасьці з сваімі хаўрусьнікамі, расейскімі бальшавікамі ў Берасьці, немцы абавязаліся не прызнаваць новых дзяржаўных утварэньняў на тэрыторыі былой Расейскай Імпэрыі. Немцы, якія былі хаўрусьнікамі бальшавіцкай Савецкай Расеі, разагналі [[Рада БНР|Раду БНР]] і [[Народны Сакратарыят БНР]]. У гэткіх цяжкіх умовах [[Рада БНР]] зьвярнулася да нямецкага імпэратара (кайзэра) Вільгельма II з тэлеграмай, у якой дзякавала за вызваленьне Беларусі, прасіла дапамагчы ў стварэньні яе дзяржаўнай незалежнасьці ў хаўрусе зь Нямецкай Імпэрыяй. Пасылка тэлеграмы выклікала ў БНР востры палітычны крызіс; і [[Рада БНР]], і [[БСГ]] раскалоліся, утварыліся новыя партыі. Але Нямеччына не прызнала БНР і зрабіла ўсё магчымае, каб перашкодзіць стварэньню нацыянальнага войска Беларусі. Таму рэальнай улады [[Народны Сакратарыят БНР]] не атрымаў і працягваў сваё існаваньне толькі фармальна. Аднак [[Обэр-Ост|нямецкая адміністрацыя]] не перашкаджала чальцам БНР самастойна вырашаць шэраг культурных і адукацыйных пытаньняў. 11 кастрычніка 1918 году пры кіраваньні Народнага Сакратарыяту на чале з Антонам Луцкевічам была прынятая часовая [[часовая канстытуцыя Беларускай Народнай Рэспублікі|канстытуцыя]] БНР<ref name=sidarevich/>. Ужо ў лістападзе гэтага ж году кіраўніцтва БНР прадугледжвала варыянт прыняцьця канстытуцыі на савецкі ўзор у абмен на прызнаньне незалежнасьці Беларусі з боку [[Савецкая Расея|Расеі]], але расейскае кіраўніцтва не прыняло дадзеную прапанову<ref name=sidarevich/>. Разам з тым адзначаецца, што працы па стварэньні канстытуцыі рэспублікі вяліся й раней, праз хуткі час пасьля скліканьня Першага Ўсебеларускага зьезду. <gallery widths="215" heights="180" class="center"> Pahonia, BNR. Пагоня, БНР (1918-20).jpg|Вокладка пашпарту грамадзяніна БНР зь дзяржаўным гербам «[[Пагоня]]»<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 123.</ref> Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|Паштоўка БНР зь дзяржаўным [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] Postcard Vialikija Dziejacy Bielaruskaha Adradzennia 1.jpg|Паштоўка БНР «Вялікія дзеячы беларускага Адраджэньня» </gallery> === Адукацыя, навука, культура === Найбольшых посьпехаў урад БНР дасягнуў у культурным будаваньні і разьвіцьці адукацыі. За кароткі час паводле розных падлікаў адкрыліся ад 150 да 350 беларускіх школаў, у тым ліку гімназіі ў [[Будслаў|Будславе]], [[Менск]]у, [[Наваградак|Наваградку]], [[Слуцак|Слуцку]] і [[Горадня|Горадні]]<ref name="ehb385">[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 385.</ref>. Падрыхтоўка настаўнікаў, апроч Сьвіслацкай гімназіі, вялася ў Менскім пэдагагічным інстытуце<ref name="ehb385"/>, рыхтавалася адкрыцьцё Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (гэтай справай займаліся [[Аркадзь Смоліч]], [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]], [[Яўхім Карскі]], [[Усевалад Ігнатоўскі]] і іншыя). У плянах БНР было таксама адкрыцьцё сельскагаспадарчага і політэхнічнага інстытутаў<ref name="ehb386"/>. У красавіку 1918 году адкрылася Менская вышэйшая музычная школа, пераўтвораная ў тым жа годзе ў [[Беларуская кансэрваторыя|Беларускую кансэрваторыю]]<ref name="ehb386"/>. Заняткі пачаліся і ў адноўленай Каталіцкай духоўнай сэмінарыі (рэктар — доктар філязофіі ксёндз [[Фабіян Абрантовіч]]). З ініцыятывы [[Антон Луцкевіч|А. Луцкевіча]] ў 1918 годзе ўтварылася першая беларуская навуковая ўстанова — [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]] ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="ehb386"/>. Вялася падрыхтоўка да адкрыцьця [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. У 1918 годзе ў БНР на беларускай мове выходзіла 6 газэтаў (у тым ліку [[Беларускі шлях (1918)|Беларускі шлях]]) і 3 часопісы, дзеяла 11 выдавецтваў<ref name="hb315"/>. Выдавецтва «Адукацыя» актыўна друкавала падручнікі для школаў. 19 траўня 1918 году на базе Таварыства драмы і камэдыі ўзьнік Беларускі дзяржаўны тэатар БНР<ref name="hb315"/>. === Узброеныя сілы БНР === {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі}} [[File:Sluck Flag 1920.jpg|міні|280пкс|Сьцяг [[Слуцкі збройны чын|першага Слуцкага палку стральцоў БНР]]]] Беларускія часткі пачалі стварацца ў складзе расейскай арміі яшчэ ўвосень 1917 году. У лютым 1918 году, калі ўладу ў Менску ўзяў у свае рукі выканкам Усебеларускага зьезду, утварыўся Першы Менскі беларускі полк, які праіснаваў да прыходу нямецкіх войскаў. Пад наглядам немцаў лідэры БНР займаліся дзяржаўнай дзейнасьцю амаль ва ўсіх яе галінах, акрамя ваеннай. Ураду БНР не дазвалялася мець сваё войска і міліцыю. Нямеччына не дапусьціла перадысьлякацыю ў Беларусь з румынскага фронту стотысячнага беларускага войска. Расчараваньне немцамі падштурхнула беларускіх эсэраў да стварэньня сялянскіх партызанскіх атрадаў для змаганьня з акупантамі. З гэтай мэтай была створана арганізацыя «Саюз беларускага працоўнага сялянства». Дзясяткі тысячаў чалавек уваходзілі ў партызанскія аддзелы, у тым ліку і тыя, што ваявалі за дзяржаўную незалежнасьць БНР ([[Лукаш Семянюк|Лукаша Семянюка]], [[Юрка Моніч|Юркі Моніча]], [[Вячаслаў Адамовіч (малодшы)|Вячаслава Адамовіча-«Дзергача»]] ды іншых). Існавалі і іншыя формы супраціву. На поўную дзяржаўную незалежнасьць без уласнага войска разьлічваць не даводзілася. Нямеччына адмыслова да апошняга стрымлівала фармаваньне беларускіх вайсковых злучэньняў, бо высьцерагалася, што яны будуць скіраваны супраць падтрыманага імі бальшавіцкага рэжыму ў Савецкай Расеі. Пра свае сымпатыі да БНР заяўляў і генэрал-маёр [[Станіслаў Булак-Балаховіч]], які са сваім аддзелам у 1919 годзе на нейкі час перайшоў «на беларускую службу» («[[Асобны атрад БНР]]»), а потым разам з польскімі войскамі ваяваў супраць бальшавікоў. У лістападзе 1920 году Булак-Балаховіч абвясьціў у Мазыры «незалежную беларускую дзяржаву», але неўзабаве яго армія была разьбітая Чырвонай Арміяй і адыйшла ў Польшчу. Паводле падлікаў гісторыка Алега Латышонка, аўтара кнігі «Жаўнеры БНР», у беларускіх вайсковых аддзелах на працягу 1917—1923 гадоў служылі каля 11 тысячаў чалавек, пераважна добраахвотнікаў. Адзін з найбольш заўважных эпізодаў змаганьня за БНР — [[Слуцкі збройны чын]] 1920 году, калі сьпешна сфармаваная Слуцкая брыгада стральцоў БНР на працягу месяца вяла баі з Чырвонай Арміяй. === Зьнікненьне === Па Лістападаўскай рэвалюцыі ў Нямеччыне (1918 год) Савецкі ўрад дэнансаваў Берасьцейскую мірную дамову і рушыў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]] на захад. У абставінах адыходу нямецкіх войскаў Рада народных міністраў БНР у [[Устаўныя граматы БНР|4-ай Грамаце]] ад 29 лістапада 1918 году заклікала беларускі народ да захаваньня парадку, які ўстанавіла Рада БНР. Была зробленая спроба стварэньня палітычнага цэнтру бяз Рады, на базе земстваў, сацыялістычных партыяў, прафэсійных арганізацыяў і фармаваньня на гэтай падставе органаў краявой улады. Але кіраўнікі гэтых арганізацыяў не змаглі разьвязаць пытаньне ўлады. Прадстаўнікі левых арганізацыяў тым часам схіліліся да супольнай работы з савецкай уладай. Выпраўляючыся ў [[Вільня|Вільню]], Рада і ўрад БНР выдалі 5-ую Грамату. У ёй беларускі народ заклікаўся да выступленьня супраць савецкай улады, да абароны БНР, да «ўсеагульнага грамадзянскага шчасьця» і стварэньня на месцах «беларускіх Саветаў», якія мусяць падпарадкоўвацца Радзе БНР. Але ўмоваў для гэтага не было. 10 сьнежня 1918 году Чырвоная Армія заняла [[Менск]]. Менскі Савет абвясьціў аб аднаўленьні Савецкае ўлады. Да сярэдзіны лютага 1919 году амаль на ўсёй тэрыторыі Беларусі зноў [[Беларусь у Першай савецка-польскай вайне|усталявалася ўлада бальшавікоў]]. [[Беларускі нацыянальны камісарыят]] (Белнацкам) на чале з [[Аляксандар Чарвякоў|Аляксандрам Чарвяковым]] прапанаваў пераўтварэньне Заходняй вобласьці ў аўтаномную рэспубліку ў складзе [[РСФСР]]. Прапанову Белнацкаму падтрымалі беларускія сэкцыі [[Камуністычная партыя Савецкага Саюзу|РКП(б)]], якія аб’ядноўвалі беларусаў-камуністаў на чале са [[Зьміцер Жылуновіч|Зьмітром Жылуновічам]]. Бальшавіцкае кіраўніцтва прыслухалася да патрабаваньняў нацыянальных сэкцыяў ЦК РКП(б) і пайшло насустрач, прыняўшы пастанову аб стварэньні [[БССР]]. 30 сьнежня 1918 году ў [[Смаленск]]у адбылася VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя РКП(б), на якой разглядалася пытаньне аб утварэньні БССР і [[КПБ|КПБ(б)]]. Была прынята пастанова аб стварэньні самастойнай сацыялістычнай рэспублікі і перайменаваньні Паўночна-Заходняга абласнога камітэту РКП(б) у КПБ(б). КПБ узначалілі [[Аляксандар Мясьнікоў]] (Мясьнікян) і [[Вільгельм Кнорын]] (Кнорыньш), урад БССР — [[Зьміцер Жылуновіч]]. 1 студзеня 1919 году быў абнародаваны Маніфэст ураду Беларусі, які абвясьціў утварэньне БССР. Уся ўлада дэкляравалася толькі за Саветамі, сталіцай прызнаны Менск, пачалася падрыхтоўка да І зьезду Саветаў, каб заканадаўча аформіць стварэньне новай дзяржавы. Увогуле, утварэньне БССР фактычна адбылося ў адказ на абвяшчэньне незалежнасьці Беларускае Народнае Рэспублікі, што ад пачатку прызнавалася на афіцыйным узроўні — як зазначаў першы савецкі камісар фінансаў Беларусі [[Ісак Рэйнгольд]] на паседжаньні Цэнтральнага Бюро [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] 22 студзеня 1919 году<ref>[[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31168020.html «Былі крыкі ў экстазе». (Не)прыдуманае інтэрвію з прэм’ерам БНР Луцкевічам пра 25 сакавіка 1918 году], [[Радыё Свабода]], 25 сакавіка 2021 г.</ref>: {{Цытата| Існаваньне Беларускай Рады змусіла вылучыць Беларускую [Савецкую] Рэспубліку {{арыгінал|ru|Существование Белорусской Рады заставило выдвинуть Белорусскую [Советскую] Республику}} }} == Маркі БНР == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Pahonia red (25 Groschen), Stamp of Belarusian People's Republic.svg|25 гр. 10 Hrašoŭ (Orange), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|10 гр. Pahonia-bnr.jpg|3 р. Skaryna-bnr.jpg|2 р. </gallery> == Эміграцыя і сучаснасьць == [[Файл:Vilenskaja biełaruskaja gimnazija-1.jpg|міні|280пкс|Vilenskaja biełaruskaja gimnazija-1.jpg|Сьвяткаваньне ўгодкаў утварэньня Беларускай Народнай Рэспублікі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. [[Вільня]], 25 сакавіка 1935 г.]] У студзені 1919 году [[Рада БНР|Рада]] і ўрад БНР пераехалі ў [[Вільня|Вільню]], а потым ([[Беларусь у Першай савецка-польскай вайне|у выніку наступленьня Чырвонай Арміі]] і дзейнасьці польскіх ваенізаваных фармаваньняў) у [[Горадня|Горадню]]. Гэты горад лічыўся сталіцай БНР да верасьня 1919 году. Пад эгідай ураду БНР знаходзіліся некаторыя мясцовыя арганізацыі, быў наладжаны выпуск 5 беларускіх газэт (у тым ліку [[Беларускі народ (1919)|Беларускі народ]], [[Родны край (1919)|Родны край]]). Урад БНР у гэты час вёў змаганьне супраць прэтэнзіяў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскай дзяржавы]] на беларускія тэрыторыі, дамагаўся права на ўдзел у [[Парыская мірная канфэрэнцыя|Парыскай мірнай канфэрэнцыі]], пасьпяхова прайшлі перамовы з урадам [[УНР]] пра пазыцыю для ўраду [[Антон Луцкевіч|А. Луцкевіча]]. У сувязі зь дзеяньнямі польскіх легіянэраў у канцы сакавіка 1919 году ўрад БНР выехаў у [[Бэрлін]]. Тут была дэзавуяваная рэзалюцыя «Ўсебеларускага зьезду», які нібыта адбыўся ў [[Наваградак|Наваградку]], аб далучэньні Беларусі да Польшчы. У траўні 1919 году ад старшыні мірнай канфэрэнцыі быў атрыманы дазвол на прыезд беларускай дэлегацыі ў [[Парыж]]. На пачатку чэрвеня 1919 году ўрадавая дэлегацыя БНР прыбыла ў Парыж. Дэлегацыя разам з прадстаўнікамі [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Украінская Народная Рэспубліка|Украіны]] і інш. дабівалася прызнаньня іх дзяржаваў поўнапраўнымі суб’ектамі [[міжнародныя адносіны|міжнародных дачыненьняў]]. Тым часам у красавіку 1919 году [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскае]] заняло Вільню і Горадню, на пачатку жніўня быў заняты Менск. 19 верасьня [[Аркадзь Смоліч]] і [[Язэп Лёсік]] накіравалі кіраўніку Польскай дзяржавы [[Юзэф Пілсудзкі|Ю. Пілсудзкаму]] ліст, у якім прасілі аднавіць дзейнасьць структураў БНР. Увосень 1919 году доўгі час у [[Варшава|Варшаве]] знаходзіўся [[Антон Луцкевіч|А. Луцкевіч]], які дабіваўся прызнаньня польскай дзяржавай самастойнасьці Беларусі. 1 сьнежня 1919 году А. Луцкевіч, [[Васіль Захарка|В. Захарка]], [[Пётра Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і іншыя чальцы ўраду БНР пераехалі ў Менск. 13 сьнежня адбыўся раскол Рады БНР на [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшую Раду БНР]] (прапольскую) і [[Народная рада БНР|Народную Раду БНР]]. Іх старшынямі сталі адпаведна сацыял-дэмакрат Я. Лёсік і сацыяліст-фэдэраліст П. Крачэўскі. Таксама ўтварыліся два ўрады БНР. Найвышэйшая Рада на чале кабінэту пакінула А. Луцкевіча, Народная Рада прызнала кіраўніком кабінэту [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ластоўскага]]. Польскія ўлады хутка распарадзіліся пра разгон Народнай Рады, арыштавалі В. Ластоўскага, [[Палута Бадунова|П. Бадунову]], [[Язэп Мамонька|Я. Мамоньку]]. Убачыўшы, што польскі ўрад не прызнае права Беларусі на дзяржаўную самастойнасьць, 28 лютага 1920 году А. Луцкевіч пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў. Раней, у студзені, у Бэрлін выехалі старшыня Народнай Рады П. Крачэўскі і яго памочнік В. Захарка. Толькі ў траўні змаглі выехаць у [[Рыга|Рыгу]] В. Ластоўскі, П. Бадунова, Т. Грыб, Я. Мамонька. У сакавіку 1920 году кіраўніцтва Польшчы пачало перамовы з Найвышэйшаю Радаю БНР, польская камісія адхіліла большасьць прапановаў Найвышэйшай Рады, аднак вылучыла пэўныя сродкі на патрэбы беларускай школы і культуры. Ва ўмовах савецка-польскай вайны дзеячы БНР шукалі падтрымку як з польскага, так і з савецкага боку. Аднак, калі ў ліпені савецкія войскі ўступілі ў Менск, а ўрад [[РСФСР]] склаў [[Маскоўская дамова (1920)|дамову]] зь Летувой, паводле якой значная частка беларускіх зямель перадавалася ў яе склад, гэта выклікала пратэст і Найвышэйшай і Народнай Рады. Надзея на тое, што БНР будзе прызнаная Савецкай Расеяй, зьнікла. У той час, калі савецкі і польскі бакі абмяркоўвалі ў [[Рыга|Рызе]] без удзелу прадстаўнікоў беларускага народу ўмовы мірнае дамовы, у горадзе адбылася палітычная канфэрэнцыя, на якой пастанавілі стварыць вакол ураду В. Ластоўскага адзіны нацыянальны блёк. Народная Рада БНР прызнавалася адзіным прадстаўніком беларускага народу і стала называцца Радаю БНР. Тым часам урад Латвіі на падставе дамовы з РСФСР ад 11 жніўня 1920 году прапанаваў Радзе і ўраду Ластоўскага пакінуць тэрыторыю дзяржавы. 11 лістапада была складзеная дамова паміж БНР і Летувіскай Рэспублікай аб узаемным прызнаньні, супрацы і супольным змаганьні за вызваленьне беларускіх і летувіскіх зямель з-пад польскай акупацыі. Рада БНР і ўрад Ластоўскага пераехалі ў сталіцу Летувы [[Коўна]]. У гэты час урад БНР спрабаваў сарваць савецка-польскія перамовы ў Рызе, шукаючы падтрымкі ў розных эўрапейскіх краінах. Адзінае, што далі гэтыя намаганьні, тое, што [[Парыская мірная канфэрэнцыя]] паставіла [[Польшча|Польшчы]] ў абавязак паважаць правы нацыянальных меншасьцяў. 18 сакавіка 1921 году была падпісаная [[Рыская мірная дамова]]. У канцы сакавіка 1921 году ў [[Прага|Празе]] прайшла нацыянальна-палітычная нарада, удзел у якой узялі 37 прадстаўнікоў беларускіх партыяў і арганізацыяў з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], Летувы, Чэхаславаччыны, Нямеччыны — Першая Ўсебеларуская канфэрэнцыя. Канфэрэнцыя пацьвердзіла акт 25 сакавіка 1918 году, прызнаваючы Раду БНР як адзіны законны орган улады на Беларусі. Урад БНР не спыняў дзейнасьці на міжнароднай арэне. 27 красавіка 1922 году на Генуэскую міжнародную канфэрэнцыю па эканамічных і фінансавых пытаньнях прыбылі В. Ластоўскі і міністар замежных справаў [[Аляксандар Цьвікевіч|А. Цьвікевіч]]. Старшыні канфэрэнцыі была ўручаная нота аб прызнаньні ўрадам БНР Вільні як сталіцы Летувы і згоду на ўлучэньне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] ў склад Летувіскай дзяржавы ў якасьці аўтаноміі. Мэмарандум з просьбай паставіць пытаньне аб прызнаньні БНР быў заслуханы на паседжаньні палітычнай камісіі канфэрэнцыі, аднак пасьля дэмаршу дэлегацыі [[РСФСР]] беларускае пытаньне ў парадак дню канфэрэнцыі пастаўленае не было. Нота Ластоўскага і Цьвікевіча 20 траўня 1922 году была асуджаная ўрадам БНР. В. Ластоўскі падаў у адстаўку, але яна не была прынятая. Потым Ластоўскі хацеў склікаць у [[Дзьвінск]]у нацыянальную нараду, аднак Старшыня Рады БНР П. Крачэўскі выступіў супраць. Пачаўся ўрадавы крызіс. 11 кастрычніка 1922 году ўтварылася [[Дзяржаўная калегія БНР|Дзяржаўная калегія]] з чальцоў Прэзыдыюму Рады БНР і некаторых міністраў. 20 красавіка 1923 году В. Ластоўскі і дзяржаўны пісар Дуж-Душэўскі заявілі аб выхадзе зь Дзяржаўнай калегіі. 23 жніўня 1923 году сход беларускіх грамадзкіх і палітычных дзеячаў, які адбыўся ў Коўне, сфармаваў новы ўрад БНР на чале з А. Цьвікевічам. Палітыка летувіскага ўраду неўзабаве прывяла да таго, што 1 лістапада 1923 году Прэзыдыюм Рады і ўрад БНР выехалі з Коўны ў Прагу (Цьвікевіч застаўся ў Летуве). Тым часам палітыка [[беларусізацыя|беларусізацыі]], якая праводзілася ў [[БССР]] і абвешчаная [[амністыя]] спрыяла таму, што сярод дзеячаў БНР расьлі прасавецкія настроі, якія ўзмацніліся пасьля [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] 1924—1926 гадоў, у выніку якога ў склад БССР трапіў сучасны ўсход Беларусі. 12—16 кастрычніка з ініцыятывы А. Цьвікевіча ў Бэрліне адбылася [[Другая Ўсебеларуская канфэрэнцыя]], якая прызнала Менск адзіным цэнтрам адраджэньня Беларусі. Цьвікевіч і чальцы яго ўраду пераехалі ў Менск. Прэзыдыюм Рады БНР не прызнаў пастановы канфэрэнцыі і застаўся верны акту 25 сакавіка 1918 году. Хоць пасьля чальцы Прэзыдыюму Бадунова і Мамонька таксама пераехалі ў БССР, Старшыня Рады БНР [[Пётра Крачэўскі]] і яго намесьнік [[Васіль Захарка]] не прызналі Савецкую Беларусь. Дзяржаўная пячатка і дзяржаўны архіў БНР засталіся ў іх. Пасьля сьмерці П. Крачэўскага (8 сакавіка 1928) яго функцыі выконваў В. Захарка. Пасьля акупацыі Чэхіі нацысцкай Нямеччынай з ініцыятывы нямецкага боку ў 1939 годзе адбыліся перамовы прадстаўнікоў Міністэрства замежных справаў Райху з В. Захаркам. Апошні адхіліў прапанову нацыстаў аб супрацы. Перад сьмерцю Захарка перадаў пячатку і дзяржаўны архіў [[Мікола Абрамчык|Міколу Абрамчыку]], які выконваў функцыі Старшыні Рады БНР да 1970 году. [[Файл:Postcard Freedom Day (Belarus) 1949-1.jpg|значак|Эміграцыйная паштоўка на [[Дзень Волі]]. 1949 год.]] Пасьля Другой сусьветнай вайны канкурэнтам ураду БНР [[урад у выгнаньні|у выгнаньні]] стала [[Беларуская цэнтральная рада]], сфармаваная [[Радаслаў Астроўскі|Радаславам Астроўскім]] у 1943 году, якая працягвала існаваць у эміграцыі. У адрозьненьне ад БЦР, якая амаль цалкам складалася з былых супрацоўнікаў нацыстаў, ва ўрад БНР уваходзілі як былыя дзеячы БЦР (напрыклад, [[Барыс Рагуля]], [[Аўген Калубовіч]], [[Антон Адамовіч]], [[Станіслаў Станкевіч (палітык)|Станіслаў Станкевіч]], [[Франц Кушаль]], [[Янка Станкевіч]]), так і тыя, хто ваяваў супраць нацыстаў ([[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Лявон Рыдлеўскі]], [[Пётра Сыч]]). У эміграцыі [[Рада БНР]] працягвала змаганьне супраць камуністычнай акупацыі, вядома пра супрацу Рады БНР з [[Цэнтральнае разьведвальнае ўпраўленьне|Цэнтральным разьведвальным упраўленьнем]]. Так, некаторыя дзеячы беларускай эміграцыі прайшлі курс падрыхтоўкі ў амэрыканскай разьведвальнай школе, з далейшай мэтай пераходу на тэрыторыю [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] для разгортваньня там актыўнай разьведвальнай і нацыяналістычнай працы, самым вядомым зь іх стаў [[Янка Філістовіч]]. У 1970 годзе эміграцыйная Рада БНР абрала на месца Старшыні [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В. Жук-Грышкевіча]], а ў 1982 годзе — [[Язэп Сажыч|Язэпа Сажыча]]. Да пачатку 1990-х гадоў [[Рада БНР]] з рэзыдэнцыяй у [[Нью-Ёрк]]у складалася прыблізна з 200 чалавек з усяго сьвету, у тым ліку і зь Беларусі, але большасьць зь іх пражывала ў ЗША. У адпаведнасьці са статутам прэзыдэнт ці старшыня Рады зьяўляецца «вышэйшым прадстаўніком Рады БНР і беларускага народу», якога Рада абірае на 6-гадовы тэрмін. Эміграцыя не прызнавала БССР і яе межы. Адным з магчымых шляхоў вяртаньня беларускіх земляў, якія ўваходзілі ў склад РСФСР ([[Смаленская вобласьць|Смаленская]], часткі [[Бранская вобласьць|Бранскай]] і [[Пскоўская вобласьць|Пскоўскай]] абласьцей), эміграцыя лічыла канфлікт паміж СССР і Захадам, у выніку якога камуністычная сыстэма непазьбежна ўпадзе. У зваротах да заходніх дзяржаваў і [[ААН]] Рада БНР прасіла стварыць камісію ААН па расьсьледаваньні каланіяльнай палітыкі Савецкага Саюзу ў Беларусі, у тым ліку фальшывага прадстаўніцтва інтарэсаў Беларусі ў ААН дэлегацыяй БССР. Пасьля [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі]] Рада БНР асьцярожна ўспрыняла зьмены ў краіне, ня выказаўшы свайго афіцыйнага стаўленьня да Дэклярацыі пра дзяржаўны сувэрэнітэт і прыняцьця новай дзяржаўнай сымболікі, хоць менавіта за такое разьвіцьцё падзеяў яна змагалася ў эміграцыі; аднак у 1993 годзе на ўрачыстасьці з нагоды 75-годзьдзя абвяшчэньня БНР заяўлялася пра магчымасьць перадачы паўнамоцтваў Рады БНР ураду Рэспублікі Беларусь, абранаму падчас дэмакратычных выбараў. Тым ня менш, пасьля прыходу да [[Рэжым Лукашэнкі|ўлады Аляксандра Лукашэнкі]], прыняцьці ім дзяржаўнай сымболікі, практычна ідэнтычнай сымболіцы БССР, адмены статусу беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай і «пачатку наступу на дэмакратычныя волі» [[Рада БНР]] адмовілася ад падобных намераў. Такім чынам, у адрозьненьне ад эмігранцкіх урадаў Украіны, краінаў [[Прыбалтыка|Балтыі]], Польшчы, якія прызналі новыя ўрады ў постсавецкіх і постсацыялістычных краінах і перадалі ім свае паўнамоцтвы, Беларусь застаецца адзінай краінай Усходняй Эўропы, якая мае ўласны [[урад у выгнаньні|ўрад у выгнаньні]]<ref>{{Кніга|аўтар =Снапковский, В.|частка =Белорусская эмиграция|загаловак =Белоруссия и Россия: общества и государства|спасылка =http://www.yabloko.ru/Themes/Belarus/belarus-31.html|адказны =редактор-составитель Д. Е. Фурман|месца =Москва|выдавецтва =Права человека|год =1998|старонкі =88-105}}</ref>. З 1997 году Раду БНР у эміграцыі ўзначальвае [[Івонка Сурвіла|І. Сурвіла]]. У 2010 году Івонку Сурвілу пераабралі Старшынёй Рады БНР. === Старшыні Рады БНР: === * [[Ян Серада]] (1918) * [[Язэп Лёсік]] (1918—1919) * [[Пётра Крачэўскі]] (1919—1928) * [[Васіль Захарка]] (1928—1943) * [[Мікола Абрамчык]] (1944—1970) * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1970—1982) * [[Язэп Сажыч]] (1982—1997) * [[Івонка Сурвіла]] (ад 1997) === Узнагародная сыстэма БНР === {{Асноўны артыкул|Узнагароды БНР}} * '''Жалезны «Крыж за Бацькаўшчыну».''' Зацьверджаны ў 1918 годзе. Узнагароджваліся асобы — змагары за Беларускую Народную Рэспубліку<ref name="ReferenceA">{{артыкул|аўтар=Мазырэц Ц.|загаловак=Узнагароды Беларусі|выданьне=Спадчына|год=1992|нумар=5|старонкі=38—41}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мазырэц Ц.|загаловак=Узнагароды Беларусі|выданьне=Спадчына|год=1993|нумар=1|старонкі=53—56}}</ref>. * '''Ордэн «Жалезны Крыж Заслугі»''' (часоў Другой сусьветнай вайны, 1944 год). Меў тры ступені, прывешваўся на стужцы (колеры ня высьветлены). На адваротным баку чатырохрадковы надпіс: НА СЛУЖБЕ БЕЛАРУСКАМУ НАРОДУ<ref name="ReferenceA"/>. * '''Мэдаль Партызана.''' Зацьверджаны 1 верасьня 1949 году, першыя ўзнагароджаныя з 5 жніўня 1951 году. Мае дзьве ступені, выконваецца адпаведна з золата і срэбра. Стужка — чырвона-зямельна-зялёная. На стужцы мэдаля I ступені дзьве скрыжаваныя стрэльбы. На відавым баку ў коле дзьве скрыжаваныя стрэльбы, над імі літары «БНР». На адваротным баку парадкавы нумар<ref name="ReferenceA"/>. * '''Ордэн Пагоні.''' Зацьверджаны 1 верасьня 1949 году, першыя ўзнагароджаныя — 5 жніўня 1951 году. Мае пяць клясаў (ступеняў). Выконваецца з золата ці срэбра, прывешваецца на стужцы нацыянальных колераў. У цэнтры выява Пагоні, на шырокіх прамянёх крыжа літары БНР, на цэнтральным верхнім промні пазначаная ступень. На адваротным баку — парадкавы нумар<ref name="ReferenceA"/>. * '''Крыж Жалезнага Рыцара.''' Зацьверджаны 1 верасьня 1949 году, першыя ўзнагароджаныя — 5 жніўня 1951 году. Мае пяць ступеняў, выконваецца з золата, срэбра ці бронзы. Прывешваецца на стужцы чырвонага (цёмнага) і зямельнага (бурага) колераў. Шаблі на стужцы з таго ж мэталу, што і на ордэне. На трох горных прамянёх — літары «БНР». На адваротным баку — парадкавы нумар<ref name="ReferenceA"/>. * '''[[Мэдаль 100 гадоў БНР|Мэдаль да стагодзьдзя Беларускае Народнае Рэспублікі]]'''. Зацьверджаны дэкрэтам Старшыні Рады БНР [[Івонка Сурвіла|Івонкі Сурвілы]] ў сьнежні 2018 году. Надаваўся «за пажыцьцёвыя заслугі ў працы дзеля зьдзяйсьненьня ідэалаў Акту 25 сакавіка 1918 г., у тым ліку за дасьледваньні і папулярызацыю беларушчыны, здабыцьцё і ўмацаваньне дзяржаўнай незалежнасьці Беларусі, барацьбу за свабоду і дэмакратыю ў Беларусі»<ref>[http://www.radabnr.org/medal-bnr100/ Узнагароджаньне Мэдалём да стагодзьдзя БНР] — Афіцыйны сайт Рады БНР, 25 сьнежня 2018 г.</ref>. === Узнагароды [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] === Беларуская цэнтральная рада была створана ў сьнежні 1943 зь [[Беларуская рада даверу|Беларускай рады даверу]] пры [[Генэральны камісарыят Беларусь|Генэральным камісарыяце Беларусі]]. На [[Другі Ўсебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]] у 1944 г. БЦР была абвешчана адзіным праўным прадстаўніком беларускага народу, а ейнай мэтай было абвешчана адраджэньне незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі. Рада БНР не прызнае законнай Беларускую цэнтральную раду, а таксама Другі Ўсебеларускі кангрэс<ref>{{Літаратура/ЭГБ|1}} С. 390.</ref>. * '''Мэдаль «Беларускія Вэтэраны на Чужыне».''' Юбілейная ўзнагарода, зацьверджана 10—14 кастрычніка 1976 году. Прывешваецца на стужцы жоўтага колеру. Выконваецца з бронзы. На відавым баку ў малым коле на шчыце падвойны крыж. Ля падножжа шчыта літары B. V., унізе IN EXILE (Belorussian Veterans in Ехіlе — Беларускія вэтэраны ў выгнаньні). Малое кола абкружана вялікім, у якім разьмешчаны дзьве скрыжаваныя лаўровыя галінкі, уверсе тры пяцікутныя зоркі. На адваротным баку надпіс у пяць радкоў: БЕЛАРУСКІЯ ВЭТЭРАНЫ<ref name="ReferenceA"/>. * '''Мэдаль «Крыж Заслугі Б. К. А.».''' Зацьверджаны 10—14 кастрычніка 1976 году. Выконваецца з бронзы. У цэнтры крыжа Пагоня, на крыжы літары Б[еларуская] К[раёвая] А[барона]. Унізе дата — 1944. На адваротным баку літары: Б[еларуская] Ц[энтральная] Р[ада]. Мацуецца на зялёнай стужцы<ref name="ReferenceA"/>. * '''Ордэн «Пагоня — Жыве Беларусь!».''' Зацьверджаны 10—14 кастрычніка 1976 году. Выконваецца з срэбра. Прывешваецца на стужцы нацыянальных колераў. На відавым баку выява герба Пагоня; унізе дзьве скрыжаваныя лаўровыя галінкі, уверсе тэкст: «Жыве Беларусь», на адваротным баку ў двух радках літары Б[еларуская] Ц[энтральная] Р[ада] і дата 27.6.1944<ref name="ReferenceA"/>. == У кіно == * «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1995) — фільм пра [[Слуцкі збройны чын]] * «[[Купала (фільм)|Купала]]» (2020) — фільм пра [[Янка Купала|Янку Купалу]], у якім празь лёс паэта апавядаецца пра забарону беларускай мовы ўладамі Расейскай імпэрыі, [[Чорная ноч|зьнішчэньне беларускай інтэлігенцыі ў СССР]], дэпартацыю беларусаў савецкімі ўладамі ды [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыю краіны]] * == Глядзіце таксама == * [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі = Archives of the Belarusian democratic republic. Т. 1 / Уклад. [[Сяргей Шупа|С. Шупа]]. — Нью-Ёрк і інш., 1998. — {{ISBN|9986-9219-2-9}} (кн. 1). — {{ISBN|9986-9219-3-7}} (кн. 2). * {{Артыкул|аўтар=Вашкевіч А., Чарнякевіч А.|спасылка=http://arche.bymedia.net/2008-03/vaskievic-carniakievic803.htm|загаловак=25 сакавіка: вытокі нацыянальнага сьвята|выданьне=[[ARCHE]]|нумар=3 (66)|год=2008}} * {{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)}} * {{Артыкул|аўтар=Кісель Д., Коршунаў С.|спасылка=http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/|загаловак=Каму належыў Брэст у 1918 годзе?|выданьне=Брэсцкая Газета|нумар=13 (432)}} * {{Артыкул|выданьне=[[ARCHE]]|нумар=3 (78)|спасылка=http://www.arche.by/by/page/works/512|загаловак=Плоць і кроў БНР|год=2009}} * {{Літаратура/ЭГБ|1}} * {{Артыкул|аўтар=Павлова Т. Я.|спасылка=http://evolutio.info/index.php?option=com_content&task=view&id=279&Itemid=50|загаловак=К вопросу о границах БНР: Международные отношения|выданьне=Белорусский журнал международного права и международных отношений|нумар=1|год=1999}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка|дата публікацыі = |url = http://www.radabnr.org/ |загаловак = Афіцыйны сайт Рады БНР |назва праекту = |выдавец = |дата = 21 кастрычніка 2010 |камэнтар =}} * {{Спасылка|аўтар = Андрэй Семянюк| аўтарlink =| дата публікацыі = 24 сакавіка 2015| url = http://euroradio.fm/report/25-pytannyaw-i-adkazaw-z-gistoryi-bnr-2801| загаловак = 25 пытанняў і адказаў з гісторыі БНР | назва праекту = | выдавец = Эўрапейскае радыё для Беларусі| дата = 21 кастрычніка 2010| камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = Вячаслаў Ракіцкі | аўтарlink =| дата публікацыі =6 жніўня 2009| url = http://www.svaboda.org/content/transcript/1794208.html| загаловак = Жыцьцё і сьмерць мітаў: БНР| назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата = 21 кастрычніка 2010 | камэнтар = }} * {{facebook|radabnr|Рада Б.Н.Р.}} *Дедурін, Г. [https://web.archive.org/web/20211213191144/http://dspace.univd.edu.ua/xmlui/handle/123456789/4899 Український напрямок зовнішньої політики БНР (1918 – 1921 рр.)] / Геннадій Дедурін // Наукові записки Тернопільського національного педагогічного університету ім. В. Гнатюка. Серія: Історія. - 2017. - Вип. 2, ч. 2. - С. 107-112. {{Беларуская Народная Рэспубліка ў тэмах}} {{Старшыні Рады БНР}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}} {{Беларусь у тэмах}} ntnfv5b4imww42luto2akr13ns5j647 0 7574 2697207 2606854 2026-10-19T07:28:17Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне кніжніца 2697207 wikitext text/x-wiki [[Файл:Geisel library.jpg|міні|325пкс|Бібліятэка ''Geisel'' [[Каліфарнійскі ўнівэрсытэт|Каліфарнійскага ўнівэрсытэту]] ў [[Сан-Дыега]]]] '''Бібліятэ́ка''' (з [[грэцкая мова|грэцкай мовы]]: βιβλιοθηκη, ''biblion'' — [[кніга]], ''theke'' — [[сховішча]]), '''Кніжніца'''<ref>{{Кніга|аўтар = [[Мікола Байкоў|М. Байкоў]] і [[Сьцяпан Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларуска-расійскі слоўнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926|том = |старонкі = 148 |старонак = 356 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}}</ref> — падабраны пэўным чынам збор кніг, які зьяўляецца прыватнай або грамадзкай уласнасьцю. Установа, якая зьбірае і захоўвае кнігі ды іншыя электронныя, друкаваныя і рукапісныя творы, прапагандуе і выдае кнігі чытачом. Галіна ведаў пра формы і мэтады арганізацыі бібліятэчнай справы называецца [[бібліятэказнаўства]]м. У апошнія гады бібліятэкі набываюць усё большае значэньне ня толькі як месца захаваньня папяровых кніг, але як цэнтар доступу да інфармацыі з шматлікіх крыніцаў і носьбітаў: [[мапа|мапы]], [[мікрафільм]]ы, [[аўдыёкасэта|аўдыёкасэты]], [[відэакасэта|відэакасэты]], [[DVD-дыск]]і, [[база зьвестак|базы зьвестак]] і іншая інфармацыя на [[CD-ROM]], выйсьце да [[інтэрнэт]]у. == Гісторыя == Бібліятэкі ўзьніклі яшчэ ў глыбокай старажытнасьці. Спачатку ў іх зьбіралі [[гліняная табліца|гліняныя]] ды [[каменная табліца|каменныя табліцы]] ([[Асырыя]], [[Бабілён]]), потым — [[папірусны скрутак|папірусныя скруткі]] ([[Эгіпет]]), [[пэргамэнт]]ныя, а пазьней папяровы рукапісныя кнігі. Найбольш вядомымі бібліятэкамі старажытнага сьвету былі [[Александрыйская бібліятэка|Александрыйская]] ([[3 стагодзьдзе да н. э.]]), асырыйскага цара [[Ашурбаніпал]]а ([[7 стагодзьдзе да н. э.]]). У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] бібліятэкі часта існавалі пры [[манастыр (суполка)|манастырах]], каралеўскіх ды княскіх дварах, у першых [[унівэрсытэт]]ах. На пачатак 2014 году ў сьвеце налічвалася 569 600 бібліятэк, зь якіх звыш 440 000 (77 %) у Эўропе і звыш 125 000 (22 %) у [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]]. У бібліятэках захоўвалі звыш 20 млрд кніг і звыш 10 млрд [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў. Найбольш багатыя фонды мелі бібліятэкі Эўропы — звыш 16 млрд асобнікаў захоўваньня, Паўночнай Амэрыкі — 12 млрд і [[Азія|Азіі]] — 1,5 мільярды. У бібліятэках налічвалася 2,5 млрд абанэнтаў, зь якіх 1,8 млрд (72 %) прыпадала на Эўропу, што больш як 2-кратна перавышала лік насельніцтва апошняй<ref name="а"/>. == Беларусь == На 11 верасьня 2009 року ў [[Беларусь|Беларусі]] налічвалася 9300 бібліятэк, што агулам мелі звыш 200 мільёнаў кніг. Чытацкія білеты меў кожны другі жыхар краіны. У бібліятэках працавала 16,5 тысячы [[бібліятэкар]]аў<ref>{{Артыкул|аўтар=Ільля Лапато.|загаловак=Кожны другі беларус карыстаецца паслугамі бібліятэк|спасылка=http://www.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=42926|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=11 верасьня 2009|нумар=[http://www.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-09-11 171 (26531)]|старонкі=[http://www.zviazda.by/a2ttachments/42909/11ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. На пачатак 2014 году ў бібліятэках Беларусі захоўвалі 667 кніг на 1000 жыхароў краіны, што было 19-м паказьнікам сярод краінаў сьвету<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Нэлі Зігуля.|загаловак=Чаму вырашылі закрыць бібліятэку|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140115/1389769474-chamu-vyrashyli-zakryc-bibliyateku|выданьне=Зьвязда|тып=|год=15 студзеня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/6-27616 6 (27616)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/01/ZV_20140115_5.pdf 5]|issn=}}</ref>. На лістапад 2022 году ў Беларусі налічвалася каля 7000 агульнадаступных і адмысловых бібліятэк з агульным памерам фонду каля 180 млн асобнікаў. У сельскай мясцовасьці знаходзілася 78 % агульнадаступных бібліятэк. [[Міністэрства культуры Беларусі]] ведала 2348 бібліятэкамі, якія складалі 34 % ад іх агульнага ліку ў краіне. За 2011—2022 гады аб'ядналі 475 сельскіх агульнадаступных і школьных бібліятэк. Сярод агульнага ліку бібліятэк 96 % мелі [[кампутар]], 88 % — падлучэньне да [[Сеціва]] і 87 % — [[Электронная пошта|электронную пошту]]. Бібліятэкі Беларусі давалі доступ 93-м арганізацыям-супольніцам да больш як 100 [[База зьвестак|базаў зьвестак]] айчынных і замежных вытворцаў. Сярод іншага, сельскія агульнадаступныя бібліятэкі выкарыстоўвалі 106 перасоўвальных бібліёбусаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бібліятэчная сетка Беларусі налічвае 7 тыс. устаноў з агульным фондам 180 млн экзэмпляраў|спасылка=https://blr.belta.by/culture/view/biblijatechnaja-setka-belarusi-nalichvae-7-tys-ustanou-z-agulnym-fondam-180-mln-ekzempljarau-121817-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=18 лістапада 2022|дата доступу=22 лістапада 2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210404051423/https://knihi.com/ Электронная бібліятэка «Беларуская палічка»] * [https://web.archive.org/web/20050323115739/http://slounik.org/slouniki/ Электронная калекцыя слоўнікаў і энцыкляпэдыяў] * [https://web.archive.org/web/20210225184008/https://kamunikat.org/ www.kamunikat.org] — Інтэрнэт-бібліятэка «[[Камунікат]]» * [https://web.archive.org/web/20060119003044/http://inf.by/library Бібліятэчны блог] (у асноўным па-расейску) * [http://www.svaboda.by/articleprintview/792893.html «Бібліятэка Свабоды. XXI стагодзьдзе»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (''PDF'' і ''DOC'') {{Бібліятэкі Беларусі}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] t1x3scjhzcfnwvpzlqbvhqlmn2jvm2h 0 8617 2697156 2038861 2026-10-18T13:53:50Z Dymitr 10914 стыль 2697156 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} [[Файл:KarlII monks.jpg|міні|250пкс|Карл Лысы вітае манахаў, якія прынесьлі яму рукапіс. Мініяцюра з рукапісу, які захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы ў Парыжы]] '''Карл Лысы''' — унук [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]], першы кароль Заходня-Франкскага каралеўства ([[Францыя|Францыі]]) з 840 году і імпэратар Захаду (з 875 году). Малодшы сын [[Людовік I Пабожны|Людовіка I Пабожнага]] ад другога шлюбу зь Юдзіф’ю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_0823-0877-_Carolus_Calvus_Francorum_Rex.html Старонка] на Patrologia Latina. {{Імпэратары Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі}} {{Каралі Францыі}} {{Накід:Гісторыя}} [[Катэгорыя:Каралінгі]] [[Катэгорыя:Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі]] n5upcqou4tdk6e7yta94ky0uktthdpz 2697186 2697156 2026-10-18T20:29:49Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Charles_the_Bald?oldid=1380630802 2697186 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Карл II Лысы''' ({{мова-fr|Charles le Chauve}}; 13 чэрвеня 823 — 6 кастрычніка 877) — унук [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]], першы кароль Заходня-Франскага каралеўства ([[Францыя|Францыі]]) з 840 году і імпэратар Захаду (з 875 году). Малодшы сын [[Людовік I Пабожны|Людовіка I Пабожнага]] ад другога шлюбу зь [[Юдыта Баварская|Юдытаю Баварскай]]. == Біяграфія == [[Файл:KarlII monks.jpg|значак|зьлева|Карл Лысы вітае манахаў, якія прынесьлі яму рукапіс. Мініятура з рукапісу, які захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы ў Парыжы.]] Незадоўга па [[Вэрдэн (Францыя)|Вэрдэне]] Карл зладзіў няўдалую ваенную кампанію супраць [[Брэтань|Брэтані]]. Па вяртаньні ён склаў Куленскую дамову з сваім магнацтвам і духавенствам<ref>{{кніга|імя=Rolf|прозьвішча=Grosse|загаловак=Du royaume franc aux origines de la France et de l'Allemagne 800–1214|выдавецтва=Presses Universitaires du Septentrion|старонкі=50–52}}</ref>. Пасьля гэтага першыя гады ягонага кіраваньня да сьмерці [[Лётар I|Лётара I]] у 855 годзе, былі адносна мірнымі. У гэтыя гады тры браты працягвалі сыстэму «брацкага кіраваньня», сустракаючыся неаднаразова ў [[Кобленц]]ы (848), у [[Мээрсэн]]е (851) і ў [[Атыньні (Ардэны)|Атыньні]] (854). У 858 годзе [[Людовік II Нямецкі]], запрошаны незадаволенай арыстакратыяй, якая жадала зрынуць Карла, уварваўся ў Заходня-Франскае каралеўства. Карл быў настолькі непапулярны, што ня здолеў сабраць войска і ўцёк у [[Бургундыя|Бургундыю]]. Яго ўратавала толькі падтрымка біскупаў, якія адмовіліся каранаваць Людовіка, і вернасьць [[Вэльфы|Вэльфаў]], якія былі сваякамі ягонай маці [[Юдыта Баварская|Юдыты]]. У 860 годзе ён, у сваю чаргу, паспрабаваў захапіць каралеўства свайго пляменьніка [[Карл (кароль Правансу)|Карла Правансальскага]], але гэтая спроба была няўдалай{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|898}}. Па сьмерці другога пляменьніка, [[Лётар II|Лётара II]], у 869 годзе, Карл паспрабаваў захапіць ягоныя ўладаньні, прымусіўшы сябе каранаваць каралём [[Лятарынскае каралеўства|Лятарынгіі]] ў [[Мэц]]ы, але быў вымушаны пачаць перамовы, калі Людовік атрымаў падтрымку былых васалаў Лётара. У выніку Лятарынгія была падзеленая паміж Карлам і Людовікам паводле дамовы 870 году{{Зноска|Nelson|1992|Nelson|17–18}}. Акрамя гэтых сямейных канфліктаў, Карлу даводзілася змагацца з паўторнымі паўстаньнямі ў [[Аквітанія|Аквітаніі]] і супраць брэтонцаў. Пад кіраўніцтвам сваіх правадыроў [[Намэнаэ]] і [[Эрыспаэ]], якія разьбілі караля ў [[бітва пры Балёне|бітве пры Балёне]] (845) і [[бітва пры Жэнгляне|бітве пры Жэнгляне]] (851), брэтонцы дасягнулі фактычнай незалежнасьці. Карл таксама ваяваў супраць [[вікінгі|вікінгаў]], якія спустошвалі паўночныя землі, даліны [[Сэна|Сэны]] і [[Люара|Люары]], і нават даходзілі да межаў Аквітаніі. Падчас пасьпяховай аблогі і зьнішчэньня [[Парыж]]у ў 845 годзе, а таксама некалькі разоў пазьней, Карл быў вымушаны адкупацца ад іх за вялікія грошы{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|898}}. Карл ачольваў розныя паходы супраць захопнікаў і, паводле [[Пітрскі эдыкт|Пітрскага эдыкту]] 864 году, зрабіў войска больш мабільным, увёўшы коньніцу — папярэдніцу францускага рыцарства. Тым жа эдыктам ён загадаў збудаваць умацаваныя масты на ўсіх рэках, каб блякаваць набегі вікінгаў. Два такія масты ў Парыжы ўратавалі горад падчас аблогі 885—886 гадоў. Карл таксама займаўся дыпляматыяй з эміратам [[Кордаўскі эмірат|Кордавы]], атрымаўшы ў падарунак вярблюдаў ад эміра Мугамада I у 865 годзе<ref>{{кніга|імя=Philippe|прозьвішча=Sénac|загаловак=Les Carolingiens et al-Andalus (VIIIe–IXe siècles)|месца=Paris|выдавецтва=Maisonneuve et Larose|старонкі=131|isbn=2-7068-1659-7}}</ref>. З 860-х гадоў палац у [[Камп’ен]]е ператварыўся на важным цэнтар улады, і ў 876 годзе ён заснаваў там кляштар{{Зноска|Nelson|1992|Nelson|36, 235}}. У X стагодзьдзі Камп’ен быў вядомы як Карлёпаль праз сувязь з Карлам<ref>{{артыкул|аўтар=Lohrmann, Dietrich|загаловак=Trois Palais Royaux de la Vallée de l'Oise d'après les travaux des érudits mauristes: Compiègne, Choisy-au-Bac et Quierzy|выданьне=Francia|том=4|старонкі=124—129|год=1976}}</ref>. У 871—872 гадах Карл даслаў два лісты да папы [[Адрыян II|Адрыяна II]], дзе абараняў каралеўскі сувэрэнітэт перад абліччам празьмернага ўмяшальніцтва папаў у дзяржаўныя справы<ref>{{артыкул|аўтар=Pecksmith, Robert|загаловак=A King Praises Himself: The Letters of Charles the Bald to Pope Hadrian II|выданьне=The English Historical Review|том=139|нумар=597|старонкі=301—325|год=2024|DOI=10.1093/ehr/ceae104}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Chisholm, Hugh, ed.|год=1911|частка=Charles II|загаловак=Encyclopædia Britannica|том=5|выданьне=11|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=897—898|ref=Chisholm}} * {{кніга|імя=Janet L.|прозьвішча=Nelson|загаловак=Charles the Bald|месца=London|выдавецтва=Longman|isbn=0-582-05585-7|ref=Nelson}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_0823-0877-_Carolus_Calvus_Francorum_Rex.html Старонка] на Patrologia Latina. {{Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі}} {{Каралі Францыі}} [[Катэгорыя:Каралінгі]] [[Катэгорыя:Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі]] 9azrje6pgyeibxfrtt5fh39khpjvroy 0 13352 2697180 2673797 2026-10-18T18:24:34Z Дамінік 64057 2697180 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дзёрнавічы}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Дзёрнавічы |Лацінка = Dziornavičy |Статус = былая вёска |Назва ў родным склоне = Дзёрнавічаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1628 годам |Першыя згадкі = [[1628]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскі]] |Сельсавет = [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = Dziornavichy PSRER village sign and radiation warning 2025-04-28.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 20 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 43 |Даўгата сэкундаў = 58 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Дзёрнавічы ў рэестры 1628 г.jpg|150пкс|значак|зьлева|Дзёрнавічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Дзёрнавічы ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Дзёрнавічы ў тарыфе 1640 г.]] [[File:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|150пкс|значак|зьлева|Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[File:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|150пкс|значак|зьлева|Габрэі Дзёрнавічаў у перапісе 1784 г.]] '''Дзёрнавічы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 246.</ref> — былая вёска ў [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкім сельсавеце]] [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найранейшая пакуль згадка пра паселішча сустрэтая ў рэестры пабаровым [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] 1628 году{{заўвага|Не з XVIII ст. і не ў [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]] [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]], як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 141—142</ref>.}}. Тады з 4 дымоў сяла Дзёрнавічы нябожчыка пана Мікалая Стэцкага, цівуна кіеўскага, апякун ягоных добраў пан Адам Сурын за 6 пабораў плаціў па 3 злотых<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 25. Оп. 1. Спр. 1. А. 595; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 382</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Аляксандар Стэцкі з 33{{заўвага|На самай справе з 23, бо адзіны пабор складаў 15 грошаў з дыму.}} дымоў «wsi Deronowicz», выплаціў 11 злотых і 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 926зв.; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 111</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 29 дымоў сяла Дзярновічаў пана Яна Стэцкага выбрана было 29 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 869; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 172</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Жытомір]]скага паветаў Кіеўскага ваяводзтва, у 1683 годзе з 16 дымоў вёскі Дзёрнавічы пана Стэцкага выбрана 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – С. 492</ref>. Згаданыя Дзёрнавічы ў тарыфах падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1707, 1711, 1714 і 1734 гадоў. У апошнім выпадку ўказана, што імі валодаў Францішак Юзаф Стэцкі, оўруцкі падстолі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 55, 65, 75, 206, 279</ref>. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 18 студзеня 1740 году сказана, што вёска Дзёрнавічы належала да прыходу Сьвята-Мікалаеўскай царквы ў сяле Белая Сарока, а складалі яе 26 двароў<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 745-747</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 сьнежня 1752 году у Дзёрнавічах налічваўся 31 двор<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 313, 315адв.</ref>. У тарыфе 1754 году паведамляецца, што з 23 двароў{{Заўвага|У наяўнасьці — «szesnastka (дыму) i chałup trzy», а 1 дым тады складалі 320 двароў.}} сяла Дзёрнавічаў лоўчага кіеўскага Адама Стэцкага «do grodu» (Оўруцкага замку) выбіраліся 3 злотыя і 17 з паловай грошаў, «na milicję»{{Заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} — 14 злотых, 10 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 173</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Дзёрнавічах і Дзёрнавіцкай Рудні кожнага разу па 5 асобаў{{заўвага|Нязьменная колькасьць głow — зьява досыць рэдкая, у тым ліку і з-за [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 г.}}, зь якіх выбіралася пагалоўшчына. Належалі яны да Чарнобыльскага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1110зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзёрнавічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло Дёрнавічы — цэнтар аднайменнай воласьці. Паводле перапісу 1897 году, у Дзёрнавічах было 126 двароў, 680 жыхароў, працавалі хлебазапасны магазын, карчма і школа граматы. У 1906 годзе створана земская школа<ref name="fn1"/>. На 1909 год у сяле налічвалася 158 двароў з 1070 жыхарамі, у аднадворным маёнтку было 7, у 1 двары каля прыстані — яшчэ 5 жыхароў<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 51</ref>. === Найноўшы час === За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Дзёрнавічы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Дзёрнавічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гетмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. == Асобы == * Марыя Ядвіга Рэут (1863—1942) — польская пісьменьніца для моладзі, пэдагог, асьветніца. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Вербавіцкі сельсавет}} {{Нараўлянскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Нараўлянскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] bxdrr5rhdh1yidn97yrnd2hy7bxbfow 0 14016 2697184 2694774 2026-10-18T19:16:18Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Вонкавыя спасылкі 2697184 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Нацыянальны акадэмічны тэатар<br />імя Янкі Купалы |арыгінальная назва = |выява = Nacyjanalny akademičny teatar imia Janki Kupały.JPG |рамка выявы = |памер выявы = 300пкс |альтэрнатыўны тэкст выявы = Будынак тэатру |подпіс выявы = Будынак тэатру |мапа = |памер мапы = |альтэрнатыўны тэкст мапы = |подпіс мапы = |мапа 2 = |абрэвіятура = |дэвіз = |папярэднік = |наступнік = |дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|14|9|1920|1}} |дата спыненьня існаваньня = |тып = [[Тэатар]] |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = |штабкватэра = |месцазнаходжаньне = [[Менск]], вул. Энгельса, д. 7 |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = |сяброўства = |афіцыйныя мовы = |генэральны сакратар = |пасада кіраўніка = Генэральны дырэктар |імя кіраўніка = Павал Палякоў |пасада кіраўніка 2 = Мастацкі кіраўнік |імя кіраўніка 2 = [[Мікалай Пінігін]] |пасада кіраўніка 3 = Галоўны мастак |імя кіраўніка 3 = [[Барыс Герлаван]] |пасада кіраўніка 4 = Загадчык музычнае часткі |імя кіраўніка 4 = Уладзімер Кур’ян |пасада кіраўніка 5 = Загадчык літаратурнае часткі |імя кіраўніка 5 = Ігар Скрыпка |пасада кіраўніка 6 = Загадчык трупы |імя кіраўніка 6 = Міхаіл Маеў |асноўныя асобы = |кіроўны орган = |матчыная кампанія = |зьвязаныя кампаніі = |бюджэт = |колькасьць супрацоўнікаў = |колькасьць валянтэраў = |сайт = [http://kupalauski.by http://kupalauski.by] |заўвагі = |колішняя назва = Губэрнскі тэатар,<br />Беларускі дзяржаўны тэатар,<br />Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі }} {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|713Г000275}} '''Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы''' — найстарэйшы з сучасных [[Беларусь|беларускіх]] [[тэатар|тэатраў]]. == Гісторыя == Сучасны тэатар зьяўляецца спадкаёмцам колішняга Губэрнскага тэатру, у будынку якога ён цяпер месьціцца. Губэрнскі тэатар ў Менску адкрыўся 5 чэрвеня 1890 году<ref name="teatr">{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://kupalauski.by/historymenu/history/| загаловак = Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы| фармат = | назва праекту = вэб-старонка тэатру| выдавец = | дата = 28 кастрычніка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Галоўная менская тэатральная сцэна ў той час прымала лепшыя [[Санкт-Пецярбург|пецярбурскія]] і [[Масква|маскоўскія]] трупы, цэлае сузор’е славутых артыстаў, сярод якіх М. Савіна, вучаніца М. Шчэпкіна і Г. Фядотава, знакамітыя В. Далматаў, В. Камісаржэўская, К. Варламаў, У. Давыдаў, А. Южын, М. Петыпа. Гледачам пашчасьціла стаць сьведкамі творчых пошукаў рэжысэра-наватара [[Усевалад Мэерхольд|Ус. Мэерхольда]], які ў 1908 годзе паставіў на сцэне Губэрнскага тэатру п`есу [[Аляксандар Блок|А. Блока]] «Балаганчык». Неаднойчы тэатар наведвалі [[Украіна|ўкраінскія]] трупы М. Старыцкага, [[Марка Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]], [[Панас Саксаганскі|П. Саксаганскага]]; [[Габрэі|габрэйскія]] і [[Палякі|польскія]] вандроўныя трупы.<ref name="teatr"/> У часы рэвалюцыйных непакояў артысты [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|«Першага беларускага таварыства драмы і камэдыі»]], створанага акторам і рэжысэрам [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановічам]], прадставілі менскаму глядачу 1 траўня 1917 году [[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|«Паўлінку»]] [[Янка Купала|Я.Купалы]] і «У зімовы вечар» паводле [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]].<ref name="teatr"/> Урачыстае адкрыцьцё Беларускага дзяржаўнага тэатру (БДТ) адбылося 14 верасьня 1920 году ў будынку [[Менск]]ага гарадзкога тэатру. Тэатар даваў спэктаклі на трох мовах: у праграме адкрыцьця першага тэатральнага сэзону былі інсцэніроўка аповесьці [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]] «Рысь» у выкананьні [[Беларусы|беларускае]] трупы тэатру, п`еса Шолам-Алейхема «Людзі» ([[Габрэі|габрэйская]] трупа), «Вясельле» [[Антон Чэхаў|А. Чэхава]] ([[Расейцы|расейская]] трупа).<ref name="teatr"/> У гэтыя ж дні, 17 верасьня 1920 году, у тэатры была паказаная «[[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]] ў пастаноўцы [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановіча]].<ref name="enc">Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Беларускі тэатр імя Янкі Купалы». — С. 80—82.</ref> Аснову маладога тэатру склалі акторы [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|«Першага беларускага таварыства драмы і камэдыі»]] пад кіраўніцтвам [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановіча]]: [[Ірына Ждановіч|І. Ждановіч]], Г. Грыгоніс, [[Яўсьцігней Міровіч|Я. Міровіч]], [[Канстанцін Саньнікаў|К. Саньнікаў]], [[Стэфанія Станюта|С. Станюта]]. Пляяду піянэраў купалаўскае сцэны ў хуткім часе папоўнілі [[Уладзімер Крыловіч|Ул. Крыловіч]], [[Лідзія Ржэцкая|Л. Ржэцкая]], [[Барыс Платонаў|Б. Платонаў]], [[Вера Пола|В. Пола]], В. Галіна, [[Уладзімер Уладамірскі|Ул. Уладамірскі]], М. Зораў, [[Глеб Глебаў|Г. Глебаў]], [[Сьцяпан Бірыла|С. Бірыла]], [[Леанід Рахленка|Л. Рахленка]]. Гэтае легендарнае пакаленьне беларускіх актораў стала першымі «зоркамі» айчыннае сцэны, заснавальнікамі нацыянальнае акторскае школы.<ref name="teatr"/> У 1921 годзе ўрад надаў тэатру званьне «Акадэмічнага»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Свята беларускай культуры. (25 год тэатру імя Янкі Купалы) | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1946-06.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 17 лютага 1946 | том = | нумар = 6 (529)| старонкі = 1, 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Але ў 1926 годзе тэатар стаў называцца без азначэньня «акадэмічны»: БДТ-1, бо беларускія дзяржаўныя тэатры былі таксама адкрытыя ў [[Віцебск]]у ([[Беларускі другі дзяржаўны тэатар|БДТ-2]]) і пазьней — у [[Гомель|Гомелі]] ([[Беларускі трэці дзяржаўны тэатар|БДТ-3]]). У сэзоне 1926—1927 гг. у памяшканьні Чырвонае залі тэатру дзейнічала «малая сцэна», як філіял асноўнай. Яна праіснавала толькі год і выкарыстоўвалася для спэктакляў зь невялікай колькасьцю дзеючых асобаў. Тут ставіліся п`есы «Эльга» [[Герхарт Гаўптман|Г. Гаўптмана]], «Зялёны какаду» [[Артур Шніцлер|А. Шніцлера]], «Пінская шляхта» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]]. Спэктаклем «[[Вільгельм Тэль (п’еса)|Вільгельм Тэль]]» [[Сяргей Заяіцкі|Заяіцкага]] ў апрацоўцы [[Яўсьцігней Міровіч|Я. Міровіча]] тэатар у 1926 годзе заснаваў дзіцячы рэпэртуар<ref name="teatr"/>. Напрамак і шлях разьвіцьця тэатру з 1921 па 1931 гады вызначаў мастацкі кіраўнік тэатру [[Еўсьцігней Міровіч]]. Сапраўдны творчы посьпех і славу ў шырокага гледача прынесьлі яго першыя пастаноўкі «На Купальле»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «На Купальле» М. Кудзелькі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-003.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 3| старонкі = 11 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>, «Кастусь Каліноўскі»<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Беларускі Дзяржаўны Тэатр. «Кастусь Каліноўскі» Е. Міровіча. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Trybuna_mastactva.pdf.zip/1925-004.pdf | мова = | выданьне =[[Трыбуна мастацтва (1925)|Трыбуна мастацтва]] | тып = часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 4| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> і «Машэка». Аднадумцам Я. Міровіча быў выхаванец [[Прага|праскай]] мастацкае школы, заснавальнік беларускае сцэнаграфіі [[Оскар Марыкс|О. Марыкс]]. Ён аддаваў перавагу на сцэне бутафорскім макетам, жывапісным плоскасным заднікам, стылізаваным касьцюмам. Сьвяточную экзотыку тэатральных рашэньняў у пачатку 1930-х гадоў зьмяніў суворы стыль Д. Крэйна, аскэтызм і рацыянальнасьць якога больш падыходзілі да афармленьня індустрыяльных п`есаў і сучасных драмаў аб станаўленьні маладой дзяржавы<ref name="teatr"/>. У 1933 годзе на сцэне тэатру адбылося ўрачыстае адкрыцьцё [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|нацыянальнага тэатру опэры і балету]]. У 1940 годзе тэатар узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга. У 1944 годзе тэатру нададзена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], а ў 1955 годзе — зноў атрымаў званьне «Акадэмічны».<ref name="teatr"/> На працягу больш чым трэці стагодзьдзя — з 1973 па 2009 год — мастацкая самабытнасьць тэатру вызначалася асобай тагачаснага мастацкага кіраўніка тэатру [[Валер Раеўскі|В. Раеўскага]]. Вучань Ю. Любімава і Ул. Маланкіна, В. Раеўскі прапанаваў тэатру новы стыль, заснаваны на філязофіі свабоды — свабоды перакананьняў і свабоды выяўленьня. Яркая і паэтычная тэатральная мова, разьняволеная форма, вострая праблематыка пастановак спалучыліся з высокім клясычным стылем тэатру. Менавіта ў гэты пэрыяд на стыку акадэмізму і экспэрымэнту нараджаецца непаўторнасьць Купалаўскага тэатру, яго своеасаблівасьць і адметнасьць. Мэтафарычнасьць спэктакляў В. Раеўскага вызначалася яго творчым супрацоўніцтвам з мастаком [[Барыс Герлаван|Б. Герлаванам]], які крочыць па шляху стылізацыі сцэнічнага асяродзьдзя і прапануе мастацкія рашэньні, у аснове якіх — адзіны маляўнічы вобраз спэктаклю, выяўленьне яго галоўнае ідэі.<ref name="teatr"/> У 1993 годзе за высокія дасягненьні ў галіне разьвіцьця беларускае тэатральнае культуры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] прысвоіў тэатру статус «Нацыянальнага». У 2009 годзе мастацкім кіраўніком тэатру стаў [[Мікалай Пінігін]]. Глыбокі сьлед у гісторыі тэатра пакінулі таленавітыя акторы [[Ганна Абуховіч]], [[Зьміцер Арлоў]], [[Галіна Бальчэўская]], [[Зінаіда Браварская]], [[Глеб Глебаў]], [[Генрых Грыгоніс]], [[Сяргей Журавель]], [[Уладзімер Крыловіч]], [[Уладзімер Кудрэвіч (актор)|Уладзімер Кудрэвіч]], [[Кацярына Міронава]], [[Лідзія Ржэцкая]], [[Стэфанія Станюта]], [[Віктар Тарасаў]], [[Лідзія Шынко]] і рэжысэры [[Еўсьцігней Міровіч]], [[Леў Літвінаў]], [[Барыс Луцэнка]], [[Тамара Пузіноўская]], [[Марыя Зінкевіч]]. == Трупа == {| valign=top |- |valign=top| Народны артыст СССР * [[Генадзь Аўсяньнікаў]] |valign=top| [[Народны артыст Беларусі|Народныя артысты Беларусі]] * [[Галіна Арлова]] * [[Валянцін Белахвосьцік]] * [[Генадзь Гарбук]] * [[Генрых Грыгоніс]] * [[Марыя Захарэвіч]] * [[Зінаіда Зубкова]] * [[Мікалай Кірычэнка]] * [[Аўгуст Мілаванаў]] * [[Еўсьцігней Міровіч]] * [[Віктар Манаеў]] * [[Арнольд Памазан]] * [[Галіна Талкачова]] |valign=top| Заслужаныя артысты Беларусі * [[Зоя Белахвосьцік]] * [[Фама Варанецкі]] * [[Натальля Качаткова]] * [[Сяргей Усеваладавіч Краўчанка|Сяргей Краўчанка]] * [[Георгі Маляўскі]] * [[Тамара Мікалаева]] * [[Кацярына Міронава]] * [[Тамара Міронава]] * [[Аляксандар Падабед (актор)|Аляксандар Падабед]] * [[Уладзімер Рагаўцоў]] * [[Ігар Сігоў]] * [[Алена Сідарава]] * [[Лідзія Шынко]] |valign=top| Артысты * [[Сьвятлана Анікей]] * [[Алег Гарбуз]] * [[Валянціна Гарцуева]] * [[Марта Голубева]] * [[Сьвятлана Зелянкоўская]] * [[Андрэй Кавальчук]] * [[Аляксандр Малчанаў]] * [[Павал Харланчук]] * [[Ганна Хітрык]] і інш. |} == Рэпэртуар == === Галоўная сцэна === === Галоўная сцэна === {| valign=top |- |valign=top| * «Вечар» * «Выкраданьне Эўропы, альбо Тэатар Уршулі Радзівіл» * «Вясельле» * «Вячэра з прыдуркам» * «Каханьне ў стылі барока» (прэм’ера 2003)<ref>[https://web.archive.org/web/20080612152754/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=16454 Фядута А. Грахвыня, мне прысьніліся вашыя ногі: (рэцэнзія) // Наша Ніва on-line: Культура / 15:09, 11 красавіка 2008] — Эл.рэсурс nn.by</ref> |valign=top| * «Лістапад. Андэрсэн» * «Людзі на балоце» * «Не мой» * «Ноч на Каляды» * «Пінская шляхта» |valign=top| * «Сымон-музыка» * «[[Translations]]» * «Хам» * «Чорная панна Нясьвіжа» * «[[Паўлінка (спэктакаль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Паўлінка]]» |} === Малая сцэна === * «Арабская ноч» * «Беларусь у фантастычных апавяданьнях» * «Востраў Сахалін» * «Гендэльбах» * «Зіма» * «Офіс» * «Старамодная камэдыя» * «Самотны Захад» * «Я не пакіну цябе»<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=16788 Фядута А. Лістападаўскі джаз: (рэцэнзія) // Наша Ніва on-line: Культура / 15:17, 25 красавіка 2008]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Эл.рэсурс nn.by</ref> == Будынак тэатра == Пабудаваны будынак тэатру па праекту [[Варшава|варшаўскага]] архітэктара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Казлоўскі|Караля Казлоўскага|pl|Karol Kozłowski (architekt)}} ў 1890 годзе<ref>{{Артыкул| аўтар = Намесьніца генеральнага дырэктара Нацыянальнага мастацкага музэя Беларусі [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-02.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 12 студзеня 2013 | том = | нумар = 2 (1074)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-03.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 19 студзеня 2013 | том = | нумар = 3 (1075)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-05.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 2 лютага 2013 | том = | нумар = 5 (1079)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Надзея Усава]]. | загаловак = Сага пра Тэатр. Пратое, як узводзілі знакаміты будынак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Kutura.pdf.zip/2013-06.pdf | мова = | выданьне =[[Культура (газэта)|Культура]] | тып = газэта | год = 9 лютага 2013 | том = | нумар = 6 (1080)| старонкі = 14 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Будынак Менскага гарадзкога тэатра стаў месцам правядзеньня некалькіх важных палітычных сходаў у першай палове XX стагодзьдзя. 2-8 сьнежня 1917 г. у будынку тэатра адбыўся I зьезд армій расейскага Заходняга фронту, у якім прынялі ўдзел 714 дэлегатаў, зь іх 473 бальшавікі. Ганаровым старшынём быў выбраны [[Уладзімер Ленін]]. У рабоце зьезда ўдзельнічалі прадстаўнікі ад цэнтральных бальшавіцкіх стурктураў Арджанікідзэ і Валадарскі. Зьезд заявіў аб прызнаньні бальшавіцкай улады ў Расеі, выбраў новае камандаваньне Заходняга фронту, у якім пануючае становішча занялі бальшавікі. 18-31 сьнежня 1917 году ў тэатры адбыўся [[Усебеларускі зьезд|Ўсебеларускі зьезд]], прадстаўнічы агульнанацыянальны зьезд, на якім сабраліся амаль 1900 дэлегатаў з усіх рэгіёнаў Беларусі для абмеркаваньня будучага дзяржаўна-палітычнага статуса Беларусі і сыстэмы кіраваньня. Зьезд быў гвалтоўна разагнаны расейскімі бальшавікамі, пад чыім кантролем на той момант знаходзіўся Менск. Сфармаваная на Зьезьдзе Рада працягнула дзейнічаць у падпольлі, у лютым-сакавіку 1918 году абвесьціла пра стварэньне незалежнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], існуе па сёньняшні дзень як [[Рада БНР]]. 2—3 лютага 1919 году [[Часовы рабоча-сялянскі ўрад ССРБ]] правёў у будынку тэатра «Першы [[Усебеларускі зьезд Саветаў|Ўсебеларускі зьезд Саветаў]] рабочых, салдацкіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў», на якім 230 дэлегатаў ад бальшавіцкіх структураў зацьвердзілі першую канстытуцыю ССРБ, абвесьцілі пра ўсталяваньне фэдэратыўнай сувязі ССРБ і РСФСР, вызначылі тэрыторыю ССРБ ў складзе Менскай і Гарадзенскай губэрняў, аддаўшы Віцебскую, Магілёўскую і Смаленскую губэрні Савецкай Расеі. Адначасова было прызнана неабходным аб’яднаць ССРБ зь Літоўскай Савецкай Рэспублікай. 27 чэрвеня 1944 году ва ўмовах нямецкай акупацыі ў будынку тэатра адбыўся [[Другі Ўсебеларускі кангрэс]], скліканы беларускімі грамадзка-палітычнымі сіламі, аб’яднанымі вакол [[Беларуская Цэнтральная Рада|Беларускай Цэнтральнай Рады]]. Зьезд сабраў 1039 дэлегатаў, якія прадстаўлялі розныя раёны Беларусі, уключна зь Беласточчынай і Смаленшчынай, і беларускія згуртаваньні за мяжой. Зьезд прыняў рэзалюцыі, на якіх асуджалася савецкая і польская палітыка датычна Беларусі, пацьвярджаўся статус Беларусі як незалежнай дзяржавы, а таксама абвяшчалася пра БЦР як часовы найвышэйшы беларускі дзяржаўны орган. == Глядзіце таксама == * [[Кастусь Быліч]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Тацьцяна Арлова]]. |частка = |загаловак = Купалаўцы: эцюды пра акцёраў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1985|том = |старонкі = |старонак = 125+2+8 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2200}} * {{Кніга|аўтар = [[Вольга Бабкова]], [[Андрэй Масквін]] і інш. |частка = |загаловак = Гісторыя Купалаўскага тэатра. Эпоха. Горад. Людзі = The history of the Kupala theatre. The Epoch. The City. The People |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2020 |том = |старонкі = |старонак = 254 |сэрыя = |isbn = 978-985-01-1363-4|наклад = 500}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларусы|арыгінал = |спасылка = https://csl.bas-net.by/oir/contents/2012/1L439606.pdf|адказны = Р. Б. Смольскі і інш.; навуковы рэдактар А. І. Лакотка |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2012|том = 13: Тэатральнае мастацтва|старонкі = 352—453 |старонак = 758|сэрыя = |isbn =978-985-08-1360-2 |наклад =800 }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускі дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы: альбом |арыгінал = |спасылка = |адказны = тэкст і складаньне І. Ф. Міхалюты; фота В. П. Ганчарэнкі і інш. |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 112 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Вазьнясенскі]].| загаловак = Сучасны беларускі тэатр (21—26 год). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Uzvyssa.pdf.zip/1927-003.pdf | мова = | выданьне =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып = часопіс | год = 1927 | том = | нумар = 3| старонкі = 158—171 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Тамара Гаробчанка|Т. Я. Гаробчанка]]. |частка = |загаловак = Купалаўскія вобразы на беларускай сцэне |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактар [[Анатоль Сабалеўскі|А. В. Сабалеўскі]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 119+33 |сэрыя = |isbn = |наклад = 4700}} * {{Артыкул| аўтар = [[Тамара Гаробчанка|Т. Я. Гаробчанка]]. | загаловак = Беларускі тэатр імя Янкі Купалы. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = галоўны рэдактар [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] і інш. | аўтар выданьня = | выданьне =Янка Купала | тып = энцыкляпэдычны даведнік | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]| год = 1986 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 80—82| isbn = | issn = }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Алесь Есакоў]]. |частка = |загаловак = Янка Купала і беларускі тэатр |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1972|том = |старонкі = |старонак = 205+2+6 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = [[Андрэй Масквін]]. |частка = |загаловак = Беларускі тэатр 1920—1930-х: адабраная памяць |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/belaruski-teatr-1920-1930-kh-maskvin-andrey |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Логвінаў]] |год = 2016 |том = |старонкі = 32—142, 470—475 |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-609-814-775-9 |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = [[Алесь Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларускі першы дзяржаўны тэатр : 1920-1930: Да 10-годзьдзя яго існаваньня |арыгінал = |спасылка = https://elib.nlb.by:8070/viewer/?markID=BY-NLB-br221517&fileID=1609859|адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Белдзяржвыд]] |год = 1930|том = |старонкі = |старонак = 63 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = [[Уладзімер Няфёд]]. |частка = |загаловак = Беларускі акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1970|том = |старонкі = |старонак = 221+10 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдактар: [[Генадзь Пашкоў|Пашкоў Г. П.]] і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год =2002 |том =2: Л—Я |старонкі = 191 |старонак =571 |сэрыя = |isbn =985-11-0259-8 |наклад =4000 }} * {{артыкул|аўтар = [[Вячаслаў Міхайлавіч Чарнатаў|В. М. Чарнатаў]], [[Тамара Чарняўская|Т. І. Чарняўская]]. | частка = |загаловак = № 360. Беларускі Дзяржаўны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы.|арыгінал = |спасылка =https://orda.of.by/.lib/spik/minsk/217|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1988|выпуск=|том=Мінск|нумар= | старонкі= 217—219 |isbn=}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20171015164853/http://kupalauski.by/ Афіцыйная старонка Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы] * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 20 сьнежня 2013 | url = https://www.youtube.com/watch?v=0riJM7Q1uAE&t=13s | копія = | дата копіі = | загаловак = Відэаэкскурсія па Купалаўскім тэатры зь Мікалаем Пінігіным | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[TUT.BY]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тэатральны рэжысёр [[Аляксандар Гарцуеў]], вядучая Аліна Крамко. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 лютага 2023 | url = https://www.youtube.com/live/VJBFxG8ZiHI| копія = | дата копіі = | загаловак = Аляксандр Гарцуеў на Радыё Ўнэт. Тэатар у Беларусі. Купалаўцы | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Ўнэт]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = [[Дзьмітры Гурневіч]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 18 кастрычніка 2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=gcPtX3rd4sQ| копія = | дата копіі = | загаловак = Гарцуева пра «гэбістаў» на кастынгу, падпольле ў Беларусі і «тры гады ў сьне» | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * [https://web.archive.org/web/20260925140151/https://kupalauski.by/afisha/ Афіша тэатра] * [https://www.svaboda.org/a/802945.html «Купалаўскі тэатар адзначыў сваё 85-годзьдзе». [[Вячаслаў Ракіцкі]] на [[Радыё Свабода]].] {{слупок-канец}} {{Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы}} {{Янка Купала}} {{Менск}} {{Беларускія тэатры}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія драматычныя тэатры]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры]] fldkdef5gt5r4xs3y9rw333crne318h 10 20786 2697213 2332309 2026-10-19T11:33:33Z Artsiom91 28241 выпраўленьне спасылак 2697213 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Навігацыйная табліца2 |1 = {{{рамка|{{{1|}}}}}} |назва_шаблёну = {{{назва|}}} |state = {{{state|}}} |кляса_карткі = hlist |базавы_стыль = background: {{{колер фону|transparent}}}; |стыль_загалоўка = border: 1px solid {{{колер тэксту|inherit}}}; |назва = [[Мужчынская зборная {{{краіна}}} па футболе|<span style="color: {{{колер тэксту|inherit}}};">Зборная {{{краіна}}}</span>]] <span style="color: {{{колер тэксту|inherit}}};">—</span> [[{{{турнір_спасылка}}}|<span style="color: {{{колер тэксту}}};">{{{турнір}}}</span>]] |сьпіс1 = {{#if:{{{н1|<noinclude>-</noinclude>}}}|* <small>1</small>&nbsp;{{{н1}}}}}<!-- -->{{#if:{{{н2|<noinclude>-</noinclude>}}}|* <small>2</small>&nbsp;{{{н2}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н3|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>3</small>&nbsp;{{{н3}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н4|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>4</small>&nbsp;{{{н4}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н5|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>5</small>&nbsp;{{{н5}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н6|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>6</small>&nbsp;{{{н6}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н7|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>7</small>&nbsp;{{{н7}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н8|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>8</small>&nbsp;{{{н8}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н9|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>9</small>&nbsp;{{{н9}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н10|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>10</small>&nbsp;{{{н10}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н11|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>11</small>&nbsp;{{{н11}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н12|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>12</small>&nbsp;{{{н12}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н13|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>13</small>&nbsp;{{{н13}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н14|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>14</small>&nbsp;{{{н14}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н15|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>15</small>&nbsp;{{{н15}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н16|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>16</small>&nbsp;{{{н16}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н17|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>17</small>&nbsp;{{{н17}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н18|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>18</small>&nbsp;{{{н18}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н19|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>19</small>&nbsp;{{{н19}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н20|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>20</small>&nbsp;{{{н20}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н21|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>21</small>&nbsp;{{{н21}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н22|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>22</small>&nbsp;{{{н22}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н23|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>23</small>&nbsp;{{{н23}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н24|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>24</small>&nbsp;{{{н24}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н25|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>25</small>&nbsp;{{{н25}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н26|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>26</small>&nbsp;{{{н26}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н27|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>27</small>&nbsp;{{{н27}}}}}<!-- -->{{#if: {{{н28|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>28</small>&nbsp;{{{н28}}}}}<!-- -->{{#if: {{{трэнэр|<noinclude>-</noinclude>}}} |* <small>Трэнэр</small>&nbsp;{{{трэнэр}}}}} }}</includeonly><noinclude> == Выкарыстаньне == <pre>{{Склад зборнай па футболе |колер фону = код колеру фону (па змаўчаньні = transparent) |колер тэксту = код колеру тэксту (па змаўчаньні = inherit) |краіна = назва краіны ў родным склоне |турнір = кароткі запіс назвы турніру для паданьня ў шаблёне |турнір_спасылка = назва артыкула пра турнір |н1 = гулец №1 (''не абавязковае'') . . . |н17 = гулец №17 (''не абавязковае'') |н18 = гулец №18 (''не абавязковае'') . . . |н28 = гулец №28 (''не абавязковае'') |трэнэр = трэнэр (''не абавязковае'') }}</pre> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Склады футбольных зборных| ]] </noinclude> 1bi24fi90e1685if7tmks1hsczn4mbm 0 22485 2697162 2639348 2026-10-18T15:02:47Z Дамінік 64057 І навошта тое "або"? Ці падобныя назвы заўсёды ўтвараюцца ад імя? Дый як быць з украінскай традыцыяй?.. 2697162 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Жытомір |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Жытоміру |Арыгінальная назва = Житомир |Герб = Coat of arms of Zhytomyr.svg |Сьцяг = Flag of Zhytomyr.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 884 |Статус з = |Магдэбурскае права = 1444 |Былая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 65 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = {{падзеньне}} |Колькасьць насельніцтва = 267363 |Год падліку колькасьці = 2017 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2017 року». — Київ, Державна служба статистики України, 2017 [http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2017/zb/06/zb_chnn_0117pdf.zip zip] {{ref-uk}}</ref> |Нацыянальны склад насельніцтва = [[украінцы]] – 82.9%<br> [[расейцы]] – 10.3%<br> [[палякі]] – 4.9% |Год падліку нацыянальнага складу= 2001 |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовыя індэксы = 10000—10499 |Тэлефонны код = +380 412 |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = Sobor sv.Sofii zhytomyr 2008.jpg |Апісаньне выявы = Катэдральны касьцёл Сьвятой Сафіі |Шырата градусаў = 50 |Шырата хвілінаў = 15 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 39 |Даўгата сэкундаў = 28 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://zt-rada.gov.ua/index.php Жытомірская меская рада] |Лацінка=Žytomir}} '''Жытомір''' ({{мова-uk|Житомир}}) — [[горад|места]] на захадзе цэнтральнай часткі [[Украіна|Ўкраіны]], на рацэ [[Цецераў|Цецераве]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] і [[Жытомірскі раён|Жытомірскага раёну]]. Плошча 65 км². Насельніцтва на 2023 год — 260 000 чал. Знаходзіцца за 131 км на захад ад [[Кіеў|Кіева]]. Вузел чыгуначных і аўтамабільных шляхоў. == Гісторыя == * 884: паводле паданьня, паселішча заснаваў дружыньнік князёў [[Аскольд]]а ды [[Дзір]]а — Жытомір, які нібыта адмовіўся служыць [[Алег]]у, схаваўся ў лясох і пасяліўся на высокай скале каля сутоках рэчак Каменка і Цецераў. * 1240: першы пісьмовы ўспамін пра Жытомір (паводле іншых зьвестак — у 1305 року<ref name="evkl">[[Валеры Грынявецкі|Валерый Грынявецкі]]. Жытомір // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 634</ref>) у зьвязку з ардынскай навалай. * 1324: вялікі князь [[Гедымін]] далучыў Жытомір да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].<ref name="evkl"/> * 2-я пал. XIV ст.: існаваў драўляны Жытомірскі замак. * 1444: атрымаў [[Магдэбурскае права]]. * 1471: цэнтар павету [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]]. * 1520-я: у месьце паўстаў мураваны замак. * 1569: згодна з умовамі [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] перайшоў да [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]]. * 1572: у Жытоміры было 142 двары. * 1596: атрымаў прывілей на два кірмашы. * 1609: у Жытоміры было 246 дамоў мяшчанскіх і 16 шляхецкіх.<ref name="evkl635">[[Валеры Грынявецкі|Валерый Грынявецкі]]. Жытомір // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 635</ref> * 1634—1636: жытомірскі староста Я. Тышкевіч заснаваў тут кляштар кармэлітаў. * 1648: места спустошылі казакі [[Багдан Хмяльніцкі|Б. Хмяльніцкага]]. * 1686: сталіца [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]], рэзыдэнцыя кіеўскіх біскупаў. * 1724: у Жытоміры пачала сваю дзейнасьць місія езуітаў, пры якой працавала школа з клясамі граматыкі, сынтаксысу, паэтыкі і рыторыкі, курсы маральнай тэалёгіі, музычная бурса, бібліятэка, аптэка.<ref name="evkl635"/> * 1735—1744: у месьце збудавалі катэдральны касьцёл, у 1761 року — бэрнардынскі кляштар. * 1765: у Жытоміры было 285 будынкаў (у 1788 року — 288), дзейнічалі 5 храмаў (3 каталіцкія і 2 праваслаўныя). * 1793: у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. * 1838: расейскія ўлады разабралі Жытомірскі касьцёл езуітаў. * 1918: некалькі тыдняў у Жытоміры працаваў урад [[УНР]]. * 1920: у складзе [[УССР]]. * 1937: цэнтар вобласьці. * 9 ліпеня 1941 — 13 лістапада 1944: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. == Насельніцтва == * 1861 — 40&nbsp;564 чал. * 1885 — 54&nbsp;935 чал. (27&nbsp;587 мужчынаў і 27&nbsp;368 жанчын), зь іх паводле стану: 4245 шляхты; 62 праваслаўныя, 17 каталіцкіх, 5 эвангелісцкіх, 5 юдаісцкіх духоўных асобаў; 46&nbsp;705 мяшчанаў, 815 сялянаў, 940 рэгулярнага войска, 2906 жаўнераў і іхных радзінаў, 175 іншаземцаў; паводле веры: 22&nbsp;265 праваслаўных, 1002 раскольнікаў, 9337 рымска-каталікоў, 160 эвангелістаў, 33 чэскія гусіты, 22&nbsp;111 юдаістаў, 27 магамэтанаў.<ref>Żytomierz // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/902 902]</ref> * 1891 — 69&nbsp;785 чал., зь іх праваслаўных 23&nbsp;500, раскольнікаў 1073, юдаістаў 24&nbsp;062, рымска-каталікоў 9009.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/40991/Житомир Житомир] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref> * 1913 — 45 тыс. чал. * 1939 — 92,9 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/6174/ЖИТОМИР Житомир] // {{Літаратура/Савецкая гістарычная энцыкляпэдыя}}</ref> * 1959 — 95&nbsp;106 чал. * 1971 — 167 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/87414/Житомир Житомир] // {{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}</ref> * 1991 — 297,5 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/129282 Житомир] // {{Літаратура/Вялікі энцыкляпэдычны слоўнік}}</ref> * 2001 — 284,2 тыс. чал.<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/estimated/zhytomyr/ Про кількість та склад населення Житомирська області за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року] {{ref-uk}}</ref> === Мова === {| width="40%" align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAFF" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва па роднай мове <small>(2001)</small> |-bgcolor="#eeeeff" ! украінская&nbsp;мова !! расейская !! польская !! беларуская |- bgcolor="#f7f9ff" | align=center|83,18% | align=center|16,27% | align=center|0,10% | align=center|0,08% |} == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == Падзяляецца на Каралеўскі і Багунскі раёны. == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі (ВА «Электравымяральнік»; заводы: станкоў-аўтаматаў, побытавых прыбораў і інш.); заводы: хімічнага валакна, па перапрацоўцы лекавай расьліннай сыравіны; лёгкай (у тым ліку льнокамбінат), харчовай (мясной, кансэрвавай і інш.) прамысловасьці; мэблевы камбінат, фабрыка музычных інструмэнтаў і інш. == Славутасьці == [[Файл:Костьол єзуїтів. житомир. 1865.JPG|міні|200пкс|Касьцёл езуітаў, не захаваўся]] Да ліку гістарычна-архітэктурных каштоўнасьцяў Жытоміру належаць: * Воданапорная вежа (1897) * Касьцёл Сьв. Яна з Дуклі (1842) * Катэдральны касьцёл Сьв. Сафіі (1847) * Катэдральны сабор Праабражэньня Гасподняга (1866—1874) * Кляштар езуітаў (1724) * Царква Сьв. Міхала (1856) * Царква Ўзьвіжаньня Сьв. Крыжа (Музэй прыроды) * Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы (Падольская, 1874) * Якаўлеўская царква (1837) == Галерея == <gallery widths=150 heights=150 class="center"> ZhytomyrCathedral.jpg|Касьцёл Сьв. Яна з Дуклі Svyato-Preobrajenskiy-Sobor Zhytomyr 2008.jpg|Катэдральны сабор Праабражэньня Гасподняга Mychaylivska ch. Zhytomyr.jpg|Царква Сьв. Міхала Kresto-vozdvyjenska cerkva (muzei pryrody) Zhytomyr 2008.jpg|Царква Ўзьвіжаньня Сьв. Крыжа Korolev-museum-zhytomyr.jpg|Музэй [[Сяргей Каралёў|С. Каралёва]] Teteriv river zhytomyr.jpg|Рака Цецераў у Жытоміры Kamin zhitomir 884.jpg|Камень з датай заснаваньня места Krasevsky Uzef Ignacy Zhytomyr dim.jpg|Дом, у якім жыў [[Юзэф Крашэўскі]] </gallery> == Месты-сябры == * [[Мантана (горад)|Мантана]], [[Баўгарыя]] * [[Кутаісі]], [[Грузія]] == Асобы == * [[Ян Гамарнік]] (1894—1937) — савецкі вайскавод, дзяржаўны і партыйны дзяяч * [[Яраслаў Дамброўскі]] (1836—1871) — польскі, расейскі ды францускі рэвалюцыянэр * [[Сяргей Каралёў]] (1906—1966) — навуковец у галіне ракетабудаваньня і касманаўтыкі, канструктар * [[Сьвятлана Курылёва]] (нар. 1928) — беларуская пісьменьніца, піша на расейскай мове * [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]] (1812—1887) — беларускі і польскі пісьменьнік, гісторык і фальклярыст * [[Сьвятаслаў Рыхтэр]] (1915—1997) — піяніст == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://zt-rada.gov.ua/index.php Жытомірская меская рада] * [https://web.archive.org/web/20131006161414/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_no_uk.asp#m5 Розподіл населення за національністю та рідною мовою] {{ref-uk}} {{Жытомірская вобласьць}} [[Катэгорыя:Жытомір| ]] cw1zn3fxpgqjj2tur6ci0icllet8xp5 0 24428 2697153 2358561 2026-10-18T13:47:03Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Людовік XII (кароль Францыі)]] у [[Людовік XII]]: залішняе ўдакладненьне 2358561 wikitext text/x-wiki {{Манарх |Партрэт = Louis XII, roi de France.jpg }} '''Людо́вік XII''' ({{мова-fr|Louis XII}}; 27 чэрвеня 1462 — 1 студзеня 1515), меў мянушку «Бацька Народу» ({{мова-fr|Le Père du Peuple}}). Быў 35-м каралём Францыі, і адзіным манархам з Валюа-Арлеанскае лініі [[Валюа (дынастыя)|дынастыі Валюа]]. Адрозьніваўся вельмі актыўнай замежнай палітыкай. == Біяграфія == Людовік нарадзіўся 27 чэрвеня 1462 году ў [[Шато дэ Блюа]], у [[Блюа]], [[Цюрэнь]] (сёняшні дэпартамэнт [[Луар-э-Шэр]]). Сын [[Карл Арлеанскі|Карла Арлеанскага]] і [[Марыя Клеўская|Марыі Клеўскай]], ён сам стаў герцагам Арлеанскім па сьмерці свайго бацькі ў [[1465]] годзе. У 1480-х Людовік прыняў удзел у так званай [[Вар’яцкая вайна|Вар’яцкай вайне]] супраць каралеўскае ўлады. Разам з [[Францыск ІІ (герцаг Брытонскі)|Францыскам ІІ, герцагам Брытонскім]], ён уступіў у бой з каралеўскім войскам у [[бітва пры Сэнт-Абін-дзю-Карм’ер|бітве пры Сэнт-Абін-дзю-Карм’ер]], але быў ушчэнт разьбіты і ўзяты ў палон. Атрымаўшы каралеўскае дараваньне, ён далучыўся да свайго кузэна, караля [[Карл VІІІ|Карла VІІІ]], у італьянскай кампаніі. Па сьмерці свайго кузэна Людовік стаў каралём Францыі. == Хатняя і замежная палітыка. Караляваньне == Нягледзячы на тое, што ён прыйшоў да ўлады даволі позна і вельмі нечакана, Людовік дзейнічаў энэргічна, правёўшы рэформы ў францускай юрыдычнай сыстэме, зьнізіўшы падаткі і палепшыўшы арганізацыю ўраду, у шмат чым паўтараючы сваёго сучасніка [[Генрых VІІ (кароль Ангельшчыны)|Генрыха VІІ]], [[кароль Ангельшчыны|караля Ангельшчыны]]. Людовік таксама прадэманстраваў вялікі талент у кантролі над сваёй шляхтай, асабліва над магутнай фракцыяй Бурбонаў, што вельмі паспрыяла стабільнасьці францускага ўраду. [[Блюаскі прывілей 1499 году|Блюаскім прывілеем 1499 году]] ды [[Ліёнскі прывілей 1510 году|Ліёнскім прывілеем 1510 году]] ён пашырыў паўнамоцтвы каралеўскіх судзьдзяў і зрабіў крокі да барацьбы з карупцыяй у юрыдычнай сыстэме. Заблытанае францускае заканадаўства, заснаванае на звычаях, мела быць сабрана ў кодэкс і ратыфікавана каралеўскай праклямацыяй. У сваіх намаганьньнях усталяваць кантроль над [[Мілянскае герцагства|Мілянскім герцагствам]], на якое ён меў спадчынныя правы праз сваю бабку, [[Валентына Вісконці|Валентыну Вісконці]], Людовік распачаў шэраг вайсковых кампаніяў, якія сталі пачаткам [[Італьянскія войны|Італьянскіх войнаў]]. У 1499 годзе французы пасьпяхова ўсталявалі кантроль над [[Мілян]]ам, які на 12 наступных гадоў стаў францускай цьвержай у [[Італія|Італіі]]. Найвялікшы посьпех Людовіку прынесла перамога ў [[бітва пры Аньядэля|бітве пры Аньядэля]] ў 1509 годзе падчас вайны з [[Вэнэцыя]]й. Нягледзячы на посьпехі з 1510 году акалічнасьці зьмяніліся не на карысьць [[Францыя|Францыі]], калі папа [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюс ІІ]] ўзыйшоў на папскі пасад і сфармаваў [[Сьвятая Ліга|Сьвятую Лігу]], якая мела супрацьстаяць амбіцыям французаў у [[Італія|Італіі]]. Людовік, разам з [[Фэрдынанд II (кароль Арагону)|Фэрдынандам ІІ Арагонскім]], зрабіў спробу падзелу [[Нэапалітанскае каралеўства|Нэапалітанскага каралеўства]]. Умовы падзелу былі вызначаныя ў [[Гранадзкая дамова 1500 году|Гранадзкае дамове 1500 году]] паміж двума манархамі. Нягледзячы на гэта, паміж [[Гішпанія]]й і [[Францыя]]й выбухнула вайна, і да 1504 году французы згубілі сваю долю нэапалітанскіх уладаньняў. Людовік стаўся каралём, які быў шанаваны сваім народам. На момант яго сьмерці дэфіцыт кароннага скарбу ня быў большы за дэфіцыт на час сьмерці [[Карл VІІІ|Карла VІІІ]] у 1498 годзе, нягледзячы на шэраг дарагіх вайсковых выправаў у Італію. Яго фіскальныя рэформы праведзенныя ў 1504 і 1508 гг. падцягнулі і палепшылі збор падаткаў. Ён заслужана атрымаў тытул «Бацькі Народу» ({{мова-fr|Le Père du Peuple}}), якім ён быў узнагароджаны [[Генэральныя Станы|Генэральнымі Станамі]] ў 1506 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Каралі Францыі}} {{Каралі Нэапалю}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1462 годзе]] [[Катэгорыя:Каралі Францыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 студзеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1515 годзе]] 1k8prhn2zu88qa1pksnqy4wdw84icl8 0 56998 2697163 2691493 2026-10-18T15:27:36Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2697163 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ленінградзкая |былыя назвы = Лібава-Роменская, Пецярбурская, Петраградзкая |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Замалёўкі Мінска 62.jpg |подпіс = Ленінградзкая вуліца |раён = [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Libava-Romienskaja }} '''Вуліца Ленінградзкая''' (''гістарычная назва'' - '''Лібава-Роменская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, у [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкім раёне]]. Даўжыня — 400 м, абмежаваная вуліцамі [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] й [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. == Гісторыя == Заснаваная ў [[1870-я]] як ''Лібава-Роменская шаша''. Пазьней была названая ў гонар [[Санкт-Пецярбург]]у, мяняла свой назоў у адпаведнасьці са зьменай назову гораду. У [[1877]]—[[1914]] называлася ''Пецярбурскай'', у [[1914]]-[[1924]] — ''Петраградзкай'', ад 1924 — сучасны назоў. На месцы сёньняшняга гарадку [[БДУ]] знаходзілася дэпо [[конка|конкі]], Цэнтральная лінія якой праходзіла па вуліцы. Фактычна вуліца мела значэньне другаснага праезду да дэпо конкі. У доме Машчынскага (цяпер Ленінградзкая 6) знаходзілася губэрнская жандарская ўправа. У 1917 Менская Рада работніцкіх і жаўнерскіх дэпутатаў, Паўночна-заходні абласны выканаўчы камітэт [[РСДРП(б)]], рэдакцыя газэты «Зьвязда». Тут працавалі [[Вільгельм Кнорын]], [[Карл Ландэр]], [[Міхаіл Фрунзэ]], [[Аляксандар Мясьнікоў]]. Пазьней тут разьмясьціўся 4-ы корпус мэдінстытуту. У [[1928]], калі быў зьнесены Маскоўскі вакзал, вуліца сталася адным з важных пад’язных шляхоў да Прывакзальнае плошчы. Падчас [[ВАВ]] вуліца была амаль цалкам зьнішчаная, а пасьля вайны ўзноўленая. На вуліцы разьмешчаныя жылыя дамы, навучальныя корпусы БДУ, офісы, прадстаўніцтвы фірмаў, невялічкія крамы, праходзяць [[тралейбус]]ныя лініі № 3, 5, 16, 20, 30. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1929).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1929) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1937).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1937) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1940).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1940) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1942).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1942) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1943).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1943) </gallery> == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080827234621/http://minsk-old-new.com/minsk-2697.htm Ленинградская улица] {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Ленінградзкая]] 41mt4ehqivhnbfvty9rrnxqaivxopnw 2697164 2697163 2026-10-18T15:29:03Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2697164 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ленінградзкая |былыя назвы = Лібава-Роменская, Пецярбурская, Петраградзкая |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Замалёўкі Мінска 62.jpg |подпіс = Ленінградзкая вуліца |раён = [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Libava-Romienskaja }} '''Вуліца Ленінградзкая''' (''гістарычная назва'' - '''Лібава-Роменская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, у [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкім раёне]]. Даўжыня — 400 м, абмежаваная вуліцамі [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] й [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. == Гісторыя == Заснаваная ў [[1870-я]] як ''Лібава-Роменская шаша''. Пазьней была названая ў гонар [[Санкт-Пецярбург]]у, мяняла свой назоў у адпаведнасьці са зьменай назову гораду. У [[1877]]—[[1914]] называлася ''Пецярбурскай'', у [[1914]]-[[1924]] — ''Петраградзкай'', ад 1924 — сучасны назоў. На месцы сёньняшняга гарадку [[БДУ]] знаходзілася дэпо [[конка|конкі]], Цэнтральная лінія якой праходзіла па вуліцы. Фактычна вуліца мела значэньне другаснага праезду да дэпо конкі. У доме Машчынскага (цяпер ''Ленінградзкая, 6'') знаходзілася губэрнская жандарская ўправа. У 1917 Менская Рада работніцкіх і жаўнерскіх дэпутатаў, Паўночна-заходні абласны выканаўчы камітэт [[РСДРП(б)]], рэдакцыя газэты «Зьвязда». Тут працавалі [[Вільгельм Кнорын]], [[Карл Ландэр]], [[Міхаіл Фрунзэ]], [[Аляксандар Мясьнікоў]]. Пазьней тут разьмясьціўся 4-ы корпус мэдінстытуту. У [[1928]], калі быў зьнесены Маскоўскі вакзал, вуліца сталася адным з важных пад’язных шляхоў да Прывакзальнае плошчы. Падчас [[ВАВ]] вуліца была амаль цалкам зьнішчаная, а пасьля вайны ўзноўленая. На вуліцы разьмешчаныя жылыя дамы, навучальныя корпусы БДУ, офісы, прадстаўніцтвы фірмаў, невялічкія крамы, праходзяць [[тралейбус]]ныя лініі № 3, 5, 16, 20, 30. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1929).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1929) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1937).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1937) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1940).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1940) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1942).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1942) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1943).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1943) </gallery> == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080827234621/http://minsk-old-new.com/minsk-2697.htm Ленинградская улица] {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Ленінградзкая]] nhszxp77t3akezyxxubr987cu6gl5i3 2697165 2697164 2026-10-18T15:29:28Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2697165 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ленінградзкая |былыя назвы = Лібава-Роменская, Пецярбурская, Петраградзкая |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Замалёўкі Мінска 62.jpg |подпіс = Ленінградзкая вуліца |раён = [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Libava-Romienskaja }} '''Вуліца Ленінградзкая''' (''гістарычная назва'' - '''Лібава-Роменская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, у [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкім раёне]]. Даўжыня — 400 м, абмежаваная вуліцамі [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] й [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. == Гісторыя == Заснаваная ў [[1870-я]] як ''Лібава-Роменская шаша''. Пазьней была названая ў гонар [[Санкт-Пецярбург]]у, мяняла свой назоў у адпаведнасьці са зьменай назову гораду. У [[1877]]—[[1914]] называлася ''Пецярбурскай'', у [[1914]]-[[1924]] — ''Петраградзкай'', ад 1924 — сучасны назоў. На месцы сёньняшняга гарадку [[БДУ]] знаходзілася дэпо [[конка|конкі]], Цэнтральная лінія якой праходзіла па вуліцы. Фактычна вуліца мела значэньне другаснага праезду да дэпо конкі. У доме Машчынскага (цяпер ''Ленінградзкая, 6'') знаходзілася губэрнская жандармская ўправа. У 1917 Менская Рада работніцкіх і жаўнерскіх дэпутатаў, Паўночна-заходні абласны выканаўчы камітэт [[РСДРП(б)]], рэдакцыя газэты «Зьвязда». Тут працавалі [[Вільгельм Кнорын]], [[Карл Ландэр]], [[Міхаіл Фрунзэ]], [[Аляксандар Мясьнікоў]]. Пазьней тут разьмясьціўся 4-ы корпус мэдінстытуту. У [[1928]], калі быў зьнесены Маскоўскі вакзал, вуліца сталася адным з важных пад’язных шляхоў да Прывакзальнае плошчы. Падчас [[ВАВ]] вуліца была амаль цалкам зьнішчаная, а пасьля вайны ўзноўленая. На вуліцы разьмешчаныя жылыя дамы, навучальныя корпусы БДУ, офісы, прадстаўніцтвы фірмаў, невялічкія крамы, праходзяць [[тралейбус]]ныя лініі № 3, 5, 16, 20, 30. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1929).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1929) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1937).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1937) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1940).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1940) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1942).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1942) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1943).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1943) </gallery> == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080827234621/http://minsk-old-new.com/minsk-2697.htm Ленинградская улица] {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Ленінградзкая]] 8nx20wb9vubjh8m1kkxy8oqosktnyc3 2697166 2697165 2026-10-18T15:31:43Z XHCKidx 11053 2697166 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ленінградзкая |былыя назвы = Лібава-Роменская, Пецярбурская, Петраградзкая |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Замалёўкі Мінска 62.jpg |подпіс = Ленінградзкая вуліца |раён = [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Libava-Romienskaja }} '''Вуліца Ленінградзкая''' (''гістарычная назва'' - '''Лібава-Роменская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, у [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкім раёне]]. Даўжыня — 400 м, абмежаваная вуліцамі [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] й [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. == Гісторыя == Заснаваная ў [[1870-я]] як ''Лібава-Роменская шаша''. Пазьней была названая ў гонар [[Санкт-Пецярбург]]у, мяняла свой назоў у адпаведнасьці са зьменай назову гораду. У [[1877]]—[[1914]] называлася ''Пецярбурскай'', у [[1914]]-[[1924]] — ''Петраградзкай'', ад 1924 — сучасны назоў. На месцы сёньняшняга гарадку [[БДУ]] знаходзілася дэпо [[конка|конкі]], Цэнтральная лінія якой праходзіла па вуліцы. Фактычна вуліца мела значэньне другаснага праезду да дэпо конкі. У доме Машчынскага (цяпер ''Ленінградзкая, 6'') знаходзілася губэрнская жандармская ўправа. У [[1917]] годзе тут месьціліся: Менская Рада работніцкіх і жаўнерскіх дэпутатаў, Паўночна-заходні абласны выканаўчы камітэт [[РСДРП(б)]], рэдакцыя газэты [[Звязда|«Зьвязда»]]. Тут працавалі [[Вільгельм Кнорын]], [[Карл Ландэр]], [[Міхаіл Фрунзэ]], [[Аляксандар Мясьнікоў]]. Пазьней тут разьмясьціўся 4-ы корпус мэдінстытуту. У [[1928]], калі быў зьнесены Маскоўскі вакзал, вуліца сталася адным з важных пад’язных шляхоў да Прывакзальнае плошчы. Падчас [[ВАВ]] вуліца была амаль цалкам зьнішчаная, а пасьля вайны ўзноўленая. На вуліцы разьмешчаныя жылыя дамы, навучальныя корпусы БДУ, офісы, прадстаўніцтвы фірмаў, невялічкія крамы, праходзяць [[тралейбус]]ныя лініі № 3, 5, 16, 20, 30. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1929).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1929) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1937).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1937) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1940).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1940) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1942).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1942) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1943).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1943) </gallery> == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080827234621/http://minsk-old-new.com/minsk-2697.htm Ленинградская улица] {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Ленінградзкая]] kpy2tboov5l9plb6d7ynmcucf3g5ul3 2697167 2697166 2026-10-18T15:33:59Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2697167 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ленінградзкая |былыя назвы = Лібава-Роменская, Пецярбурская, Петраградзкая |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Замалёўкі Мінска 62.jpg |подпіс = Ленінградзкая вуліца |раён = [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Libava-Romienskaja }} '''Вуліца Ленінградзкая''' (''гістарычная назва'' - '''Лібава-Роменская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, у [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкім раёне]]. Даўжыня — 400 м, абмежаваная вуліцамі [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] й [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. == Гісторыя == Заснаваная ў [[1870-я]] як ''Лібава-Роменская шаша''. Пазьней была названая ў гонар [[Санкт-Пецярбург]]у, мяняла свой назоў у адпаведнасьці са зьменай назову гораду. У [[1877]]—[[1914]] называлася ''Пецярбурскай'', у [[1914]]-[[1924]] — ''Петраградзкай'', ад 1924 — сучасны назоў. На месцы сёньняшняга гарадку [[БДУ]] знаходзілася дэпо [[конка|конкі]], Цэнтральная лінія якой праходзіла па вуліцы. Фактычна вуліца мела значэньне другаснага праезду да дэпо конкі. У доме Машчынскага (цяпер ''Ленінградзкая, 6'') знаходзілася губэрнская жандармская ўправа. У [[1917]] годзе тут месьціліся: Менская Рада работніцкіх і жаўнерскіх дэпутатаў, Паўночна-заходні абласны выканаўчы камітэт [[РСДРП(б)]], рэдакцыя газэты [[Звязда|«Зьвязда»]]. Тут працавалі [[Вільгельм Кнорын]], [[Карл Ландэр]], [[Міхаіл Фрунзэ]], [[Аляксандар Мясьнікоў]]. Пазьней тут разьмясьціўся 4-ы корпус мэдінстытуту. У [[1928]], калі быў зьнесены Маскоўскі вакзал, вуліца сталася адным з важных пад’язных шляхоў да [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]]. Падчас [[ВАВ]] вуліца была амаль цалкам зьнішчаная, а пасьля вайны ўзноўленая. Зараз на вуліцы разьмешчаныя жылыя дамы, навучальныя корпусы БДУ, офісы, прадстаўніцтвы фірмаў, невялічкія крамы, праходзяць [[тралейбус]]ныя лініі № 3, 5, 16, 20, 30. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1929).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1929) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1937).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1937) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1940).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1940) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1942).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1942) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1943).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1943) </gallery> == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080827234621/http://minsk-old-new.com/minsk-2697.htm Ленинградская улица] {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Ленінградзкая]] fat74e3wl5gz6ef03pefhgnrbhateb7 0 67825 2697210 2634584 2026-10-19T10:39:28Z ~2026-50061-30 100135 2697210 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Ян Булгак |лацінка = Jan Bułhak }} '''Ян Булгак''', (6 (18) лістапада, 1876,[https://www.facebook.com/groups/1529448535863716/posts/1633224972152738/?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZjUXeRtzIJ7xh5uxwjLQgbellHBANCLt9q6E22LrW6C7vYmoSDwYuba8tt-narTh8zEjhD5lMYAqGZG403sf4DLx_ONgKxSJwP_lg-J8TmWILXXV8k5bVRlteRlLILmpR2bTyI-bWqGg4Bp9bs2ow-hIw-FkVNTTAnmj6kpHwP9-yK7bm0vm8G4BZasVw&__tn__=%2CO%2CP-R] [[Асташын]], [[Наваградзкі павет]] — {{Памёр|4|2|1950}}, [[Гіжыцко]]) — віленскі фатограф, які значную частку сваіх працаў прысьвяціў [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградчыне]] і [[Вільня|Вільні]]. Яго творчасьць лічыцца часткай супольнай культурнай спадчыны [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]] і [[Польшча|Польшчы]]<ref>{{спасылка|url=http://old.nlb.by/html/news2006/bulgak.html|загаловак=6 кастрычніка — 130 год з дня нараджэння Яна Булгака (1876—1950), беларускага і польскага майстра мастацкай краязнаўчай фатаграфіі, этнографа, фалькларыста|выдавец=[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]|копія=https://web.archive.org/web/20181028060507/http://old.nlb.by/html/news2006/bulgak.html|дата копіі=28 кастрычніка 2018}}</ref>. Браў удзел у 174 міжнародных выставах. За фатаздымак «Радасьць жыцьця», што паказвае заценены пакой, у які пранікаюць промні сонца, атрымаў узнагароду на Міжнародным фатаграфічным салёне ў Варшаве ў 1937 годзе. Напісаў шмат працаў па тэхніцы і эстэтыцы фатаграфіі, а таксама па краязнаўчай фатаграфіі. Фатаздымкі Яна Булгака зьберагаюцца ў архівах і бібліятэках [[Вільня|Вільні]] і [[Варшава|Варшавы]]. У фондах Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі таксама захоўваецца невялікая калекцыя працаў фотамастака. У 1999 годзе яна ўпершыню публічна экспанавалася ў менскай незалежнай галерэі візуальных мастацтваў «Nova». == Біяграфія == Бацька — Валеры Антоні Станіслаў Булгак гербу «Сыракомля» (1842—1905), маці Юзэфа з роду Гаціскіх гербу «Рох» (пам. 1893). На Беларусі ў вёсцы [[Варонча]], што на Наваградчыне, каля касьцёла Сьв. Ганны знаходзяцца 4 магілы продкаў Яна Булгака. У 1888 годзе аддадзены ў Першую Віленскую гімназію, якую скончыў у 1897 годзе. Пасьля вывучаў літаратуру і гісторыю ў [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў Кракаве. Але праз два гады перапыніў навуку з-за нястачы грошай і вярнуўся на Бацькаўшчыну. Пасяліўся ў сядзібе [[Пярэсека]] пад Менскам (спадчына стрыечнага дзеда Грынеўскага). У жніўні 1901 годзе ажаніўся з стрыечнай сястрой Ганнай Гаціскай. Па сьмерці бацькі прадаў маёнтак і набыў у [[Радзівілы|Радзівілаў]] фальварак у Беліцы каля Менску. 27 красавіка 1906 году нарадзіўся яго адзіны сын Януш Булгак. === Фатаздымкі === ==== Пачаткі ==== Першыя свае фатаздымкі Ян Булгак зрабіў у 1905 годзе — жонка атрымала ў падарунак просьценькі [[фотаапарат]]. Напачатку парадамі яму дапамагаў наваградзкі фатограф Баляслаў Ігнаці Дамейка. У 1908 годзе стварыў сваю фоталябараторыю ў сядзібе Пярэсіцы. У той самы год дэбютаваў і здабыў галоўную ўзнагароду на фотаконкурсе рэдакцыі «Ілюстраванага жацьця» (штотыднёвы дадатак да «Літоўскага кур’еру»). ==== Першыя перамогі ==== У 1910 годзе ўпершыню браў удзел у сусьветнай фотавыставе ў [[Брусэль|Брусэлі]]. Перапісваўся з Парыскім фотаклюбам і вядомым францускім фатографам Канстанцінам Пуё. Два сшыткі бэрлінскіх «Фатаграфічных паведамленьняў» у 1910 годзе зьмяшчалі ягоныя здымкі. Свае здымкі й натакі дасылаў у часопіс «Зямля» (Варшава), а таксама Польскаму краязнаўчаму таварыству. У 1911 годзе зладзіў фотавыставу ў [[Менск]]у. Пачаў супрацаваць зь «Віленскім штотыднёвікам» («Tygodnik Wileński»; перапынілася ў 1939), «Варшаўскім фатографам», «Нямецкім альманахам». Браў удзел у выставе фота ў Цяхоцінку. Атрымаў ганаровы дыплём ў катэгорыі мастацкага партрэту на конкурсе ў [[Антвэрпэн]]е. ==== Прафэсійная праца ==== У 1911 годзе па прапанове [[Фэрдынанд Рушчыц|Фэрдынанда Рушчыца]] Віленскі гарадзкі магістрат стварыў пасаду гарадзкога фатографа, на якую запрасіў Яна Булгака. Дзеля падвышэньня майстэрства паехаў у 1912 годзе вучыцца ў [[Дрэздэн]] да нямецкага фатографа Гуга Эрфурта. Вярнуўшыся дадому распачаў фотаінвэнтарызацыю помнікаў архітэктуры Вільні (да 1915 зрабіў больш за 800 здымкаў), ваколіц і [[Летува|Летувы]]. Працаваў нягледзячы на пачатак [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] да 1915 году (15 альбомаў з той пары з 462 здымкамі захаваліся дасюль у Летувіскай акадэміі навук у Вільні). Задакумэнтаваў палацава-паркавы ансамбль Дабосьні ([[Жылічы (пасёлак, Добасьненскі сельсавет)|Жылічы]]). У 1915 годзе выйшаў альбом у 6 тамах «Літва ў здымках Яна Булгака», якія ён рабіў у 1905—1911 гадох, і дзе зьмешчана больш за 270 здымкаў. Сярод якіх [[Наваградак]], [[Мір (Гарадзенская вобласьць)|Мір]], [[Нясьвіж]], [[Сьвіцязь]], [[Крэва]], [[Вялейка]], [[Трокі]]. З 1919 году Ян Булгак кіраваў фатаграфічнай лябараторыяй пры факультэце прыгожага мастацтва Віленскага ўнівэрсытэту імя Стэфана Баторыя. У доме фотамастака на пляцы Э. Ажэшкі захоўвалася калекцыя з 10 тысячаў фатаздымкаў, зь іх каля 6 тысячаў — Вільні і Віленшчыны. Калекцыя амаль што цалкам згарэла ў 1944 годзе. ==== Апошнія гады жыцьця ==== [[Файл:Jan Bulhak monument.JPG|міні|Магіла Яна Булгака]] Паводле ўспамінаў дзеяча беларускай дыяспары ў ЗША [[Антон Шукелойць|Антона Шукелойця]], у час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] Ян Булгак працаваў у органах беларускай адміністрацыі ў [[Генэральная акруга Беларусь|Генэральнай акрузе Беларусь]]<ref name=sukielojc/>. Паводле Шукелойця, [[Пётра Булгак]], які быў дырэктарам Менскага тэатру ад 1942 г.<ref>Н. Гардзіенка, Л. Юрэвіч. Рада БНР (1947–1970): Падзеі. Дакументы. Асобы - с. 308</ref>, быў братам Яна Булгака<ref name=sukielojc>Зянон Пазьняк. Гутаркі з Антонам Шукелойцям - сс. 84—85</ref>. Вільню пакінуў у 1944 годзе пасьля бамбардаваньняў і пераехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе дакумэнтаваў ваенныя разбурэньні і помнікі на захадзе Польшчы. Пры дапамозе дырэктара Народнага музэю Станіслава Лорэнца, адкрыў першую ўласную паваенную выставу «Варшава. 1945 г. у выявах Яна Булгака». Памёр у [[Гіжыцк]]у, пахаваны ў Варшаве. == Творчы ўнёсак == Зьяўляўся прадстаўніком піктаральнай мастацкай плыні. Гэтая плынь нарадзілася ў канцы XIX ст., прымаючы эстэтыку [[імпрэсіянізм]]у і працуючы з тэмамі пэйзажу і архітэктуры. Працы Яна Булкага адрозьнівае незвычайная мастацкасьць, уражлівасьць, пачуцьцё пэйзажу, а таксама ўменьне карыстацца сьвятлом, якое стварае клімат фатаграфіі. Галоўная тэма ягоных працаў — брамы, завулкі, дахі, прырода і сьвятло. Абрысы людзей на фатаздымках Яна Булгака падпарадкоўваюцца кампазыцыі, інтэгруюцца з архітэктурай. Відавочным зьяўляецца захапленьне амаль тэатральнай пастаноўкай кадру, адчуваньне прапорцыі і прасторы, а перадусім сьвятла, вывучэньне якога вельмі цікавіла Яна Булгака. Найбольш вядомыя ягоныя фатаздымкі, зробленыя ў Беларусі, характарызуюцца яскрава вызначанай этнаграфічнай скіраванасьцю: беларускія народныя тыпы, краявіды, вёскі, гаспадарчыя пабудовы беларускіх сялянаў («Беларус з-пад Клецку», «Бабулька-беларуска з маёнтку Перасека пад Менскам», «Вечар. Меншчына»). Вядомы Ян Булгак ня толькі як майстар краязнаўчай фатаграфіі, але і як пэдагог, бібліёграф, фальклярыст, гісторык мастацтваў, першы беларускі гісторык фатаграфіі. Ён аўтар дзясяткаў артыкулаў пра беларускі фальклёр і краязнаўства («Экскурсіі на Свіцязь», 1910; «Велікодныя песьні на Меншчыне (валачобнікі)», 1911 і інш.), працаў пра мастака Ф. Рушчыца, дасьледаваньняў і падручнікаў па эстэтыцы і тэхніцы фатаграфіі. Яму належыць адмысловая праца «Пра першых віленскіх фатографаў з XIX стагодзьдзя» (1939) і кніга ўспамінаў «Край дзіцячых гадоў», у якой адлюстравана жыцьцё Наваградчыны канца XIX — пачатку XX ст. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Булгак Ян // {{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 329. * Булгак Ян // {{Літаратура/ЭГБ|2}} С. 124. * Булгак Ян // {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} С. 134. * Булгак Ян // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} С. 92. * Булгак Ян // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|1к}} С. 513. * Булгак Ян // {{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік}} С. 578. * {{Кніга|частка=[Булгак Ян]|загаловак=Фотография : энциклопедический справочник|адказны=[редакционная коллегия : П. И. Бояров и др.]|месца=Мн.|год=1992|старонкі=38|isbn=5-85700-052-1}} * {{Кніга|аўтар=Булгак, Я.|загаловак=Край дзіцячых гадоў|адказны=Укладальнік і аўтар уступнага артыкула Т. Г. Вяршыцкая; пераклад з польскай мовы Т. Г. Вяршыцкай; пераклад вершаў з польскай мовы С. І. Законнікава; аўтар каментарыяў, подпісаў да фатаздымкаў, бібліяграфіі, артыкула «Жыццё і творчасць Яна Булгака» І. Б. Кухарская|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=2004|старонак=415|isbn= 985-01-0538-0}} * {{Артыкул|аўтар=Булгак, Я.|загаловак=Вандроўкі фатографа : Віленскі краявід (фрагменты) / Пераклад з польскай мовы Вацлава Арэшкі|выданьне=Культура|год=2001|нумар=39/40|старонкі=14}} * Гаціскія, Дахновічы-Гаціскія (HACISKI, DACHNOWICZ-HACISKI) герба «РОХ ІІІ» // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 4. Г / Д. Ч. Матвейчык [і інш.]; навук. рэд. А. Рахуба. — Мінск : Беларусь, 2016. — 959 с. : [16] л. іл. С. 304-316. * {{Артыкул|аўтар=Кошур, С.|загаловак=У якім Асташыне нарадзіўся Ян Булгак?|выданьне=Культура|год=2004|нумар=37|старонкі=14}} * {{Кніга|аўтар=Зайцава, Т.|частка=З гісторыі нацыянальнай фатаграфіі : Ян Булгак у Беларусі |загаловак=Гісторыя. Культуралогія. Мастацтвазнаўства : матэрыялы III Міжнароднага кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый», 1 сесія — 21—25 мая, 2 сесія — 4—7 снежня, Мінск, 2000 г.|адказны=[рэдакцыйная калегія : [[Віталь Скалабан]] (галоўны рэдактар) і інш.]|месца=Мн.|год=2001|старонкі=218—220}} * {{Артыкул|аўтар=Кухарска, Я.|загаловак=Ян Брунан Булгак (1876—1950) — забыты мастак Наваградзкае зямлі|адказны=Пераклад з польскае мовы Натальлі Пятровіч|выданьне=Спадчына|год=2002|нумар=2/3|старонкі=143—158}} * {{Артыкул|аўтар=Нікітчанка, С.|загаловак=Сяйво простых вобразаў : [Ян Булгак]|выданьне=Беларуская думка|год=2005|нумар=4|старонкі=129—134}} * {{Артыкул|аўтар=Парфянок, У.|загаловак=Ян Булгак, легенда трох краін|выданьне=Мастацтва|год=2001|нумар=9|старонкі=37—44}} * {{Артыкул|аўтар=Казюля, Я.|загаловак=Дарогамі Яна Булгака|выданьне=Голас Радзімы|год=2000|нумар=50|старонкі=5}}; 20 снеж. (№ 51). С. 5. * {{Артыкул|аўтар=Шунейка, Я.|загаловак=Непатапляльная каравела|выданьне=Мастацтва|год=2001|нумар=2|старонкі=35-39}} * {{Артыкул|аўтар=Зайцава, Т.|загаловак=Ян Булгак, вандроўны святлапісец|выданьне=Мастацтва|год=1998|нумар=12|старонкі=48—53}} * {{Артыкул|загаловак=Шыракагляды Булгака|аўтар=Аляксей Харак|выданьне=Мастацтва|год=1999|нумар=7|старонкі=18—22}}. Тэрыторыя і фатограф : вопыт Яна Булгака : пераклад з рускай мовы / Нэлі Бекус == Вонкавыя спасылкі == * [http://pawet.net/collections/bulhak/Ян_Булгак.html Ян Булгак] на [http://pawet.net Pawet.net] * {{Спасылка|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=61272|загаловак=Адноўленае гняздо Яна Булгака|праект=Эл. рэсурс nn.by|копія=https://web.archive.org/web/20211127125913/https://nashaniva.com/?c=ar&i=61272|дата копіі=27 лістапада 2021}} * {{Спасылка|url=https://nn.by/?c=ar&i=78835|загаловак=Рэпартаж з турмы ад бацькі беларускай фатаграфіі (У Варшаве знайшоўся альбом невядомых фота Яна Булгака)|праект=Эл. рэсурс nn.by|копія=https://web.archive.org/web/20200423111549/https://nn.by/?c=ar&i=78835|дата копіі=23 красавіка 2020}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Булгак, Ян}} [[Катэгорыя:Беларускія фатографы]] [[Катэгорыя:Польскія фатографы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве]] pctrcccv2sl5wlea2smb3r7s5uk9gmr 0 97929 2697172 2697148 2026-10-18T15:58:16Z Dymitr 10914 /* Гісторыя */ выпраўленьне спасылак 2697172 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Ніцца |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Ніццы |Назва на мове краіны = Nice |Код мовы назвы краіны = fr |Краіна = Францыя |Герб = Nice_Arms.svg |Сьцяг = Comte de Nice flag.svg{{!}}border |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Праванс-Альпы-Лазурны бераг]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Дэпартамэнт |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Прыморскія Альпы]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 71.92 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 348085 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2021 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Port_Of_Nice,_C%C3%B4te_d%27Azur.jpg |Апісаньне выявы = Порт Ніццы |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 43 |Шырата хвілінаў = 41 |Шырата сэкундаў = 45 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 7 |Даўгата хвілінаў = 16 |Даўгата сэкундаў = 17 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.nice.fr/ }} '''Ні́цца''' ({{Мова-fr|Nice}}, {{Мова-oc|Nissa}} або ''Niça'', {{Мова-it|Nizza}}, {{Мова-la|Nicaea}}) — [[Міжземнае мора|міжземнаморскі]] горад і порт на поўдні [[Францыя|Францыі]]. Адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту [[Прыморскія Альпы]]. На 2021 год насельніцтва складала 348 085 жыхароў. Буйны транспартны вузел. Адно з галоўных курортных месцаў [[Лазурны Бераг|Лазурнага берагу]] (або ''Францускай Рыўеры''). == Гісторыя == [[Файл:Nice tour Saint-Francois.jpg|значак|зьлева|Вежа сьвятога Францыска.]] У VII стагодзьдзі Ніцца далучылася да [[Генуэзкая ліга|Генуэзкай лігі]], утворанай гарадамі [[Лігурыя|Лігурыі]]. У 729 годзе горад адбіў напад сарацынаў, але ў 859 і зноў у 880 годзе сарацыны разрабавалі і спалілі яго, і цягам большай часткі X стагодзьдзя яны заставаліся гаспадарамі навакольных земляў{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. Марская моц Ніццы ад гэтага часу пачала хутка ўзрастаць, і горад стаў здольны супрацьстаяць барбарскім піратам. Умацавальныя муры значна пашырыліся, а дарогі да гораду палепшыліся{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. У 1561 годзе герцаг Савойскі [[Эмануіл Філібэрт]] скасаваў ужываньне [[лацінская мова|лаціны]] як адміністрацыйнай мовы і ўсталяваў італьянскую мову як афіцыйную мову дзяржаўных справаў у Ніццы. У Сярэднявеччы Ніцца брала ўдзел у войнах Італіі. Як хаўрусьніца [[Піза|Пізы]], яна была ворагам Генуі, таму кароль [[Францыя|Францыі]] і імпэратар [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] імкнуліся падпарадкаваць яе. Не зважаючы на гэта, горад захаваў свае вольнасьці. Падчас змаганьня паміж [[Францыск I|Францыскам I]] і [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карлам V]] вялікія пашкоджаньні былі нанесеныя праходам войскаў, што ўварваліся ў [[Праванс]]. У месьце некалькі гадоў панаваліся чумныя эпідэміі і галеча{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. У 1538 годзе, у бліжнім мястэчку [[Вільнёў-Любэ]] за пасярэдніцтвам папы [[Павал III (папа рымскі)|Паўла III]] два манархі склалі дзесяцігадовае замірэньне<ref>{{спасылка|спасылка=http://villeneuveloubethotelreservation.com/articles/the-chateau-of-villeneuve-loubet|загаловак=The Chsteau of Villeneuve-Loubet|выдавецтва=Villeneuve-Loubet Guide and Hotels|дата доступу=30.09.2009|копія=https://web.archive.org/web/20140426212438/http://villeneuveloubethotelreservation.com/articles/the-chateau-of-villeneuve-loubet|дата копіі=26.04.2014}}</ref>. У 1543 годзе Ніцца была атакаваная аб’яднанымі франка-асманскімі войскамі Францыска I і пашы [[Хайрэдын Барбароса|Хайрэдын Барбаросы]] падчас [[аблога Ніццы|аблогі Ніццы]]. Жыхары адбілі штурм, які адбыўся па жахлівым бамбаваньнем, яны ўрэшце былі вымушаныя капітуляваць, і Барбаросе дазволілі разрабаваць горад і забраць 2500 палонных. Чума зноў юшыла ў 1550 і 1580 гадах{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. У 1600 годзе Ніцца была ненадоўга захопленая герцагам Гізам. Адкрыўшы порты графства для ўсіх народаў і абвесьціўшы поўную свабоду гандлю ў 1626 годзе, гандаль гораду атрымаў вялікі штуршок, і шляхецкія роды пачалі браць удзел у мясцовых купецкіх прадпрыемствах{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. Места было захопленае францускім генэралам [[Нікаля Катына]] ў 1691 годзе, а пасьля была вернутая Савоі ў 1696 годзе. У 1705 годзе французы зноў узялі яе ў аблогу, і ў наступным годзе ейная цытадэль і рэмпарты былі зьнішчаныя{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. Паводле [[Утрэхцкі мір (1713)|Утрэхцкай дамовы 1713 году]] Ніцца зноў трапіла пад уладу герцага Савойскага, якога пры той жа нагодзе прызналі каралём [[Сыцылія|Сыцыліі]]. У мірныя гады, што рушылі пасьля гэтага, была збудаваная новая частка гораду. З 1744 году і да Аахэнскай дамовы ў 1748 годзе горад зноў быў пад уладай французаў і гішпанцаў. У 1775 годзе кароль, які ў 1718 годзе абмяняў сваю ўладу над Сыцыліяй на [[Сардынскае каралеўства|каралеўства Сардыніі]], зьнішчыў усё, што яшчэ заставалася ад старажытных гарадзкіх вольнасьцяў. Ніцца была зноў захопленая ў 1792 годзе войскамі [[Першая Француская рэспубліка|Першай Францускай рэспублікі]] і ў складзе графства Ніццы заставалася часткай Францыі да 1814 году. Пасьля места вярнулася пад уладу каралеўства П’емонт-Сардыніі{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. [[Файл:Plan-Nice-1624.jpg|значак|зьлева|Плян Ніццы ў 1624 годзе.]] Пасьля таго як [[Турынская дагавор (1860)|Турынская дамова]] была складзеная ў 1860 годзе паміж сардынскім каралём і [[Напалеон III Банапарт|Напалеонам III]] як вынік Плямб’ерскай дамоўленасьці, графства было зноў, але гэтым разам канчаткова, перададзенае Францыі як тэрытарыяльная ўзнагарода за францускую дапамогу ў [[Аўстра-італа-француская вайна|Другой італьянскай вайне за незалежнасьць]] супраць [[Аўстрыя|Аўстрыі]], у выніку якой [[Лямбардыя]] была аб’яднаная з П’емонтам-Сардыніяй. Кароль [[Віктар-Эмануіл II]] 1 красавіка 1860 году ўрачыста папрасіў насельніцтва прыняць зьмену сувэрэнітэту ў імя італьянскага адзінства, і перадача была ратыфікаваная рэгіянальным рэфэрэндумам. Паводле паведамленьняў, у той час адбываліся італіяфільскія дэманстрацыі і натоўп вітаў ідэю «Італьянскай Ніццы»<ref>{{кніга|імя=Alain|прозьвішча=Ruggiero|загаловак=Nouvelle Histoire de Nice|год=2006}}</ref>. 15 і 16 красавіка 1860 году быў зладжаны народны плебісцыт. Праціўнікі анэксіі заклікалі да ўстрыманьня, таму ўзровень яўкі быў вельмі нізкі. «За» прагаласавалі 83% зарэгістраваных выбарцаў ва ўсім графстве і 86% у самой Ніццы, што часткова адбылося празь ціск з боку ўладаў<ref>{{кніга|загаловак=Nouvelle histoire de Nice|месца=Toulouse|выдавецтва=Privat|год=2006|старонкі=17–18|isbn=978-2-7089-8335-9}}</ref>. Гэта быў вынік майстэрскай апэрацыі па кантролі інфармацыі з боку францускага і п’емонцкага ўрадаў, каб уплываць на вынік галасаваньня ў адпаведнасьці з ужо ўхваленымі пастановамі<ref>{{артыкул|аўтар=Kendall Adams, Charles|загаловак=Universal Suffrage under Napoleon III|выданьне=The North American Review|том=0117|старонкі=360—370|год=1873}}</ref>. Парушэньні падчас плебісцыту былі відавочныя. Выпадак Левэна стаў паказальным, бо паводле афіцыйных крыніцаў, пры 407 выбарцах быў пададзены 481 голас, прычым амаль усе зь іх ухвалялі далучэньне да Францыі<ref>{{кніга|імя=Carlo|прозьвішча=Dotto De’ Dauli|загаловак=Nizza, o Il confine d’Italia ad Occidente|год=1873}}</ref>. Італьянская мова, якая была афіцыйнай мовай графства, ужыванай царквой, у ратушы, выкладанай у школах, ужыванай у тэатрах і ў опэры, была неадкладна скасаваная і замененая францускай<ref>{{артыкул|аўтар=Large, Didier|загаловак=La situation linguistique dans le comté de Nice avant le rattachement à la France|выданьне=Recherches régionales Côte d'Azur et contrées limitrophes|год=1996}}</ref><ref>{{кніга|прозьвішча=Paul Gubbins and Mike Holt|загаловак=Beyond Boundaries: Language and Identity in Contemporary Europe|год=2002|старонкі=91–100}}</ref>. Незадаволеньне анэксіяй да Францыі прывяло да эміграцыі значнай часткі італафільскага насельніцтва, што яшчэ больш паскорылася пасьля аб’яднаньня Італіі ў 1861 годзе. Чвэрць насельніцтва Ніццы, то бок каля 11 тысячаў жыхароў места, наважыліся добраахвотна перасяліцца ў Італію<ref>{{кніга|імя=Fulvio|прозьвішча=Peirone|загаловак=Per Torino da Nizza e Savoia. Le opzioni del 1860 per la cittadinanza torinese, da un fondo dell’archivio storico della città di Torino|месца=Turin|год=2011}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|загаловак=«Un nizzardo su quattro prese la via dell’esilio» in seguito all’unità d’Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|дата публікацыі=28.08.2017|дата доступу=14.05.2021|копія=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|дата копіі=19.02.2020}}</ref>. Шмат італьянцаў зь Ніццы перасяліліся ў бліжэйшыя лігурыйскія гарады<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.liberanissa.eu/archives/nizza_e_il_suo_futuro/index.html|загаловак=Nizza e il suo futuro|выдавецтва=Liberà Nissa|дата доступу=26.12.2018|копія=https://web.archive.org/web/20190203025523/http://www.liberanissa.eu/archives/nizza_e_il_suo_futuro/index.html|дата копіі=03.02.2019}}</ref>. [[Джузэпэ Гарыбальдзі]], народжаны ў Ніццы, рашуча выступаў супраць перадачы гораду пад кантроль Францыі, сьцьвярджаючы, што галасаваньне было сфальшаванае французамі. Больш за тое, для генэрала ягоны родны горад быў бясспрэчна італьянскім. Палітычна лібэралы Ніццы і прыхільнікі Гарыбальдзі не прымалі напалеонаўскі аўтарытарызм. == Галерэя == <gallery> Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-43-52.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-47-17.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-50-16.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-53-48.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-56-44.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-00-53.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-18-29.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-23-33.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-15-01.jpg </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Chisholm, Hugh, ed.|год=1911|частка=Nice|загаловак=Encyclopædia Britannica|том=1|выданьне=11|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=646–647|ref=Chisholm}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nice.fr/ Афіцыйны сайт]. [[Катэгорыя:Ніцца| ]] keotcxfkuq6hyuy6h6va0gcrcmwr3ng 2697175 2697172 2026-10-18T16:02:37Z Dymitr 10914 /* Гісторыя */ выпраўленьне спасылак 2697175 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Ніцца |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Ніццы |Назва на мове краіны = Nice |Код мовы назвы краіны = fr |Краіна = Францыя |Герб = Nice_Arms.svg |Сьцяг = Comte de Nice flag.svg{{!}}border |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Праванс-Альпы-Лазурны бераг]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Дэпартамэнт |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Прыморскія Альпы]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 71.92 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 348085 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2021 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Port_Of_Nice,_C%C3%B4te_d%27Azur.jpg |Апісаньне выявы = Порт Ніццы |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 43 |Шырата хвілінаў = 41 |Шырата сэкундаў = 45 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 7 |Даўгата хвілінаў = 16 |Даўгата сэкундаў = 17 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.nice.fr/ }} '''Ні́цца''' ({{Мова-fr|Nice}}, {{Мова-oc|Nissa}} або ''Niça'', {{Мова-it|Nizza}}, {{Мова-la|Nicaea}}) — [[Міжземнае мора|міжземнаморскі]] горад і порт на поўдні [[Францыя|Францыі]]. Адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту [[Прыморскія Альпы]]. На 2021 год насельніцтва складала 348 085 жыхароў. Буйны транспартны вузел. Адно з галоўных курортных месцаў [[Лазурны Бераг|Лазурнага берагу]] (або ''Францускай Рыўеры''). == Гісторыя == [[Файл:Nice tour Saint-Francois.jpg|значак|зьлева|Вежа сьвятога Францыска.]] У VII стагодзьдзі Ніцца далучылася да [[Генуэзкая ліга|Генуэзкай лігі]], утворанай гарадамі [[Лігурыя|Лігурыі]]. У 729 годзе горад адбіў напад сарацынаў, але ў 859 і зноў у 880 годзе сарацыны разрабавалі і спалілі яго, і цягам большай часткі X стагодзьдзя яны заставаліся гаспадарамі навакольных земляў{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. Марская моц Ніццы ад гэтага часу пачала хутка ўзрастаць, і горад стаў здольны супрацьстаяць барбарскім піратам. Умацавальныя муры значна пашырыліся, а дарогі да гораду палепшыліся{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. У 1561 годзе герцаг Савойскі [[Эмануіл Філібэрт]] скасаваў ужываньне [[лацінская мова|лаціны]] як адміністрацыйнай мовы і ўсталяваў італьянскую мову як афіцыйную мову дзяржаўных справаў у Ніццы. У Сярэднявеччы Ніцца брала ўдзел у войнах Італіі. Як хаўрусьніца [[Піза|Пізы]], яна была ворагам Генуі, таму кароль [[Францыя|Францыі]] і імпэратар [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] імкнуліся падпарадкаваць яе. Не зважаючы на гэта, горад захаваў свае вольнасьці. Падчас змаганьня паміж [[Францыск I|Францыскам I]] і [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карлам V]] вялікія пашкоджаньні былі нанесеныя праходам войскаў, што ўварваліся ў [[Праванс]]. У месьце некалькі гадоў панаваліся чумныя эпідэміі і галеча{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. У 1538 годзе, у бліжнім мястэчку [[Вільнёў-Любэ]] за пасярэдніцтвам папы [[Павал III (папа рымскі)|Паўла III]] два манархі склалі дзесяцігадовае замірэньне<ref>{{спасылка|спасылка=http://villeneuveloubethotelreservation.com/articles/the-chateau-of-villeneuve-loubet|загаловак=The Chsteau of Villeneuve-Loubet|выдавецтва=Villeneuve-Loubet Guide and Hotels|дата доступу=30.09.2009|копія=https://web.archive.org/web/20140426212438/http://villeneuveloubethotelreservation.com/articles/the-chateau-of-villeneuve-loubet|дата копіі=26.04.2014}}</ref>. У 1543 годзе Ніцца была атакаваная аб’яднанымі франка-асманскімі войскамі Францыска I і пашы [[Хайрэдын Барбароса|Хайрэдын Барбаросы]] падчас [[аблога Ніццы|аблогі Ніццы]]. Жыхары адбілі штурм, які адбыўся па жахлівым бамбаваньнем, яны ўрэшце былі вымушаныя капітуляваць, і Барбаросе дазволілі разрабаваць горад і забраць 2500 палонных. Чума зноў юшыла ў 1550 і 1580 гадах{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. У 1600 годзе Ніцца была ненадоўга захопленая герцагам Гізам. Адкрыўшы порты графства для ўсіх народаў і абвесьціўшы поўную свабоду гандлю ў 1626 годзе, гандаль гораду атрымаў вялікі штуршок, і шляхецкія роды пачалі браць удзел у мясцовых купецкіх прадпрыемствах{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. Места было захопленае францускім генэралам [[Нікаля Катына]] ў 1691 годзе, а пасьля была вернутая Савоі ў 1696 годзе. У 1705 годзе французы зноў узялі яе ў аблогу, і ў наступным годзе ейная цытадэль і рэмпарты былі зьнішчаныя{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. Паводле [[Утрэхцкі мір (1713)|Утрэхцкай дамовы 1713 году]] Ніцца зноў трапіла пад уладу герцага Савойскага, якога пры той жа нагодзе прызналі каралём [[Сыцылія|Сыцыліі]]. У мірныя гады, што рушылі пасьля гэтага, была збудаваная новая частка гораду. З 1744 году і да Аахэнскай дамовы ў 1748 годзе горад зноў быў пад уладай французаў і гішпанцаў. У 1775 годзе кароль, які ў 1718 годзе абмяняў сваю ўладу над Сыцыліяй на [[Сардынскае каралеўства|каралеўства Сардыніі]], зьнішчыў усё, што яшчэ заставалася ад старажытных гарадзкіх вольнасьцяў. Ніцца была зноў захопленая ў 1792 годзе войскамі [[Першая Француская рэспубліка|Першай Францускай рэспублікі]] і ў складзе графства Ніццы заставалася часткай Францыі да 1814 году. Пасьля места вярнулася пад уладу каралеўства П’емонт-Сардыніі{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|646—647}}. [[Файл:Plan-Nice-1624.jpg|значак|зьлева|Плян Ніццы ў 1624 годзе.]] Пасьля таго як [[Турынскі дагавор (1860)|Турынская дамова]] была складзеная ў 1860 годзе паміж сардынскім каралём і [[Напалеон III Банапарт|Напалеонам III]] як вынік Плямб’ерскай дамоўленасьці, графства было зноў, але гэтым разам канчаткова, перададзенае Францыі як тэрытарыяльная ўзнагарода за францускую дапамогу ў [[Аўстра-італа-француская вайна|Другой італьянскай вайне за незалежнасьць]] супраць [[Аўстрыя|Аўстрыі]], у выніку якой [[Лямбардыя]] была аб’яднаная з П’емонтам-Сардыніяй. Кароль [[Віктар-Эмануіл II]] 1 красавіка 1860 году ўрачыста папрасіў насельніцтва прыняць зьмену сувэрэнітэту ў імя італьянскага адзінства, і перадача была ратыфікаваная рэгіянальным рэфэрэндумам. Паводле паведамленьняў, у той час адбываліся італіяфільскія дэманстрацыі і натоўп вітаў ідэю «Італьянскай Ніццы»<ref>{{кніга|імя=Alain|прозьвішча=Ruggiero|загаловак=Nouvelle Histoire de Nice|год=2006}}</ref>. 15 і 16 красавіка 1860 году быў зладжаны народны плебісцыт. Праціўнікі анэксіі заклікалі да ўстрыманьня, таму ўзровень яўкі быў вельмі нізкі. «За» прагаласавалі 83% зарэгістраваных выбарцаў ва ўсім графстве і 86% у самой Ніццы, што часткова адбылося празь ціск з боку ўладаў<ref>{{кніга|загаловак=Nouvelle histoire de Nice|месца=Toulouse|выдавецтва=Privat|год=2006|старонкі=17–18|isbn=978-2-7089-8335-9}}</ref>. Гэта быў вынік майстэрскай апэрацыі па кантролі інфармацыі з боку францускага і п’емонцкага ўрадаў, каб уплываць на вынік галасаваньня ў адпаведнасьці з ужо ўхваленымі пастановамі<ref>{{артыкул|аўтар=Kendall Adams, Charles|загаловак=Universal Suffrage under Napoleon III|выданьне=The North American Review|том=0117|старонкі=360—370|год=1873}}</ref>. Парушэньні падчас плебісцыту былі відавочныя. Выпадак Левэна стаў паказальным, бо паводле афіцыйных крыніцаў, пры 407 выбарцах быў пададзены 481 голас, прычым амаль усе зь іх ухвалялі далучэньне да Францыі<ref>{{кніга|імя=Carlo|прозьвішча=Dotto De’ Dauli|загаловак=Nizza, o Il confine d’Italia ad Occidente|год=1873}}</ref>. Італьянская мова, якая была афіцыйнай мовай графства, ужыванай царквой, у ратушы, выкладанай у школах, ужыванай у тэатрах і ў опэры, была неадкладна скасаваная і замененая францускай<ref>{{артыкул|аўтар=Large, Didier|загаловак=La situation linguistique dans le comté de Nice avant le rattachement à la France|выданьне=Recherches régionales Côte d'Azur et contrées limitrophes|год=1996}}</ref><ref>{{кніга|прозьвішча=Paul Gubbins and Mike Holt|загаловак=Beyond Boundaries: Language and Identity in Contemporary Europe|год=2002|старонкі=91–100}}</ref>. Незадаволеньне анэксіяй да Францыі прывяло да эміграцыі значнай часткі італафільскага насельніцтва, што яшчэ больш паскорылася пасьля аб’яднаньня Італіі ў 1861 годзе. Чвэрць насельніцтва Ніццы, то бок каля 11 тысячаў жыхароў места, наважыліся добраахвотна перасяліцца ў Італію<ref>{{кніга|імя=Fulvio|прозьвішча=Peirone|загаловак=Per Torino da Nizza e Savoia. Le opzioni del 1860 per la cittadinanza torinese, da un fondo dell’archivio storico della città di Torino|месца=Turin|год=2011}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|загаловак=«Un nizzardo su quattro prese la via dell’esilio» in seguito all’unità d’Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|дата публікацыі=28.08.2017|дата доступу=14.05.2021|копія=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|дата копіі=19.02.2020}}</ref>. Шмат італьянцаў зь Ніццы перасяліліся ў бліжэйшыя лігурыйскія гарады<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.liberanissa.eu/archives/nizza_e_il_suo_futuro/index.html|загаловак=Nizza e il suo futuro|выдавецтва=Liberà Nissa|дата доступу=26.12.2018|копія=https://web.archive.org/web/20190203025523/http://www.liberanissa.eu/archives/nizza_e_il_suo_futuro/index.html|дата копіі=03.02.2019}}</ref>. [[Джузэпэ Гарыбальдзі]], народжаны ў Ніццы, рашуча выступаў супраць перадачы гораду пад кантроль Францыі, сьцьвярджаючы, што галасаваньне было сфальшаванае французамі. Больш за тое, для генэрала ягоны родны горад быў бясспрэчна італьянскім. Палітычна лібэралы Ніццы і прыхільнікі Гарыбальдзі не прымалі напалеонаўскі аўтарытарызм. == Галерэя == <gallery> Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-43-52.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-47-17.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-50-16.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-53-48.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-56-44.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-00-53.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-18-29.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-23-33.jpg Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-15-01.jpg </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Chisholm, Hugh, ed.|год=1911|частка=Nice|загаловак=Encyclopædia Britannica|том=1|выданьне=11|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=646–647|ref=Chisholm}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nice.fr/ Афіцыйны сайт]. [[Катэгорыя:Ніцца| ]] blak3wsspip7sr52bgk2r56aj5af5iu 0 101840 2697185 1711432 2026-10-18T20:01:31Z Dymitr 10914 стыль 2697185 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} [[Файл:Die deutschen Kaiser Karl der Dicke.jpg|значак|Карл III Тоўсты.]] '''Карл III Тоўсты''' ({{мова-de|Karl der Dicke}}, {{мова-fr|Charles le Gros}}; [[13 чэрвеня]] [[839]] — [[13 студзеня]] [[888]]) — кароль Усходне-Франскага каралеўства ў 876—887 гадах (да 882 году кароль алеманаў і Рэцыі), кароль Заходне-Франскага каралеўства ў 884—887, кароль [[Італія|Італіі]] ў 879—887, кароль [[Лятарынгія|Лятарынгіі]] (Карл II) у 882—887, франскі імпэратар у 881—887 гадах, малодшы з трох сыноў [[Людовік II Нямецкі|Людовіка II Нямецкага]], караля Ўсходне-Франскага каралеўства і [[Эма Баварская|Эмы Баварскай]], з роду Вэльфаў. З 862 году быў жанаты на Рыхардзе, дачцэ графа Эрхангера, прадстаўніка дома Аляхолфінгераў. == Крыніцы == {{Крыніцы }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20100226063634/http://www.medievalsources.co.uk/fulda.htm Старонка] на Medieval Sources. {{Імпэратары Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі}} {{Каралі Францыі}} [[Катэгорыя:Каралінгі]] f8fdzxhpjwz7tbtjwe3exa3lrzhft7q 10 107209 2697159 2697044 2026-10-18T13:57:08Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2697159 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва_шаблёну = Каралі Францыі |назва = [[Каралі Францыі|Каралі]] й імпэратары [[Францыя|Францыі]] |стыль_загалоўка = |стыль_верх = |выява = [[Файл:Arms of the Kingdom of France (Moderne).svg|справа|70пкс|Сымбаль Францускага каралеўства]][[Файл:Imperial Coat of Arms of France (1804-1815).svg|справа|70пкс|Сымбаль Францускай імпэрыі]] |стыль_сьпісаў = |стыль_цотных_сьпісаў = |стыль_няцотных_сьпісаў = |стыль_групаў = width: 100px; |група_інфармацыі1 = [[Каралінгі]]*<br />[[843]]—[[987]] |сьпіс1 = [[Карл II Лысы|Карл II]]{{*}}[[Людовік II Заіка|Людовік II]]{{*}}[[Людовік III (кароль Францыі)|Людовік III]]{{*}}[[Карламан II]]{{*}}[[Карл III Тоўсты|Карл III]]{{*}}''[[Ода Парыскі]]¹''{{*}}[[Карл III Прастак|Карл III]]{{*}}''[[Робэрт I (кароль Францыі)|Робэрт I]]¹''{{*}}''[[Рудольф Бургундзкі]]²''{{*}}[[Людовік IV Заморскі|Людовік IV]]{{*}}[[Лотар Францускі|Лотар]]{{*}}[[Людовік V Францускі|Людовік V]] |група_інфармацыі2 = [[Капэтынгі]]<br />[[987]]—[[1328]] |сьпіс2 = [[Гуга Капэт]]{{*}}[[Робэрт ІІ Францускі|Робэрт II]]{{*}}[[Генрых І Францускі|Генрых I]]{{*}}[[Філіп І Францускі|Філіп I]]{{*}}[[Людовік VІ Францускі|Людовік VI]]{{*}}[[Людовік VІІ Францускі|Людовік VII]]{{*}}[[Філіп ІІ Францускі|Філіп II]]{{*}}[[Людовік VІІІ Францускі|Людовік VIII]]{{*}}[[Людовік ІХ Францускі|Людовік IX]]{{*}}[[Філіп III Францускі|Філіп III]]{{*}}[[Філіп IV Прыгожы|Філіп IV]]{{*}}[[Людовік X]]{{*}}[[Жан I Пасьмяротны|Жан I]]{{*}}[[Філіп V Францускі|Філіп V]]{{*}}[[Карл ІV Францускі|Карл IV]] |група_інфармацыі3 = [[Валюа (дынастыя)|Валюа]]<br />[[1328]]—[[1589]] |сьпіс3 = [[Філіп VІ Францускі|Філіп VI]]{{*}}[[Жан II Францускі|Жан II]]{{*}}[[Карл V Мудры|Карл V]]{{*}}[[Карл VІ Францускі|Карл VI]]{{*}}[[Карл VII Пераможца|Карл VII]]{{*}}[[Людовік XI]]{{*}}[[Карл VIII Валюа|Карл VIII]]{{*}}[[Людовік XII]]{{*}}[[Францыск I]]{{*}}[[Генрых II Валюа|Генрых II]]{{*}}[[Францыск II]]{{*}}[[Карл IX Валюа|Карл IX]]{{*}}[[Генрык Валезы|Генрык III]] |група_інфармацыі4 = [[Бурбоны]]<br />[[1589]]—[[1792]] |сьпіс4 = [[Генрых IV Бурбон|Генрых IV]]{{*}}[[Людовік XIII]]{{*}}[[Людовік XIV]]{{*}}[[Людовік XV]]{{*}}[[Людовік XVI]]{{*}}[[Людовік XVII]] |група_інфармацыі5 = Пасьля [[Француская рэвалюцыя|рэвалюцыі]]<br />[[1804]]—[[1870]] |сьпіс5 = [[Напалеон I Банапарт]]{{*}}[[Людовік XVIII]]{{*}}[[Карл X (кароль Францыі)|Карл X]]{{*}}[[Люі-Філіп I]]{{*}}[[Напалеон III Банапарт]] |сьпіс6 = * — акрамя каралінгаў былі [[Рабэртыны]]¹ й [[Базаніды]]², якія адзначаны курсівам |}}<includeonly>[[Катэгорыя:Каралі Францыі]]</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сьпісы кіраўнікоў|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}]] </noinclude> 3iyvuxuhhrlsy1mdrsbpibefxjn3gnl 2697193 2697159 2026-10-18T21:18:57Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2697193 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва_шаблёну = Каралі Францыі |назва = [[Каралі Францыі|Каралі]] й імпэратары [[Францыя|Францыі]] |стыль_загалоўка = |стыль_верх = |выява = [[Файл:Arms of the Kingdom of France (Moderne).svg|справа|70пкс|Сымбаль Францускага каралеўства]][[Файл:Imperial Coat of Arms of France (1804-1815).svg|справа|70пкс|Сымбаль Францускай імпэрыі]] |стыль_сьпісаў = |стыль_цотных_сьпісаў = |стыль_няцотных_сьпісаў = |стыль_групаў = width: 100px; |група_інфармацыі1 = [[Каралінгі]]*<br />[[843]]—[[987]] |сьпіс1 = [[Карл II Лысы|Карл II]]{{*}}[[Людовік II Заіка|Людовік II]]{{*}}[[Людовік III (кароль Францыі)|Людовік III]]{{*}}[[Карляман II]]{{*}}[[Карл III Тоўсты|Карл III]]{{*}}''[[Ода Парыскі]]¹''{{*}}[[Карл III Прастак|Карл III]]{{*}}''[[Робэрт I (кароль Францыі)|Робэрт I]]¹''{{*}}''[[Рудольф Бургундзкі]]²''{{*}}[[Людовік IV Заморскі|Людовік IV]]{{*}}[[Лётар (кароль Францыі)|Лётар]]{{*}}[[Людовік V]] |група_інфармацыі2 = [[Капэтынгі]]<br />[[987]]—[[1328]] |сьпіс2 = [[Гуга Капэт]]{{*}}[[Робэрт ІІ Пабожны|Робэрт II]]{{*}}[[Генрых І (кароль Францыі)|Генрых I]]{{*}}[[Філіп І (кароль Францыі)|Філіп I]]{{*}}[[Людовік VІ|Людовік VI]]{{*}}[[Людовік VІІ|Людовік VII]]{{*}}[[Філіп ІІ Аўгуст|Філіп II]]{{*}}[[Людовік VІІІ|Людовік VIII]]{{*}}[[Людовік ІХ|Людовік IX]]{{*}}[[Філіп III Сьмелы|Філіп III]]{{*}}[[Філіп IV (кароль Францыі)|Філіп IV]]{{*}}[[Людовік X]]{{*}}[[Жан I Пасьмяротны|Жан I]]{{*}}[[Філіп V (кароль Францыі)|Філіп V]]{{*}}[[Карл ІV (кароль Францыі)|Карл IV]] |група_інфармацыі3 = [[Валюа (дынастыя)|Валюа]]<br />[[1328]]—[[1589]] |сьпіс3 = [[Філіп VІ (кароль Францыі)|Філіп VI]]{{*}}[[Жан II]]{{*}}[[Карл V Мудры|Карл V]]{{*}}[[Карл VІ (кароль Францыі)|Карл VI]]{{*}}[[Карл VII Пераможца|Карл VII]]{{*}}[[Людовік XI]]{{*}}[[Карл VIII (кароль Францыі)|Карл VIII]]{{*}}[[Людовік XII]]{{*}}[[Францыск I]]{{*}}[[Генрых II Валюа|Генрых II]]{{*}}[[Францыск II]]{{*}}[[Карл IX Валюа|Карл IX]]{{*}}[[Генрык Валезы|Генрык III]] |група_інфармацыі4 = [[Бурбоны]]<br />[[1589]]—[[1792]] |сьпіс4 = [[Генрых IV Бурбон|Генрых IV]]{{*}}[[Людовік XIII]]{{*}}[[Людовік XIV]]{{*}}[[Людовік XV]]{{*}}[[Людовік XVI]]{{*}}[[Людовік XVII]] |група_інфармацыі5 = Пасьля [[Француская рэвалюцыя|рэвалюцыі]]<br />[[1804]]—[[1870]] |сьпіс5 = [[Напалеон I Банапарт]]{{*}}[[Людовік XVIII]]{{*}}[[Карл X (кароль Францыі)|Карл X]]{{*}}[[Люі-Філіп I]]{{*}}[[Напалеон III Банапарт]] |сьпіс6 = * — акрамя каралінгаў былі [[Рабэртыны]]¹ й [[Базаніды]]², якія адзначаны курсівам |}}<includeonly>[[Катэгорыя:Каралі Францыі]]</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сьпісы кіраўнікоў|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}]] </noinclude> 3w5ey5ycsf6hwyym1m582eyre3a70rx 0 117209 2697211 2048832 2026-10-19T11:00:22Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_XVI?oldid=1380158075 2697211 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Людо́вік XVI''' ({{мова-fr|Louis XVI}}; 23 жніўня 1754 — 21 студзеня 1793) — кароль Францыі з дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]], сын дафіна Людовіка Фэрдынанда. Пры ім пасьля скліканьня [[Генэральныя штаты (Францыя)|Генэральных штатаў]] у 1789 пачалася [[Француская рэвалюцыя]]. Людовік спачатку ўхваліў канстытуцыю 1791 году, адмовіўся ад абсалютызму і стаў канстытуцыйным манархам, аднак неўзабаве пачаў нерашуча процідзеіць радыкальным захадам [[рэвалюцыя]]нэраў і нават паспрабаваў бегчы з краіны. 21 верасьня 1792 году скінуты, аддадзены суду Канвэнта і пакараны на гільяціне. Па зрынаньні рэспубліканскія ўлады пазбавілі Людовіка XVI тытула караля і далі яму прозьвішча Капэт ({{мова-fr|Capet|скарочана}}), ад імя ягонага продка [[Гуга Капэт]]а, заснавальніка дынастыі Капэтынгаў (галіной якой ёсьць дынастыя [[Бурбоны|Бурбонаў]]). == Абсалютная ўлада ў Францыі == Незадоўга да свайго дзевятнаццатага дня народзінаў Людовік XVI узыйшоў на трон у 1774 годзе. На яго ўсклалася велізарная адказнасьць, бо ўрад быў глыбока ў даўгах, а незадаволенасьць дэспатычнай манархіяй у краіне ўзрастала. Ягоны папярэднік, дзед [[Людовік XV]], на момант сваёй сьмерці быў скрайне непапулярны. Народ памятаў яго як безадказнага чалавека, які марнаваў час на жанчынаў, а не на кіраваньне каралеўствам<ref>{{кніга|імя=John|прозьвішча=Hardman|загаловак=Louis XVI|выдавецтва=Yale University Press|год=1993|isbn=0-300-05719-9}}</ref>. Акрамя таго, манархія ўклала вялікія грошы ў шэраг няўдалых замежных вайсковых кампаніяў, пакінуўшы Францыю ў фінансавых цяжкасьцях<ref>{{кніга|імя=William|прозьвішча=Doyle|загаловак=The French Revolution: A Very Short Introduction|месца=New York|выдавецтва=Oxford University Press|год=2001|старонкі=19–21|isbn=0-19-285396-1}}</ref>. Малады Людовік XVI адчуваў сябе вельмі непадрыхтаваным, каб разьвязаць гэтыя праблемы. [[Файл:Louis XVI Helping Poor.gif|значак|зьлева|Людовік XVI раздае грошы бядулям Вэрсалю па халоднай зіме 1788 году.]] Як кароль, Людовік XVI найперш засяроджваўся на рэлігійнай свабодзе і замежнай палітыцы. Хоць ён выхоўваўся як [[дафін]] з 1765 году, яму бракавала цьвёрдасьці і рашучасьці. Ягонае жаданьне быць любімым народам бачна ў прадмовах да многіх ягоных эдыктаў, дзе ён часта тлумачыў сутнасьць і добры намер сваіх дзеяньняў, нібыта на карысьць падданых — напрыклад, аднаўленьне парлямэнтаў. Калі яго запыталі пра гэтую пастанову, ён адказаў: «Гэта можа лічыцца палітычна непрадуманым, але мне падаецца, што гэта агульнае жаданьне, і я хачу быць любімым»<ref>Hardman, John (2000). Louis XVI, The Silent King. New York: Oxford University Press. — С. 37—39.</ref>. Не зважаючы на сваю нерашучасьць, Людовік XVI цьвёрда надумаў сабе быць добрым каралём, заяўляючы, што мусіць заўсёды раіцца з грамадзкай думкай, бо яна аніколі не памыляецца<ref>Andress, David,(2005). «The Terror». — С. 13.</ref>. Таму ён прызначыў дасьведчанага дарадцу — [[Жан-Фрэдэрык Фэліпо|Жана-Фрэдэрыка Фэліпо]], графа дэ Марпа, які да сваёй сьмерці ў 1781 годзе ўзяў на сабе многія важныя міністэрскія функцыі. Сярод галоўных падзеяў кіраваньня Людовіка XVI было складаньне ім [[Вэрсальскі эдыкт|Вэрсальскага эдыкту]], вядомага таксама як Эдыкт талерантнасьці, што адбылося 7 лістапада 1787 году. Ён быў зарэгістраваны ў [[Парыскі парлямэнт|Парыскім парлямэнце]] 29 студзеня 1788 году. Згодна з дакумэнтам [[гугеноты]], [[лютэранства|лютэране]], а таксама [[юдаізм|юдэі]] набылі грамадзянскі і юрыдычны статус у Францыі і законнае права вызнаваць сваю веру, таму гэты эдыкт фактычна ануляваў [[Эдыкт Фантэнблё]], што дзеіў 102 гады. Вэрсальскі эдыкт не абвяшчаў юрыдычна поўнай свабоды веравызнаньня ў Францыі, але для гэтага спатрэбілася яшчэ два гады і [[Дэклярацыя правоў чалавека і грамадзяніна]] 1789 году, аднак ён стаў важным крокам у зьніжэньні рэлігійных напружанасьцяў і афіцыйна спыніў рэлігійныя перасьледы ў каралеўстве. === Эканамічная палітыка === Радыкальныя фінансавыя рэформы [[Ан Рабэр Жак Цюрго|Ан Рабэра Жака Цюрго]] і [[Гіём-Крэт’ен дэ Ламаньён дэ Мальзэрб|Гіём-Крэт’ена дэ Ламаньёна дэ Мальзэрба]] раззлавалі арыстакратыю і былі заблякаваныя парлямэнтамі, якія настойвалі, што кароль ня мае юрыдычнага права прасоўваць новыя падаткі. Таму ў 1776 годзе Цюрго быў адхілены ад сваёй пасады, а Мальзэрб сам пайшоў у адстаўку. у выніку іх замяніў [[Жак Нэкер]], які падтрымаў [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскую рэвалюцыю]] і ладзіў палітыку вялікіх міжнародных пазыкаў замест павышэньня падаткаў. Ён спрабаваў здабыць народную прыхільнасьць у 1781 годзе, апублікаваўшы першы ў гісторыі фінансавы справаздачны дакумэнт францускай кароны. Згодна з гэтай публікацыяй было стваранае ўражаньне, што каралеўства мае невялікі прафіцыт<ref>{{кніга|імя=William|прозьвішча=Doyle|загаловак=The French Revolution: A Very Short Introduction|месца=New York|выдавецтва=Oxford University Press|год=2001|старонкі=26–27}}</ref>. [[Файл:Le Couronnement de Louis XVI 1775 Silver Medallion.jpg|значак|зьлева|«Каранацыя Людовіка XVI» — матыў XVIII стагодзьдзя працы [[Бэнжамэн Дзювівіе|Бэнжамэна Дзювівіе]]; манэты, прысьвечаныя каранацыі Людовіка XVI 11 чэрвеня 1775 году.]] Калі гэтая палітыка хаваньня і ігнараваньня фінансавых праблемаў каралеўства ўсьцяж трывала, Людовік звольніў Нэкера і ў 1783 годзе замяніў яго [[Шарль-Аляксандар Калён|Шарлем-Аляксандрам Калёнам]], які павялічыў дзяржаўныя выдаткі, каб «выкупіць» краіну з даўгоў. Але і гэтая справа правалілася, таму Людовік склікаў збор натабляў у 1787 годзе, каб абмеркаваць рэвалюцыйную фінансавую рэформу, прапанаваную Калёнам. Калі знаць даведалася пра сапраўдны маштаб дзяржаўнага даўгу, яна была шакаваная гэтым, адхіліўшы выратавальны плян. Пасьля гэтага Людовік XVI і ягоны новы генеральны кантралёр фінансаў [[Эт’ен-Шарль дэ Лямэні дэ Брыен]] паспрабавалі наўпрост прымусіць [[Парыскі парлямэнт]] зарэгістраваць новыя законы і фінансавыя рэформы. Калі сябры парлямэнту адмовіліся гэта зрабіць, Людовік XVI спрабаваў ужыць сваю абсалютную ўладу, каб падпарадкаваць іх усімі мажлівымі сродкамі. 15 жніўня 1787 году ён загадаў выгнаць усіх магістратаў парлямэнту ў Труа ў пакараньні, а таксама забараніў шасьці сябрам органу браць удзел у паседжаньнях 19 лістапада, арыштаваў двух вельмі ўплывовых палітыкаў, якія выступалі супраць ягоных рэформаў. 6 траўня 1788 ён нават распусьціў парлямэнт, пазбавіўшы яго ўсіх паўнамоцтваў і замяніўшы яго пленарным судом 8 траўня 1788 году. [[Файл:Louis XVI visitant le port de Cherbourg en 1786.jpg|значак|Людовік XVI наведвае порту [[Шэрбур-ан-Катантэн|Шэрбуру]] ў 1786 годзе.]] Правал гэтых захадаў і дэманстрацыі каралеўскай улады тлумачыцца трыма вырашальнымі фактарамі. Па-першае, большасьць насельніцтва стаяла на баку парлямэнту супраць караля і стала паўставала супраць яго. Па-другое, каралеўская скарбніца была спустошаная да ступені, якая паралізавала ейную здольнасьць падтрымліваць уласныя рэформы. Па-трэцяе, хоць кароль і меў такую ж абсалютную ўладу, як ягоныя папярэднікі, яму бракавала асабістай аўтарытэтнасьці, неабходнай дзеля нармальнага функцыянаваньня [[абсалютная манархія|абсалютызму]]. Стаўшы непапулярным і сярод простых людзей, і сярод арыстакратыі, Людовік XVI мог навязваць сваю волю і рэформы толькі вельмі кароткі час. Калі ўсе спробы прасунуць сваё бачаньне рэформаў не давалі рады, усё гучней гучалі заклікі склікаць [[Генэральныя штаты (Францыя)|Генэральныя штаты]], якія не зьбіраліся ад 1614 году. У апошняй спробе дамагчыся зацьверджаньня новых фінансавых рэформаў Людовік XVI 8 жніўня 1788 году склікаў Генэральныя штаты, прызначыўшы адкрыцьцё на 1 траўня 1789 году. Склікаўшы Генэральныя штаты, як і ў многіх іншых выпадках падчас свайго кіраваньня, Людовік XVI фактычна перадаў уладу ў рукі тых, хто, магчыма, быў менш адчувальны да прагі францускага народу, чым ён сам. Паколькі Генэральныя штаты не зьбіраліся так доўга, узьнікла дыскусія наконт таго, якія працэдуры трэба захоўваць. Урэшце Парыскі парлямэнт пастанавіў захаваць традыцыйныя абрады, што моцна абурыла буржуазію, натхнёнага нядаўнім абвяшчэньнем роўнасьці. Генэральныя штаты ў выніку спрычыніліся да ператварэньня агульнага эканамічнага і палітычнага заняпаду краіны ў [[Француская рэвалюцыя|Францускую рэвалюцыю]]. У чэрвені 1789 году трэцяе саслоўе ([[буржуазія]]) аднаасобна абвесьціла сябе [[Нацыянальная асамблея (Француская рэвалюцыя)|Нацыянальным сходам]]. Спробы Людовіка XVI кантраляваць яго прывялі да [[Клятва ў зале для гульні ў мяч|Клятвы ў зале для гульні ў мяч]] 20 чэрвеня, да абвяшчэньня Нацыянальнага ўстаноўчага сходу 9 ліпеня, і, урэшце, да [[штурм Бастыліі|штурму Бастыліі]] 14 ліпеня, што і стала пачаткам Францускай рэвалюцыі. За тры кароткія месяцы большая частка выканаўчай улады караля была перададзеная абраным прадстаўнікам нацыі. ==== Каралеўскія выдаткі ==== Арганізацыя [[Малыя задавальненьні караля|Малых задавальненьняў караля]] ({{мова-fr|Menus-Plaisirs du Roi|скарочана}}) была пад кіраўніцтвам [[Папіён дэ ля Фэртэ|Папіёна дэ ля Фэртэ]], і ён падаў у сваім дзёньніку падрабязнасьці пра выдаткі на розныя імпрэзы ў трох розных палацах за 1756—1780 гады<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k108528n/f3.image/f1n458.pdf?download=1 Journal de Papillon de La Ferté].</ref>. Вясельле 1771 году было асабліва дарагім. Пастаноўка опэры ''«[[Кастар і Палюкс (опэра)|Кастар і Палюкс]]»'' у 1779 годзе, якую наведаў швагер караля Жазэф II, улучала імпрэзу на больш за 500 чалавек. Выдаткі каралеўскай гаспадаркі ў 1788 годзе складалі 13% ад усіх дзяржаўных выдатказ без уліку адсоткаў па пазыках<ref>{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=ixJWG9q0Eo4C|загаловак=Compte rendu au roi, au mois de mars 1788, et publié par ses ordres|выдавецтва=de l'Imprimerie royale|год=1788}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://dmr.bsu.edu/cdm4/results.php?CISOOP1=exact&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOROOT=/FrnchRev&CISOBOX1=Louis+XVI%2C+King+of+France%2C+1754-1793 Збор матэрыялаў пра Людовіка XVI]. Ball State University. {{Каралі Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі Францыі]] [[Катэгорыя:Бурбоны]] [[Катэгорыя:Пакараныя манархі]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Пакараныя на гільяціне]] 9ri93rlq2f3gy6d5trf6d6u2loo2grk 0 117213 2697157 2572638 2026-10-18T13:56:19Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Людовік X (кароль Францыі)]] у [[Людовік X]]: залішняе ўдакладненьне 2572638 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} [[Файл:Delpech - Louis X of France.jpg|міні|Людовік X, кароль Францыі]] '''Людовік X Сварлівы''' ({{мова-fr|Louis X le Hutin або le Querelleur}}; {{Нарадзіўся|4|10|1289|0|1}} — {{Памёр|5|6|1316}}) — кароль [[Францыя|Францыі]] ў [[1314]]—[[1316]] гадох. Сын [[Філіп IV Прыгожы|Філіпа IV Прыгожага]], Людовік атрымаў у спадчыну ад сваёй маці, Яаны Наварскай, [[Шампань]] і [[Навара|Навару]] (1305). Ён дазволіў прыгонным сялянам выкупіць асабістую [[Свабода|свабоду]], што сталася першым крокам да адмены [[прыгоннае права|прыгоннага права]], адмяніў [[рабства]] і абвесьціў [[рэадмісія|рэадмісію]] францускіх [[габрэі|габрэяў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Каралі Францыі}} [[Катэгорыя:Каралі Францыі]] drbarjrc9j9lm3rlocjg24nqfplwfo5 2697182 2697157 2026-10-18T18:47:39Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_X_of_France?oldid=1359864399 2697182 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Людовік X Сварлівы''' ({{мова-fr|Louis X le Hutin або le Querelleur}}; 4 кастрычніка 1289 — 5 чэрвеня 1316) — кароль [[Францыя|Францыі]] ў 1314—1316 гадох. Сын [[Філіп IV Прыгожы|Філіпа IV Прыгожага]], Людовік атрымаў у спадчыну ад сваёй маці, Яаны Наварскай, [[Шампань]] і [[Навара (каралеўства)|Навару]] (1305). Ён дазволіў прыгонным сялянам выкупіць асабістую [[Свабода|свабоду]], што сталася першым крокам да адмены [[прыгоннае права|прыгоннага права]], адмяніў [[рабства]] і абвесьціў [[рэадмісія|рэадмісію]] францускіх [[габрэі|габрэяў]]. == Біяграфія == Людовік нарадзіўся ў [[Парыж]]ы і быў старэйшым сынам [[Філіп IV Прыгожы|Філіпа IV]] і [[Яана I Наварская|Яаны I Наварскай]]{{Зноска|Woodacre|2013|Woodacre|xix}}. Ён успадкаваць каралеўства [[Навара (каралеўства)|Навары]] па сьмерці маці 2 красавіка 1305 году і быў каранаваны 1 кастрычніка 1307 году{{Зноска|Lucas|1946|Lucas|79}}. 21 верасьня 1305 году, у веку 15 гадоў, ажаніўся з [[Маргарыта Бургундзкая|Маргарытай Бургундзкай]], і ў іх нарадзілася дачка, [[Яана II Наварская|Яана]]{{Зноска|Woodacre|2013|Woodacre|xix}}. [[Файл:Delpech - Louis X of France.jpg|значак|зьлева|Людовік X.]] І Людовік, і Маргарыта апынуліся ўцягнутымі ў [[справа Нэльскай вежы|справу Нэльскай вежы]] напрыканцы кіраваньня Філіпа. У 1314 годзе Маргарыта, [[Блянка Бургундзкая|Блянка]] і Яана — дзьве апошнія былі жонкамі братоў Людовіка, Карла і Філіпа — былі арыштаваныя па абвінавачаньні ў нявернасьці{{Зноска|Bradbury|2007|Bradbury|277}}. Маргарыта і Блянка паўсталі перад францускім парлямэнтам пазьней таго ж году і былі прызнаныя вінаватымі. Іхных меркаваных каханкаў пакаралі сьмерцю, а жанчынам абстрыглі валасы і прысудзілі пажыцьцёвае зьняволеньне{{Зноска|Bradbury|2007|Bradbury|277}}. Філіп застаўся на баку сваёй жонкі Яаны, якую ўрэшце прызналі нявіннай і вызвалілі. Маргарыту зьмясьцілі ў вязьніцу замку Гаяр у [[Нармандыя|Нармандыі]]{{Зноска|Bradbury|2007|Bradbury|277}}. Па сьмерці бацькі ў 1314 годзе Людовік стаў каралём Францыі. Маргарыта Бургундзкая не была вызваленая і не была каранаваная, але як ягоная жонка яна тэхнічна зрабілася каралевай Францыі. Бязь дзейнага папы Людовік ня мог ануляваць шлюб. Паняволеная каралева Францыі памерла 14 жніўня 1315 году, і Людовік ажаніўся паўторна празь пяць дзён, то бок 19 жніўня. Ягонай новай жонкай стала [[Клемэнцыя Вугорская]]{{Зноска|Woodacre|2013|Woodacre|xix}}, якая была дачкой [[Карл Марцэл Анжуйскі|Карла Марцэла Анжуйскага]] і пляменьніцай дзядзькі Людовіка і ягонага блізкага дарадцы [[Карл Валюа|Карла Валюа]]. Людовік і Клемэнцыя былі каранаваныя ў [[Рэймс]]е ў жніўні 1315 году{{Зноска|Jordan|2005|Jordan|64}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Jim|прозьвішча=Bradbury|загаловак=The Capetians: Kings of France 987–1328|выдавецтва=Hambledon Continuum|год=2007|ref=Bradbury}} * {{кніга|імя=William Chester|прозьвішча=Jordan|загаловак=Unceasing Strife, Unending Fear: Jacques de Therines and the Freedom of the Church in the Age of the Last Capetians|выдавецтва=Princeton University Press|год=2005|ref=Jordan}} * {{артыкул|аўтар=Lucas, Henry S.|загаловак=The Low Countries and the Disputed Imperial Election of 1314|выданьне=Speculum|том=21, No. 1 (Jan.)|нумар=1|старонкі=72—114|год=1946|DOI=10.2307/2856839|ref=Lucas}} * {{кніга|імя=Elena|прозьвішча=Woodacre|загаловак=The Queens Regnant of Navarre|выдавецтва=Palgrave Macmillan|год=2013|ref=Woodacre}} {{Каралі Францыі}} [[Катэгорыя:Каралі Францыі]] tnibcnlvq9w3r2jrbyzwwz00vz6sof9 0 134440 2697201 2284395 2026-10-19T04:23:08Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697201 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Украіна |Назва = Рудкі |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Рудкаў |Арыгінальная назва = Рудки |Герб = Rudky gerb.png |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1472 |Статус з = 1939 |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Самбарскі раён|Самбарскі]] |Тэрытарыяльная грамада = [[Рудкаўская меская тэрытарыяльная грамада|Рудкаўская грамада]] |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 3.8 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 5322 |Год падліку колькасьці = 2020 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року, Київ-2020 — Державний комітет статистики України]</ref> |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = украінцы – 98.5%,<br>палякі – 0.75%,<br>расейцы – 0.65% |Год падліку нацыянальнага складу = 2001 |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 81440 |Тэлефонны код = +380-3236 |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = Rudkiratusha.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 49 |Шырата хвілінаў = 39 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 23 |Даўгата хвілінаў = 29 |Даўгата сэкундаў = 13 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Ру́дкі''' ({{мова-uk|Рудки}}) — [[горад|места]] ў [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар {{Нп|Рудкаўская меская тэрытарыяльная грамада|аднайменнай тэрытарыяльнаq грамады|uk|Рудківська міська громада}}<ref>[https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text ПОСТАНОВА Верховної Ради України Про утворення та ліквідацію районів]</ref>. == Геаграфія == Рудкі разьмешчаны ў 21 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра места [[Самбар]], і ў 36 км на паўднёвы захад ад абласнога цэнтра места [[Львоў]]. Плошча 3,8 км². == Клімат == Рудкі маюць [[Кантынэнтальны клімат|ўмерана кантынэнтальны]] клімат. Самы халодны месяц — [[студзень]], самы сьпякотны — [[ліпень]]. Сярэдняя колькасьць ападкаў: 833 мм штогод<ref>[https://en.climate-data.org/europe/ukraine/lviv-oblast/rudky-33189/ Rudky Lviv Oblast] Climate-Data.org</ref>. {| |- |{{Кліматаграма | Рудкаў | -5.7| -0.2| 47 | -4.8| 1.5| 49 | -1.4| 6.9| 54 | 4.1| 14.1| 63 | 9.1| 18.7| 93 | 12.9| 21.8| 66 | 15| 23.7| 112 | 14.5| 23.5| 83 | 10.3| 18.5| 75 | 5.7| 12.9| 61 | 1.8| 7.5| 55 | -2.4| 2| 53 |float=left |clear=left |source = }} |} == Гісторыя == * [[1472]]: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах. * [[1939]]: атрымаў статус места. == Насельніцтва == Насельніцтва — 5 322 чал. (станам на 1 студзеня 2020 году). {{Bar chart years |Шырыня выявы = 650 |Вышыня выявы = 270 |Максімум шкалы = 5500 |Крок большай шкалы = 1000 |Крок меншай шкалы = 500 |Колер большай шкалы = gray(0.8) |Колер меншай шкалы = gray(0.6) |Колер слупка = rgb(0.6,0.8,0.9) |Шырыня слупка = 20 |Зрушэньне пазнакі = (-10,5) | Год1 = 1880 | Значэньне1 = 2582 | Год2 = 1938 | Значэньне2 = 3500 | Год3 = 1959 | Значэньне3 = 2529 | Год4 = 1970 | Значэньне4 = 3072 | Год5 = 1979 | Значэньне5 = 3901 | Год6 = 1989 | Значэньне6 = 4925 | Год7 = 2001 | Значэньне7 = 4942 | Год8 = 2004 | Значэньне8 = 4912 | Год9 = 2009 | Значэньне9 = 5308 | Год10 = 2010 | Значэньне10 = 5345 | Год11 = 2011 | Значэньне11 = 5408 | Год12 = 2012 | Значэньне12 = 5415 | Год13 = 2013 | Значэньне13 = 5434 | Год14 = 2014 | Значэньне14 = 5447 | Год15 = 2015 | Значэньне15 = 5451 | Год16 = 2016 | Значэньне16 = 5414 | Год17 = 2017 | Значэньне17 = 5418 | Год18 = 2018 | Значэньне18 = 5391 | Год19 = 2019 | Значэньне19 = 5354 | Год20 = 2020 | Значэньне20 = 5322 }} == Фатаздымкі == <gallery mode="packed" heights=150px> Файл:Rudky-1.jpg| Файл:Rudky-3.jpg| Файл:Church of the Holy Eucharist. Rudky.JPG| файл:120602 5DM2 00001-78.jpg| файл:Дзвіниця костелу Возне-сіння Господнього (мур.), м.Рудки..jpg| файл:Church of the Nativity of the Blessed Virgin Mary. Rudky.JPG| </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Львоўская вобласьць}} {{Накід:Украіна}} {{Накід:Геаграфія Украіны}} [[Катэгорыя:Гарады Львоўскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Самбарскага раёну]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1472 годзе]] mecdqnsd1u3b7knhy8c4sjutrj9xwkf 0 155085 2697202 2651255 2026-10-19T06:32:09Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697202 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Северскаданецк |Статус = места |Назва ў родным склоне = Северскаданецку |Назва ўкраінскай мовай = Сіверськодонецьк |Герб = Severodoneck gerb.png |Сьцяг = Severodoneck prapor.png |Гімн = |Дата заснаваньня = 1934 |Першыя згадкі = |Статус з = 1958 |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Луганская вобласьць|Луганская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Тэрытарыяльная грамада = [[Северскаданецкая меская грамада]] |Раён = [[Северскаданецкі раён|Северскаданецкі]] |Сельсавет = |Мэр = Аляксей Харчанка |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 42.1 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 51 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 103479 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2019/zb/06/zb_chnn2019.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2019 року — Державний комітет статистики України]</ref> |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = {{Падзеньне}} |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = украінцы – 59%, расейцы – 38.7%, беларусы – 0.6%, іншыя – 1.7% |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовыя індэксы = 93400—93480 |Тэлефонны код = 6452 (645) |КОАТУУ = 4412900000 |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 48 |Шырата хвілінаў = 57 |Шырата сэкундаў = 23 |Даўгата градусаў = 38 |Даўгата хвілінаў = 28 |Даўгата сэкундаў = 53 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = 7.5 |Сайт = http://www.sed-rada.gov.ua/ }} '''Северскаданецк<ref name=":0">[https://decentralization.ua/news/18645 Парламент ухвалив рішення про перейменування 10 міст 4 районів та більше 300 сіл та селищ в Україні]</ref>''' ({{Мова-uk|Сіверськодонецьк}}), да 2024 году '''Севераданецк''' ({{Lang-uk|Сєвєродонецьк}})&nbsp;— [[Горад|места]] на ўсходзе [[Украіна|Украіны]] ў [[Луганская вобласьць|Луганскай вобласьці]], адміністратыўны цэнтар [[Северскаданецкая меская грамада|аднайменнай грамады]] ды [[Северскаданецкі раён|аднайменнага раёну]]. Адно з найважнейшых прамысловых мест [[Данбас]]у, цэнтар [[Хімічная прамысловасьць Украіны|хімічнай прамысловасьці Украіны]]. Разьмешчанае на [[Данбас]]е паміж рэкамі [[Северскі Данец]] і [[Баравая (рака)|Баравая]], ўваходзіць да складу [[Северскаданецка-Лісічанская аглямэрацыя|Северскаданецка-Лісічанскай аґлямэрацыі]]. == Гісторыя == Севераданецк быў заснаваны ў 1934 року ў межах места [[Лісічанск]] у зьвязку з будаўніцтвам Лісічанскага хімічнага камбінату і першапачаткова зваўся ''Лісхімстрой''<ref>[http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A005?rdat1=15.12.2009&rf7571=42483 Указ Президії Верховної Ради Української РСР від 27 січня 1950 року «Про перейменування селища міського типу Лисхімстрой Лисичанського району Ворошиловградської області»]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ад ракі [[Северскі Данец]] ({{Мова-uk|Сіверський Донець}}), якая ў XIX і да сярэдзіны XX стагодзьдзя мела назву {{Мова-ru|Сѣверный Донецъ|скарочана}} (пазьней {{Мова-ru|Северный Донец|скарочана}})<ref>• [http://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Донец Донец (Северный)] (ЕСБЄ) * [http://ru.wikisource.org/wiki/Страница:Geo_stat_rus_imp_2.djvu/110 Донецъ Сѣверный] // П. П. Семёнов-Тян-Шанский. Географическо-статистическій словарь Россійской Имперіи. Т. II: Дабанъ — Кяхтинское градоначальство. — Санктпетербургъ, 1865. — с. 110. * [http://ru.wikisource.7val.com/wiki/Страница:Geo_stat_rus_imp_3.djvu/99 Сѣверный Донецъ считался границею Московскаго государства отъ Орды]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // П. П. Семёнов-Тян-Шанский. Географическо-статистическій словарь Россійской Имперіи. {{nobr|Т. III:}} СПб, 1867. — с. 99. * [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1578-59-п Про зони санітарної охорони каналу Північний Донець — Донбас, Червонооскільського, резервних — Артемівського, Горлівського, Волинцівського та Верхньо-Кальміуського водоймищ і річок Північний Донець та Оскіл]{{Недаступная спасылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Рада Міністрів Української РСР. Постанова від 7 жовтня 1959 р. № 1578</ref>, места атрымала расейскую назву ''Северодонецк''. Украінская назва мае досыць заблытаную гісторыю. У Загадзе Прэзыдыюму Вярхоўнай Рады Ўкраінскай ССР ад 27 студзеня 1950 року «Пра перайменаваньне пасёлка мескага тыпу Лісхімстрой Лісічанскага раёну Варашылаўградзкай вобласьці» назва места была пазначаная як С'''є'''в'''є'''родонецьк. Аднак такое напісаньне ва ўкраінскай мове памылковае, і ў шматлікіх крыніцах (слоўніках, мапах і афіцыйных дакумэнтах) замацавалася выпраўленае напісаньне, аднак яно не было афіцыйна прынятае. Згодна зь §&nbsp;108 дзейнага правапісу<ref>[http://izbornyk.org.ua/pravopys/rozdil4.htm#par108]</ref> назва места павінна гучаць як '''Сіверськодонецьк''', што адпавядае [[Этымалёгія|этымалёгіі]] (ад украінскай назвы ракі {{Мова-uk|Сіверський Донець|скарочана}}). Гэтая назва ўвайшла ў энцыкляпэдыі і даведнікі савецкіх часоў («Савецкая энцыкляпэдыя гісторыі Ўкраіны» ды інш.), а таксама ў [[Энцыкляпэдыя ўкраіназнаўства|Энцыкляпэдыю ўкраіназнаўства]]. У сучасных друкаваных выданьнях сустракаецца таксама варыянты С'''і'''в'''е'''родонецьк<ref>https://web.archive.org/web/20071226222005/http://www.pravda.com.ua/news/2007/11/14/66859.htm</ref>, '''С'''є'''в'''е'''родонецьк'''. У самім месьце да сярэдзіны 1990-х пераважна выкарыстоўвалася напісаньне ''Сєверодонецьк'', хоць сустракаліся ''Северодонецьк'' і ''Сєвєродонецьк''. У 1995 року быў зацьверджаны [[Герб Северскаданецку|герб места]], на якім назва напісана як Сєвєродонецьк. Пасьля гэтага пачаў шырока выкарыстоўвацца менавіта такі варыянт. 11 красавіка 2008 року ў «Ведамасьцях Вярхоўнай Рады Ўкраіны» было апублікаванае пацьверджаньне першаснай афіцыйнай формы назвы, прынятай Прэзыдыюмам Вярхоўнай Рады Ўкраінскай ССР 27 студзеня 1950. Адгэтуль места ў афіцыйных дакумэнтах называецца С'''є'''в'''є'''родонецьк. Пад час прэзыдэнцкай кампаніі 28 лістапада 2004 року ў Северскаданецку адбыўся {{Не перакладзена|Першы Ўсеўкраінскі сход народных дэпутатаў і дэпутатаў мясцовых радаў|сход прадстаўнікоў мясцовага самакіраваньня|uk|З'їзд у Сєвєродонецьку}}, арганізаваны [[Партыя рэгіёнаў Украіны|Партыяй рэгіёнаў]]. Сярод іншага дэлегаты вылучылі ідэю аддзяленьня ўсходніх і паўднёвых рэгіёнаў у асобнае дзяржаўнае ўтварэньне ў адказ на [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавую рэвалюцыю]]. Праект атрымаў у народзе глумліва-зьневажальную назву-абрэвіятуру «[[Паўднёва-Ўсходняя Ўкраінская Аўтаномная Рэспубліка]]». Пазьней тагачасны кандыдат у [[Прэзыдэнт Украіны|прэзыдэнты]] [[Віктар Януковіч]] адмовіўся ад ідэі і публічна выказаў падтрымку саборнасьці Ўкраіны. Увесну 2014 году Северскаданецк апынуўся ў зоне дзеяньня сэпаратысцкіх баевікоў і расейскіх наймітаў на ўсходзе Ўкраіны, у выніку чаго гэты горад, а таксама іншыя часткі поўдня й цэнтру Луганскае вобласьці быў захоплены баевікамі самаабвешчанай [[Луганская народная рэспубліка|Луганскай народнай рэспублікі]]. Горад стаў адным з найбольш паўночных раёнаў, кантраляваных баевікамі, але станам на 22 ліпеня гэтага ж году ў горадзе быў адноўлены канстытуцыйны лад Украіны ў рамках [[антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне (2014)|антытэрарыстычнай апэрацыі]] ў вобласьці<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Наступная перамога: украінскія сілавікі вызвалілі Севераданецк|арыгінал=|спасылка=http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,21021,nastupnaia-pieramogha-ukrainskiia-silaviki-vyzvalili-sievieradanietsk.html|аўтар выданьня=|выданьне=Белсат|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. 19 верасьня 2024 году [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] пераіменавала [[Горад|места]] ''Севераданецк'' на ''Северскаданецк'' у межах [[Дэрусіфікацыя|дэрусыфікацыі]].<ref name=":0" /> == Насельніцтва == {| width="40%" align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAFF" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва <small>(чал.)</small> |-bgcolor="#eeeeff" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2001 !! 2024<ref>https://web.archive.org/web/20241207151449/https://lug-info.ru/news/naselenie-severodonecka-za-dva-goda-uvelichilos-v-pjat-raz-do-40-tys.-chelovek/</ref> |- bgcolor="#f7f9ff" | align=center|5240 | align=center|33&nbsp;180 | align=center|90&nbsp;036 | align=center|113&nbsp;041 | align=center|131&nbsp;376 | align=center|119&nbsp;940 | align=center|40&nbsp;000 |} == Эканоміка == Севераданецк — цэнтар [[Хімічная прамысловасьць Украіны|хімічнай прамысловасьці]]. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Севераданецку |- | * [[ЗАТ]] «Севераданецкае аб’яднаньне Азот» * ААТ «Аб’яднаньне Шклоплястык» * НП «Імпульс» * ААТ «СПЗ» * ААТ «Абаронны завод» * ЗАТ «Севераданецкі ОРГХІМ» * ЗАТ «Укрхімэнэрга» * ПП «Хімпастаўнік» * ТАА «Хімэксэлен» * ТАА СП Укрзьнештрэйдінвэст * НП «Хіммаш кампрэсар-сэрвіс» * Севераданецкі завод ЖБВ * Севераданецкі завод хімічных нестандартызаваных прыладаў * ЗАТ «МРІЯ» * Завод будаўнічых канструкцый і матэрыялаў * Дрэваапрацоўчы камбінат * ААТ «Украінска-польская кампанія таварнага абсталяваньня „ВІКО“» * Завод сілікатнай цэглы * ЗАТ «Цэгла-будматэрыялы» * Севераданецкі кацельна-мэханічны завод * Севераданецкі хіміка-мэталюргічны завод * ДП «Севераданецкая ЦЭЦ» * Севераданецкі завод будаўнічай керамікі * ААТ «Мікратэрм» * НВП «Антэкс-аўтаматыка» * Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці |} === Транспарт === Севераданецк мае даволі разгалінаванае транспартнае злучэньне зь іншымі местамі Ўкраіны: [[Севераданецк (аэрапорт)|аэрапорт]], чыгунка, міжгароднія аўтобусы. У самім месьце дзейнічае разгалінаваная сетка ўнутры — і прымескіх транспартных маршрутаў [[Севераданецкі тралейбус|тралейбусаў]], аўтобусаў, маршрутных таксі. == Адукацыя і навука == ВНУ: Інстытут падвышэньня кваліфікацыі, падрыхтоўкі і перападрыхтоўкі кадраў (з 1967), Севераданецкая філія Міжрэгіянальнай акадэміі кіраваньня пэрсаналам (з 1997), [[Севераданецкі тэхналягічны інстытут]], Севераданецкая філія Кіеўскага эканамічнага інстытуту мэнэджмэнту. Чатыры [[Прафэсійна-тэхнічная вучэльня|ПТВ]], вышэйшая прафэсійная вучэльня, музычная вучэльня, хіміка-мэханічны тэхнікум. 20 сярэдніх школаў, дзіцячыя мастацкая і 2 музычныя школы, гуманітарна-эстэтычная гімназія, 3 профільныя ліцэі, 16 дашкольных установаў. == Ураджэнцы і жыхары == * [[Васіль Волга]]&nbsp;— старшыня Ўсеўкраінскай грамадзкай арганізацыі «Грамадзкі кантроль», у 2004 року быў адным з [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|кандыдатаў у прэзыдэнты]]. * [[Сьняжана Анопка]]&nbsp;— супэрмадэль, займае 13-е месца сярод найдаражэйшых мадэляў плянэты<ref>{{Спасылка|url=http://novynar.com.ua/showbiz/15202|загаловак=Українські моделі завойовують світовий подіум|назва праекту=Новинар|дата публікацыі=2007-12-07|дата=2008-05-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ha5WpCSf|archivedate=2013-06-23|мова = uk}}</ref>. * [[Ёсіп Курлат]]&nbsp;— паэт, дзіцячы пісьменьнік, перакладнік. * [[Алена Лукаш]]&nbsp;— украінскі юрыст, палітык. == Спорт == Футбольны клюб «[[Хімік Севераданецк|Хімік]]». Жаночыя валейбольны клюб «[[Севераданчанка (валейбольны клюб)|Севераданчанка]]» — адна з наймацнейшых камандаў жаночага чэмпіянату, чэмпіён 2009 року. Дзейнічае [[Севераданецкі лядовы палац|лядовы палац]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Энцыкляпэдыя ўкраіназнаўства}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20071209164851/http://www.sed-rada.gov.ua/ Афіцыйная бачына Севераданецку] * [https://web.archive.org/web/20080913155833/http://www.index.sed.lg.ua/ Севераданецкі інфармацыйны каталёг]&nbsp;— мескія арганізацыі, прамысловасьць, культура й інш. * [https://web.archive.org/web/20140714183445/http://heraldry.com.ua/index.php3?lang=U&context=info&id=694#verh Украінская геральдыка. Севераданецк] {{Луганская вобласьць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Луганскай вобласьці]] lvtsqm35iya6b6thj41sn4jnauzgnjj 0 161816 2697170 2675609 2026-10-18T15:48:57Z XHCKidx 11053 /* Творчасьць */ 2697170 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Казімер Хршчановіч |арыгінал імя = |партрэт = |памер = |апісаньне = |імя пры нараджэньні = |род дзейнасьці = архітэктар |дата нараджэньня = [[1794]] |месца нараджэньня = маёнтак Бястроск |грамадзянства = |падданства = |дата сьмерці = |месца сьмерці = {{памёр|8|5|1871}} |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды = |сайт = |дадаткова = |commons = Kazimir Chrščanovič }} '''Казіме́р-Віке́нці Хршчано́віч''' ([[1794]]; маёнтак Бястроск каля былой вёскі Шунеўка, цяпер [[Докшыцкі раён]], [[Віцебская вобласьць]], [[Беларусь]] — [[8 траўня]] [[1871]]) — [[менск]]і губэрнскі архітэктар, вядомы як аўтар многіх значных будынкаў [[Менск]]у. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шляхетнай сям’і ў маёнтку Бястроск, цяпер [[Докшыцкі раён]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]<ref name="БелЭн">{{Літаратура/БелЭн|17}} С. 66</ref>. У [[1813]] годзе паступіў у [[Віленскі ўнівэрсытэт]], які скончыў у [[1819]] годзе атрымаўшы навуковую ступень кандыдата філязофіі, пасьля чаго некалькі гадоў займаўся выкладчыцкай дзейнасьцю. У сакавіку [[1824]] году быў прызначаны памочнікам унівэрсытэцкага архітэктара. Пасьля здачы дадатковых экзамэнаў у траўні [[1825]] атрымаў дыплём архітэктара<ref name="КХ">[http://withoutdisguise.livejournal.com/423468.html Казимир Хрщанович]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. [[13 кастрычніка]] [[1825]] году Хршчановіч быў прызначаны менскім губэрнскім архітэктарам, на пасадзе якога праслужыў амаль 40 гадоў (у адстаўку выйшаў у [[1863]]). У [[1836]] узьведзены ў ранг тытулярнага саветніка<ref name="КХ"/>. == Творчасьць == [[Файл:Miensk, Kašarskaja, Archirejski. Менск, Кашарская, Архірэйскі (1901-05).jpg|250px|міні|[[Архірэйскае падвор’е (Менск)|Архірэйскае падвор'е]] на паштоўцы пачатку XX ст.]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Haŭsman. Менск, Кашарская-Падгорная, Гаўсман (1901-17) (3).jpg|thumb|[[Дом Гаўсмана]] на паштоўцы пачатку XX ст.]] Аўтар праекту [[Пішчалаўскі замак|Пішчалаўскага замку]] (1825). У 1830-х пабудаваў гарадзкую бальніцу й вайсковы шпіталь на сёньняшняй [[Вуліца Фрунзэ (Менск)|вуліцы Фрунзэ]]<ref name="ЛАЗ"/>. У [[1844]] годзе на Францішканскай вуліцы (сучасная вуліца [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]]) паводле праекту Хршчановіча ўзьведзены будынак [[Менская мужчынская гімназія|менскай мужчынскай гімназіі]], пабудаваны ў стылі клясыцызму. Быў разбураны ў 2-й палове 1940-х гадоў у працэсе рэканструкцыі вуліцы Леніна<ref name="МБМ">[https://web.archive.org/web/20131217175327/http://szlachta.io.ua/s210970/doylidstva_belarusi._chastka_4_l-mensk._mehanichny_zavod#selection-4147.1-4147.72 Дойлідства Беларусі. Частка 4 (Л-МЕНСК. МЕХАНІЧНЫ ЗАВОД)]</ref>. Таксама ў гэтым годзе паводле ягонага праекту быў пабудаваны дом Аскельрода (сёньня [[Вуліца Рэвалюцыйная (Менск)|Рэвалюцыйная, 8]])<ref name="БелЭн"/>. У 1847 годзе К. Хршчановіч садзейнічаў узьвядзеньню [[Царква Сьвятой Марыі Магдаліны (Менск)|царквы Марыі Магдаліны]] ў Менску<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 333 |старонак = 431 |сэрыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |наклад = }}</ref>. У 1850-я гады спраектаваў новы комплекс [[Архірэйскае падвор’е (Менск)|архірэйскага падвор’я]]. Прымаў удзел у рэканструкцыі [[Архікатэдральны касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі (Менск)|Марыінскага касьцёла]]. У 1857 годзе на рагу вуліцаў Падгорнай і Кашарскай (сучасныя [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Маркса]] й [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейская]]) пабудаваны [[Дом Гаўсмана]]<ref name="МБМ"/>. Разбураны ў канцы 1930-х гадоў пры будаўніцтве будынку ЦК КПБ<ref name="МБМ"/>. У 1870 стварыў [[Аляксандраўскі сквэр (Менск)|Аляксандраўскі сквэр]]<ref name="ЛАЗ"/>. Паводле ягонага праекту пабудаваная адміністрацыйная ўстанова ў [[Барысаў|Барысаве]] (1844) і дом Ліпко (1847) у [[Пінск]]у<ref name="БелЭн"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1794 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія архітэктары]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]] 1vvo4nsho29qq4w4ec13ujjmzo2hbdh 0 191036 2697198 2166086 2026-10-19T00:42:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697198 wikitext text/x-wiki {{Гара |Назва = Плачковіца |Назва ў родным склоне = Плачковіцы |Выява = Пејзаж на Плачковица 3.jpg |Камэнтар = |Вышыня = 1754 |Краіна = Паўночная Македонія |Краіна2 = |Краіна3 = |Месцазнаходжаньне = |Горная сыстэма = |Кантынэнт = Эўропа |Найвышэйшы пункт = Лісец |Даўжыня = 34 |ВікіМапія = |Першае ўзыходжаньне = |Клясычны маршрут = |Шырата паўшар'е = паўночнае |Шырата градусаў = 41 |Шырата хвілінаў = 46 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар'е = усходняе |Даўгата градусаў = 22 |Даўгата хвілінаў = 32 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = }} '''Плачко́віца''' ({{мова-mk|Плачковица}}) — [[горны сьцяг]], што знаходзіцца ва ўсходняй частцы [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]]. Знаходзіцца паміж гарадамі [[Радавіш]] и [[Вініца]]<ref>https://web.archive.org/web/20190224115812/http://www.geody.com/geospot.php?world=terra&map=col&ufi=-91988&alc=plA</ref>. Самы высокі [[Вяршыня мясцовасьці|пік]] сьцягу — гара Лісец (1754 м). Даўжыня галоўнага сьцягу складае 34 км. Даліна ракі Зрноўска падзяляе горы на дзьве часткі: усходнюю і заходнюю. Найвышэйшая вяршыня заходняй частка зьяўляецца Туртэл (1689 м). Іншыя буйныя вяршыні масіву: Чупіно Брдо (1725 м), Бел Камен (1707 м) і Кара цепе (1625 г. м). Лісец зьяўляецца папулярным маршрутам ўзыходжаньня ў мясцовых альпіністаў, зьяўляючыся адной з самых складаных вяршынь у маштабе ў гэтай частцы Паўночнай Македонія<ref name="stip.gov.mk">[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=352:2009-12-18-09-55-08&catid=48:2009-12-18-09-24-17&Itemid=67&lang=mk Плачковица]</ref>. Вяршыня гары часта пакрытая сьнегам нават у чэрвені. У раёне піку знаходзяцца дзьве горныя хаткі: Вртэшка з боку [[Шціп]]у і Джумаа з боку Радавіч. У гарах маецца некалькі пячор, зь якіх 5 даступныя для наведваньня. Самая буйная зь іх Вялікая пячора мае даўжыню 600 мэтраў<ref name="stip.gov.mk"/>. Сьцяг Плачковіцы складзены ў асноўным [[граніт]]у, [[Лупняк|крышталічнага лупняку]], [[гнэйс|гнейсаў]] і [[мармур]]у. Горы парэзаныя шматлікімі глыбокімі рачнымі далінамі. Рэкі на паўночных схілах глыбейшыя зь вялікай колькасьцю парогаў і вадаспадаў. Клімат умерана-кантынентальны, зь некаторым уплывам міжземнаморскага клімату. Сярэднегадавая тэмпэратура складае каля 10-12°С. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў вагаецца ад 500 мм у дольнай частцы да 800 мм у больш высокіх частках. Існуюць пляны будаўніцтва ў гарах Плачковіца першай македонскай астранамічнай абсэрваторыі. Яна павінна будзе знаходзіцца пад кіраваньнем унівэрсітэту гораду [[Шціп]]<ref>[http://tvm.mk/vesti/makedonija/8046-astronomska-opservatorija-plackovica Прва македонска астрономска опсерваторија на Плачковица]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Горы Паўночнай Македоніі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Эўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сыстэмы]] jiu6vbdl22t4tlfs36syck12zfwzjh3 0 224864 2697196 2448396 2026-10-18T23:00:04Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697196 wikitext text/x-wiki '''Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі 2019''' — [[пандэмія]], выкліканая [[Каранавірусная інфэкцыя (2019)|каранавіруснай інфэкцыяй]], якую выявілі пры канцы сьнежня 2019 году ў кітайскім горадзе [[Ухань|Ўхань]] (правінцыя Хубэй) сярод хворых на [[запаленьне лёгкіх]]. Пачалася сярод уханьцаў, зьвязаных зь мясцовым рынкам жывёл і морапрадуктаў Хуанань. 31 сьнежня 2019 году ўлады Кітая праінфармавалі пра ўспышку невядомай пнэўманіі [[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя|Сусьветную арганізацыю аховы здароўя]] (СААЗ). 22 студзеня горад Ухань быў зачынены на [[карантын]]; з 24 студзеня — прылеглыя да Ўхань гарадзкія акругі. Вірус быў зафіксаваны ва ўсіх адміністрацыйных утварэньнях Кітая абласнога ўзроўню. 30 студзеня СААЗ прызнала выбух новага каронавіруса надзвычайнай сытуацыяй у галіне грамадзкага аховы здароўя, якая мае міжнароднае значэньне. 11 лютага 2020 году захворваньне атрымала назву новага каронавіруснага захворваньня. 5 траўня 2023 году генэральны дырэктар [[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя|Сусьветнай арганізацыі аховы здароўя]] [[Тэдрас Гебрэесус]] абвясьціў пра заканчэньне [[Надзвычайнае становішча|надзвычайнага становішча]] па пандэміі ўханьскага каронавіруса<ref>{{Навіна|аўтар=[[ТАСС]]|загаловак=СААЗ абвясьціла аб завяршэньні рэжыму НС па каронавірусу ў сусьветнай ахове здароўя|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20230505/1683298266-saaz-abvyascila-ab-zavyarshenni-rezhymu-ns-pa-koronavirusu-u-susvetnym|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=6 траўня 2023|дата доступу=8 траўня 2023}}</ref>. == Узбуджальнік == Кітайскія навукоўцы вылучылі ўзбуджальніка — новы каронавірус і ўсталявалі генэтычную сувязь пасьлядоўнасьці яго геному. Вірус ня менш чым на 70% падобны па генэтычнай пасьлядоўнасьці на які выклікае цяжкі востры рэсьпіраторны сындром (вядомы таксама як атыповая пнэўманія). Інкубацыйны пэрыяд звычайна складае каля 5 дзён, але можа доўжыцца ад 2 да 14 дзён. Захворваньне становіцца заразным да зьяўленьня сымптомаў. 17 студзеня 2020 году [[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]] (Швайцарыя) абнародавала будову ўзбуджальніка. Гэта дазволіла яго сынтэзаваць для імгненнага выяўленьня заражэньня шляхам [[Палімэразная ланцуговая рэакцыя|палімэразнай ланцуговай рэакцыі]] (ПЛР)<ref name="г">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аляксандар Пяткевіч: Шляхі барацьбы з каронавіруснай інфэкцыяй, калектыўны імунітэт і прафіляктыка|спасылка=https://blr.belta.by/interview/view/shljahi-baratsby-z-covid-19-kalektyuny-imunitet-i-prafilaktyka-3092/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=8 кастрычніка 2020|дата доступу=8 кастрычніка 2020}}</ref>. == Перадача == [[Каранавірус цяжкага вострага рэсьпіраторнага сындрому-2]] перадаецца праз [[кашаль]] і [[чханьне]] ад заражанага чалавека, а таксама пры дакрананьні, праз дзьвярныя ручкі і паверхні (поручні) ў грамадзкім транспарце<ref name="а"/>. == Папярэджаньне == Заражэньне каранавірусам прадухілялі праз частае мыцьцё рук з [[мыла]]м цягам 40 сэкундаў. Апрацоўка рук абеззаражвальнай рашчынай была дастатковай цягам 20 сэкундаў пры складзе — 80% [[Этаноль|этанолю]], 1,45% [[гліцэрын]]у і 0,125% [[Перакіс вадароду|перакісу вадароду]]. Варта пазьбягаць дотыку рукамі да [[твар]]у — [[Вочы|вачэй]], носу і роту. Карысна прыкрываць [[рот]] і [[нос]] згінам [[Локаць|локця]] і [[сурвэтка]]й падчас [[Кашаль|кашлю]] і [[Чханьне|чханьня]]. У людных месцах і грамадзкім транспарце варта насіць [[Мэдычная маска|мэдычную маску]]. Таксама карысна трымацца на адлегласьці звыш мэтра ад людзей у грамадзкім месцы. Праветрываньне памяшканьня дазваляе зьнізіць вірусную нагрузку, як і дыханьне сьвежым паветрам на вуліцы<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Алена Кравец.|загаловак=Папярэджаны — значыць узброены|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20200421/1587484097-papyaredzhany-znachyc-uzbroeny-adkazy-na-samyya-raspausyudzhanyya-pytanni|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=22 красавіка 2020|нумар=[http://zviazda.by/be/number/78-29192 78 (29192)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/22kra-2020_08.pdf 8]|issn=1990-763x}}</ref>. === Прышчэпка === На 12 лютага 2021 году лік [[Прышчэпка|прышчэпленых]] ад каронавірусу ў сьвеце перасягнуў 159 млн чалавек, што склала 2% ад 7,795 млрд насельніцтва Зямлі. За папярэдні тыдзень штодня рабілі каля 6 млн прышчэпак. Каля 65% усіх прышчэпленых прыпадала на ЗША — 48 млн чалавек, Кітай — 40 млн і Брытанію — каля 14,1 млн. Таксама ў Індыі прышчапілі 7 млн чалавек, а ў Ізраілі — 6,2 млн. Пры гэтым, найбольшую долю прышчэпленага насельніцтва мелі: [[Ізраіль]] — 69,3% і [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] — 49,8%<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кожны 50-ы жыхар Зямлі ўжо вакцынаваны ад каронавіруса|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/kozhny-50-y-zhyhar-zjamli-uzho-vaktsynavany-ad-karanavirusa-96783-2021/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=12 лютага 2021|дата доступу=19 лютага 2021}}</ref>. На 13 красавіка 2021 году прышчапілі звыш 780 млн чалавек (10% насельніцтва Зямлі)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Колькасьць заражэньняў каронавірусам у сьвеце расьце сёмы тыдзень запар|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20210413/1618292878-kolkasc-zarazhennyau-karanavirusam-u-svece-rasce-syomy-tydzen-zapar|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=13 красавіка 2021|дата доступу=13 красавіка 2021}}</ref>. Супрацьвірусны імунітэт захоўваўся 6—8 месяцаў і вызначаўся антыцеламі ды лімфацытамі, якія захоўваліся даўжэй<ref name="д"/>. == Праявы == Каля 85% заражаных пераносяць [[Каранавірусная інфэкцыя (2019)|каранавірусную інфэкцыю]] без сымптомаў і лёгка. Астатнім патрабуецца лекаваньне ад [[Застуда|застуды]] і [[Ліхаманка|ліхаманкі]]. У 5% заражаных каранавірус выклікае ўскладненьне ў выглядзе віруснага [[Запаленьне лёгкіх|запаленьня лёгкіх]]. Пры ўскладненьні цягам 24 гадзінаў разьвіваецца дыхальная недастатковасьць, што патрабуе вэнтыляцыі лёгкіх. Найчасьцей праявы немачы адзначаліся сярод людзей у веку за 65 гадоў. Пагрозу ўскладненьня выклікалі [[тытунепаленьне]], [[Рак (захворваньне)|рак]], [[вірус імунадэфіцыту чалавека]], сардэчны прыступ, [[атлусьценьне]], [[цукровы дыябэт]], хранічныя хваробы дыхальных шляхоў і кровазвароту<ref name="а"/>. Адзначалася 2-фазнасьць хваробы, калі першыя дні [[Застуда|застуды]] зьмяняліся ўстойлівасьцю, пасьля чаго на 8—12-ы дзень тэмпэратура павышалася да 40 градусаў і зьніжалася [[тлен]]анасычанасьць крыві. Істотнай была доля хворых з паносам і скурным высыпам. У 80% хворых адзначалася [[рэсьпіраторная інфэкцыя|інфэкцыя дыхальных шляхоў]] у выглядзе сухога [[Кашаль|кашлю]], страты нюху, [[Галаўны боль|галаўнога болю]], закладзенасьці носу, слабасьці і высокай тэмпэратуры. Астатнім патрабавалася шпіталізаваньне праз запаленьне [[Злучальная тканка|злучальнай тканкі]] лёгкіх. Павышаная вытворчасьць [[цытакін]]аў [[Імунная сыстэма|імуннай сыстэмай]] выклікала [[Ліхаманка|ліхаманку]] і слабасьць, галаўны і [[Цягліцы|цяглічны]] боль. Залішні сынтэз цытакінаў выклікаў цытакінавы шторм, які вёў да [[Шматсыстэмнае запаленьне|шматсыстэмнага запаленьня]] ўнутраных органаў, што пагражала жыцьцю. Пры гэтым адзначалася тэмпэратура звыш 39 градусаў і раптоўнае зьніжэньне згусальнасьці крыві, рэзкае нарастаньне С-рэактыўнага бялку і [[інтэрлейкін]]у 6. У іншым выпадку назіраўся [[трамбоз]] дробных крывяносных ссудзінаў, які пашкоджваў [[галаўны мозаг]], лёгкія і [[ныркі]] ажно да шматсыстэмнага [[Запаленьне ссудзінаў|запаленьня ссудзінаў]]. Пры гэтым супраць[[Згусаньне крыві|згусальныя]] лекі ўзьдзейнічалі слабей. Каля 20% перахварэлых да 12 тыдняў (3-х месяцаў) зазнавалі пасьляінфэкцыйны [[сындром]], які выяўляўся праз: скажэньне паху і смаку, страту нюху, боль[[Сустаў|суставах]] і цягліцах, галаўны боль, цяжар за [[грудзіна]]й, адчуваньне няпоўнага ўдыху, задышку і [[слабасьць]]. Часам адзначаліся праявы ссудзінаў і пухіры на скуры, [[Аблысеньне|выпадзеньне валасоў]] і зубоў. Зрэдку сустракаўся панос, [[бяссоньніца]], спалох, [[арытмія]], скачкі ціску, [[тахікардыя]], страта памяці і падліхаманкавая тэмпэратура да 37,2 градуса. Акрамя лёгкіх, ад каронавіруснай інфэкцыі найчасьцей цярпелі: [[ныркі]] — у [[Брулі|брулях]] зьяўляўся бялок, печань — павышаліся пячоначны фэрмэнты, скура — узьнікаў высып, ссудзіны галаўнога мозгу — здараліся бяссоньніца і [[Паніка|панічныя]] атакі. Супрацьвірусны імунітэт захоўваўся 6-8 месяцаў і вызначаўся антыцеламі ды лімфацытамі, якія захоўваліся даўжэй<ref name="д">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Эдуард Дацэнка: Прафесар пра наступствы COVID-19, эфектыўныя лякарствы і чаканне трэцяй хвалі|спасылка=https://blr.belta.by/interview/view/prafesar-pra-nastupstvy-covid-19-efektyunyja-ljakarstvy-i-chakanne-tretsjaj-hvali-3141/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=24 лютага 2021|дата доступу=28 красавіка 2021}}</ref>. == Распаўсюджаньне == 11 сакавіка 2020 году [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (Швайцарыя) абвясьціла, што ўспышка каранавіруснай інфэкцыі набыла характар [[Пандэмія|пандэміі]], а 13 сакавіка — што яе цэнтрам стала Эўропа. 24 сакавіка ўлады Кітая зьнялі большасьць раней уведзеных абмежаваньняў сацыяльнага і эканамічнага характару, прызнаўшы, што распаўсюджваньне віруса ў гэтай краіне «у асноўным, блякаванае». Па дадзеных на 6 красавіка 2020, пацьверджана 1 330 931 выпадкаў заражэньня ў 204 краінах і тэрыторыях, 73 930 сьмяротных зыходаў, сярэдняя сьмяротнасьць складае 5,405%. Рэгіёны, найбольш падвергліся пандэміі па колькасьці тых, хто захварэў, — ЗША, Эўропа (Італія, Гішпанія, Нямеччына, Францыя, Вялікабрытанія), мацерыковы Кітай, Рэспубліка Карэя, Іран. Колькасьць выпадкаў заражэньня можа быць моцна заніжана — у першую чаргу, за кошт тых, у каго хвароба працякае ў лёгкай форме. Некаторыя краіны (напрыклад, Італія, Беларусь і Швайцарыя) праводзяць палітыку адмовы ад тэставаньня асобаў, якія маюць толькі нязначныя сымптомы захворваньня. На 20 красавіка 2020 году каля 2,5 млн чалавек заразіралася на [[каранавірус цяжкага вострага рэсьпіраторнага сындрому-2]] у 185 краінах. Зь іх 624 000 ачунялі і звыш 170 000 памерлі (сьмяротнасьць 21%). Найбольш пацярпелі: 1) ЗША — 786 000 захварэлых пры 72 000 ачунялых і 42 000 памерлых, 2) Італія — 181 000 заражаных пры 48 800 ачунялых і 24 000 памерлых, 3) [[Гішпанія]] — звыш 200 000 заражэньняў пры 20 800 памерлых<ref name="а"/>. На 21 чэрвеня 2020 году лік заражаных перавысіў 8,9 млн чалавек, зь іх звыш 467 000 заражаных людзей памерлі (сьмяротнасьць 5,2%). Найбольш заражаных выявілі ў ЗША — звыш 2 млн (22%), [[Бразылія|Бразыліі]] — звыш 1 млн (11%) і Расеі — звыш 584 000 (7%)<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусі — 58 505 выпадкаў захворваньня на каранавірусную інфэкцыю. Выздаравелі 37 666 чалавек|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20200621/1592737782-u-belarusi-58-505-vypadkau-zahvorvannya-na-covid-19-vyzdaraveli-37-666|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=21 чэрвеня 2020|дата доступу=22 чэрвеня 2020}}</ref>. На 21 жніўня 2020 году [[Унівэрсытэт Джонса Хопкінса|Ўнівэрсытэт Джонса Хопкінса]] ([[Балтымар]], штат [[Мэрылэнд]], ЗША) налічыў у сьвеце звыш 22 млн заражаных каронавірусам (0,3% [[насельніцтва Зямлі]]), зь якіх памерла звыш 778 000 чалавек (сьмяротнасьць 3,5%). Найбольш захварэлых налічылі ў ЗША — звыш 5 млн (23% заражаных), Бразыліі — звыш 3 млн (14%) і [[Індыя|Індыі]] — звыш 2 млн (9%)<ref name="в"/>. 27 верасьня 2020 году лік загінулых ад каронавіруснай інфэкцыі перавысіў 1 млн чалавек (сьмяротнасьць 3%). Сярод больш як 33 млн захварэлых ачуняла 24,5 млн чалавек. Найбольш заразілася ў ЗША — 7 млн (209 000 памерлых), Індыі — 6 млн (95 000 памерлых, сьмяротнасьць 1,6%) і Бразыліі — 4 млн (141 500 памерлых)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Колькасьць сьмерцяў ад наступстваў каронавіруснай інфэкцыі ў сьвеце перавысіла мільён|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20200928/1601273526-kolkasc-smercyau-ad-nastupstvau-covid-19-u-svece-peravysila-milyon|выдавец=Газэта «Зьвязда»|дата публікацыі=28 верасьня 2020|дата доступу=6 кастрычніка 2020}}</ref>. За 2 месяцы з 25 кастрычніка па 25 сьнежня 2020 году лік заражаных каронавірусам падвоіўся з 40 млн да амаль 80 млн выпадкаў. За 7 дзён 19—25 сьнежня лік заражаных вырас на 6% — 4,4 млн, што было менш за прырост на 5,36 млн тыднем раней. Лік сьмяротных зыходаў за тыдзень скараціўся з 81 700 да каля 79 000. Сьмяротнасьць засталася на ўзроўні 2,2%. Лік хворых на лячэньні вырас на 1,1 млн за тыдзень параўнальна з прыростам на 900 000 тыднем раней. За гэты ж час доля хворых зьнізілася з 27,7% да 27,5%, а доля ачунялых — з 57% да 56%. Большасьць новых заражэньняў прыпала на Паўночную і [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвую Амэрыку]], а таксама на Эўропу. Пагатоў, у Брытаніі выявілі новую [[Мутацыя|мутацыю]] каронавірусу. У 8 дзяржавах лік заражаных перавышаў 2 млн чалавек. У яшчэ 9 іх лік перавышаў 1 млн, у тым ліку за тыдзень да іх дадаліся [[Пэру]] і [[Украіна|Ўкраіна]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Колькасьць заражаных каронавірусам у сьвеце падвоілася за апошнія два месяцы|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/kolkasts-zarazhanyh-karanavirusam-u-svetse-padvoilasja-za-aposhnija-dva-mesjatsy-95211-2020/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=25 сьнежня 2020|дата доступу=26 сьнежня 2020}}</ref>. 17 лютага 2021 году [[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]] (Швайцарыя) паведаміла пра зьніжэньне ліку захварэлых на каронавірус у сьвеце на 16% за тыдзень 8—15 лютага 2021 году параўнальна з папярэднім тыднем. Адначасна на 10% упаў лік сьмяротных зыходаў. Найбольшы лік новых заражэньняў прыпаў на: ЗША — звыш 673 000, Бразылію — звыш 318 000, [[Францыя|Францыю]] — звыш 127 000, Расею — 104 000, Брытанію — звыш 97 000, [[Італія|Італію]] — звыш 85 000, Індыю — звыш 78 000, [[Мэксыка|Мэксыку]] — звыш 66 000, [[Інданэзія|Інданэзію]] — звыш 63 000 і [[Турэччына|Турэччыну]] — звыш 55 000. З пачатку пандэміі каронавірусам заразілася звыш 108,8 млн чалавек, зь якіх 2,4 млн памерлі (сьмяротнасьць 2,2%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Колькасць захварэлых на COVID-19 у свеце за тыдзень знізілася на 16 працэнтаў, лятальных канцоў - на 10 працэнтаў|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/kolkasts-zahvarelyh-na-covid-19-u-svetse-za-tydzen-znizilasja-na-16-pratsentau-ljatalnyh-kantsou-na-10-96931-2021/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=17 лютага 2021|дата доступу=19 лютага 2021}}</ref>. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Каранавірусная інфэкцыя ў Беларусі}} 23 студзеня 2020 году ў Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтры [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] і [[Мікрабіялёгія|мікрабіялёгіі]] (РНПЦЭМ) стварылі набор рэактываў, каб выяўляць узбуджальнік каронавіруснай інфэкцыі шляхам палімэразнай ланцуговай рэакцыі (ПЛР)<ref name="г"/>. 27 лютага 2020 году першы завазны выпадак каранавіруснай інфэкцыі выявілі ў [[іран]]скага студэнта [[БНТУ]]. На 20 красавіка 2020 году ў Беларусі выявілі 6264 выпадкі [[Каранавірусная інфэкцыя (2019)|каранавіруснай інфэкцыі]], у тым ліку 419 сярод лекараў. Зь іх ачуняла 514 захварэлых і памёр 51 чалавек (сьмяротнасьць 9%)<ref name="а"/>. На 21 чэрвеня 2020 году ў Беларусі правялі 861 703 выпрабаваньні на [[каранавірус цяжкага вострага рэсьпіраторнага сындрому-2]] (9,2% [[насельніцтва Беларусі]]). Паводле [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]], у ходзе выпрабаваньняў выявілі 58 505 заражаных (6,7%). Зь іх 37 666 чалавек ачуняла і 346 памерла (сьмяротнасьць 0,6%)<ref name="б"/>. 21 жніўня 2020 году [[Міністэрства аховы здароўя Беларусі]] паведаміла аб правядзеньні 1 455 885 выпрабаваньняў на каронавірус (15,5% насельніцтва). Сярод іх выявілі 70 111 заражаных (4,8% дасьледаваных). Зь іх 68 256 чалавек ачуняла і 632 памерла (сьмяротнасьць 0,9%)<ref name="в">{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусі — 70 111 выпадкаў захворваньня на каронавірусную інфэкцыю: выздаравелі 68 256 чалавек|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20200821/1598001974-u-belarusi-70-111-vypadkau-zahvorvannya-na-covid-19-vyzdaraveli-68-256|выдавец=Газэта «Зьвязда»|дата публікацыі=21 жніўня 2020|дата доступу=25 жніўня 2020}}</ref>. 11 сакавіка 2021 году ў Беларусі выявілі першыя выпадкі брытанскага [[штам]]у каронавіруснай інфэкцыі-2019. [[РНПЦ эпідэміялёгіі і мікрабіялёгіі]] пацьвердзіў яго наяўнасьць у некалькіх іншаземцаў з Польшчы, Украіны і [[Эгіпет|Эгіпту]] пасьля поўна[[геном]]нага [[Сэквэнаваньне|сэквэнаваньня]]. Гэты штам зь лістапада 2020 году выявілі ў больш як 100 іншых краінах<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусі выяўлена некалькі першых выпадкаў інфікавання «брытанскім» штамам COVID-19|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20210311/1615449309-u-belarusi-vyyaulena-nekalki-pershyh-vypadkau-infikavannya-brytanskim|выдавец=Газэта «Зьвязда»|дата публікацыі=11 сакавіка 2021|дата доступу=11 сакавіка 2021}}</ref>. На 11 сакавіка 2021 году ўзялі 5 048 874 пробы на каронавірус (53,6% насельніцтва). Выявілі 298 960 захварэлых (5,9% абсьледаваных), зь якіх ачуняла 289 622 чалавекі і памерла 2070 (сьмяротнасьць 0,69%). За содні ўзялі 16 800 пробаў і выявілі 837 заражаных. Пры гэтым, 1009 чалавек ачуняла і 7 памерла<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусі за суткі — 837 выпадкаў захворвання на COVID-19|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20210311/1615463217-u-belarusi-za-sutki-837-vypadkau-zahvorvannya-na-covid-19|выдавец=Газэта «Зьвязда»|дата публікацыі=11 сакавіка 2021|дата доступу=11 сакавіка 2021}}</ref>. У сакавіку 2020 году кампаніі, якія ўваходзяць у АФК «Сістэма» вылучылі на барацьбу з каронавірусам каля 1 млрд рублёў, асноўная частка якіх была выдаткаваная на распрацоўку тэстаў для выяўлення заражэння, а таксама на вытворчасць сродкаў абароны і антысептыкаў.<ref>https://www.cnews.ru/articles/2023-04-13_evtushenkov_vladimir_biznes_na_blago</ref><ref>https://raexpert.ru/database/person/evtushenkov_vladimir_petrovich/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20230608194857/https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87</ref> == Гаспадарчыя наступсты == Пад уплывам пандэміі сусьветны абсяг прамых замежных укладаньняў (ПЗУ) на чыстай аснове зьнізіўся на 42% за 2020 год, паводле зьвестак [[Канфэрэнцыя ААН па гандлі і разьвіцьці|Канфэрэнцыі ААН па гандлі і разьвіцьці]] (Швайцарыя). У краінах зь пераходнай гаспадаркай зьніжэньне склала 77%, у [[Разьвітыя краіны|разьвітых краінах]] — 69%, а ў [[Разьвіцьцёвыя краіны|разьвіцьцёвых краінах]] — 12%. Пры гэтым, Беларусь апынулася ў ліку нешматлікіх краінаў, дзе вырас прыток прамых замежных укладаньняў на чыстай аснове. Прырост склаў 6,6% да 1,4 млрд даляраў ЗША. Пагатоў, пераўкладаньне прыбытку перавысіла 30%<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Чарвякоў: Беларусь у ліку нямногіх краін, якія павялічылі ў 2020 годзе прыток прамых замежных інвэстыцый|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/charvjakou-belarus-u-liku-njamnogih-krain-jakija-pavjalichyli-u-2020-godze-prytok-pramyh-zamezhnyh-99597-2021/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=6 траўня 2021|дата доступу=8 траўня 2021}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Каранавірус: апошнія навіны|спасылка=https://blr.belta.by/all-rubric-news/viewSuzet/raspausjudzhvanne-karanavirusa-174/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=17 красавіка 2020|дата доступу=17 красавіка 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Каранавірусная хвароба-2019|спасылка=https://by.belapan.by/plots/0002284/|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=17 красавіка 2020|дата доступу=17 красавіка 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Каранавірус|спасылка=http://zviazda.by/be/tags/karanavirus|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=17 красавіка 2020|дата доступу=17 красавіка 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Каранавірус|спасылка=https://24health.by/by/tag/karanavirus/|выдавец=Партал «Здаровыя людзі»|дата публікацыі=11 красавіка 2020|дата доступу=17 красавіка 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Каронавірус|спасылка=https://www.tvr.by/bel/trend/koronavirus/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=20 ліпеня 2020|дата доступу=20 ліпеня 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Каронавірус|спасылка=https://novychas.by/tags/karonavirus|выдавец=Газэта «[[Новы час (газэта)|Новы час]]»|дата публікацыі=17 красавіка 2020|дата доступу=17 красавіка 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Пандэмія каранавірусу ў Беларусі і сьвеце|спасылка=https://www.svaboda.org/a/30459238.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=17 красавіка 2020|дата доступу=17 красавіка 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Каронавірус|спасылка=https://m.bel.sputnik.by/tags/karonavirus/|выдавец=[[Спадарожнік (радыё)|Радыё «Спадарожнік»]]|дата публікацыі=17 красавіка 2020|дата доступу=17 красавіка 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Каронавірус|спасылка=https://belsat.eu/tag/karonavirus/|выдавец=Тэлеканал «[[Белсат]]»|дата публікацыі=17 красавіка 2020|дата доступу=17 красавіка 2020}} * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Кітайскі каранавірус|спасылка=https://euroradio.by/kitayski-karanavirus|выдавец=[[Эўрарадыё]]|дата публікацыі=17 красавіка 2020|дата доступу=17 красавіка 2020}} {{Парады артыкулу|артаграфія}} [[Катэгорыя:Пандэміі]] [[Катэгорыя:Падзеі 2020 году]] [[Катэгорыя:Падзеі 2021 году]] hwkkj5xa4hld8w5uf6qd56i863nqewh 0 233581 2697199 2693077 2026-10-19T01:17:05Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697199 wikitext text/x-wiki {{Формы кіраваньня}} '''Прама́я дэмакра́тыя''', таксама '''чы́стая''' ці '''непасрэ́дная дэмакра́тыя''' — гэта форма [[Дэмакратыя|дэмакратыі]], пры якой людзі наўпрост прымаюць разьвязкі па палітычных ініцыятывах. Гэта адрозьніваецца ад большасьці сучасных дэмакратыяў, якія зьяўляюцца [[Прадстаўнічая дэмакратыя|прадстаўнічымі дэмакратымі]]. Тэорыя й практыка прамой дэмакратыі былі ядром прац многіх тэарэтыкаў, філёзафаў, палітыкаў і сацыяльных крытыкаў, сярод якіх найболей важнымі зьяўляюцца [[Жан-Жак Русо|Жан Жак Русо]] й [[Джон Сьцюарт Міль]] <ref>Caves, R. W. (2004). Encyclopedia of the City. Routledge. 181 p.</ref>. == Агляд == [[Файл:Swiss_voting_material.jpg|alt=|значак|У [[Швайцарыя|Швайцарыі]], дзе няма патрэбы ў рэгістрацыі, кожны грамадзянін атрымвае бюлетэні для галасаваньня й інфармацыйную брашуру па кожным галасаваньні й выбарах і можа вярнуць іх па пошце. Швайцарыя мае розныя прылады прамой дэмакратыі, а галасаваньні праводзяцца прыкладна чатыры разы ў год. Тут пададзены дакумэнты, атрыманыя кожным грамадзянінам [[Бэрн|Бэрна]] ў лістападзе 2008 году, пра пяць нацыянальных, двух кантанальных, чатырох муніцыпальных рэфэрэндумах і двух выбарах (урад і парлямэнт места Бэрна)]] У прадстаўнічай дэмакратыі людзі галасуюць за прадстаўнікоў, якія потым прымаюць палітычныя ініцыятывы <ref>Budge, Ian (2001). "[https://books.google.com/books?id=srzDCqnZkfUC&pg=PA224 Direct democracy]". In Clarke, Paul A.B.; Foweraker, Joe (eds.). Encyclopedia of Political Thought. Taylor & Francis. {{ISBN|9780415193962}}.</ref>. Ва ўмовах прамой дэмакратыі людзі вызначаюць палітыку без пасярэднікаў. У залежнасьці ад пэўнай выкарыстоўванай сыстэмы прамая дэмакратыя можа складацца з прыняцьця выканаўчых пастаноў, выкарыстаньне жараб’ёўкі, прыманьне законаў, непасрэднае абраньне ці звальненьне службовых асоб і правядзеньне [[Правасудзьдзе|судовых разбораў]]. Дзьве асноўныя формы прамыя дэмакратыі — гэта дэмакратыя ўдзелу й дарадчая дэмакратыя. Паўпрамыя дэмакратыі, у якіх прадстаўнікі кіруюць паўсядзённым кіраваньнем, а грамадзяне застаюцца сувэрэннымі, дапушчаюць тры формы народных дзеяньняў: [[рэфэрэндум]] (плебісцыт), ініцыятыву й адкліканьне. Першыя дзьве формы, рэфэрэндумы й ініцыятывы, зьяўляюцца прыкладамі прамога заканадаўства <ref name=":0">Smith, Graham (2009). [[iarchive:democraticinnova00smit|Democratic Innovations: Designing Institutions for Citizen Participation (Theories of Institutional Design)]]. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 112.</ref>. Па стане на 2019 год у 30 краінах дазволены рэфэрэндумы, ініцыяваныя насельніцтвам на нацыянальным роўні <ref>[https://web.archive.org/web/20181227181615/https://www.direct-democracy-navigator.org/democratic_instruments/popular-or-citizens-initiative/legal_designs Popular or citizens initiative: Legal Designs]</ref>. '''Абавязковы рэфэрэндум''' ставіць закон, распрацаваны палітычнымі элітамі, на абавязковае ўсенароднае галасаваньне. Гэта найболей пашыраная форма прамога заканадаўства. '''Усенародны рэфэрэндум''' дае грамадзянам права падаць петыцыю, у якой грамадзяне павінны прагаласаваць за існае заканадаўства. Установы паказваюць тэрміны для сапраўднай петыцыі й колькасьць патрабаваных подпісаў, і могуць запатрабаваць подпісы ад розных супольнасьцяў для абароны зацікаўленьняў меншасьцяў. Гэта форма прамой дэмакратыі фактычна падае выбарцам права [[вета]] на законы, прынятыя абраным заканадаўчым органам, як у [[Швайцарыя|Швайцарыі]] <ref name=":1">Hirschbühl, Tina (2011), [https://www.youtube.com/watch?v=SUXkX4U1Ir8 The Swiss Government Report 1, Federal Department of Foreign Affairs FDFA], Presence Switzerland</ref><ref name=":2">Hirschbühl, Tina (2011), [https://www.youtube.com/watch?v=9QJORezLAaw The Swiss Government Report 2, Federal Department of Foreign Affairs FDFA], Presence Switzerland</ref><ref name=":3">Hirschbühl, Tina (2011), [https://www.youtube.com/watch?v=V9Ei50c2c1I How Direct Democracy Works In Switzerland – Report 3], Federal Department of Foreign Affairs FDFA, Presence Switzerland</ref><ref name=":4">Hirschbühl, Tina (2011), [https://www.youtube.com/watch?v=Fp48yJT4Cy4 How People in Switzerland Vote – Report 4], Federal Department of Foreign Affairs FDFA, Presence Switzerland</ref>. '''Народная ініцыятыва''' дае магчымасьць прадстаўнікам шырокай грамадзкасьці прапанаваць ураду з дапамогай петыцыі пэўныя заканадаўчыя меры ці канстытуцыйныя рэформы, і, як і ў выпадку зь іншымі рэфэрэндумамі, галасаваньне можа быць абавязковым ці проста рэкамэндацыйным. Ініцыятывы могуць быць прамымі ці ўскоснымі: пры прамой ініцыятыве пасьпяховая прапанова зьмяшчаецца наўпроста ў бюлетэнь для галасаваньня (як у сыстэме [[Каліфорнія|Каліфорніі]]) <ref name=":0" />. Пры ўскоснай ініцыятыве пасьпяховая прапанова спачатку ўяўляецца на разгляд заканадаўчага органа; аднак, калі па заканчэньні пэўнага пэрыяду часу ня будзе распачата ніякіх прымальных дзеяньняў, прапанова пераходзіць да прамога ўсенароднага галасаваньня. Канстытуцыйныя папраўкі ў [[Швайцарыя|Швайцарыі]], [[Ліхтэнштайн|Ліхтэнштайне]] ці [[Уругвай|Ўругваі]] праходзяць праз такую ​​форму ўскоснай ініцыятывы <ref name=":0" />. '''Народнае абмеркаваньне''' — гэта рэфэрэндум, які павялічвае грамадзкае абмеркаваньне, прыкладам, уносіць прапановы пра змену й дадатак асобных пунктаў ці падзелаў пастаноў. '''Імпэратыўны мандат''' ці '''права адкліканьня''' дае грамадзкасьці права адхіляць выбарных службовых асоб ад пасады да сканчэньня пастаўленага імі стандартнага тэрміну паўнамоцтваў <ref>Fishkin, James S. (2011). When the People Speak. Oxford University Press. {{ISBN|9780199604432}}.</ref>. Перавагай прамой дэмакратыі зьяўляецца хуткая інсцэнізацыя й прыманьне пэўных пастаноў на ўзроўні асобных невялікіх груп грамадзтва (пытаньні мясцовага й прыватнага характару). Нястачай прамой дэмакратыі зьяўляецца складанасьць яе ўжываньня на вялікіх тэрыторыях (складанасьць фармаваньня пытаньняў, павелічэньне тэрмінаў на ўзгадненьне пытаньняў і правядзеньня галасаваньня) без выкарыстаньня кампутарнай тэхнікі й сродкаў мабільнай сувязі. == Гісторыя == Найранейшай вядомай прамой дэмакратыяй лічыцца [[атэнская дэмакратыя]] V стагодзьдзя да нашай эры, хоць яна не была ўсёахопнай дэмакратыяй, калі яна выключала жанчын, [[Рабства|рабоў]] і неатэнцев. Асноўнымі органамі атэнскай дэмакратыі былі: * сходы, што складалісь з грамадзянаў мужчынскае плоці. * булэ, які складалісь з 500 грамадзянаў. * суды, што складалісь зь велізарнага ліку прысяжных, якія абіралісь па жэрабі, без судзьдзяў. У [[Старажытныя Атэны|Старажытных Атэнах]]‎ было ўсяго каля 30 000 грамадзянаў мужчынскае плоці, але некалькі тысяч зь іх былі палітычна актыўнымі кожны год. Атэнская дэмакратыя была прамой ня толькі ў тым сэнсе, што разьвязкі прымаліся сабранымі людзьмі, але і ў тым сэнсе, што людзі праз сход, булэ й суды кантралявалі ўвесь палітычны працэс, і вялікая частка грамадзянаў была ўцягнена ў яго і ўвесь час брала ўдзел у грамадзкіх справах. [10] Большасьць сучасных дэмакратыяў (прадстаўнічых), не падобныя на атэнскую сыстэму. Таксама да гісторыі прамой дэмакратыі мае дачыненьне гісторыя [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]], у прыватнасьці, [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]], што традыцыйна пачынаецца каля 509 г. да н. э. Рым прадэманстраваў многія аспэкты дэмакратыі ад эпохі рымскай манархіі да распаду [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. Так, [[Сэнат (Старажытны Рым)|Сэнат]], сфармаваны ў першыя дні існаваньня места, праіснаваў у часы Княства, Рэспублікі й Імпэрыі й нават працягваў сваё існаваньне пасьля заняпаду Заходняга Рыма, а яго структура й правілы працягваюць уплываць на заканадаўчыя органы ва ўсім сьвеце. Што да прамой дэмакратыі, то ў старажытнай Рымскай рэспубліцы існавала сыстэма грамадзянскай заканатворчасьці й грамадзянскае права вета на закон, які прымаўся заканадаўчым органам <ref>Cary, M.; Scullard, H. H. (1967). A History Of Rome: Down To The Reign Of Constantine (2nd ed.). New York: St. Martin's Press.</ref>. Сучасная грамадзянская заканатворчасьць адбываецца ў кантонах [[Швайцарыя|Швайцарыі]] з 13 стагодзьдзя. У 1847 годзе швайцарцы дадалі «рэфэрэндум па статуце» у сваю нацыянальную канстытуцыю. Неўзабаве яны выявілі, што проста мець права вета на законы парлямэнта недастаткова. У 1891 г. яны дадалі «ініцыятыву занясеньня паправак у канстытуцыю». Швайцарская палітыка з 1891 году дала сьвету каштоўны досьвед у рамках ініцыятывы па занясеньні паправак у канстытуцыю на нацыянальным ўзроўні <ref>Kobach, Kris W. (1993). The Referendum: Direct Democracy In Switzerland. Dartmouth Publishing Company. {{ISBN|9781855213975}}.</ref>. За апошнія 120 гадоў на рэфэрэндумы вынесена больш за 240 ініцыятываў. Насельніцтва зарэкамэндавала сябе кансэрватыўным, ухваліўшы толькі каля 10% гэтых ініцыятываў; апроч таго, яны часта абіралі варыянт ініцыятывы, перапісаны ўрадам <ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" />. Сучасная прамая дэмакратыя таксама сустракаецца ў народа «[[Кроу (народ)|Кроу]]», племэні амэрыканскіх [[Індзейцы|індзейцаў]] у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаных Штатах Амэрыкі]]. Племя арґанізавана вакол Агульнай рады, што складаецца з усіх чальцоў выбарчага ўзросту. Генэральная рада мае права прымаць юрыдычна абавязковыя разьвязкі з дапамогай рэфэрэндумаў. Генэральная рада ўпершыню была замацавана ў Канстытуцыі Крумкача 1948 году й была падтрымана й адноўлена Канстытуцыяй 2002 году <ref>"[https://web.archive.org/web/20190303221608/http://indianlaw.mt.gov/Portals/127/crow/constitution/2002_constitution.pdf Crow 2002 Constitution]" (PDF). Indian Law. April 16, 2002.</ref>. На сёньняшні дзень існуе канцэпцыя кіраваньня электронная непасрэднай дэмакратыі, якая базуецца на выкарыстаньні кампутарных сродкаў і дазваляючая ўсяму насельніцтву браць удзел у кіраваньні наўпрост, у той меры, у якой яны жадаюць <ref>Rushkoff, Douglas (2004). [http://www.gutenberg.org/cache/epub/10753/pg10753.txt Open Source Democracy]. Project Gutenburg: Project Gutenberg Self-Publishing.</ref>. Прамая дэмакратыя зьяўляецца асноваю палітычнай думцы [[анархізм]]а й левага [[лібэртарыянства]] <ref>Nathan Tamblyn. [https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s10991-019-09223-1.pdf The Common Ground of Law and Anarchism]. Liverpool Law Review</ref>, а як палітычная тэорыя шмат у чым выпрабавала ўплыў анархізму <ref>Benjamin Ask Popp-Madsen. [https://link.springer.com/article/10.1057%2Fcpt.2016.14 The next revolution: Popular assemblies and the promise of direct democracy]. ''Contemporary Political Theory.''</ref> <ref>Paul Raekstad. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13698230.2019.1585151 The new democracy: anarchist or populist?] Critical Review of International Social and Political Philosophy.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Электронная дэмакратыя]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Прамая дэмакратыя| ]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэцкае грамадзтва]] [[Катэгорыя:Тэорыя анархізму]] [[Катэгорыя:Аўтаномія]] [[Катэгорыя:Швайцарская палітыка]] [[Катэгорыя:Рэфэрэндумы]] [[Катэгорыя:Сацыяльны анархізм]] [[Катэгорыя:Прамое дзеяньне]] en2p73dvxm5h0p4a0u6vriilb3syb53 0 242441 2697178 2696784 2026-10-18T17:59:01Z Дамінік 64057 2697178 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]] [[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Аравічах адпаведна 4, 5 і 14 плацельшчыкаў пагалоўшчыны (głow), якія належалі да Чарнобыльскага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны) </ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаўся з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучалася кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|150px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах. Дэкрэт ад 10 жніўня 1544 г.]]{{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 4hb1mj9d8jc0l7ybswmit2qawzfihgn 2697179 2697178 2026-10-18T18:16:43Z Дамінік 64057 2697179 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]] [[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Аравічах{{заўвага|Назва ўва ўсіх выпадках перайначаная ў Warawicze або ў Warowicze, але вялося менавіта пра Аравічы, бо габрэі ўкраінскіх Варавічаў належалі да Хабнаўскага кагалу.}} адпаведна 4, 5 і 14 плацельшчыкаў пагалоўшчыны (głow), якія належалі да Чарнобыльскага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны) </ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаўся з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучалася кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|150px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах. Дэкрэт ад 10 жніўня 1544 г.]]{{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] iwuvdojcogpvevuyqr5kbt6ozrfxbt0 2697181 2697179 2026-10-18T18:26:34Z Дамінік 64057 2697181 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]] [[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] [[File:Рэшта Чарнобыльскага кагалу. 1784 г.jpg|150пкс|значак|зьлева|Габрэі Аравічаў у перапісе 1784 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Аравічах{{заўвага|Назва ўва ўсіх выпадках перайначаная ў Warawicze або ў Warowicze, але вялося менавіта пра Аравічы, бо габрэі ўкраінскіх Варавічаў належалі да Хабнаўскага кагалу.}} адпаведна 4, 5 і 14 плацельшчыкаў пагалоўшчыны (głow), якія належалі да Чарнобыльскага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны) </ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаўся з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучалася кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== [[File:Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах у дэкрэце 1544 г.jpg|значак|зьлева|150px|Службы Лыскаўшчына і Пагонная ў Варавічах. Дэкрэт ад 10 жніўня 1544 г.]]{{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 6vl7dct9cmneaqkxfwpx1oqipwjwpq0 0 245411 2697197 2696859 2026-10-18T23:45:03Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697197 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Паіўка |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Паіўкі |Назва ўкраінскай мовай = Паївка |Герб = Paiivka gerb.png |Сьцяг = Paiivka, prapor.png |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1460<ref name="history">[http://history.org.ua/LiberUA/IMSU_TernObl_1973/IMSU_TernObl_1973.pdf Історія міст і сіл Української РСР: В 26 т. Тернопільська область / Ред. кол. тому: Нечай С. П. (гол. ред.), Андрєєв В. П. (відп. секр. редкол.), Глинський М. П., Забокрицький І. Я., Івасюта М. К., Ілляш І. М., Ельгорт Б. Б., Каніщенко Л. О., Костенко М. П., Куліш В. В., Мишко Д. І., Нестерець М. М., Приходько М. А. (заст. гол. редкол.), Халупа Н. О., Чернявський Ф. Ф. АН УРСР. Інститут історії. – К.: Голов. ред. УРЕ АН УРСР, 1973. – 664 с.]{{ref-uk}}</ref> |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарткоўскі раён|Чарткоўскі]] |Тэрытарыяльная грамада = {{Нп|Грымайлаўская пасялковая грамада|Грымайлаўская грамада|uk|Гримайлівська селищна громада}}<ref>[https://grymaylivska-gromada.gov.ua/structure/ Грымайлаўская грамада]{{ref-uk}}</ref> |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 0.954 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 317<ref>[https://foto-planeta.com/ua/np/29686/pavka.html Паіўка]{{ref-uk}}</ref> |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 382 |Год падліку колькасьці = 2017 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="structure"/> |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = [[украінцы]] (99,8%) |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 48230<ref>[https://postindex.pp.ua/uk/street/ternopilska/husiatynskyi/paivka.html Паштовы індэкс]{{ref-uk}}</ref> |Тэлефонны код = +380-3557 |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 49 |Шырата хвілінаў = 19 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 06 |Даўгата сэкундаў = 51 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Паіўка''' ({{мова-uk|Паївка}}) — [[вёска]] ў {{Нп|Грымайлаўская пасялковая грамада|Грымайлаўскай грамадзе|uk|Гримайлівська селищна громада}}<ref name="gromada">[https://decentralization.gov.ua/locality/42805 Грымайлаўская пасялковая грамада]{{ref-uk}}</ref> [[Чарткоўскі раён|Чарткоўскага раёна]] [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Геаграфія == Паіўка разьмешчаная за 7 км на ўсход ад цэнтру тэрытарыяльнай грамады мястэчка [[Грымайлаў]], ў 40 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтру места [[Чарткоў]], і за 44 км на паўночны ўсход ад абласнога цэнтру места [[Тарнопаль]]. == Клімат == Вёска мае [[Кантынэнтальны клімат|ўмерана кантынэнтальны]] клімат. Самы халодны месяц — [[студзень]], самы сьпякотны — [[ліпень]]. Сярэдняя колькасьць ападкаў: 718 мм штогод<ref>[https://en.climate-data.org/europe/ukraine/lviv-oblast/babyna-259170/ Ternopil Oblast Paivka] Climate-Data.org</ref>. {| |- |{{Кліматаграма | Паіўкі | -6.3| -1.2| 38 | -5.4| 0.7| 40 | -2.1| 6.3| 47 | 3.9| 14| 57 | 9.3| 19.4| 71 | 13.2| 22.6| 89 | 15.3| 24.5| 102 | 14.7| 24| 72 | 10.3| 18.8| 68 | 5| 12.4| 47 | 1| 6.2| 44 | -3.7| 0.9| 43 |float=left |clear=left |source = }} |} == Гісторыя == Першая згадка пра Паіўку адносіцца да 1460 году<ref name="history"/>. С 1939 году ўваходзід ў склад Зялёнавскага сельсавету<ref>[https://web.archive.org/web/20210624202931/https://rada.info/rada/04392907/ Зялёнавскі сельсавет]</ref> Ад студзеня 1940 да сакавіка 1959 году Паіўка была ў складзе Грымайлаўскага раёну, з сакавіка 1959 да траўня 1963 году вёска ў складзе Скалацкага раёну, затым да 1965 году ў складзе [[Падвалачыскі раён|Падвалачыскага]], з тых часоў і да 19 ліпеня 2020 году ў складзе [[Гусяцінскі раён|Гусяцінскага раёна]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX «Про утворення та ліквідацію районів»]{{ref-uk}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва, станам на 2017 год, складае 382 жыхара<ref name="structure">[https://grymaylivska-gromada.gov.ua/structure/ Грымайлаўская грамада. Пашпарт]{{ref-uk}}</ref>. {| align="ліворуч" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="5" style="border: 1px solid #999" |-bgcolor="#afd6ff" ! 1870 !! 2001 !! 2007 !! 2017 |- bgcolor="#f5f8fc" | align=center|→ 376 | align=center|↗ 497 | align=center|↘ 475 | align=center|↘ 382 |} == Інфраструктура == У вёсцы дзейнічае Клюб, [[Фэльчарска-акушэрскі пункт]]<ref>[https://micto.ua/husiatynskyi-raionnyi-tsentr-pervynnoi-medyko-sanitarnoi-dopomohy-i155960/feldsherskyi-punkt-s-paivka-s2000/ Паіўка. Фэльчарска-акушэрскі пункт]{{ref-uk}}</ref>, Царква Сьвятых Апосталаў князя Ўладзімера і Вольгі ([[Праваслаўная царква Ўкраіны]])<ref>с. Паївка. Храм святих рівноапостольних князя Володимира і Ольги // Храми Української Православної Церкви Київського патріархату. Тернопільщина / Автор концепції Куневич Б.; головний редактор Буяк Я.; фото: Снітовський О., Крочак І., Кислинський Е., Бурдяк В. — Тернопіль : ТОВ «Новий колір», 2012. — С. 120. : іл. — ISBN 978-966-2061-24-6.{{ref-uk}}</ref> і Вікнянськае лясьніцтва<ref>[https://109.te.ua/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%8E/%D0%9B%D1%96%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%9F%D0%B0%D1%97%D0%B2%D0%BA%D0%B0_33694 Вікнянськае лясьніцтва] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}</ref>. == Літаратура == * В. Уніят. Паївка // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008. — Т. 3 : П — Я. — 708 с. — ISBN 978-966-528-279-2. — С. 14.{{ref-uk}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rf7571=30726 Паіўка] [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] {{ref-uk}} * {{SgKP|VII|819}} {{ref-pl}} {{Тарнопальская вобласьць}} {{Накід:Геаграфія Украіны}} [[Катэгорыя:Вёскі Чарткоўскага раёну]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1460-я гады]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:XV стагодзьдзе ва Ўкраіне]] [[Катэгорыя:1460]] 9bgyke96iz026gog135zcc3deu0ocma 0 274915 2697200 2442812 2026-10-19T01:19:24Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Людовік ХІ]] на [[Людовік XI]] 2697200 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Людовік XI]] nnir7e991nwk80io5mwm4u0jhwcqyww 0 300585 2697195 2648240 2026-10-18T22:49:23Z Rotondus 11902 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]], [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2697195 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} {{Асноўны артыкул|Кінэматограф Францыі}} '''Апошні цягнік мэтро''' ({{мова-fr|Le Dernier Métro}}) — [[Францыя|француская]] [[Кіно|стужка]], якая выйшла ў пракат у [[1980 год у кіно|1980]] годзе. [[Кінарэжысэр|Рэжысэры]] кіно: [[Франсуа Труфо]]. == Зьмест == Стужка пра [[ДСВ|Другую Сусьветную вайну]] ў Францыі. Марыён Стэйнэр ([[Катрын Дэнёў]]) — мастацкі кіраўнік тэатру Монмартру. Яе муж Люк Стэйнэр — габрэй і хаваецца дома, бо іначай яго заб'юць немцы. Бэрнар Гранж'е ([[Жэрар Дэпард'ё]]) — малады актор, які пакахаў Марыён Стэйнэр. == Глядзіце таксама == * [[Апошні суд]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.imdb.com/title/tt0080610/ Апошні цягнік мэтро] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы 1980 году]] [[Катэгорыя:Францускія фільмы]] [[Катэгорыя:Францускія фільмы 1980 году]] [[Катэгорыя:Рамантычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Рамантычныя фільмы 1980 году]] [[Катэгорыя:Францускія рамантычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Драматычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Драматычныя фільмы 1980 году]] [[Катэгорыя:Францускія драматычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Ваенныя фільмы]] [[Катэгорыя:Ваенныя фільмы 1980 году]] [[Катэгорыя:Францускія ваенныя фільмы]] [[Катэгорыя:Ваенна-рамантычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Ваенна-рамантычныя фільмы ў 1980-я]] [[Катэгорыя:Францускія ваенна-рамантычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра тэатар]] [[Катэгорыя:Фільмы пра здраду мужа і жонкі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы пра 1940-я]] [[Катэгорыя:Фільмы на францускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на францускай мове ў 1980-я]] [[Катэгорыя:Францускія фільмы на францускай мове]] [[Катэгорыя:Францускія фільмы-драмы на францускай мове]] [[Катэгорыя:Ваенна-рамантычныя фільмы на францускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы — ляўрэаты прэміі «Сэзар» за найлепшы фільм]] [[Катэгорыя:Фільмы Франсуа Труфо]] [[Катэгорыя:Фільмы Gaumont]] qebleprbtvoz73tjud6pk250s8aek64 0 302552 2697176 2690994 2026-10-18T17:55:14Z XHCKidx 11053 2697176 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Менску |назва = Кісялёва |былыя назвы = Старажоўская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Мінск. Праспект Незалежнасці. Плошча Перамогі.jpg |подпіс = пачатак вуліцы Кісялёва |раён = Цэнтральны |гістарычны раён = [[Старажоўка|Старажоўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Перамогі (станцыя мэтро)|Плошча Перамогі]] |аўтобус = 18, 26, 26д, 26а, 39 |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Staražoŭka }} '''Вуліца Кісяёва''' (да 1983 — '''Старажоўская<ref>http://minchanin.esmasoft.com/maps/1903/1903_med.jpg</ref>''') — гістарычная вуліца ў цэнтры [[Менск]]у. Ідзе ад [[Плошча Перамогі (Менск)|Плошчы Перамогі]] да [[Старажоўскія могілкі|Старажоўскіх могілак]]. Зьяўлялася цэнтральнай вуліцай колішняга [[Старажоўка|Старажоўскага прадмесьця]]. Названая ў гонар савецкага партыйнага дзеяча [[Ціхан Кісялёў|Ціхана Кісялёва]], першага сакратара [[ЦК КПБ]] у 1980-1983 гадах. == Гісторыя == === Старажоўская вуліца === [[Файл:Miensk, Staražoŭskaja. Менск, Старажоўская (1924-25).jpg|значак|Менск, Старажоўская (1924-25)]] Гістарычную назву вуліца атрымала у гонар [[Старажоўскія могілкі|Старажоўскіх могілак]], некропаля, вядомага яшчэ з [[XVIII стагодзьдзе|XVIII]] ст. На Старажоўскіх могілках хавалі праваслаўных, а пасля скасаваньня [[Берасьцейская унія |Уніі]] - і уніятаў. === Асмалоўка (пасёлак Лютаровіча) === [[Файл:Asmalouka, Miensk, 1946-1948.jpg|thumb|Асмалоўка, 1946-1948]] [[Файл:Osmolovsky M.S.jpg|значак|Міхаіл Сцяпанавіч Асмалоўскі (1904—1977) — савецкі беларускі архітэктар]] Першы мікрараён пасляваеннага Менску. Будаваўся у 1945-49 гадах. Архітэктары - Міхал Асмалоўскі і Міхал Ручка<ref>https://domovita.by/news/osmolovka-kak-staryj-rajon-stal-centrom-pritazenia-i-kakie-kvartiry-zdes-mozno-kupit</ref>. Складае сабою квартал з 40 дамамі малаэтажнае забудовы. Будаваўся пленнымі немцамі. Пад час бдаўніцтва кварталу яго першая, "элітная", частка у межах сучасных вуліц Багдановіча - Кісялёва - Чычэрына - Камуністычнай атрымала у народзе назву ''"Вайсковы гарадок"''. Там сяліліся сем'і афіцэраў. Другую частку у межах вуліц Кісялёва - Куйбышава - Камуністычнай - Чычэрына назвалі ''"пасёлкам Лютаровіча"''. Гэта адбылося пасля таго, як тагачаснаму кіраўніку ўпраўленьня па справах мастацтваў Паўлу Лютаровічу ўдалося зрабіць тут камуналкі і выбіць, нарэшце, мастакам, артыстам і музыкам нармальнае жытло<ref>https://minsknews.by/osmolovka-gorod-kotoryiy-nuzhno-smotret-nogami/</ref>. === Кісялёва === [[Файл:Ціхан Якаўлевіч Кісялёў.png|значак|Ціхан Якаўлевіч Кісялёў - першы сакратар [[ЦК КПБ]] у 1980-1983 гадах]] З 1983 года вуліца носіць назву Кісялёва - у гонар беларускага партыйнага дзеяча, [[Ціхан Кісялёў|Ціхана Якаўлевіча Кісялёва]], дзякуючы катораму Менск за савецкім часам атрымаў магчымасць збудаваць уласнае метро. == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 class="left"> Файл:Kisialiova street (Minsk, February 2020) p3.jpg|Вул. Кісялёва, люты 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (09).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (04).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (12).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (05).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:Kisialiova street (Minsk, February 2020) p5.jpg|Вул. Кісялёва, люты 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (01).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:49 Kisialiova street (Minsk).jpg|Кавалачак Асмалоўкі Файл:Kisialiova street (Minsk, February 2020) p1.jpg|Вул. Кісялёва, люты 2020 Файл:Kisialiova street (Minsk) 08.jpg|Дарэвалюцыйная забудова па вуліцы Кісялёва Файл:Bahdanoviča — Kisialiova streets 01.jpg|Скрыжаваньне вуліц Кісялёва і Багдановіча Файл:Bahdanoviča — Kisialiova streets 03.jpg|[[Дом Кандратовіча]] Файл:Kisialiova street (Minsk) 03.jpg|Скрыжаваньне вуліц Кісялёва і Крапоткіна Файл:Kisialiova street (Minsk) 01.jpg|Крама "Скрабніца" Файл:Kisialiova street (Minsk) 02.jpg|Крама "Скарбніца" Файл:Kisialiova street (Minsk) 04.jpg|Вуліца Кісялёва у бок Старажоўскіх могілак Файл:Kisialiova street (Minsk) 05.jpg|Вуліца Кісялёва у бок Старажоўскіх могілак Файл:Царква Марыі Магдалены і Старажоўская брама ў Мінску.JPG|Царква Марыі Магдалены і брама Старажоўскіх могілак </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} {{Вуліцы Менску:Цэнтральны раён}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Менск)]] nldmtz07ur9rkfrryb5hi5nlz3eo1fr 2697177 2697176 2026-10-18T17:58:25Z XHCKidx 11053 2697177 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Менску |назва = Кісялёва |былыя назвы = Старажоўская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Мінск. Праспект Незалежнасці. Плошча Перамогі.jpg |подпіс = пачатак вуліцы Кісялёва |раён = Цэнтральны |гістарычны раён = [[Старажоўка|Старажоўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Перамогі (станцыя мэтро)|Плошча Перамогі]] |аўтобус = 18, 26, 26д, 26а, 39 |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Staražoŭka }} '''Вуліца Кісяёва''' (да 1983 — '''Старажоўская<ref>http://minchanin.esmasoft.com/maps/1903/1903_med.jpg</ref>''') — гістарычная вуліца ў цэнтры [[Менск]]у. Ідзе ад [[Плошча Перамогі (Менск)|Плошчы Перамогі]] да [[Старажоўскія могілкі|Старажоўскіх могілак]]. Зьяўлялася цэнтральнай вуліцай колішняга [[Старажоўка|Старажоўскага прадмесьця]]. Названая ў гонар савецкага партыйнага дзеяча [[Ціхан Кісялёў|Ціхана Кісялёва]], першага сакратара [[ЦК КПБ]] у [[1980]]-[[1983]] гадах. == Гісторыя == === Старажоўская вуліца === [[Файл:Miensk, Staražoŭskaja. Менск, Старажоўская (1924-25).jpg|значак|Менск, Старажоўская (1924-25)]] Гістарычную назву вуліца атрымала у гонар [[Старажоўскія могілкі|Старажоўскіх могілак]], некропаля, вядомага яшчэ з [[XVIII стагодзьдзе|XVIII]] ст. На Старажоўскіх могілках хавалі праваслаўных, а пасля скасаваньня [[Берасьцейская унія |Уніі]] - і уніятаў. === Асмалоўка (пасёлак Лютаровіча) === [[Файл:Asmalouka, Miensk, 1946-1948.jpg|thumb|Менск, Асмалоўка, скрыжаваньне Камуністычнай з Куйбышава, 1946-1948]] [[Файл:Osmolovsky M.S.jpg|значак|Міхаіл Сцяпанавіч Асмалоўскі (1904—1977) — савецкі беларускі архітэктар]] Першы мікрараён пасляваеннага Менску. Будаваўся у 1945-49 гадах. Архітэктары - Міхал Асмалоўскі і Міхал Ручка<ref>https://domovita.by/news/osmolovka-kak-staryj-rajon-stal-centrom-pritazenia-i-kakie-kvartiry-zdes-mozno-kupit</ref>. Складае сабою квартал з 40 дамамі малаэтажнае забудовы. Будаваўся пленнымі немцамі. Пад час бдаўніцтва кварталу яго першая, "элітная", частка у межах сучасных вуліц Багдановіча - Кісялёва - Чычэрына - Камуністычнай атрымала у народзе назву ''"Вайсковы гарадок"''. Там сяліліся сем'і афіцэраў. Другую частку у межах вуліц Кісялёва - Куйбышава - Камуністычнай - Чычэрына назвалі ''"пасёлкам Лютаровіча"''. Гэта адбылося пасля таго, як тагачаснаму кіраўніку ўпраўленьня па справах мастацтваў Паўлу Лютаровічу ўдалося зрабіць тут камуналкі і выбіць, нарэшце, мастакам, артыстам і музыкам нармальнае жытло<ref>https://minsknews.by/osmolovka-gorod-kotoryiy-nuzhno-smotret-nogami/</ref>. === Кісялёва === [[Файл:Ціхан Якаўлевіч Кісялёў.png|значак|Ціхан Якаўлевіч Кісялёў - першы сакратар [[ЦК КПБ]] у 1980-1983 гадах]] З 1983 года вуліца носіць назву Кісялёва - у гонар беларускага партыйнага дзеяча, [[Ціхан Кісялёў|Ціхана Якаўлевіча Кісялёва]], дзякуючы катораму Менск за савецкім часам атрымаў магчымасць збудаваць уласнае метро. == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 class="left"> Файл:Kisialiova street (Minsk, February 2020) p3.jpg|Вул. Кісялёва, люты 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (09).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (04).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (12).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (05).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:Kisialiova street (Minsk, February 2020) p5.jpg|Вул. Кісялёва, люты 2020 Файл:Мінск. Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 (01).jpg|Вуліца Кісялёва ў ліпені 2020 Файл:49 Kisialiova street (Minsk).jpg|Кавалачак Асмалоўкі Файл:Kisialiova street (Minsk, February 2020) p1.jpg|Вул. Кісялёва, люты 2020 Файл:Kisialiova street (Minsk) 08.jpg|Дарэвалюцыйная забудова па вуліцы Кісялёва Файл:Bahdanoviča — Kisialiova streets 01.jpg|Скрыжаваньне вуліц Кісялёва і Багдановіча Файл:Bahdanoviča — Kisialiova streets 03.jpg|[[Дом Кандратовіча]] Файл:Kisialiova street (Minsk) 03.jpg|Скрыжаваньне вуліц Кісялёва і Крапоткіна Файл:Kisialiova street (Minsk) 01.jpg|Крама "Скрабніца" Файл:Kisialiova street (Minsk) 02.jpg|Крама "Скарбніца" Файл:Kisialiova street (Minsk) 04.jpg|Вуліца Кісялёва у бок Старажоўскіх могілак Файл:Kisialiova street (Minsk) 05.jpg|Вуліца Кісялёва у бок Старажоўскіх могілак Файл:Царква Марыі Магдалены і Старажоўская брама ў Мінску.JPG|Царква Марыі Магдалены і брама Старажоўскіх могілак </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} {{Вуліцы Менску:Цэнтральны раён}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Менск)]] f0ivf53m6fdnazpglftigx8miypxp2e 0 303290 2697214 2681109 2026-10-19T11:52:55Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2697214 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Прэм’ер-ліга 2026—2027 гадоў |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Расеі па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |Наступны сэзон = [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Расеі па футболе 2027—2028 гадоў|2027—2028]] }} '''Прэм’ер-ліга 2026—2027 гадоў''' — 35-ы розыгрыш [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Расеі па футболе|найвышэйшага футбольнага дывізіёну Расеі]], які пачаўся 24 ліпеня 2026 году. == Клюбы == У турніры бяруць удзел 16 клюбаў, зь якіх 14 былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся зь Першай лігі — «[[Родзіна Масква|Родзіна]]» і «[[Факел Варонеж|Факел]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Пары Ніжні Ноўгарад]]» і «[[Сочы (футбольны клюб)|Сочы]]». == Табліца == <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = 18 кастрычніка 2026 |крыніца = [https://premierliga.ru/tournament-table/ Прэм’ер-ліга] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік13=RPO |вынік14=RPO |вынік15=REL |вынік16=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Лік перамог у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Лік перамог; 7) Розьніца мячоў; 8) Забітыя мячы; 9) Лік гасьцявых перамог; 10) Забітыя мячы ў гасьцях; 11) Дысцыплінарныя пункты; 12) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=R |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, w, gd, aw. opp_pts, opp_gd, opp_gf, gf, agf |паказаць_матчы=below |стыль_матчаў=футбол |default_order= AKR, ORE, AKH, BAL, DMO, DMA, ZEN, KRA, KRY, LOK, ROS, ROD, RUB, SPA, FAK, CSK <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |скарачэньне_AKH= [[Ахмат Грозны|Ахм]] |скарачэньне_AKR= [[Акрон Тальяці|Акр]] |скарачэньне_BAL= [[Балтыка Калінінград|Бал]] |скарачэньне_CSK= [[ЦСКА Масква (футбольны клюб)|ЦСК]] |скарачэньне_DMA= [[Дынама Махачкала|ДМх]] |скарачэньне_DMO= [[Дынама Масква (футбольны клюб)|ДМс]] |скарачэньне_FAK= [[Факел Варонеж|Фак]] |скарачэньне_KRA= [[Краснадар (футбольны клюб)|Кра]] |скарачэньне_KRY= [[Крылы Саветаў Самара|Кры]] |скарачэньне_LOK= [[Лякаматыў Масква|Ляк]] |скарачэньне_ORE= [[Арэнбург (футбольны клюб)|Арэ]] |скарачэньне_ROD= [[Родзіна Масква|Род]] |скарачэньне_ROS= [[Растоў Растоў-на-Доне|Рас]] |скарачэньне_RUB= [[Рубін Казань|Руб]] |скарачэньне_SPA= [[Спартак Масква (футбольны клюб)|Спа]] |скарачэньне_ZEN= [[Зэніт Санкт-Пецярбург|Зэн]] |назва_AKH= [[Ахмат Грозны]] |назва_AKR= [[Акрон Тальяці]] |назва_BAL= [[Балтыка Калінінград]] |назва_CSK= [[ЦСКА Масква (футбольны клюб)|ЦСКА Масква]] |назва_DMA= [[Дынама Махачкала]] |назва_DMO= [[Дынама Масква (футбольны клюб)|Дынама Масква]] |назва_FAK= [[Факел Варонеж]] |назва_KRA= [[Краснадар (футбольны клюб)|Краснадар]] |назва_KRY= [[Крылы Саветаў Самара]] |назва_LOK= [[Лякаматыў Масква]] |назва_ORE= [[Арэнбург (футбольны клюб)|Арэнбург]] |назва_ROD= [[Родзіна Масква]] |назва_ROS= [[Растоў Растоў-на-Доне|Растоў]] |назва_RUB= [[Рубін Казань]] |назва_SPA= [[Спартак Масква (футбольны клюб)|Спартак Масква]] |назва_ZEN= [[Зэніт Санкт-Пецярбург]] | матч_AKH_AKR = | матч_AKH_BAL = 0–0 | матч_AKH_CSK = | матч_AKH_DMA = 3–2 | матч_AKH_DMO = | матч_AKH_FAK = | матч_AKH_KRA = | матч_AKH_KRY = 3–3 | матч_AKH_LOK = | матч_AKH_ORE = | матч_AKH_ROD = | матч_AKH_ROS = 4–1 | матч_AKH_RUB = | матч_AKH_SPA = 1–2 | матч_AKH_ZEN = | матч_AKR_AKH = 2–0 | матч_AKR_BAL = | матч_AKR_CSK = 2–2 | матч_AKR_DMA = | матч_AKR_DMO = | матч_AKR_FAK = | матч_AKR_KRA = | матч_AKR_KRY = 0–3 | матч_AKR_LOK = | матч_AKR_ORE = | матч_AKR_ROD = | матч_AKR_ROS = | матч_AKR_RUB = 1–2 | матч_AKR_SPA = | матч_AKR_ZEN = 0–5 | матч_BAL_AKH = | матч_BAL_AKR = | матч_BAL_CSK = | матч_BAL_DMA = | матч_BAL_DMO = 2–1 | матч_BAL_FAK = | матч_BAL_KRA = | матч_BAL_KRY = | матч_BAL_LOK = 0–1 | матч_BAL_ORE = | матч_BAL_ROD = | матч_BAL_ROS = 0–0 | матч_BAL_RUB = 1–1 | матч_BAL_SPA = 1–2 | матч_BAL_ZEN = 2–3 | матч_CSK_AKH = | матч_CSK_AKR = | матч_CSK_BAL = 2–1 | матч_CSK_DMA = | матч_CSK_DMO = | матч_CSK_FAK = 1–0 | матч_CSK_KRA = | матч_CSK_KRY = 1–1 | матч_CSK_LOK = 3–2 | матч_CSK_ORE = | матч_CSK_ROD = 3–0 | матч_CSK_ROS = 0–0 | матч_CSK_RUB = 1–1 | матч_CSK_SPA = | матч_CSK_ZEN = | матч_DMA_AKH = | матч_DMA_AKR = 1–1 | матч_DMA_BAL = | матч_DMA_CSK = 1–3 | матч_DMA_DMO = | матч_DMA_FAK = | матч_DMA_KRA = 0–1 | матч_DMA_KRY = | матч_DMA_LOK = 2–1 | матч_DMA_ORE = | матч_DMA_ROD = 2–0 | матч_DMA_ROS = | матч_DMA_RUB = | матч_DMA_SPA = | матч_DMA_ZEN = | матч_DMO_AKH = | матч_DMO_AKR = | матч_DMO_BAL = | матч_DMO_CSK = 3–1 | матч_DMO_DMA = 3–1 | матч_DMO_FAK = | матч_DMO_KRA = | матч_DMO_KRY = 0–0 | матч_DMO_LOK = | матч_DMO_ORE = 1–0 | матч_DMO_ROD = 3–1 | матч_DMO_ROS = | матч_DMO_RUB = | матч_DMO_SPA = 2–1 | матч_DMO_ZEN = | матч_FAK_AKH = 0–0 | матч_FAK_AKR = | матч_FAK_BAL = 2–2 | матч_FAK_CSK = | матч_FAK_DMA = 1–2 | матч_FAK_DMO = | матч_FAK_KRA = | матч_FAK_KRY = | матч_FAK_LOK = 0–5 | матч_FAK_ORE = 0–0 | матч_FAK_ROD = | матч_FAK_ROS = | матч_FAK_RUB = | матч_FAK_SPA = | матч_FAK_ZEN = 0–1 | матч_KRA_AKH = 1–0 | матч_KRA_AKR = 1–1 | матч_KRA_BAL = | матч_KRA_CSK = | матч_KRA_DMA = | матч_KRA_DMO = | матч_KRA_FAK = 3–2 | матч_KRA_KRY = | матч_KRA_LOK = | матч_KRA_ORE = | матч_KRA_ROD = | матч_KRA_ROS = 1–0 | матч_KRA_RUB = | матч_KRA_SPA = | матч_KRA_ZEN = 2–3 | матч_KRY_AKH = | матч_KRY_AKR = | матч_KRY_BAL = 0–2 | матч_KRY_CSK = | матч_KRY_DMA = 1–4 | матч_KRY_DMO = | матч_KRY_FAK = 1–2 | матч_KRY_KRA = 2–2 | матч_KRY_LOK = | матч_KRY_ORE = | матч_KRY_ROD = 2–1 | матч_KRY_ROS = | матч_KRY_RUB = | матч_KRY_SPA = 1–1 | матч_KRY_ZEN = | матч_LOK_AKH = 1–1 | матч_LOK_AKR = 0–0 | матч_LOK_BAL = | матч_LOK_CSK = | матч_LOK_DMA = | матч_LOK_DMO = 0–1 | матч_LOK_FAK = | матч_LOK_KRA = 3–3 | матч_LOK_KRY = 1–1 | матч_LOK_ORE = | матч_LOK_ROD = | матч_LOK_ROS = | матч_LOK_RUB = | матч_LOK_SPA = | матч_LOK_ZEN = | матч_ORE_AKH = | матч_ORE_AKR = 2–2 | матч_ORE_BAL = | матч_ORE_CSK = | матч_ORE_DMA = 4–0 | матч_ORE_DMO = | матч_ORE_FAK = | матч_ORE_KRA = 0–0 | матч_ORE_KRY = | матч_ORE_LOK = 1–1 | матч_ORE_ROD = | матч_ORE_ROS = 2–1 | матч_ORE_RUB = | матч_ORE_SPA = | матч_ORE_ZEN = 0–3 | матч_ROD_AKH = | матч_ROD_AKR = 3–3 | матч_ROD_BAL = 0–3 | матч_ROD_CSK = | матч_ROD_DMA = | матч_ROD_DMO = | матч_ROD_FAK = | матч_ROD_KRA = | матч_ROD_KRY = | матч_ROD_LOK = | матч_ROD_ORE = | матч_ROD_ROS = 2–4 | матч_ROD_RUB = 1–1 | матч_ROD_SPA = | матч_ROD_ZEN = | матч_ROS_AKH = | матч_ROS_AKR = 1–0 | матч_ROS_BAL = | матч_ROS_CSK = | матч_ROS_DMA = | матч_ROS_DMO = 0–3 | матч_ROS_FAK = 3–1 | матч_ROS_KRA = | матч_ROS_KRY = | матч_ROS_LOK = | матч_ROS_ORE = | матч_ROS_ROD = | матч_ROS_RUB = 1–1 | матч_ROS_SPA = | матч_ROS_ZEN = | матч_RUB_AKH = 1–1 | матч_RUB_AKR = | матч_RUB_BAL = | матч_RUB_CSK = | матч_RUB_DMA = 3–1 | матч_RUB_DMO = 0–1 | матч_RUB_FAK = | матч_RUB_KRA = 1–3 | матч_RUB_KRY = | матч_RUB_LOK = | матч_RUB_ORE = 1–1 | матч_RUB_ROD = | матч_RUB_ROS = | матч_RUB_SPA = | матч_RUB_ZEN = | матч_SPA_AKH = | матч_SPA_AKR = | матч_SPA_BAL = | матч_SPA_CSK = | матч_SPA_DMA = | матч_SPA_DMO = | матч_SPA_FAK = 1–0 | матч_SPA_KRA = 1–2 | матч_SPA_KRY = | матч_SPA_LOK = | матч_SPA_ORE = 1–1 | матч_SPA_ROD = 3–0 | матч_SPA_ROS = 3–0 | матч_SPA_RUB = 4–0 | матч_SPA_ZEN = 2–0 | матч_ZEN_AKH = 3–2 | матч_ZEN_AKR = | матч_ZEN_BAL = | матч_ZEN_CSK = 1–2 | матч_ZEN_DMA = | матч_ZEN_DMO = 3–0 | матч_ZEN_FAK = | матч_ZEN_KRA = | матч_ZEN_KRY = | матч_ZEN_LOK = 2–1 | матч_ZEN_ORE = | матч_ZEN_ROD = 1–2 | матч_ZEN_ROS = | матч_ZEN_RUB = | матч_ZEN_SPA = }}</onlyinclude> == Вонкавыя спасылкі == * [https://premierliga.ru/ Афіцыйны сайт Прэм’ер-лігі] {{Сэзоны Прэм’ер-лігі чэмпіянату Расеі па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Расеі па футболе]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] 6zqhn99yyjk2awa96nalq18v3nwxpe1 0 303381 2697171 2688179 2026-10-18T15:52:11Z XHCKidx 11053 2697171 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = Помнік грамадзянскай архітэктуры |Назва = Цэнтральны Дом селяніна |Арыгінальная назва = |Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg |Подпіс выявы = Цэнтральны Дом селяніна, эскіз 1927 года |Шырыня выявы = |Статус = не існуе |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = горад |Месцазнаходжаньне = Менск |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[мадэрн]] |Аўтар праекту = [[Станіслаў Гайдукевіч]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = 1944 |Пачатак будаўніцтва = 1927 |Канчатак будаўніцтва = 1928 |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар'е = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар'е = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = Дом селяніна }} '''Цэнтральны Дом селяніна''' ({{мова-ru|Центральный Дом крестьянина|скарочана}}) — помнік архітэктуры пачатку XX ст. у [[Менск]]у. Знаходзіўся на рагу гістарычных [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Падгорнай]] і [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Кашарскай]] вуліцаў. Твор архітэктуры стылю [[мадэрн]]. Яшчэ ў даваенныя гады Цэнтральны Дом селяніна быў моцна перабудаваны, пасля чаго ў ім размясціўся ЦК камуністычнае партыі. У вайну будынак моцна пацярпеў, і, на яго месцы, з выкарыстоўваньнем ацалелых канструкцый, узведзены цяперашні будынак штаб-кватэры [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]]{{Заўвага|Цяперашні афіцыйны адрас — ''вуліца Карла Маркса, 40''}}. == Гісторыя == Кастрычніцкі пераварот [[Станіслаў Гайдукевіч]] сустрэў у [[Менск]]у, з 1921 па 1927 гады ён працаваў загадчыкам праектнага Камітэту дзяржаўных збудаваньняў пры СНК БССР. У другой палове 1920-х архітэктару даверылі стварыць праект - Цэнтральны Дом селяніна. Строгі будынак на вуглу [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|вуліц Маркса]] і [[вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейскай]] быў здадзены ў эксплюатацыю ў 1928 годзе. Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, заля на 400 чалавек, пакоі на 164 месцы. Таксама працавалі сталовая, сельскагаспадарчы музэй і аддзел дзяржаўнага страхаваньня. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музэй. Будынак быў зьнішчаны ў 1944 годзе, калі пры адступленьні зь Менску яго ўзарвалі немцы<ref>https://visit-minsk.ru/2026/04/25/zdanie-kotoroe-perezhilo-vzryv-dvorec-dlya-vozhdej-i-shpionskie-strasti/</ref>. == Галерэя == <gallery caption=" Экстэр'ер" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (08.1927).jpg|Цэнтральны Дом селяніна, пра'ект С. Гайдукевіча (08.1927) Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|Будоўля Цэнтральнага Дому селяніна (04.1928) Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (07.1928).jpg|Будоўля Дому селяніна (07.1928) Дом Селяніна. 1929.jpg|Цэнтральны Дом селяніна, 1929 Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930).jpg|Дом селяніна, 1930 год Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930) (2).jpg|Дом селяніна, 1930 год Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg|Цэнтральны Дом селяніна (1930-34) Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-39).jpg|Цэнтральны Дом селяніна па ператварэньні на ЦК камуністычнае партыі (1930-39) Miensk, Kašarskaja-Padhornaja. Менск, Кашарская-Падгорная (1943).jpg|ЦК КПбБ (колішні Цэнтральны Дом селяніна), 1943 год Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|Дом селяніна пасля падрыву немцамі (3 ліпеня 1944) </gallery> <gallery caption=" Інтэр'еры" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (12.1932).jpg|Пакоі Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музэй Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (7).jpg|Этнаграфічны музэй Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная заля Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музэй Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} {{Менск}} [[Катэгорыя:Збудаваньні Менску]] a9wt9nj655gqeq7ol58bvnfqb807b3l 0 304267 2697161 2697150 2026-10-18T14:41:27Z Дамінік 64057 /* Назва */ 2697161 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомы выпадак, калі маёнтак аднаго ўладальніка ў 1628 г. і 1634 г. названы адпаведна Робаўшчынай і Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку ішла кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Самуэль Стэцкі з 14 дымоў сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў сяла Палохачава пана Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (×6 — ~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] 0tfk78znicyb88lpgj12l7dldejws0e 2697168 2697161 2026-10-18T15:44:27Z Дамінік 64057 2697168 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомы выпадак, калі маёнтак аднаго ўладальніка ў 1628 г. і 1634 г. названы адпаведна Робаўшчынай і Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку ішла кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Самуэль Стэцкі з 14 дымоў сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў сяла Палохачава пана Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (×6 — ~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] 5h6iahewctrp2f4u9hvt8ldy4o9jmc9 2697169 2697168 2026-10-18T15:47:24Z Дамінік 64057 2697169 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомы выпадак, калі маёнтак аднаго ўладальніка ў 1628 г. і 1634 г. названы адпаведна Робаўшчынай і Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку ішла кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Самуэль Стэцкі з 14 дымоў сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў сяла Палохачава пана Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (×6 — ~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] oyduk4ysj74ac2vqoh78ttgfljnoye9 2697208 2697169 2026-10-19T07:57:07Z Дамінік 64057 /* Назва */ 2697208 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомыя выпадкі, калі маёнтак аднаго й таго ўладальніка ў 1628 г. названы Робаўшчынай, а ў 1634 і 1640 г. Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку ішла кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Самуэль Стэцкі з 14 дымоў сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў сяла Палохачава пана Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (×6 — ~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] eg93q0ldxkucebbc5sapny0ri296aim 2697209 2697208 2026-10-19T08:00:22Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2697209 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомыя выпадкі, калі маёнтак аднаго й таго ўладальніка ў 1628 г. названы Робаўшчынай, а ў 1634 і 1640 г. Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку адпраўлялася кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Самуэль Стэцкі з 14 дымоў сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў сяла Палохачава пана Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (×6 — ~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] li56hd7ducmqmclqa4mzzj8md9y6tp7 0 304320 2697203 2696955 2026-10-19T06:59:20Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне літаратура 2697203 wikitext text/x-wiki '''Кнігарня''' — гэта крама, якая прадае кнігі і дзе людзі могуць іх купіць. Кнігарня ўжываных кніг або букіністычная крама прадае і часта купляе патрыманыя кнігі. Некаторыя сучасныя кнігарні спалучаюць кнігі (у тым ліку лічбавыя) з кавай або кампакт-дыскамі. == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = [[Мікола Байкоў|М. Байкоў]] і [[Сьцяпан Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларуска-расійскі слоўнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926|том = |старонкі = 148 |старонак = 356 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} g68vg1yte80ibx5kvsmk262ejm8mvjm 2697204 2697203 2026-10-19T07:05:09Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне спасылка 2697204 wikitext text/x-wiki '''Кнігарня''' — гэта крама, якая прадае кнігі і дзе людзі могуць іх купіць. Кнігарня ўжываных кніг або букіністычная крама прадае і часта купляе патрыманыя кнігі. Некаторыя сучасныя кнігарні спалучаюць кнігі (у тым ліку лічбавыя) з кавай або кампакт-дыскамі. {{Глядзіце таксама|Кніжніца}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = [[Мікола Байкоў|М. Байкоў]] і [[Сьцяпан Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларуска-расійскі слоўнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926|том = |старонкі = 148 |старонак = 356 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} t55k1mhpkmu2yqcvdi60jslbfggzs3p 0 304327 2697160 2697039 2026-10-18T14:01:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697160 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Бургундыя-Франш-Камтэ]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Дэпартамэнт |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Сона і Люара]] |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 46 |Шырата хвілінаў = 18 |Шырата сэкундаў = 23 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 4 |Даўгата хвілінаў = 49 |Даўгата сэкундаў = 53 }} '''Мако́н''' ({{мова-fr|Mâcon}}) — места ў дэпартамэнце [[Сона і Люара|Соны і Люары]] на цэнтральна-ўсходняй [[Францыя|Францыі]]. Насельніцтва Макону сягае блізу 35 тысячаў чалавек. == Гісторыя == [[Файл:Mâcon - Église Saint-Pierre - 5.jpg|значак|зьлева|Царква Сэн-П’ер.]] У старажытныя часы паселішча было вядомае пад назвай Матыска. Яно мела бачны росквіт у часы [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. Гэта пацьвярджае вялікі рымскі скарб, вядомы як [[Маконскі скарб]], які быў знойдзены ў 1764 годзе і рэшткі якога цяпер захоўваюцца ў [[Брытанскі музэй|Брытанскім музэі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/search.aspx?place=34858&plaA=34858-3-1|загаловак=British Museum Collection|дата доступу=15.06.2017|копія=https://web.archive.org/web/20140102193634/http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/search.aspx?place=34858&plaA=34858-3-1|дата копіі=02.01.2014}}</ref>. У IV стагодзьдзі горад быў умацаваны. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] Макон быў адміністрацыйным цэнтрам графства, якое належала [[Бургундзкае герцагства|Бургундзкаму герцагству]]. Горад меў стратэгічнае разьмяшчэньне, бо сюдою траплялі ў каралеўства швайцарскія або нямецкія найміты ў час [[Францускія рэлігійныя войны|Францускіх рэлігійных войнаў]]. 3 чэрвеня 1564 году [[Карл IX Валюа|Карл IX]], які ехаў з [[Шалён-сюр-Сон|Шалёну]], спыніўся ў горадзе падчас свайго каралеўскага аб’езду Францыі ў 1564—1566 гадах, у суправаджэньні ўласнага двара і шляхты, улучна з братам [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрыхам Наварскім]], кардыналамі Бурбонам і Лятарынскім. Ратуша была пабудаваная ў 1751 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://structurae.net/fr/ouvrages/hotel-de-ville-de-macon|загаловак=Hôtel de Ville de Mâcon|выдавецтва=Structurae|дата доступу=13.10.2025}}</ref>. У 1790 годзе Рэвалюцыйны ўрад прызначыў Макон сталіцай новастворанага дэпартамэнту Соны і Люары, які зьявіўся ў выніку радыкальнай рэарганізацыі нацыянальнай адміністрацыі. У 1814 годзе ў места ўварваліся аўстрыйскія войскі, а потым ён двойчы быў вызвалены францускімі войскамі, перш чым быў канчаткова акупаваны да падзеньня імпэрыі. Па вяртаньні [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і наступных ягоных [[Сто дзён|Ста дзён]] Макон зноў часова быў захоплены аўстрыйцамі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110208132845/http://www.macon.fr/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Макон| ]] dct3ikrmb3oeyabn7h9td3ty66dfwn7 0 304344 2697151 2026-10-18T13:45:46Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Francis_I_of_France?oldid=1372510774 2697151 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Францы́ск I''' ({{мова-fr|François Ier}}; 12 верасьня 1494 — 31 сакавіка 1547) — кароль [[Францыя|Францыі]] ў час 1515—1547 гадоў. Ён быў сынам [[Карл Ангулемскі|Карла]], графа Ангулемскага, і [[Люіза Савойская|Люізы Савойскай]], стаўшы пераемнікам свайго стрыечнага брата ў першым калене і цесьця [[Людовік XII|Людовіка XII]], які памёр, не пакінуўшы законнага сына. Быў выбітным мэцэнатам мастацтваў, Францыск спрыяў узьнікненьню францускага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], прыцягваючы да працы пры двары многіх італьянскіх мастакоў, у тым ліку [[Леанарда да Вінчы]], які прывёз ''«[[Мона Ліза|Мону Лізу]]»'', набытую Францыскам. Падчас ягонага караляваньня адбыліся важныя культурныя зьмены, сярод якіх адбылося ўзмацненьне цэнтральнай улады ў Францыі, распаўсюд [[гуманізм]]у і [[пратэстанцтва]], а таксама пачатак францускіх дасьледаваньняў [[Новы Сьвет|Новага Сьвету]]. Жак Карт’е ды іншыя мараплаўцы заявілі правы Францыі на землі ў [[Амэрыка|Амэрыцы]] і падрыхтавалі шлях да пашырэньня першай францускай каляніяльнай імпэрыі. == Біяграфія == === Раньняе жыцьцё === [[Файл:Jean Clouet - Portrait de François Ier (1494-1547), roi de France - Google Art Project.jpg|значак|зьлева|Партрэт Францыска 1515 году.]] Францыск Арлеанскі нарадзіўся 12 верасьня 1494 году ў замку мястэчка [[Каньяк (горад)|Каньяк]]{{Зноска|Knecht1982|1982|Knecht|1—2}}, якое тады месьцілася ў правінцыі Сантонж герцагства Аквітаніі. Ён быў адзіным сынам [[Карл Ангулемскі|Карла Арлеанскага]], графа Ангулемскага, і [[Люіза Савойская|Люізы Савойскай]], а таксама прапраўнукам караля [[Карл V Мудры|Карла V]]{{Зноска|Knecht2004|2004|Knecht|112}}. Ягоная сям’я не ўважалася за спадкаемцаў трону, бо ягоны стрыечны брат кароль Карл VIII быў яшчэ малады на момант Францыскавага нараджэньня, як і стрыечны брат ягонага бацькі і таксама будучы кароль [[Людовік XII]]. Аднак [[Карл VIII Валюа|Карл VIII]] памёр бязьдзетным у 1498 годзе, і яму пераемнічаў Людовік XII, які таксама ня меў сына нашчадка{{Зноска|Knecht1982|1982|Knecht|3}}. === Караляваньне === Калі Францыск атрымліваў адукацыю, ідэі, што паходзілі з італьянскага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], мелі значны ўплыў у Францыі. Некаторыя ягоныя настаўнікі, як то [[Франсуа дэ Мулен дэ Рашфор]] і [[Крыстоф дэ Лянгей]], былі захопленыя гэтым новым сьветапоглядам і спрабавалі паўплываць на Францыска. Ягоная акадэмічная адукацыя ўлучала атрыманьне ведаў у арытмэтыцы, астранаміі, геаграфіі, граматыкі, гісторыі, чытаньня, правапісу і пісьма, у выніку чаго ён стаў дасьведчаным у [[іўрыт|габрэйскай]], [[італьянская мова|італьянскай]], [[лацінская мова|лацінскай]] і [[гішпанская мова|гішпанскай мовах]]. Францыск навучыўся рыцарскаму мастацтву, танцам і музыцы, а таксама любіў стральбу з лука, сакалінае паляваньне, конную язду, паляваньне, турніры, тэніс і барацьбу. Урэшце ён захапляўся філязофіяй і тэалёгіяй ды быў апантаны мастацтвам, літаратурай, паэзіяй і навукай. Хоць Францыск не атрымаў гуманістычнай адукацыі, ён быў больш натхнёны гуманізмам, чым любы папярэдні францускі кароль. [[Файл:Truce of Nice 1538.jpg|значак|Сустрэча Францыска I і [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карла V]].]] Хоць [[Італьянскія войны]] 1494—1559 гадоў былі дамінуючай часткай ягонага кіраваньня, бо ён стала браў у іх удзел, войны не былі адзіным фокусам ягонай палітыкі. Ён проста працягваў войны, якія атрымаў у спадчыну ад сваіх папярэднікаў і якія ягоны спадкаемца [[Генрых II Валюа|Генрых II]] таксама атрымаў уласна па сьмерці Францыска. Фактычна жа Італьянскія войны ўсчаліся тады, калі [[Мілян]] зьвярнуўся да францускага караля Карла VIII з просьбай аб абароне ад агрэсіўных дзеяў з боку караля Неапалю<ref>Hoyt, Robert S.; Chodorow, Stanley (1976). «Europe in the Middle Ages». Harcourt, Brace & Jovanovich Inc.: New York. — С. 619.</ref>. Большая частка вайсковай дзейнасьці пры Францыску была скіраваная супраць ягонага заклятага ворага, кім быў [[Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі|імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карл V]]. Францыск і Карл падтрымлівалі магутнае асабістае суперніцтва. Акрамя самой імпэрыі, Карл асабіста кіраваў Гішпаніяй, Аўстрыяй і шэрагам меньшых уладаньняў, што межавалі з Францыяй, і таму ўяўляў пагрозу для каралеўства Францыска I. [[Файл:Marignan-1515-francois1er.jpg|значак|зьлева|Кароль у [[бітва пры Марыньяна|бітве пры Марыньяна]].]] Спачатку Францыск ставіўся да новага руху [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адносна талерантна, не зважаючы на ​​тое, што ў 1523 годзе на пляцы Мабэр загадаў спаліць некалькіх гарэтыкаў<ref>Goubert, Pierre (1991). «The Course of French History». Psychology Press. — С. 92.</ref>. Стаўленьне караля да пратэстанцтва пагоршылася пасьля «справы аб афішах», то бок падзеі, якая адбылася ў ноч на 17 кастрычніка 1534 году, калі на вуліцах Парыжу і іншых буйных гарадоў зьявіліся аб’явы з асуджэннем каталіцкай імшы. Найбольш зацятыя каталікі былі абураныя сьцьверджаньнямі, што зьмяшчаліся ў гэтых тэкстах. Сам Францыск пачаў разглядаць гэты рух як змову супраць сябе і пачаў перасьлед ягоных прыхільнікаў. Пратэстантаў кідалі ў турмы і каралі сьмерцю. Друкаваная прадукцыя трапіла пад цэнзуру, а вядучыя пратэстанцкія рэфарматары, як то [[Жан Кальвін]], былі вымушаныя выправіцца ў выгнаньне. === Сьмерць === Францыск памёр у замку [[Рамбуе (замак)|Рамбуе]] 31 сакавіка 1547 года ў дзень 28-годзьдзя свайго сына, які стаў ягоным пераемнікам. Магіла Францыска, а таксама магілы ягонай жонкі і маці разам з пахаваннямі іншых францускіх каралёў і прадстаўнікамі каралеўскай сям’і, была апаганеная 20 кастрычніка 1793 году, у час [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] па [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Robert J.|прозьвішча=Knecht|загаловак=Francis I|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1982|isbn=978-0-521-24344-5|ref=Knecht1982}} * {{кніга|імя=Robert J.|прозьвішча=Knecht|загаловак=The Valois|выдавецтва=Hambledon Continuum|год=2004|ref=Knecht2004}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.valois.org/ Дом Валюа]. {{Каралі Францыі}} f7vhmorzbjerj3bi1xu4xhi9zxuxowj 2697152 2697151 2026-10-18T13:46:30Z Dymitr 10914 стыль 2697152 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Францы́ск I''' ({{мова-fr|François Ier}}; 12 верасьня 1494 — 31 сакавіка 1547) — кароль [[Францыя|Францыі]] ў час 1515—1547 гадоў. Ён быў сынам [[Карл Ангулемскі|Карла]], графа Ангулемскага, і [[Люіза Савойская|Люізы Савойскай]], стаўшы пераемнікам свайго стрыечнага брата ў першым калене і цесьця [[Людовік XII|Людовіка XII]], які памёр, не пакінуўшы законнага сына. Быў выбітным мэцэнатам мастацтваў, Францыск спрыяў узьнікненьню францускага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], прыцягваючы да працы пры двары многіх італьянскіх мастакоў, у тым ліку [[Леанарда да Вінчы]], які прывёз ''«[[Мона Ліза|Мону Лізу]]»'', набытую Францыскам. Падчас ягонага караляваньня адбыліся важныя культурныя зьмены, сярод якіх адбылося ўзмацненьне цэнтральнай улады ў Францыі, распаўсюд [[гуманізм]]у і [[пратэстанцтва]], а таксама пачатак францускіх дасьледаваньняў [[Новы Сьвет|Новага Сьвету]]. Жак Карт’е ды іншыя мараплаўцы заявілі правы Францыі на землі ў [[Амэрыка|Амэрыцы]] і падрыхтавалі шлях да пашырэньня першай францускай каляніяльнай імпэрыі. == Біяграфія == === Раньняе жыцьцё === [[Файл:Jean Clouet - Portrait de François Ier (1494-1547), roi de France - Google Art Project.jpg|значак|зьлева|Партрэт Францыска 1515 году.]] Францыск Арлеанскі нарадзіўся 12 верасьня 1494 году ў замку мястэчка [[Каньяк (горад)|Каньяк]]{{Зноска|Knecht1982|1982|Knecht|1—2}}, якое тады месьцілася ў правінцыі Сантонж герцагства Аквітаніі. Ён быў адзіным сынам [[Карл Ангулемскі|Карла Арлеанскага]], графа Ангулемскага, і [[Люіза Савойская|Люізы Савойскай]], а таксама прапраўнукам караля [[Карл V Мудры|Карла V]]{{Зноска|Knecht2004|2004|Knecht|112}}. Ягоная сям’я не ўважалася за спадкаемцаў трону, бо ягоны стрыечны брат кароль Карл VIII быў яшчэ малады на момант Францыскавага нараджэньня, як і стрыечны брат ягонага бацькі і таксама будучы кароль [[Людовік XII]]. Аднак [[Карл VIII Валюа|Карл VIII]] памёр бязьдзетным у 1498 годзе, і яму пераемнічаў Людовік XII, які таксама ня меў сына нашчадка{{Зноска|Knecht1982|1982|Knecht|3}}. === Караляваньне === Калі Францыск атрымліваў адукацыю, ідэі, што паходзілі з італьянскага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], мелі значны ўплыў у Францыі. Некаторыя ягоныя настаўнікі, як то [[Франсуа дэ Мулен дэ Рашфор]] і [[Крыстоф дэ Лянгей]], былі захопленыя гэтым новым сьветапоглядам і спрабавалі паўплываць на Францыска. Ягоная акадэмічная адукацыя ўлучала атрыманьне ведаў у арытмэтыцы, астранаміі, геаграфіі, граматыкі, гісторыі, чытаньня, правапісу і пісьма, у выніку чаго ён стаў дасьведчаным у [[іўрыт|габрэйскай]], [[італьянская мова|італьянскай]], [[лацінская мова|лацінскай]] і [[гішпанская мова|гішпанскай мовах]]. Францыск навучыўся рыцарскаму мастацтву, танцам і музыцы, а таксама любіў стральбу з лука, сакалінае паляваньне, конную язду, паляваньне, турніры, тэніс і барацьбу. Урэшце ён захапляўся філязофіяй і тэалёгіяй ды быў апантаны мастацтвам, літаратурай, паэзіяй і навукай. Хоць Францыск не атрымаў гуманістычнай адукацыі, ён быў больш натхнёны гуманізмам, чым любы папярэдні францускі кароль. [[Файл:Truce of Nice 1538.jpg|значак|зьлева|Сустрэча Францыска I і [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карла V]].]] Хоць [[Італьянскія войны]] 1494—1559 гадоў былі дамінуючай часткай ягонага кіраваньня, бо ён стала браў у іх удзел, войны не былі адзіным фокусам ягонай палітыкі. Ён проста працягваў войны, якія атрымаў у спадчыну ад сваіх папярэднікаў і якія ягоны спадкаемца [[Генрых II Валюа|Генрых II]] таксама атрымаў уласна па сьмерці Францыска. Фактычна жа Італьянскія войны ўсчаліся тады, калі [[Мілян]] зьвярнуўся да францускага караля Карла VIII з просьбай аб абароне ад агрэсіўных дзеяў з боку караля Неапалю<ref>Hoyt, Robert S.; Chodorow, Stanley (1976). «Europe in the Middle Ages». Harcourt, Brace & Jovanovich Inc.: New York. — С. 619.</ref>. Большая частка вайсковай дзейнасьці пры Францыску была скіраваная супраць ягонага заклятага ворага, кім быў [[Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі|імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карл V]]. Францыск і Карл падтрымлівалі магутнае асабістае суперніцтва. Акрамя самой імпэрыі, Карл асабіста кіраваў Гішпаніяй, Аўстрыяй і шэрагам меньшых уладаньняў, што межавалі з Францыяй, і таму ўяўляў пагрозу для каралеўства Францыска I. [[Файл:Marignan-1515-francois1er.jpg|значак|зьлева|Кароль у [[бітва пры Марыньяна|бітве пры Марыньяна]].]] Спачатку Францыск ставіўся да новага руху [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адносна талерантна, не зважаючы на ​​тое, што ў 1523 годзе на пляцы Мабэр загадаў спаліць некалькіх гарэтыкаў<ref>Goubert, Pierre (1991). «The Course of French History». Psychology Press. — С. 92.</ref>. Стаўленьне караля да пратэстанцтва пагоршылася пасьля «справы аб афішах», то бок падзеі, якая адбылася ў ноч на 17 кастрычніка 1534 году, калі на вуліцах Парыжу і іншых буйных гарадоў зьявіліся аб’явы з асуджэннем каталіцкай імшы. Найбольш зацятыя каталікі былі абураныя сьцьверджаньнямі, што зьмяшчаліся ў гэтых тэкстах. Сам Францыск пачаў разглядаць гэты рух як змову супраць сябе і пачаў перасьлед ягоных прыхільнікаў. Пратэстантаў кідалі ў турмы і каралі сьмерцю. Друкаваная прадукцыя трапіла пад цэнзуру, а вядучыя пратэстанцкія рэфарматары, як то [[Жан Кальвін]], былі вымушаныя выправіцца ў выгнаньне. === Сьмерць === Францыск памёр у замку [[Рамбуе (замак)|Рамбуе]] 31 сакавіка 1547 года ў дзень 28-годзьдзя свайго сына, які стаў ягоным пераемнікам. Магіла Францыска, а таксама магілы ягонай жонкі і маці разам з пахаваннямі іншых францускіх каралёў і прадстаўнікамі каралеўскай сям’і, была апаганеная 20 кастрычніка 1793 году, у час [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] па [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Robert J.|прозьвішча=Knecht|загаловак=Francis I|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1982|isbn=978-0-521-24344-5|ref=Knecht1982}} * {{кніга|імя=Robert J.|прозьвішча=Knecht|загаловак=The Valois|выдавецтва=Hambledon Continuum|год=2004|ref=Knecht2004}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.valois.org/ Дом Валюа]. {{Каралі Францыі}} 6i641i7rdj2ezmmgw7ziltqk2suwle8 2697155 2697152 2026-10-18T13:48:41Z Dymitr 10914 стыль 2697155 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Францы́ск I''' ({{мова-fr|François I^er}}; 12 верасьня 1494 — 31 сакавіка 1547) — кароль [[Францыя|Францыі]] ў час 1515—1547 гадоў. Ён быў сынам [[Карл Ангулемскі|Карла]], графа Ангулемскага, і [[Люіза Савойская|Люізы Савойскай]], стаўшы пераемнікам свайго стрыечнага брата ў першым калене і цесьця [[Людовік XII|Людовіка XII]], які памёр, не пакінуўшы законнага сына. Быў выбітным мэцэнатам мастацтваў, Францыск спрыяў узьнікненьню францускага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], прыцягваючы да працы пры двары многіх італьянскіх мастакоў, у тым ліку [[Леанарда да Вінчы]], які прывёз ''«[[Мона Ліза|Мону Лізу]]»'', набытую Францыскам. Падчас ягонага караляваньня адбыліся важныя культурныя зьмены, сярод якіх адбылося ўзмацненьне цэнтральнай улады ў Францыі, распаўсюд [[гуманізм]]у і [[пратэстанцтва]], а таксама пачатак францускіх дасьледаваньняў [[Новы Сьвет|Новага Сьвету]]. Жак Карт’е ды іншыя мараплаўцы заявілі правы Францыі на землі ў [[Амэрыка|Амэрыцы]] і падрыхтавалі шлях да пашырэньня першай францускай каляніяльнай імпэрыі. == Біяграфія == === Раньняе жыцьцё === [[Файл:Jean Clouet - Portrait de François Ier (1494-1547), roi de France - Google Art Project.jpg|значак|зьлева|Партрэт Францыска 1515 году.]] Францыск Арлеанскі нарадзіўся 12 верасьня 1494 году ў замку мястэчка [[Каньяк (горад)|Каньяк]]{{Зноска|Knecht1982|1982|Knecht|1—2}}, якое тады месьцілася ў правінцыі Сантонж герцагства Аквітаніі. Ён быў адзіным сынам [[Карл Ангулемскі|Карла Арлеанскага]], графа Ангулемскага, і [[Люіза Савойская|Люізы Савойскай]], а таксама прапраўнукам караля [[Карл V Мудры|Карла V]]{{Зноска|Knecht2004|2004|Knecht|112}}. Ягоная сям’я не ўважалася за спадкаемцаў трону, бо ягоны стрыечны брат кароль Карл VIII быў яшчэ малады на момант Францыскавага нараджэньня, як і стрыечны брат ягонага бацькі і таксама будучы кароль [[Людовік XII]]. Аднак [[Карл VIII Валюа|Карл VIII]] памёр бязьдзетным у 1498 годзе, і яму пераемнічаў Людовік XII, які таксама ня меў сына нашчадка{{Зноска|Knecht1982|1982|Knecht|3}}. === Караляваньне === Калі Францыск атрымліваў адукацыю, ідэі, што паходзілі з італьянскага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], мелі значны ўплыў у Францыі. Некаторыя ягоныя настаўнікі, як то [[Франсуа дэ Мулен дэ Рашфор]] і [[Крыстоф дэ Лянгей]], былі захопленыя гэтым новым сьветапоглядам і спрабавалі паўплываць на Францыска. Ягоная акадэмічная адукацыя ўлучала атрыманьне ведаў у арытмэтыцы, астранаміі, геаграфіі, граматыкі, гісторыі, чытаньня, правапісу і пісьма, у выніку чаго ён стаў дасьведчаным у [[іўрыт|габрэйскай]], [[італьянская мова|італьянскай]], [[лацінская мова|лацінскай]] і [[гішпанская мова|гішпанскай мовах]]. Францыск навучыўся рыцарскаму мастацтву, танцам і музыцы, а таксама любіў стральбу з лука, сакалінае паляваньне, конную язду, паляваньне, турніры, тэніс і барацьбу. Урэшце ён захапляўся філязофіяй і тэалёгіяй ды быў апантаны мастацтвам, літаратурай, паэзіяй і навукай. Хоць Францыск не атрымаў гуманістычнай адукацыі, ён быў больш натхнёны гуманізмам, чым любы папярэдні францускі кароль. [[Файл:Truce of Nice 1538.jpg|значак|зьлева|Сустрэча Францыска I і [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карла V]].]] Хоць [[Італьянскія войны]] 1494—1559 гадоў былі дамінуючай часткай ягонага кіраваньня, бо ён стала браў у іх удзел, войны не былі адзіным фокусам ягонай палітыкі. Ён проста працягваў войны, якія атрымаў у спадчыну ад сваіх папярэднікаў і якія ягоны спадкаемца [[Генрых II Валюа|Генрых II]] таксама атрымаў уласна па сьмерці Францыска. Фактычна жа Італьянскія войны ўсчаліся тады, калі [[Мілян]] зьвярнуўся да францускага караля Карла VIII з просьбай аб абароне ад агрэсіўных дзеяў з боку караля Неапалю<ref>Hoyt, Robert S.; Chodorow, Stanley (1976). «Europe in the Middle Ages». Harcourt, Brace & Jovanovich Inc.: New York. — С. 619.</ref>. Большая частка вайсковай дзейнасьці пры Францыску была скіраваная супраць ягонага заклятага ворага, кім быў [[Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі|імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карл V]]. Францыск і Карл падтрымлівалі магутнае асабістае суперніцтва. Акрамя самой імпэрыі, Карл асабіста кіраваў Гішпаніяй, Аўстрыяй і шэрагам меньшых уладаньняў, што межавалі з Францыяй, і таму ўяўляў пагрозу для каралеўства Францыска I. [[Файл:Marignan-1515-francois1er.jpg|значак|зьлева|Кароль у [[бітва пры Марыньяна|бітве пры Марыньяна]].]] Спачатку Францыск ставіўся да новага руху [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адносна талерантна, не зважаючы на ​​тое, што ў 1523 годзе на пляцы Мабэр загадаў спаліць некалькіх гарэтыкаў<ref>Goubert, Pierre (1991). «The Course of French History». Psychology Press. — С. 92.</ref>. Стаўленьне караля да пратэстанцтва пагоршылася пасьля «справы аб афішах», то бок падзеі, якая адбылася ў ноч на 17 кастрычніка 1534 году, калі на вуліцах Парыжу і іншых буйных гарадоў зьявіліся аб’явы з асуджэннем каталіцкай імшы. Найбольш зацятыя каталікі былі абураныя сьцьверджаньнямі, што зьмяшчаліся ў гэтых тэкстах. Сам Францыск пачаў разглядаць гэты рух як змову супраць сябе і пачаў перасьлед ягоных прыхільнікаў. Пратэстантаў кідалі ў турмы і каралі сьмерцю. Друкаваная прадукцыя трапіла пад цэнзуру, а вядучыя пратэстанцкія рэфарматары, як то [[Жан Кальвін]], былі вымушаныя выправіцца ў выгнаньне. === Сьмерць === Францыск памёр у замку [[Рамбуе (замак)|Рамбуе]] 31 сакавіка 1547 года ў дзень 28-годзьдзя свайго сына, які стаў ягоным пераемнікам. Магіла Францыска, а таксама магілы ягонай жонкі і маці разам з пахаваннямі іншых францускіх каралёў і прадстаўнікамі каралеўскай сям’і, была апаганеная 20 кастрычніка 1793 году, у час [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] па [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Robert J.|прозьвішча=Knecht|загаловак=Francis I|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1982|isbn=978-0-521-24344-5|ref=Knecht1982}} * {{кніга|імя=Robert J.|прозьвішча=Knecht|загаловак=The Valois|выдавецтва=Hambledon Continuum|год=2004|ref=Knecht2004}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.valois.org/ Дом Валюа]. {{Каралі Францыі}} l8zelu87wrlrfaq7j086gvfxpwuni0k 2697190 2697155 2026-10-18T21:02:55Z Dymitr 10914 /* Біяграфія */ артаграфія 2697190 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Францы́ск I''' ({{мова-fr|François I^er}}; 12 верасьня 1494 — 31 сакавіка 1547) — кароль [[Францыя|Францыі]] ў час 1515—1547 гадоў. Ён быў сынам [[Карл Ангулемскі|Карла]], графа Ангулемскага, і [[Люіза Савойская|Люізы Савойскай]], стаўшы пераемнікам свайго стрыечнага брата ў першым калене і цесьця [[Людовік XII|Людовіка XII]], які памёр, не пакінуўшы законнага сына. Быў выбітным мэцэнатам мастацтваў, Францыск спрыяў узьнікненьню францускага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], прыцягваючы да працы пры двары многіх італьянскіх мастакоў, у тым ліку [[Леанарда да Вінчы]], які прывёз ''«[[Мона Ліза|Мону Лізу]]»'', набытую Францыскам. Падчас ягонага караляваньня адбыліся важныя культурныя зьмены, сярод якіх адбылося ўзмацненьне цэнтральнай улады ў Францыі, распаўсюд [[гуманізм]]у і [[пратэстанцтва]], а таксама пачатак францускіх дасьледаваньняў [[Новы Сьвет|Новага Сьвету]]. Жак Карт’е ды іншыя мараплаўцы заявілі правы Францыі на землі ў [[Амэрыка|Амэрыцы]] і падрыхтавалі шлях да пашырэньня першай францускай каляніяльнай імпэрыі. == Біяграфія == === Раньняе жыцьцё === [[Файл:Jean Clouet - Portrait de François Ier (1494-1547), roi de France - Google Art Project.jpg|значак|зьлева|Партрэт Францыска 1515 году.]] Францыск Арлеанскі нарадзіўся 12 верасьня 1494 году ў замку мястэчка [[Каньяк (горад)|Каньяк]]{{Зноска|Knecht1982|1982|Knecht|1—2}}, якое тады месьцілася ў правінцыі Сантонж герцагства Аквітаніі. Ён быў адзіным сынам [[Карл Ангулемскі|Карла Арлеанскага]], графа Ангулемскага, і [[Люіза Савойская|Люізы Савойскай]], а таксама прапраўнукам караля [[Карл V Мудры|Карла V]]{{Зноска|Knecht2004|2004|Knecht|112}}. Ягоная сям’я не ўважалася за спадкаемцаў трону, бо ягоны стрыечны брат кароль Карл VIII быў яшчэ малады на момант Францыскавага нараджэньня, як і стрыечны брат ягонага бацькі і таксама будучы кароль [[Людовік XII]]. Аднак [[Карл VIII Валюа|Карл VIII]] памёр бязьдзетным у 1498 годзе, і яму пераемнічаў Людовік XII, які таксама ня меў сына нашчадка{{Зноска|Knecht1982|1982|Knecht|3}}. === Караляваньне === Калі Францыск атрымліваў адукацыю, ідэі, што паходзілі з італьянскага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], мелі значны ўплыў у Францыі. Некаторыя ягоныя настаўнікі, як то [[Франсуа дэ Мулен дэ Рашфор]] і [[Крыстоф дэ Лянгей]], былі захопленыя гэтым новым сьветапоглядам і спрабавалі паўплываць на Францыска. Ягоная акадэмічная адукацыя ўлучала атрыманьне ведаў у арытмэтыцы, астранаміі, геаграфіі, граматыкі, гісторыі, чытаньня, правапісу і пісьма, у выніку чаго ён стаў дасьведчаным у [[іўрыт|габрэйскай]], [[італьянская мова|італьянскай]], [[лацінская мова|лацінскай]] і [[гішпанская мова|гішпанскай мовах]]. Францыск навучыўся рыцарскаму мастацтву, танцам і музыцы, а таксама любіў стральбу з лука, сакалінае паляваньне, конную язду, паляваньне, турніры, тэніс і барацьбу. Урэшце ён захапляўся філязофіяй і тэалёгіяй ды быў апантаны мастацтвам, літаратурай, паэзіяй і навукай. Хоць Францыск не атрымаў гуманістычнай адукацыі, ён быў больш натхнёны гуманізмам, чым любы папярэдні францускі кароль. [[Файл:Truce of Nice 1538.jpg|значак|зьлева|Сустрэча Францыска I і [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карла V]].]] Хоць [[Італьянскія войны]] 1494—1559 гадоў былі дамінуючай часткай ягонага кіраваньня, бо ён стала браў у іх удзел, войны не былі адзіным фокусам ягонай палітыкі. Ён проста працягваў войны, якія атрымаў у спадчыну ад сваіх папярэднікаў і якія ягоны спадкаемца [[Генрых II Валюа|Генрых II]] таксама атрымаў уласна па сьмерці Францыска. Фактычна жа Італьянскія войны ўсчаліся тады, калі [[Мілян]] зьвярнуўся да францускага караля Карла VIII з просьбай аб абароне ад агрэсіўных дзеяў з боку караля Неапалю<ref>Hoyt, Robert S.; Chodorow, Stanley (1976). «Europe in the Middle Ages». Harcourt, Brace & Jovanovich Inc.: New York. — С. 619.</ref>. Большая частка вайсковай дзейнасьці пры Францыску была скіраваная супраць ягонага заклятага ворага, кім быў [[Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі|імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карл V]]. Францыск і Карл падтрымлівалі магутнае асабістае суперніцтва. Акрамя самой імпэрыі, Карл асабіста кіраваў Гішпаніяй, Аўстрыяй і шэрагам меньшых уладаньняў, што межавалі з Францыяй, і таму ўяўляў пагрозу для каралеўства Францыска I. [[Файл:Marignan-1515-francois1er.jpg|значак|зьлева|Кароль у [[бітва пры Марыньяна|бітве пры Марыньяна]].]] Спачатку Францыск ставіўся да новага руху [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адносна талерантна, не зважаючы на ​​тое, што ў 1523 годзе на пляцы Мабэр загадаў спаліць некалькіх гарэтыкаў<ref>Goubert, Pierre (1991). «The Course of French History». Psychology Press. — С. 92.</ref>. Стаўленьне караля да пратэстанцтва пагоршылася пасьля «справы аб афішах», то бок падзеі, якая адбылася ў ноч на 17 кастрычніка 1534 году, калі на вуліцах Парыжу і іншых буйных гарадоў зьявіліся аб’явы з асуджэньнем каталіцкай імшы. Найбольш зацятыя каталікі былі абураныя сьцьверджаньнямі, што зьмяшчаліся ў гэтых тэкстах. Сам Францыск пачаў разглядаць гэты рух як змову супраць сябе і пачаў перасьлед ягоных прыхільнікаў. Пратэстантаў кідалі ў турмы і каралі сьмерцю. Друкаваная прадукцыя трапіла пад цэнзуру, а вядучыя пратэстанцкія рэфарматары, як то [[Жан Кальвін]], былі вымушаныя выправіцца ў выгнаньне. === Сьмерць === Францыск памёр у замку [[Рамбуе (замак)|Рамбуе]] 31 сакавіка 1547 года ў дзень 28-годзьдзя свайго сына, які стаў ягоным пераемнікам. Магіла Францыска, а таксама магілы ягонай жонкі і маці разам з пахаваньнямі іншых францускіх каралёў і прадстаўнікамі каралеўскай сям’і, была апаганеная 20 кастрычніка 1793 году, у час [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] па [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Robert J.|прозьвішча=Knecht|загаловак=Francis I|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1982|isbn=978-0-521-24344-5|ref=Knecht1982}} * {{кніга|імя=Robert J.|прозьвішча=Knecht|загаловак=The Valois|выдавецтва=Hambledon Continuum|год=2004|ref=Knecht2004}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.valois.org/ Дом Валюа]. {{Каралі Францыі}} i8irmy11fke3vpes09668ojyl7dzdeo 0 304345 2697154 2026-10-18T13:47:04Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Людовік XII (кароль Францыі)]] у [[Людовік XII]]: залішняе ўдакладненьне 2697154 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Людовік XII]] tsqk614jewd1xbpv1vjj86kl408fu2o 0 304346 2697158 2026-10-18T13:56:19Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Людовік X (кароль Францыі)]] у [[Людовік X]]: залішняе ўдакладненьне 2697158 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Людовік X]] ip77sefq7ohvu1qwphizys2ethr2bos 0 304347 2697173 2026-10-18T15:58:20Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Nicolas_Catinat?oldid=1379812709 2697173 wikitext text/x-wiki {{Вайсковец}} '''Нікаля́ Катына́''' ({{мова-fr|Nicolas Catinat}}; 1 верасьня 1637 — 22 лютага 1712) — францускі вайсковец, маршалам Францыі ў часы панаваньня [[Людовік XIV|Людовіка XIV]]. == Біяграфія == Сын старшага радніка Парыскага парлямэнту Катына нарадзіўся ў [[Парыж]]ы 1 верасьня 1637 году. Юнаком быў залічаны ў францускую гвардыю і вызначыўся падчас [[аблога Лілю (1667)|аблогі Лілю]] ў 1667 годзе{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|534}}. [[Файл:Bataille de La Marsaille, 4 octobre 1693.jpeg|значак|зьлева|Катына ў бітве пры Марсальлі.]] Празь дзесяць гадоў стаў брыгадзірам, а потым атрымаў чын лягернага маршала ў 1680 годзе, а потым лейтэнант-генэрала ў 1688 годзе. Адзначыўся ў кампаніях 1676—1678 гадоў у [[Фляндрыя|Фляндрыі]] падчас [[галяндзкая вайна|франка-галяндзкай вайны]], а пазьней быў задзейнічаны ў перасьледзе [[вальдэнсы|вальдэнсаў]] у 1686 годзе. Па ўдзеле ў [[аблога Філіпсбургу (1688)|аблозе Філіпсбургу]] на пачатку [[вайна Аўгсбурскай лігі|вайны Аўгсбурскай лігі]], яго прызначылі камандаваць францускімі войскамі на паўднёва-ўсходнім тэатры вайны{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|534}}. У 1691 годзе ён захапіў Ніццу і [[Вільфранш-сюр-Мэр|Вільфранш]]. Ягоныя перамогі над [[Віктар Амадэй II|Віктарам Амадэем II]] у [[бітве пры Стафардзе|бітве пры Стафардзе]] ў 1690 годзе і ў [[бітва пры Марсальлі|бітве пры Марсальлі]] ў 1693 годзе былі аднымі з найвялікшых дасягненьняў як вайскоўца{{Зноска|Rowlands|2002|Rowlands|291—296}}. У 1693 годзе Катына быў прызначаны маршалам Францыі, а ў 1697 годзе ён ачоліў францускія войскі падчас пераможнай [[аблога Ату|аблогі Ату]]. На пачатку [[Вайна за гішпанскую спадчыну|Вайны за гішпанскую спадчыну]] Катына ачоліў апэрацыі ў Паўночнай Італіі, але ягоная дзейнасьць была значна абмежаваная загадамі францускага двара і слабасьцю ягоных войскаў. Князь [[Яўген Савойскі]] перахітрыў Катына, і той пацярпеў [[бітва пры Карпі|паразу пры Карпі]], пасьля чаго неўзабаве быў заменены [[Франсуа дэ Няфвіль|маршалам Вільруа]]{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|534}}. Калі Катына стаў другім камандзірам пры Вільруа, францускія войскі зноў былі разьбітыя войскамі Яўгена ў [[бітва пры К’яры|бітве пры К’яры]]. Катына памёр у [[Сэн-Грасьен (Валь-д’Ўаз)|Сэн-Грасьене]] ў 1712 годзе. У 1819 годзе былі апублікаваныя ягоныя мэмуары. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Hugh|прозьвішча=Chisholm|частка=Catinat, Nicolas|загаловак=Encyclopædia Britannica|том=5|выданьне=11|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1911|старонкі=534|ref=Chisholm}} * {{кніга|імя=Guy|прозьвішча=Rowlands|спасылка=https://books.google.com/books?id=wMqEx-7r2acC|загаловак=The Dynastic State and the Army under Louis XIV: Royal Service and Private Interest 1661–1701|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2002|старонкі=291–296|isbn=978-1-139-43930-5|ref=Rowlands}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.deutsche-biographie.de/118946099.html Профіль] на Deutsche Biographie. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Катына, Нікаля}} [[Катэгорыя:Маршалы Францыі]] [[Катэгорыя:Францускія вайскоўцы]] bne8n6ruv2ar4yq0tmdgzuupsqp6wcy 2697174 2697173 2026-10-18T16:02:03Z Dymitr 10914 /* Біяграфія */ выпраўленьне спасылак 2697174 wikitext text/x-wiki {{Вайсковец}} '''Нікаля́ Катына́''' ({{мова-fr|Nicolas Catinat}}; 1 верасьня 1637 — 22 лютага 1712) — францускі вайсковец, маршалам Францыі ў часы панаваньня [[Людовік XIV|Людовіка XIV]]. == Біяграфія == Сын старшага радніка Парыскага парлямэнту Катына нарадзіўся ў [[Парыж]]ы 1 верасьня 1637 году. Юнаком быў залічаны ў францускую гвардыю і вызначыўся падчас [[аблога Лілю (1667)|аблогі Лілю]] ў 1667 годзе{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|534}}. [[Файл:Bataille de La Marsaille, 4 octobre 1693.jpeg|значак|зьлева|Катына ў бітве пры Марсальлі.]] Празь дзесяць гадоў стаў брыгадзірам, а потым атрымаў чын лягернага маршала ў 1680 годзе, а потым лейтэнант-генэрала ў 1688 годзе. Адзначыўся ў кампаніях 1676—1678 гадоў у [[Фляндрыя|Фляндрыі]] падчас [[галяндзкая вайна|франка-галяндзкай вайны]], а пазьней быў задзейнічаны ў перасьледзе [[вальдэнсы|вальдэнсаў]] у 1686 годзе. Па ўдзеле ў [[аблога Філіпсбургу (1688)|аблозе Філіпсбургу]] на пачатку [[вайна Аўгсбурскай лігі|вайны Аўгсбурскай лігі]], яго прызначылі камандаваць францускімі войскамі на паўднёва-ўсходнім тэатры вайны{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|534}}. У 1691 годзе ён захапіў [[Ніцца|Ніццу]] і [[Вільфранш-сюр-Мэр|Вільфранш]]. Ягоныя перамогі над [[Віктар Амадэй II|Віктарам Амадэем II]] у [[бітве пры Стафардзе|бітве пры Стафардзе]] ў 1690 годзе і ў [[бітва пры Марсальлі|бітве пры Марсальлі]] ў 1693 годзе былі аднымі з найвялікшых дасягненьняў як вайскоўца{{Зноска|Rowlands|2002|Rowlands|291—296}}. У 1693 годзе Катына быў прызначаны маршалам Францыі, а ў 1697 годзе ён ачоліў францускія войскі падчас пераможнай [[аблога Ату|аблогі Ату]]. На пачатку [[Вайна за гішпанскую спадчыну|Вайны за гішпанскую спадчыну]] Катына ачоліў апэрацыі ў Паўночнай Італіі, але ягоная дзейнасьць была значна абмежаваная загадамі францускага двара і слабасьцю ягоных войскаў. Князь [[Яўген Савойскі]] перахітрыў Катына, і той пацярпеў [[бітва пры Карпі|паразу пры Карпі]], пасьля чаго неўзабаве быў заменены [[Франсуа дэ Няфвіль|маршалам Вільруа]]{{Зноска|Chisholm|1911|Chisholm|534}}. Калі Катына стаў другім камандзірам пры Вільруа, францускія войскі зноў былі разьбітыя войскамі Яўгена ў [[бітва пры К’яры|бітве пры К’яры]]. Катына памёр у [[Сэн-Грасьен (Валь-д’Ўаз)|Сэн-Грасьене]] ў 1712 годзе. У 1819 годзе былі апублікаваныя ягоныя мэмуары. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Hugh|прозьвішча=Chisholm|частка=Catinat, Nicolas|загаловак=Encyclopædia Britannica|том=5|выданьне=11|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1911|старонкі=534|ref=Chisholm}} * {{кніга|імя=Guy|прозьвішча=Rowlands|спасылка=https://books.google.com/books?id=wMqEx-7r2acC|загаловак=The Dynastic State and the Army under Louis XIV: Royal Service and Private Interest 1661–1701|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2002|старонкі=291–296|isbn=978-1-139-43930-5|ref=Rowlands}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.deutsche-biographie.de/118946099.html Профіль] на Deutsche Biographie. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Катына, Нікаля}} [[Катэгорыя:Маршалы Францыі]] [[Катэгорыя:Францускія вайскоўцы]] d4pdfzo2md8l9q034s0gnswqg8uvs6t 14 304348 2697183 2026-10-18T18:48:30Z Dymitr 10914 пачатак 2697183 wikitext text/x-wiki {{Нарадзіліся год|128|9}} jlgi0jrxeqtc35gpef5exo8pw3t5qjq 14 304349 2697187 2026-10-18T20:30:46Z Dymitr 10914 пачатак 2697187 wikitext text/x-wiki {{Памерлі год|87|7}} sqpfnz42a0cox4m33bvh2klgfkigm38 0 304350 2697188 2026-10-18T20:48:46Z SergeiSEE 38150 Створаная старонка са зьместам „{{Шляхціч |Імя = Мікола Кміціч |Поўнае імя = |Арыгінальнае імя = |Партрэт = |Подпіс партрэту = |Герб = POL COA Radzic II.svg |Подпіс гербу = Герб Кміцічаў [[Радзіч]] |Пасады = |Пачатак пэрыяду = |Заканчэньне п...“ 2697188 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч |Імя = Мікола Кміціч |Поўнае імя = |Арыгінальнае імя = |Партрэт = |Подпіс партрэту = |Герб = POL COA Radzic II.svg |Подпіс гербу = Герб Кміцічаў [[Радзіч]] |Пасады = |Пачатак пэрыяду = |Заканчэньне пэрыяду = |Папярэднік = |Наступнік = |Імя пры нараджэньні = |Нарадзіўся = 1601 |Месца нараджэньня = [[Віцебскае ваяводзтва]] |Памёр = {{Памёр|24|2|1632}} |Месца сьмерці = |Род = [[Кміцічы]] |Бацька = |Маці = |Жонка = |Дзеці = |Рэлігія = |Рэгаліі = |Колер = |Колер загалоўку = }} '''Мікола Кміціц''', '''Мікола Кміціч''' ({{мова-pl|Mikołaj Kmicic}}) ({{Н}}1601, [[Віцебскае ваяводзтва]] — {{†}} 24 лютага 1632, [[Вільня]]) — паэт-лацініст, пэдагог. Псэўданім — Язафат Ісакавіч. == Жыцьцяпіс == Мікола Кміціц — з дробнай шляхты гербу [[Радзіч]], дзядзька [[Самуэль Кміціч|Самуэля Кміціча]]<ref name="Niesiecki">{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Herbarz polski Kaspra Niesieckiego powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza |арыгінал = |спасылка = https://bc.radom.pl/dlibra/doccontent?id=31810 |адказны = |выданьне = |месца = [[Ляйпцыг|Lipsk]] |выдавецтва = Nakładem i drukiem Breitkopfa i Haertela |год = 1840 |том = 5: Kacperski—Kykieryc|старонкі = 121—122 |старонак = 476 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>, нарадзіўся ў Віцебскім ваяводзтве ў 1601 годзе й ва ўзросьце 16 гадоў уступіў у [[Езуіты|Таварыства Ісуса]]. Вывучаў у [[Полацкі езуіцкі калегіюм|Полацкім езуіцкім калегіюме]] паэтыку пад кіраўніцтвам [[Мацей Казімер Сарбеўскі|Мацея Казімера Сарбеўскага]] і рыторыку (1619–1621), а ў [[Пултуск]]у – філязофію (1621–1624). Вярнуўся ў [[Полацак]], дзе год працаваў выкладчыкам паэтыкі. Быў запрошаны выкладаць паэтыку ў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскую акадэмію]]. У 1628–1632 гг. слухаў там лекцыі па тэалёгіі. Памёр і пахаваны ў [[Вільня|Вільні]]. Ён вызначаўся выключным паэтычным талентам і падаваў вялікія надзеі, аднак памёр у росквіце маладосьці — падчас вывучэньня тэалёгіі — захварэўшы на інфэкцыйную хваробу. Ён адышоў у лепшы сьвет у Вільні 24 лютага 1632 года. == Паэтычная творчасьць == У Віленскай акадэміі з ініцыятывы Кміціца склаўся гурток гуманістычнага кірунку, у які ўвайшлі найбольш здольныя знаўцы красамоўства й паэзіі — Жыгімонт Лаўксьмін, Ян Рывоцкі, Томаш Клягэ й інш. Вынік дзейнасьці гуртка — створаныя яго ўдзельнікамі паэтычныя творы, якія выдаваліся пад агульнай назвай ад імя акадэміі. Частка твораў Кміціца была надрукавана, але частка засталася ў рукапісах, і лёс іх невядомы. Мікола Кміціц — аўтар гераічнай паэмы «Язафатыда, або Пра забойства Язафата Кунцэвіча, … у трох кнігах» пра сьмерць [[Язафат Кунцэвіч|Язафата Кунцэвіча]] выдадзенай пад імем базыляніна Язафата Ісакавіча. У 1748 годзе «Язафатыда» была перавыдадзена ў друкарні базылянаў у [[Пачаеў|Пачаеве]]. Другое выданьне прысьвечана біскапу [[Юзэф Станіслаў Сапега|Юзафу Сапегу]], графу ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Заслаўе|Заслаўі]] й [[Дуброўна|Дуброўне]]. Таксама вядомыя панэгірыкі Кміціца ў гонар [[Мацей Казімер Сарбеўскі|Мацея Казімера Сарбеўскага]], каноніка віленскага [[Юры Тышкевіч (біскуп)|Юрыя Тышкевіча]] і інш.<ref>{{Кніга|аўтар = Alegambe, Philippo. |частка = |загаловак = Bibliotheca scriptorvm Societatis Iesu, Polft excufum Anno M.DC.VIII catalogum R. P. Ribadeneiræ societatis eivsdem theologi |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/gri_33125008255859/page/352/mode/2up |адказны = |выданьне = |месца = [[Антвэрпэн|Antuerpiæ]] |выдавецтва = Apud Ioannem Meursium |год = M. DC. XLIII. (1643)|том = |старонкі = 353 |старонак = 24, 586, 2 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref name="Niesiecki"/> == Кнігапіс == * {{Кніга|аўтар = Iosaphat Isakowicz. |частка = |загаловак = Iosaphatidos, sive De nece Iosaphat Kuncewicz archiepiscopi Polocenfsis], ritus Graeci, pro unione et S. Sede Apostolica Romana Vitebsci a schismaticis caesi, libri tres, illustrissimo ac reverendissimo d[omi]no, d. Antonio Sanctacrucio, Dei et Apostolicae Sedis gratia archiepiscopo Seleuciae…|арыгінал =«Язафатыда», або «Пра сьмерць Язафата Кунцэвіча, архібіскупа Полацкага» — які прытрымліваўся грэцкага абраду дзеля царкоўнай уніі й Сьвятога Рымскага Апостальскага Прастола й быў забіты ў Віцебску схізматыкамі, — у трох кнігах; прысьвечана Яго Эксцэленцыі й Высокадастойнаму спадару Антоніа Сантакрочэ, архібіскупу Селеўкіі, які займае гэтую пасаду з ласкі Божай і Апостальскага Прастола |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Ordinis D. Basilii Magni |год = M.DC.XXVIII (1628)|том = |старонкі = |старонак = 73 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Iosaphat Isakowicz. |частка = |загаловак = Iosaphatidos sive de nece B. Iosaphat Kuncewicz Archiepiscopi Polocensis Ritus Græci, pro Unione & Sancta Sede Apostolica Romana, Vitebsci a Schismaticis cæsi, Libri Tres Olim Anno M. DC. XX. VIII. a Fre. Iosaphat Isakowicz Ordinis Divi Basilii Magni Elucubrati & Typo Mandati, Nunc repetito prælo, Ilustrissimo Excellentiffirao & Reverendiffimo Dno Dno Iosepho Comiti in Bychow, Zaslaw & Dąbrowna Sapieha DEI & Apoftolicae Sedis Gratiá Episcopo Diocæsariensi, Coadjutori cum Successione Episcopatus Vilnensis, Referendario M. M. D. Litt. a Provincia Lithvana Ord. Divi Basilii Magni Cum facúltate Superiorum Dedicati|арыгінал =«Язафатыда», або «Пра сьмерць блаславёнага Язафата Кунцэвіча, архібіскупа Полацкага (грэцкага абраду)», дзеля Уніі й Сьвятога Рымскага Апостальскага Прастола, які быў забіты ў Віцебску схізматыкамі, у трох кнігах. Першапачаткова складзена й надрукавана ў 1628 годзе манахам Ясафатам Ісаковічам з Ордэна сьвятога Васілія Вялікага; цяпер перавыдадзена й – з дазволу настаяцеляў — прысьвечана Літоўскай правінцыяй Ордэна сьвятога Васілія Вялікага Яснавяльможнаму, Найвыдатнейшаму й Найшаноўнейшаму спадару Юзафу Сапегу, графу на Быхаве, Заслаўі й Дуброўне, біскупу (з ласкі Божай і Апостальскага Прастола) і каад'ютару з правам пераемнасьці на Віленскай катэдры, рэфэрэндару Вялікага Княства Літоўскага |спасылка = https://polona.pl/preview/0bd563bb-1877-485b-92af-dc14b7613070 |адказны = |выданьне = |месца = [[Пачаеў|Poczajov]] |выдавецтва = Typís S. R. M. Conventus Poczajovienfis O. S. Bafilii M. |год = M. DCĆ. XL. VIII (1748)|том = |старонкі = |старонак = 80 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} === Пераклады на беларускую мову === * {{Артыкул| аўтар = Язафат Ісакавіч. Пераклад [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Жанны Некрашэвіч Кароткай]].| загаловак = Язафатыда, або пра забойства Язафата Кунцэвіча. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]] | тып = часопіс | год = 2026 | том = | нумар = 9| старонкі = 27—39 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]]. | загаловак = Агіяграфічная паэма ў лацінамоўнай літаратуры Беларусі XVI – першай паловы XVII ст. | спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/19705 | мова = | выданьне = Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы | тып = Серыя 3. Філалогія. Педагогіка. Псіхалогія | год = 2012| том = | нумар = 2 (135)| старонкі = 6—12 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =Жанна Некрашэвіч-Кароткая.|частка = |загаловак = Беларуская лацінамоўная паэма: позні Рэнесанс і ранняе Барока|арыгінал = |спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/92180|адказны = навуковыя рэдактары: [[Вячаслаў Рагойша|В. П. Рагойша]], У. Г. Кароткі |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 2011|том = |старонкі = 170—176 |старонак = 231|сэрыя = |isbn = 978-985-518-545-2|наклад = 100}} == Энцыкляпэдыі, даведнікі == * Кміціц Мікалай. // {{Літаратура/Асьветнікі зямлі Беларускай (2001)}} — C. 239. * Кміціц Мікалай. // {{Літаратура/Мысьліцелі і асьветнікі Беларусі (1995)}} — C. 239. * {{Літаратура/ЭВКЛ|3|277|Кміціц Мікалай| }} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2|400|Кміціц Мікалай| }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = Janocki, J. D. |частка = |загаловак = Nachricht von denen in der Hochgraflich Zaluskischen Bibliotek sich befinden raren polnischen Büchern |арыгінал =Звесткі пра рэдкія польскія кнігі, якія знаходзяцца ў бібліятэцы графаў Залускіх |спасылка = https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/27483/edition/24847?language=en |адказны = |выданьне = |месца = [[Дрэздэн|Dressden]] |выдавецтва = Georg Conrad Walther |год = 1747|том = |старонкі = 83—84 |старонак = 572 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Bentkowski Felix. |частка = |загаловак = Historya literatury polskiej |арыгінал =Гісторыя польскай літаратуры |спасылка = https://books.google.pl/books?id=5NdGAAAAIAAJ&pg=PR19&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false |адказны = |выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]], [[Вільня|Wilno]] |выдавецтва = Nakładem Zawadzriego i Komp. |год = 1814|том = 1—2|старонкі = 626—627 |старонак = XVIII+712 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Józef Brown. |частка = |загаловак = Biblioteka pisarzów assystencyi polskiéj Towarzystwa Jezusowego: powiększona dwoma dodatkami, z których pierwszy zawiera polskie i rossyjskie tłomaczenia, drugi - wydania pisarzy Towarzystwa Jezusowego do innych assystencyi należących w Polsce i Rossyi|арыгінал =Бібліяграфія пісьменнікаў Польскай асістэнцыі Таварыства Ісуса: дапоўненая двума дадаткамі — першы з якіх змяшчае пераклады на польскую і рускую мовы, а другі — пералік выданняў твораў пісьменнікаў Таварыства Ісуса, якія належалі да іншых асістэнцый, але вялі дзейнасць у Польшчы і Расіі |спасылка = https://books.google.ee/books?id=pOhv7AQvkxcC&pg=PA1&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false |адказны = Tłumacz: Władysław Kiejnowski |выданьне = |месца = [[Львоў|Lwów]]} |выдавецтва = Wydawca: L. Merzbach |год = 1862 |том = |старонкі = 218—219 |старонак = 510 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Boniecki Aдам. |частка = |загаловак = Herbarz polski. część I: Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich|арыгінал =Польскі гербоўнік. Частка I: Гістарычныя і генеалагічныя звесткі пра шляхецкія роды |спасылка = https://archive.org/details/bc.radom.pl.53-2721/page/186/mode/2up |адказны = |выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = Adam Boniecki |год = 1907|том = 10: Kestowscy—Komorowscy|старонкі = 187 |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{слупок-канец}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кміціц, Мікалай}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Полацкага езуіцкага калегіюму]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага езуіцкага калегіюму]] [[Катэгорыя:Беларускія езуіты]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Польскія паэты]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] [[Катэгорыя:Новалацінскія літаратары]] g2xv8n0dgsswnhizfdqem8nih8d6ns3 2697194 2697188 2026-10-18T21:23:45Z SergeiSEE 38150 2697194 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч |Імя = Мікола Кміціч |Поўнае імя = |Арыгінальнае імя = |Партрэт = |Подпіс партрэту = |Герб = POL COA Radzic II.svg |Подпіс гербу = Герб Кміцічаў [[Радзіч]] |Пасады = |Пачатак пэрыяду = |Заканчэньне пэрыяду = |Папярэднік = |Наступнік = |Імя пры нараджэньні = |Нарадзіўся = 1601 |Месца нараджэньня = [[Віцебскае ваяводзтва]] |Памёр = {{Памёр|24|2|1632}} |Месца сьмерці = |Род = [[Кміцічы]] |Бацька = |Маці = |Жонка = |Дзеці = |Рэлігія = |Рэгаліі = |Колер = |Колер загалоўку = }} '''Мікола Кміціч''', '''Мікола Кміціц''' ({{мова-pl|Mikołaj Kmicic}}) ({{Н}}1601, [[Віцебскае ваяводзтва]] — {{†}} 24 лютага 1632, [[Вільня]]) — паэт-лацініст, пэдагог. Псэўданім — Язафат Ісакавіч. == Жыцьцяпіс == Мікола Кміціч — з дробнай шляхты гербу [[Радзіч]], дзядзька [[Самуэль Кміціч|Самуэля Кміціча]]<ref name="Niesiecki">{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Herbarz polski Kaspra Niesieckiego powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza |арыгінал = |спасылка = https://bc.radom.pl/dlibra/doccontent?id=31810 |адказны = |выданьне = |месца = [[Ляйпцыг|Lipsk]] |выдавецтва = Nakładem i drukiem Breitkopfa i Haertela |год = 1840 |том = 5: Kacperski—Kykieryc|старонкі = 121—122 |старонак = 476 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>, нарадзіўся ў Віцебскім ваяводзтве ў 1601 годзе й ва ўзросьце 16 гадоў уступіў у [[Езуіты|Таварыства Ісуса]]. Вывучаў у [[Полацкі езуіцкі калегіюм|Полацкім езуіцкім калегіюме]] паэтыку пад кіраўніцтвам [[Мацей Казімер Сарбеўскі|Мацея Казімера Сарбеўскага]] і рыторыку (1619–1621), а ў [[Пултуск]]у – філязофію (1621–1624). Вярнуўся ў [[Полацак]], дзе год працаваў выкладчыкам паэтыкі. Быў запрошаны выкладаць паэтыку ў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскую акадэмію]]. У 1628–1632 гг. слухаў там лекцыі па тэалёгіі. Памёр і пахаваны ў [[Вільня|Вільні]]. Ён вызначаўся выключным паэтычным талентам і падаваў вялікія надзеі, аднак памёр у росквіце маладосьці — падчас вывучэньня тэалёгіі — захварэўшы на інфэкцыйную хваробу. Ён адышоў у лепшы сьвет у Вільні 24 лютага 1632 года. == Паэтычная творчасьць == У Віленскай акадэміі з ініцыятывы Кміціча склаўся гурток гуманістычнага кірунку, у які ўвайшлі найбольш здольныя знаўцы красамоўства й паэзіі — Жыгімонт Лаўксьмін, Ян Рывоцкі, Томаш Клягэ й інш. Вынік дзейнасьці гуртка — створаныя яго ўдзельнікамі паэтычныя творы, якія выдаваліся пад агульнай назвай ад імя акадэміі. Частка твораў Кміціча была надрукавана, але частка засталася ў рукапісах, і лёс іх невядомы. Мікола Кміціч — аўтар гераічнай паэмы «Язафатыда, або Пра забойства Язафата Кунцэвіча, … у трох кнігах» пра сьмерць [[Язафат Кунцэвіч|Язафата Кунцэвіча]] выдадзенай пад імем базыляніна Язафата Ісакавіча. У 1748 годзе «Язафатыда» была перавыдадзена ў друкарні базылянаў у [[Пачаеў|Пачаеве]]. Другое выданьне прысьвечана біскапу [[Юзэф Станіслаў Сапега|Юзафу Сапегу]], графу ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Заслаўе|Заслаўі]] й [[Дуброўна|Дуброўне]]. Таксама вядомыя панэгірыкі Кміціча ў гонар [[Мацей Казімер Сарбеўскі|Мацея Казімера Сарбеўскага]], каноніка віленскага [[Юры Тышкевіч (біскуп)|Юрыя Тышкевіча]] і інш.<ref>{{Кніга|аўтар = Alegambe, Philippo. |частка = |загаловак = Bibliotheca scriptorvm Societatis Iesu, Polft excufum Anno M.DC.VIII catalogum R. P. Ribadeneiræ societatis eivsdem theologi |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/gri_33125008255859/page/352/mode/2up |адказны = |выданьне = |месца = [[Антвэрпэн|Antuerpiæ]] |выдавецтва = Apud Ioannem Meursium |год = M. DC. XLIII. (1643)|том = |старонкі = 353 |старонак = 24, 586, 2 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref name="Niesiecki"/> == Кнігапіс == * {{Кніга|аўтар = Iosaphat Isakowicz. |частка = |загаловак = Iosaphatidos, sive De nece Iosaphat Kuncewicz archiepiscopi Polocenfsis], ritus Graeci, pro unione et S. Sede Apostolica Romana Vitebsci a schismaticis caesi, libri tres, illustrissimo ac reverendissimo d[omi]no, d. Antonio Sanctacrucio, Dei et Apostolicae Sedis gratia archiepiscopo Seleuciae…|арыгінал =«Язафатыда», або «Пра сьмерць Язафата Кунцэвіча, архібіскупа Полацкага» — які прытрымліваўся грэцкага абраду дзеля царкоўнай уніі й Сьвятога Рымскага Апостальскага Прастола й быў забіты ў Віцебску схізматыкамі, — у трох кнігах; прысьвечана Яго Эксцэленцыі й Высокадастойнаму спадару Антоніа Сантакрочэ, архібіскупу Селеўкіі, які займае гэтую пасаду з ласкі Божай і Апостальскага Прастола |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Ordinis D. Basilii Magni |год = M.DC.XXVIII (1628)|том = |старонкі = |старонак = 73 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Iosaphat Isakowicz. |частка = |загаловак = Iosaphatidos sive de nece B. Iosaphat Kuncewicz Archiepiscopi Polocensis Ritus Græci, pro Unione & Sancta Sede Apostolica Romana, Vitebsci a Schismaticis cæsi, Libri Tres Olim Anno M. DC. XX. VIII. a Fre. Iosaphat Isakowicz Ordinis Divi Basilii Magni Elucubrati & Typo Mandati, Nunc repetito prælo, Ilustrissimo Excellentiffirao & Reverendiffimo Dno Dno Iosepho Comiti in Bychow, Zaslaw & Dąbrowna Sapieha DEI & Apoftolicae Sedis Gratiá Episcopo Diocæsariensi, Coadjutori cum Successione Episcopatus Vilnensis, Referendario M. M. D. Litt. a Provincia Lithvana Ord. Divi Basilii Magni Cum facúltate Superiorum Dedicati|арыгінал =«Язафатыда», або «Пра сьмерць блаславёнага Язафата Кунцэвіча, архібіскупа Полацкага (грэцкага абраду)», дзеля Уніі й Сьвятога Рымскага Апостальскага Прастола, які быў забіты ў Віцебску схізматыкамі, у трох кнігах. Першапачаткова складзена й надрукавана ў 1628 годзе манахам Ясафатам Ісаковічам з Ордэна сьвятога Васілія Вялікага; цяпер перавыдадзена й – з дазволу настаяцеляў — прысьвечана Літоўскай правінцыяй Ордэна сьвятога Васілія Вялікага Яснавяльможнаму, Найвыдатнейшаму й Найшаноўнейшаму спадару Юзафу Сапегу, графу на Быхаве, Заслаўі й Дуброўне, біскупу (з ласкі Божай і Апостальскага Прастола) і каад'ютару з правам пераемнасьці на Віленскай катэдры, рэфэрэндару Вялікага Княства Літоўскага |спасылка = https://polona.pl/preview/0bd563bb-1877-485b-92af-dc14b7613070 |адказны = |выданьне = |месца = [[Пачаеў|Poczajov]] |выдавецтва = Typís S. R. M. Conventus Poczajovienfis O. S. Bafilii M. |год = M. DCĆ. XL. VIII (1748)|том = |старонкі = |старонак = 80 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} === Пераклады на беларускую мову === * {{Артыкул| аўтар = Язафат Ісакавіч. Пераклад [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Жанны Некрашэвіч Кароткай]].| загаловак = Язафатыда, або пра забойства Язафата Кунцэвіча. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]] | тып = часопіс | год = 2026 | том = | нумар = 9| старонкі = 27—39 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]]. | загаловак = Агіяграфічная паэма ў лацінамоўнай літаратуры Беларусі XVI – першай паловы XVII ст. | спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/19705 | мова = | выданьне = Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы | тып = Серыя 3. Філалогія. Педагогіка. Псіхалогія | год = 2012| том = | нумар = 2 (135)| старонкі = 6—12 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =Жанна Некрашэвіч-Кароткая.|частка = |загаловак = Беларуская лацінамоўная паэма: позні Рэнесанс і ранняе Барока|арыгінал = |спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/92180|адказны = навуковыя рэдактары: [[Вячаслаў Рагойша|В. П. Рагойша]], У. Г. Кароткі |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 2011|том = |старонкі = 170—176 |старонак = 231|сэрыя = |isbn = 978-985-518-545-2|наклад = 100}} == Энцыкляпэдыі, даведнікі == * Кміціц Мікалай. // {{Літаратура/Асьветнікі зямлі Беларускай (2001)}} — C. 239. * Кміціц Мікалай. // {{Літаратура/Мысьліцелі і асьветнікі Беларусі (1995)}} — C. 239. * {{Літаратура/ЭВКЛ|3|277|Кміціц Мікалай| }} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2|400|Кміціц Мікалай| }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = Janocki, J. D. |частка = |загаловак = Nachricht von denen in der Hochgraflich Zaluskischen Bibliotek sich befinden raren polnischen Büchern |арыгінал =Звесткі пра рэдкія польскія кнігі, якія знаходзяцца ў бібліятэцы графаў Залускіх |спасылка = https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/27483/edition/24847?language=en |адказны = |выданьне = |месца = [[Дрэздэн|Dressden]] |выдавецтва = Georg Conrad Walther |год = 1747|том = |старонкі = 83—84 |старонак = 572 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Bentkowski Felix. |частка = |загаловак = Historya literatury polskiej |арыгінал =Гісторыя польскай літаратуры |спасылка = https://books.google.pl/books?id=5NdGAAAAIAAJ&pg=PR19&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false |адказны = |выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]], [[Вільня|Wilno]] |выдавецтва = Nakładem Zawadzriego i Komp. |год = 1814|том = 1—2|старонкі = 626—627 |старонак = XVIII+712 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Józef Brown. |частка = |загаловак = Biblioteka pisarzów assystencyi polskiéj Towarzystwa Jezusowego: powiększona dwoma dodatkami, z których pierwszy zawiera polskie i rossyjskie tłomaczenia, drugi - wydania pisarzy Towarzystwa Jezusowego do innych assystencyi należących w Polsce i Rossyi|арыгінал =Бібліяграфія пісьменнікаў Польскай асістэнцыі Таварыства Ісуса: дапоўненая двума дадаткамі — першы з якіх змяшчае пераклады на польскую і рускую мовы, а другі — пералік выданняў твораў пісьменнікаў Таварыства Ісуса, якія належалі да іншых асістэнцый, але вялі дзейнасць у Польшчы і Расіі |спасылка = https://books.google.ee/books?id=pOhv7AQvkxcC&pg=PA1&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false |адказны = Tłumacz: Władysław Kiejnowski |выданьне = |месца = [[Львоў|Lwów]]} |выдавецтва = Wydawca: L. Merzbach |год = 1862 |том = |старонкі = 218—219 |старонак = 510 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Boniecki Aдам. |частка = |загаловак = Herbarz polski. część I: Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich|арыгінал =Польскі гербоўнік. Частка I: Гістарычныя і генеалагічныя звесткі пра шляхецкія роды |спасылка = https://archive.org/details/bc.radom.pl.53-2721/page/186/mode/2up |адказны = |выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = Adam Boniecki |год = 1907|том = 10: Kestowscy—Komorowscy|старонкі = 187 |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{слупок-канец}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кміціц, Мікалай}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Полацкага езуіцкага калегіюму]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага езуіцкага калегіюму]] [[Катэгорыя:Беларускія езуіты]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Польскія паэты]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] [[Катэгорыя:Новалацінскія літаратары]] giubu8g7cfqt8xaw58p0on3pncuemd3 0 304351 2697189 2026-10-18T21:01:41Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_XIII?oldid=1373548878 2697189 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Людовік XIII''' ({{мова-fr|Louis XIII}}; 27 верасьня 1601, [[Фантэблё (палац)|Фантэблё]] — 14 траўня 1643, [[Сэн-Жэрмэн-ан-Ле]]) — кароль [[Францыя|Францыі]], а таксама быў каралём [[Навара (каралеўства)|Навары]] пакуль гэты тытул ня быў аб’яднаны з францускай каронай. Незадоўга да свайго дзевятага дня народзінаў Людовік стаў каралём Францыі і Навары пасьля таго, як ягонага бацьку [[Генрых IV Бурбон|Генрыха IV]] забілі. Ягоная маці, [[Марыя Мэдычы]], выконвала ролю рэгенткі падчас ягонай непаўналецьця. Нядбайнае кіраваньне каралеўствам і бясконцыя палітычныя інтрыгі Марыі і ейных італьянскіх фаварытаў прывялі маладога караля да таго, што ў 1617 годзе ён узяў уладу ў свае рукі, выгнаўшы маці і пакараўшы сьмерцю ейных прыхільнікаў, улучна з [[Канчына Канчыні]], найбольш уплывовым італьянцам пры францускім двары{{Зноска|Moote|1989|Moote}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Moote, A. Lloyd|спасылка=https://books.google.com/books?id=ya0wDwAAQBAJ|загаловак=Louis XIII, the Just|выдавецтва=University of California Press|isbn=9780520075467|ref=Moote}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.altesses.eu/princes003.php Партрэтная галерэя Людовіка XIII і Ганны Аўстрыйскай]. {{Каралі Францыі}} p77i95tcecx488oraivlnexne1tq8nl 0 304352 2697191 2026-10-18T21:10:23Z SergeiSEE 38150 Перанакіроўвае на [[Мікола Кміціч]] 2697191 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Мікола Кміціч]] 0w5m81mhpr4qk0v0c6hq6nb3jgb2r2d 0 304353 2697206 2026-10-19T07:22:47Z SergeiSEE 38150 Перанакіроўвае на [[Бібліятэка]] 2697206 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Бібліятэка]] f2j8bk9wwrbvbk94wcgqurrudgzrdmw 0 304354 2697212 2026-10-19T11:12:52Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Ан_Рабер_Жак_Цюрго?oldid=4966148 2697212 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Ан Рабэ́р Жак Цюрго́, барон д’Ольн''' ({{мова-fr|Anne Robert Jacques Turgot, baron de l’Aulne}}; 10 траўня 1727, [[Парыж]] — 18 сакавіка 1781, [[Парыж]]) — францускі дзяржаўны дзяяч, эканаміст і філёзаф [[Эпоха Асьветніцтва|эпохі Асьветніцтва]], адзін з заснавальнікаў клясычнай [[Эканамічная тэорыя|эканамічнай тэорыі]] і пасьлядоўнік [[фізыякратыя|фізыякратыі]]. Быў міністрам фінансаў і галоўным міністрам [[Францыя|Францыі]] ў 1774—1776 гадах пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] і прасоўваў шырокія эканамічныя рэформы. == Біяграфія == Атрымаў адукацыю ў [[Сарбона|Сарбоне]], дзе вывучаў [[філязофія|філязофію]] і [[эканоміка|эканоміку]]. Спачатку зьбіраўся стаць сьвятаром, але абраў дзяржаўную службу. У 1761 годзе быў прызначаны інтэндантам (губэрнатарам) [[Лімож]]у, дзе ладзіў рэформы, скіраваныя на разьвіцьцё сельскай гаспадаркі, будаўніцтва дарог і паляпшэньне сыстэмы падаткаабкладаньня. У 1774 годзе, па ўзыходжаньні [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] на трон, стаў генэральным кантралёрам фінансаў (міністрам фінансаў) і кіраўніком урада (галоўным міністрам) Францыі. Ягоныя асноўныя рэформы ўлучалі: * Адмена прымусовай працы — заменена на грашовы падатак; * Свабода гандлю збожжам — спроба зьняць рэгуляваньне рынку, што павінна было стымуляваць эканоміку; * Скарачэньне дзяржаўных выдаткаў і барацьба з марнатраўствам каралеўскага двара; * Падрыхтоўка да падатковай рэформы, якая павінна была зрабіць падаткаабкладаньне больш справядлівым. Аднак ягоныя захады выклікалі супраціў арыстакратыі і прывілеяваных клясаў. У 1776 годзе пад ціскам шляхты і каралевы [[Марыя Антуанэта|Марыі Антуанэты]] Людовік XVI адправіў яго ў адстаўку. Уважаецца адным зь першых эканамістаў, які распрацаваў канцэпцыю [[рынкавая эканоміка|свабоднага рынку]] і мінімальнага дзяржаўнага ўмяшальніцтва ў эканоміку. Ягоныя ідэі прадугледжвалі эканамічныя пераўтварэньні, якія пазьней былі рэалізаваныя ў многіх краінах. Ягоная галоўная праца ''«Роздумы пра стварэньне і разьмеркаваньне багацьця»'' заклала аснову клясычнай [[эканамічная тэорыя|эканамічнай тэорыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.newadvent.org/cathen/15092c.htm Цюрго] на Каталіцкай энцыкляпэдыі. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Цюрго, Ан Рабэр Жак}} [[Катэгорыя:Францускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Францускія эканамісты]] ixxlabkfjvyu23wycv3s8r4kvwzp9a0 0 304355 2697215 2026-10-19T11:54:52Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Жак_Некер?oldid=4966109 2697215 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Жак Нэке́р''' ({{мова-fr|Jacques Necker}}; 30 верасьня 1732, [[Жэнэва]] — 9 красавіка 1804, [[Жэнэва]]) — швайцарскі фінансіст і францускі дзяржаўны дзяяч, галоўны міністар [[Францыя|Францыі]] і міністар фінансаў пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] і ў пачатковы час [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[прафэсар]]а [[Жэнэўскі ўнівэрсытэт|Жэнэўскага ўнівэрсытэту]]. Змалку выяўляў схільнасьць да [[фінансы|фінансаў]] і камэрцыі. У 1750-х гадах пераехаў у [[Парыж]], дзе стаў пасьпяховым банкірам, заснаваўшы фінансавы дом Thellusson, Necker & Cie. Ягоны банк актыўна фінансаваў урад Францыі. У 1764 годзе ажаніўся зь Сюзантай Кюшэ, якая стала вядомай пісьменніцай. Іхняя дачка, [[Жэрмэна дэ Сталь]], стала адной зь вядучых інтэлектуалак свайго часу. У 1776 годзе быў прызначаны дырэктарам фінансаў Францыі, а ў 1777 годзе заняў пасаду міністра фінансаў каралеўства. Імкнуўся стабілізаваць францускую эканоміку праз рэформы, якія ўлучалі: * Зьніжэньне дзяржаўных выдаткаў; * Павелічэньне пазыкаў дзеля фінансаваньня ўдзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Амэрыканскай вайне за незалежнасьць]]; * Скарачэньне прывілеяў асноўных зьбіральнікаў падаткаў. У 1781 годзе апублікаваў «Compte rendu au roi» — першы публічны фінансавы справаздачны дакумэнт у гісторыі Францыі, які выявіў адносна стабільны стан фінансаў краіны, але ён быў ня цалкам дакладны. Гэта выклікала незадаволенасьць прыдворных элітаў, і яго змусілі пайсьці ў адстаўку. У 1788 годзе, у крытычны для Францыі час, кароль [[Людовік XVI]] зноў прызначыў яго міністрам фінансаў і галоўным міністрам каралеўства. Ён падрыхтаваў скліканьне [[Генэральныя штаты (Францыя)|Генэральных штатаў]] у 1789 годзе, што стала перадумовай для пачатку рэвалюцыйных падзеяў. 9 ліпеня 1789 года быў адхілены ад пасады, што выклікала абурэньне і масавыя пратэсты ў [[Парыж]]ы. Ягонае звальненьне стала адным з фактараў, што прывялі да [[Узяцьцё Бастыліі|штурму Бастыліі]] 14 ліпеня 1789 году. Па кароткім вяртаньні да ўлады канчаткова сышоў з францускай палітыкі ў 1790 годзе і вярнуўся ў [[Швайцарыя|Швайцарыю]], дзе прыжыў да канца жыцьця. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Нэкер, Жак}} [[Катэгорыя:Швайцарскія эканамісты]] [[Катэгорыя:Францускія эканамісты]] 9v3jwj9z008uwknxov3du0xevvtkm4y 2697216 2697215 2026-10-19T11:58:08Z Dymitr 10914 /* Біяграфія */ выпраўленьне спасылак 2697216 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Жак Нэке́р''' ({{мова-fr|Jacques Necker}}; 30 верасьня 1732, [[Жэнэва]] — 9 красавіка 1804, [[Жэнэва]]) — швайцарскі фінансіст і францускі дзяржаўны дзяяч, галоўны міністар [[Францыя|Францыі]] і міністар фінансаў пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] і ў пачатковы час [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[прафэсар]]а [[Жэнэўскі ўнівэрсытэт|Жэнэўскага ўнівэрсытэту]]. Змалку выяўляў схільнасьць да [[фінансы|фінансаў]] і камэрцыі. У 1750-х гадах пераехаў у [[Парыж]], дзе стаў пасьпяховым банкірам, заснаваўшы фінансавы дом Thellusson, Necker & Cie. Ягоны банк актыўна фінансаваў урад Францыі. У 1764 годзе ажаніўся зь [[Сюзанна Кюршо|Сюзаннай Кюршо]], якая стала вядомай пісьменніцай. Іхняя дачка, [[Жэрмэна дэ Сталь]], стала адной зь вядучых інтэлектуалак свайго часу. У 1776 годзе быў прызначаны дырэктарам фінансаў Францыі, а ў 1777 годзе заняў пасаду міністра фінансаў каралеўства. Імкнуўся стабілізаваць францускую эканоміку праз рэформы, якія ўлучалі: * Зьніжэньне дзяржаўных выдаткаў; * Павелічэньне пазыкаў дзеля фінансаваньня ўдзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Амэрыканскай вайне за незалежнасьць]]; * Скарачэньне прывілеяў асноўных зьбіральнікаў падаткаў. У 1781 годзе апублікаваў «Compte rendu au roi» — першы публічны фінансавы справаздачны дакумэнт у гісторыі Францыі, які выявіў адносна стабільны стан фінансаў краіны, але ён быў ня цалкам дакладны. Гэта выклікала незадаволенасьць прыдворных элітаў, і яго змусілі пайсьці ў адстаўку. У 1788 годзе, у крытычны для Францыі час, кароль [[Людовік XVI]] зноў прызначыў яго міністрам фінансаў і галоўным міністрам каралеўства. Ён падрыхтаваў скліканьне [[Генэральныя штаты (Францыя)|Генэральных штатаў]] у 1789 годзе, што стала перадумовай для пачатку рэвалюцыйных падзеяў. 9 ліпеня 1789 года быў адхілены ад пасады, што выклікала абурэньне і масавыя пратэсты ў [[Парыж]]ы. Ягонае звальненьне стала адным з фактараў, што прывялі да [[Узяцьцё Бастыліі|штурму Бастыліі]] 14 ліпеня 1789 году. Па кароткім вяртаньні да ўлады канчаткова сышоў з францускай палітыкі ў 1790 годзе і вярнуўся ў [[Швайцарыя|Швайцарыю]], дзе прыжыў да канца жыцьця. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Нэкер, Жак}} [[Катэгорыя:Швайцарскія эканамісты]] [[Катэгорыя:Францускія эканамісты]] m5jgwldedrsj0jgrl4cu5d6npekra6t