Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 1005 2697384 2390773 2026-10-21T06:50:49Z Dymitr 10914 артаграфія 2697384 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Талін (неадназначнасьць)}} {{Населены пункт/Эстонія |Назва = Талін |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Таліну |Арыгінальная назва = Tallinn |Герб = Tallinn wapen.svg |Шырыня гербу = |Сьцяг = Flag of Tallinn.svg{{!}}border |Шырыня сьцяга = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1154 |Статус з = 1248 |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = да 1219 — ''Калывань''<br />1219—1919 — ''Рэвэль'' |Былая назва = |Мясцовая назва = |Павет = [[Хар’юмаа|Хар’ю]] |Муніцыпалітэт = |Воласьць = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = [[Тааві Аас]] |Плошча = 159.2 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 444206 |Год падліку колькасьці = 2016 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[http://www.tallinn.ee/est/Tallinna-elanike-arv Tallinna elanike arv] {{ref-et}} Праверана 28 сакавіка 2016</ref> |Шчыльнасьць насельніцтва = |Год падліку шчыльнасьці = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = {{згорнуты сьпіс |стыль рамкі = border: none; padding: 0; |загаловак = |[[эстонцы]] (52,2%) |[[расейцы]] (38,6%) |[[украінцы]] (3,8%) |[[беларусы]] (2%) |[[фіны]] (0,6%) |[[жыды]] (0,4%) |[[татары]] (0,3%) |і іншыя }} |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 59 |Шырата хвілінаў = 26 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 24 |Даўгата хвілінаў = 44 |Даўгата сэкундаў = 43 |Назва мапы = |Варыянт мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.tallinn.ee www.tallinn.ee] }} '''Та́лін''' ({{мова-et|Tallinn}}) — сталіца і галоўны марскі порт [[Эстонія|Эстоніі]]. Ён разьмешчаны на ўсходнім узьбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], на паўднёвым беразе [[Талінская затока|Талінскай затокі]] як часткі [[Фінская затока|Фінскай затокі]], у 80 км на поўдзень ад [[Хэльсынкі]], на ўсход ад [[Стакгольм]]а і на захад ад [[Санкт-Пецярбург]]у. З XIII стагодзьдзя па 1918 год і на кароткі час падчас нацысцкай акупацыі Эстоніі з 1941 па 1944 год, горад быў вядомы як Рэвэль<ref>[https://books.google.com/?id=aMEnNczUZLsC&dq=tallinn+reval World and Its Peoples, Volume 8 of Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland]. Marshall Cavendish. 2010. p. 1069. ISBN 9780761478966.</ref>. Талін займае плошчу ў 159,2 км² і мае насельніцтва ў 444 215 чалавек. Прыкладна 33% ад агульнай колькасьці насельніцтва Эстоніі жыве ў Таліне. Талін быў заснаваны ў 1248 годзе, але самыя раньнія чалавечыя паселішчы датуюцца 5000 гадоў таму, што робіць яго адным з найстарэйшых гарадоў Паўночнай Эўропы. У 1219 годзе пасьля пасьпяховага налёту на чале з каралём Даніі [[Вальдэмар II|Вальдэмарам II]] навакольлі былі захоплены данцамі, а затым пераходзіў пад скандынаўскі, нямецкі і расейскі кантроль. Дзякуючы свайму стратэгічнаму разьмяшчэньню, горад стаў буйным гандлёвым цэнтрам, асабліва з XIV да XVI стагодзьдзя, калі ён пашырыў свой уплыў у [[Ганзэйскі зьвяз|Ганзэйскім зьвязе]]. Стары горад Таліна зьяўляецца адным з найбольш добра захавалых сярэднявечных гарадоў Эўропы. Ён быў унесены ў [[сьпіс Сусьветнай спадчыны]] [[ЮНЭСКО]]. Талін зьяўляецца буйным палітычным, фінансавым, культурным і адукацыйным цэнтрам Эстоніі. Часьцяком яго называюць Сыліконавай далінай Эўропы, мае найбольшую колькасьць стартапаў на чалавека ў Эўропе і зьяўляецца радзімай многіх міжнародных кампаніяў, у тым ліку [[Skype]]. Талін быў культурнай сталіцай Эўропы ў 2011 годзе, разам з [[Турку]], што месьціцца ў Фінляндыі. == Назва == [[Файл:Tallinn (town sign).jpg|зьлева|міні|Талін]] Мяркуецца, што назва «Tallinn (a)» у [[эстонская мова|эстонскай мове]] ідзе ад словаў «taani linn» («дацкі град»), «tali linn» («зімовы град») або «talu linn» («дом, сядзіба-замак»). [[Корань]] «linna» азначае тое ж самае, што і расейскі «град» або нямецкі «burg» — напачатку значыла «[[крэпасьць]]», а цяпер выкарыстоўваецца для фармаваньня назваў гарадоў. == Гаспадарка == Сваю галаўную сядзібу ў Таліне мела «[[Эстонская энэргія]]». == Гісторыя == [[Файл:Danmarks flag 1219 Lorentzen.jpg|міні|зьлева|Дацкі сьцяг у небе пасьля [[Бітва пры Лінданісэ|бітвы пры Лінданісэ]] ў 1219 годзе]] Паселішча, якое існавала на месцы цяперашняга Таліна, упершыню згадваецца ў 1154 годзе, у працы арабскага географа [[Аль-Ідрысі]] як ''Quoluwany'', які ахарактарызаваў яго як «маленькі горад, хутчэй падобны на цьвердзь», адзначыўшы пры гэтым вялікую [[гавань]]. У расейскіх летапісах крэпасьць згадваецца як Калыванаў. У 1219 годзе захоплены датчанамі. «[[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|Лівонская кроніка]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]] абвяшчае, што летам 1219 г. вялікае войска пад камандаваньнем самога караля [[Вальдэмар ІІ|Вальдэмара II]] (''Waldemar II'') высадзіліся на бераг у зямлі Равала, і датчане «разьмясьціліся ў Лінданісе, які раней быў гарадзішчам раваласцаў, і разбурылі старыя гарадзішчы, і сталі іншае, новае будаваць». Стаўшы дацкім, горад перажываў пастаянныя набегі эстаў і нямецкага [[Ордэн мечаносцаў|Ордэну мечаносцаў]], які да гэтага часу ўжо авалодаў тэрыторыямі сучаснай [[Латвія|Латвіі]] і сучаснай паўднёвай [[Эстонія|Эстоніі]]. У 1227 годзе Рэвэль быў захоплены мечаносцамі. У 1238—1346 гадох зноў належаў [[Данія|Даніі]]. У 1346 годзе [[Данія]] прадала сваю частку [[Эстляндыя|Эстляндыі]] [[Хохмайстар|вялікаму магістру]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], які неўзабаве перадаў яе ландмайстэру Тэўтонскага ордэна ў [[Лівонія|Лівоніі]]. У 1347 годзе гораду Рэвэль былі пацьверджаны ягоныя прывілеі. Пачатак XV — сярэдзіна XVI стагодзьдзя — залаты век старажытнага Рэвэлю: горад уваходзіў у склад [[Ганза|Ганзейскай лігі]] і граў важную ролю ў рэгіёне [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Эканамічны ўздым тых часоў спрыяў ня толькі грунтоўнаму ўмацаваньню межаў гораду, але таксама стварыў усе перадумовы для актыўнай творчасьці — стварэньня архітэктурных і мастацкіх каштоўнасьцяў. Аднак паслабленьне [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] і эканамічны заняпад падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] прывялі да страты горадам былога значэньня. У 1561—1710 гадох Рэвэль у складзе [[Швэцыя|Швэцыі]]. У гэты пэрыяд горад перажываў новы ўздым, пашырылася дзейнасьць талінскіх рамесьнікаў, зьявіліся першыя мануфактуры. Атрымаў распаўсюд рэфармацыйны рух. Вырасла колькасьць навучальных установаў, да канца швэдзкага пэрыяду большасьць мяшчанаў валодалі граматай. Зьявіліся друкарні. У 1637 годзе была выдадзена першая кніга на [[эстонская мова|эстонскай мове]]. [[Файл:Tallinn Vana Toomas 1530 (2009).JPG|міні|зьлева|Стары Тоомас лічыцца сымбалем і абаронцам гораду]] У 1710 годзе падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] горад быў заваяваны [[Расея]]й. 18 жніўня 1710 году да гораду падступілі расейскія войскі пад кіраўніцтвам генэрала Р. Х. Боўра і захапілі горад 30 верасьня 1710 году падчас аблогі актыўных баявых дзеяньняў не вялося. Да пачатку 1711 году ў горадзе памерла ад [[чума|чумы]] каля 15 тысячаў чалавек. Пасьля заканчэньня [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] Рэвэль хутка чуняе, нягледзячы на тое, што галоўным цэнтрам [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на [[Балтыка|Балтыцы]] пасьля [[Санкт-Пецярбург]]у стала [[Рыга]]. Да канца XIX стагодзьдзя пачалося бурнае разьвіцьцё рэвэльскай прамысловасьці, узрасло значэньне порту. У 1918 годзе ў Рэвэлі была абвешчаная [[незалежнасьць]] [[Эстонія|Эстоніі]]. Аднак па ўмовах [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] (артыкул IV) паміж [[Нямеччына]]й і [[Бальшавікі|бальшавікамі]], што прыйшлі ў 1917 годзе да ўлады ў [[Расея|Расеі]], краіна была акупаваная немцамі. У 1919 годзе Рэвэль упершыню атрымаў сучасную эстонскую назву — Талін ({{мова-ee|Tallinn}}). Падчас [[Вайна за незалежнасьць Эстоніі|Вызваленчай вайны 1918—1920 гадоў]] маладая Эстонская рэспубліка прыняла ўдзел у паходзе на [[Петраград]] белагвардзейскай Паўночна-Заходняй арміі — усяго 20 тысячаў штыкоў і шабляў: 17 500 расейцаў і 2,5 тысячы эстонцаў. Пасьля закулісных перамоваў з бальшавікамі з кастрычніка 1919 году (у разгар баёў за Петраград), паразы Паўночна-Заходняй арміі і інтэрнаваньня яе на тэрыторыі [[Эстонія|Эстоніі]], 2 лютага 1920 году была падпісаная [[Тартуская мірная дамова (расейска-эстонская)|Тартуская мірная дамова]] паміж [[РСФСР]] і [[Эстонія]]й — Талін стаў сталіцай дзяржавы, прызнанае ў гэты момант толькі ўрадам [[Савецкая Расея|Савецкай Расеі]]. З 1925 году афіцыйнай назвай гораду стала форма ''Tallinna''. У 1933 годзе была вернутая назва ''Tallinn''. У пэрыяд незалежнасьці Талін разьвіваўся ў цэлым даволі пасьпяхова. Былі заснаваныя Талінскі пэдагагічны і Талінскі політэхнічны інстытуты, Акадэмія мастацтваў. Буйныя прадпрыемствы эпохі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], арыентаваныя пераважна на расейскі рынак, у 1920-я гады былі альбо зачыненыя, альбо перапрафіляваныя. У пачатку 1920-х гадоў вялікае значэньне для гораду меў транзыт савецкіх грузаў, які ў 1924 годзе дасягнуў максымуму (346 тыс. тон), але пасьля падаўленьня паўстаньня эстонскіх камуністаў 1 сьнежня 1924 году аб’ём транзытных перавозак ужо ў наступным годзе скараціўся ў 2,6 разы, а да 1938 году да 1,6 тыс. тон. Зь сярэдзіны 1930-х гадоў пасьля выхаду з найцяжэйшага эканамічнага крызісу 1929—1933 гадоў пачаўся ўздым прамысловасьці. У выніку падпісаньня сакрэтнага дадатковага пратаколу аб разьмежаваньні сфэраў інтарэсаў да [[Пакт Молатава-Рыбэнтропа|Дамовы пра ненапад]] паміж [[Нямеччына]]й і [[СССР]] ад 23 жніўня 1939 году ў тым ліку і [[Эстонія]] была аднесена да сфэры інтарэсаў [[СССР]]. 6 жніўня 1940 году [[Эстонія]] была далучана да [[СССР]], і Талін стаў сталіцай [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (ЭССР)]]. У гады [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] горад быў моцна разбураны. Савецкія войскі абаранялі Талін 23 дні — з 5 па 28 жніўня 1941 году, пасьля чаго вымушаны былі яго пакінуць 9, і 10 сакавіка 1944 году савецкая авіяцыя нанесла бомбавы ўдар па нямецкіх войсках, разьмешчаных у горадзе. Вызвалены ад нямецкай акупацыі і акупаваны савецкімі войскамі 22 верасьня 1944 году падчас [[Талінская апэрацыя|Талінскай апэрацыі]]. 7 траўня 1984 году ўказам Прэзыдыюму [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савету]] [[СССР]] «за мужнасьць і стойкасьць, праяўленыя працоўнымі гораду ў барацьбе зь нямецкімі захопнікамі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, посьпехі, дасягнутыя ў гаспадарчым і культурным будаўніцтве», Талін узнагароджаны [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны I ступені]]. [[Файл:EE-TLN-Endla street.JPG|міні|На вуліцах гораду]] У 1988 годзе ў Таліне паўстаў першы ў [[СССР]] антыкамуністычны грамадзка-палітычны рух [[Народны фронт]]. З 1991 году, пасьля распаду [[СССР]] і па сапраўдны момант Талін — сталіца незалежнай дзяржавы [[Эстонія]]. У 1997 годзе гістарычная частка Таліна — [[Старое места (Талін)|Старое места]] — быў уключаны ў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|сьпіс Сусьветнай спадчыны]] [[ЮНЭСКО]]. == Адукацыя == У Таліне маюцца 3 [[унівэрсытэт]]ы і некалькі вышэйшых школаў. Унівэрсытэты Таліну: * [[Талінскі тэхнічны ўнівэрсытэт]] * [[Талінскі ўнівэрсытэт]] * Міжнародны ўнівэрсытэт Audentes Вышэйшыя школы: * Эстонская вышэйшая камэрцыйная школа (''Estonian Business School'') * Эстонская акадэмія музыкі і тэатру * Эстонская акадэмія мастацтваў * Эстонская марская акадэмія * Акадэмія ўнутранай абароны МУС Эстоніі * Вышэйшая школа Майнора * Эўраакадэмія * Талінская вышэйшая тэхнічная школа * Акадэмія Норд * Талінскі каледж інфармацыйных тэхналёґіяў * Талінская школа эканомікі == Спорт == У Таліне базуюцца футбольныя клюбы: «[[Аякс Талін|Аякс]]», «[[Флёра Талін|Флёра]]», «[[Левадыя Талін|Левадыя]]». == Насельніцтва == Насельніцтва Таліну налічвае 440 тыс. чалавек (ацэнка на сакавік 2016). Па стане на лістапад 2006 году ў Таліне пражывала 399 180 зарэгістраваных жыхароў, у 2012 годзе — адпаведна 417 741 чалавек. == Транспарт == За арганізацыю грамадзкага транспарту ў Таліне адказвае Талінскі дэпартамэнт транспарту. У горадзе дзейнічаюць сыстэмы [[аўтобус|аўтобуснага паведамленьня]] (57 маршрутаў), [[трамвай]]нага (4 маршруты) і [[тралейбус]]нага (8 маршрутаў), якія злучаюць усе часткі гораду і найбліжэйшыя навакольлі. Аплата вырабляецца з дапамогай прадаплочаных квіткоў, якія можна купіць у кіёсках ці ў вадзіцеля (даражэй). З 2004 году, уладальнікі эстонскай ID-карткі могуць набываць [[электронны квіток]], выкарыстоўваючы [[інтэрнэт]], [[тэлефон]], [[банкамат]]ы або за [[гатоўка|гатоўку]]. Зь першага студзеня 2013 году праезд у аўтобусах, тралейбусах і трамваях для зарэгістраваных жыхароў гораду — бясплатны. Жыхары ўсё роўна павінныя набываць бясплатны электронны квіток. Такі квіток існуе ці то ў выглядзе адмысловай транспартнай плястыкавай карткі, альбо можа быць прывязаны да іншае карткі, што дазваляе бескантактную валідацыю — напрыклад, ISIC. Паромны рух, які злучае Талін і [[Хэльсынкі]], дазволіў жыхарам абедзьвюх гарадоў выпраўляцца па танныя закупкі, што прывяло да зьяўленьня такога азначэньня, як [[Тальсынкі]]. == Інфармацыя для турыстаў == [[Файл:Tallinn asv2022-04 img10 StOlaf Church.jpg|250пкс|міні|Панарама Таліну]] На 2012 г. захавалася каля 2 км [[Талінскі гарадзкі мур|гарадзкіх муроў]] зь 50 [[вежа]]мі, якіх на пачатак 16-га ст. было 3 км<ref>{{Артыкул|аўтар=Ларыса Цімошык.|загаловак=Вокны Эўропы эстонскага гатунку|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=97192|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=17 траўня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-05-17 92 (27207)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/97210/17may-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. * [[Старое места (Талін)|Стары горад]] * [[Сабор Аляксандра Неўскага (Талін)|Сабор Аляксандра Неўскага]] * [[Царква сьвятога Мікалая Цудатворцы (Талін)|Мікольская царква]] * [[Домскі сабор (Талін)|Домскі сабор]] * [[Царква Нігулістэ]] * [[Царква Олевістэ]] * [[Манастыр сьвятой Біргіты|Дамініканскі манастыр]] * Шматлікія музэі * [[Талінскі заапарк|Заапарк]] * [[Талінскі батанічны сад|Батанічны сад]] * парк [[Кадрыёрг]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.tallinn.ee Афіцыйная старонка]{{ref-ee}} * [https://web.archive.org/web/20160518045605/http://34travel.by/post/tallinn Талін — гайд ад 34travel.by]{{ref-ru}} * [http://www.tallinn.info Фотагалерэя]{{ref-en}} {{Славутасьці Таліну}} {{Навігацыйная група |назоў = Талін у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Эстоніі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Эстонія|Эстоніі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Эстонія}}; |Гарады Эстоніі |Хар’юмаа }} [[Катэгорыя:Талін| ]] 4td3t3a1c3yos99bpwdmid3lboznruf 0 9665 2697378 2694813 2026-10-21T06:30:31Z Kent Wang 100435 /* Навука й тэхналёгіі */ Exterior of Fundação Champalimaud 89.jpg 2697378 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 536,096 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=182,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Portugal)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 50 037 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 321,440 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 30 002 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = |Лацінка=Partuhałija}} '''Партуга́лія''', '''Партуґа́лія''' ({{мова-pt|República Portuguesa}}) — дзяржава, разьмешчаная на паўднёвым захадзе [[Эўропа|Эўропы]], на [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскім паўвостраве]]. Партугалія самая заходняя краіна Эўропы, якая да таго ж мяжуе з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіянам]] на захадзе й поўдні й [[Гішпанія]]й на поўначы й усходзе. Атлянтычныя архіпэлягі [[Азорскія астравы|Азорскіх астравоў]] і [[Мадэйра|Мадэйры]] зьяўляюцца часткай Партугаліі. Краіна названая ў гонар ейнага другога па велічыні гораду, [[Порту]]<ref>{{спасылка|url=http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf|загаловак=Leite de Vasconcelos, José. Cale e Portucale. Opúsculos Vol. V – Etnologia (Parte I) Lisboa, Imprensa Nacional, 1938|копія=http://web.archive.org/web/20070930222553/http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf}}{{ref-pt}}</ref>. Землі сучаснай Партугаліі стала былі заселеныя з дагістарычных часоў, тут пражывалі [[Кельты|кельцкія плямёны]], якія пазьней былі інтэграваныя ў [[Старажытны Рым|Рымскую рэспубліку]], а затым землі сталіся месцам пасяленьня [[германцы|германскіх народаў]], як то [[свэвы|свэваў]], [[швабы|швабаў]], [[вандалы|вандалаў]] і [[вэстготы|вэстготаў]]. У [[VIII стагодзьдзе|VIII стагодзьдзі]] большая частка Пірэнэйскага паўвострава была заваяваная [[маўры]]танскімі захопнікамі, якія вызнавалі [[іслам]], а пасьля былі выгнаныя [[тампліеры|тампліерамі]]. Падчас [[хрысьціянства|хрысьціянскай]] [[Рэканкіста|Рэканкісты]], Партугалія зацьвердзілася як незалежная каралеўства ад [[Каралеўства Леон|Леону]] ў 1139 годзе, зьяўляючыся, такім чынам, адной з найстарэйшых эўрапейскіх нацыянальных дзяржаваў<ref>{{кніга|аўтар=Brian Jenkins, Spyros A. Sofos|загаловак=Nation and identity in contemporary Europe|pages=145|выдавецтва=Routledge|год=1996|isbn=0-415-12313-5}}</ref>. У [[XV стагодзьдзе|XV]] і [[XVI стагодзьдзе|XVI стагодзьдзі]], у выніку мясцовым піянэрам эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]], Партугалія пашырыла ўплыў у сьвеце й стварыла глябальную імпэрыю, якая ўключала ўладаньні ў [[Афрыка|Афрыцы]], [[Азія|Азіі]], [[Акіянія|Акіяніі]] й [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыцы]], стаўшы буйным эканамічным, палітычным і ваенным цэнтрамі ў сьвеце. Партугальская імпэрыя была першай глябальнай імпэрыяй у гісторыі<ref>Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481</ref>, а таксама самым доўгай эўрапейскай каляніяльнай імпэрыяй, якая праіснавала амаль 600 гадоў, пачынаючы з захопу [[Сэўта|Сэўты]] ў 1415 годзе, да перадачы [[Макао]] да [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе. Тым ня менш, міжнародны статус краіны, быў значна зьніжаны ў [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзі]], асабліва пасьля абвяшчэньня незалежнасьці [[Бразылія|Бразыліі]] й іншых найбуйнейшых калёніяў. Пасьля рэвалюцыі ў 1910 годзе [[манархія]] была зрынута, але няўстойлівая дэмакратычная партугальская Першая Рэспубліка была замененая ў хуткім часе [[аўтарытарны рэжым|аўтарытарным рэжымам]]. Дэмакратыя была адноўлена пасьля партугальскіх каляніяльных войнаў і рэвалюцыі гвазьдзікоў у 1974 годзе, пасьля чаго Партугалія страціла свае заморскія правінцыі, як то [[Ангола|Анголу]], [[Мазамбік]] і іншыя. Апошняя заморская тэрыторыя, [[Макао]], была перададзена [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе. Партугалія зьяўляецца разьвітой краінай зь вельмі высокім [[індэкс разьвіцьця чалавечага патэнцыялу|індэксам разьвіцьця чалавечага патэнцыялу]]. Краіна месьціцца на 19 месцы ў сьвеце паводле паказчыку якасьці жыцьця, а таксама дзякуючы моцнай сыстэме аховы [[здароўе|здароўя]]. Партугалія зьяўляецца адной з найбольш глябалізаваных і мірных краінаў сьвету, чальцом [[Эўрапейскі зьвяз|Эўрапейскага зьвязу]] й [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], а таксама чальцом-заснавальнікам [[Лацінскі зьвяз|Лацінскага зьвязу]], [[Арганізацыя Ібэра-амэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыі Ібэра-амэрыканскіх дзяржаваў]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСіР]], [[НАТО]], [[Супольнасьць партугаламоўных краінаў|Супольнасьці партугаламоўных краінаў]], [[эўразона|Эўразоны]] й [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Партугаліі}} === Раньняя гісторыя === [[Файл:Evora-RomanTemple edit.jpg|значак|зьлева|Старажытны рымскі храм у [[Эвора|Эворы]].]] Раньняя гісторыя Партугаліі сумесна зьвязана з астатняй часткай [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]]. Назва Партугалія паходзіць ад рымскай назвы ''Порт Кале'' ({{мова-la|Portus Cale|скарочана}}). Рэгіён быў заселены папярэдне дакельцкімі й [[кельцкія плямёны|кельцкімі плямёнамі]], які надалі паходжаньне народам, як то [[галекі]], [[люзытаны]], [[кельтыкі]] й [[кінэты]]. Тэрыторыя сучаснай Партугаліі зьведала прыход [[фінікійцы|фінікійцаў]] і [[картаген]]янаў, а потым увайшла ў склад [[Старажытны Рым|Рымскай рэспубліцы]] як вобласьць [[Люзытанія]] й частка вобласьці [[Галецыя]]. Пасьля падзеньня Рыму з 409 году ў рэгіёне пасяліліся [[германцы|германцкія плямёны]], як то [[свэвы]], [[буры (германцкае племя)|буры]] й [[вэстготы]], але з [[VIII стагодзьдзе|VIII стагодзьдзя]] тэрыторыю захапілі [[маўры]]. Таксама на тэрыторыі сучаснай Партугаліі ў [[V стагодзьдзе|V стагодзьдзі]] пражывалі іранамоўныя [[аланы]], якія прыйшлі сюды з [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]], рэшткі іхных паселішчаў былі знойдзены ў [[Аленкер]]ы, [[Каімбра|Каімбры]], і нават у [[Лісабон]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Milhazes, José|url=http://www.rtp.pt/noticias/pais/os-antepassados-caucasianos-dos-portugueses_n38404|загаловак=Os antepassados caucasianos dos portugueses|выдавец=Rádio e Televisão de Portugal|дата публікацыі=30 сьнежня 2006}}</ref>. === Рэканкіста === У пэрыяд [[Рэканкіста|Рэканкісты]] [[хрысьціяне]] адваявалі Пірэнэйскі паўвостраў ад мусульманскага й маўрытанскага валадарства. У 868 годзе паўстала першае княства Партугалія. Партугальскія графы прымалі актыўны ўдзел у Рэканкісьце й у мяцяжах супраць каралеўскай улады. Найвышэйшага ўплыву графства дасягнула пры [[Мэнду II Гансалвэш]]у, які стаў рэгентам пры каралю [[Альфонса V Высакародны|Альфонса V]], але пазьней графства прыйшло ў заняпад і было перададзена [[Галісія|Галісіі]]. [[Файл:Castelo de Guimaraes.jpg|значак|зьлева|Замак у [[Гімарайнш]]ы, вядомага як калыска партугальскай дзяржаўнасьці.]] У 1093 годзе графства было адноўлена й перададзена ў валоданьне [[Генрых Бургундзкі|Генрыху Бургундзкаму]] [[Альфонса VI Адважны|Альфонсам VI]] за ягоную ролю ў Рэканкісьце, цэнтрам зноўку створанай дзяржавы стаўся горад [[Брага]]. [[24 чэрвеня]] [[1128]] году ў [[бітва пры Сан Мамадэ|бітве пры Сан Мамадэ]] [[Афансу Энрыкеш]], граф Партугаліі сын Генрыха Бургундзкага, перамог сваю маці [[Тэрэза Партугальская|графіню Тэрэзу]] й ейнага палюбоўніка [[Фэрнан Пэрэш дэ Трава|Фэрнана Пэрэша дэ Траву]], тым самым стаўшы аднаасобным лідэрам. Афансу Энрыкеш афіцыйна абвесьціў пра незалежнасьць Партугаліі, 25 ліпеня 1139 году пасьля бітвы пры Оўрыкі. Перамогу над мусульманамі ў [[бітва пры Оўрыке|бітве пры Оўрыке]] ў 1139 годзе традыцыйна прынята лічыць момантам, калі графства Партугалія, якое на той момант зьяўлялася ленам [[Каралеўства Леон]]у, было ператворана ў незалежнае [[Каралеўства Партугалія|Каралеўства Партугаліі]]. Незалежнасьць была прызнана ў 1143 годзе [[Альфонса VII Імпэратар|Альфонса VII]], каралём [[Кастылія і Леон|Леона й Кастыліі]], а ў 1179 годзе папам [[Аляксандар III (папа рымскі)|Аляксандрам III]]. Афансу Энрыкеш і ягоныя пераемнікі, абапіраючыся на ваенную моц [[манаскі ордэн|манаскіх ордэнаў]], працягваў войны з маўрамі, але памёр калі тэрыторыя ягонага каралеўства складала палову ад тэрыторыі сучаснай Партугаліі. У 1249 годзе Рэканкіста для Партугаліі завяршылася ўзяцьцем каралеўствам тэрыторыі [[Алгарвэ]]. У 1348 і 1349 гадох, як і ў астатняй [[Эўропа|Эўропе]], у Партугаліі прайшла эпідэмія [[Чорная сьмерць|Чорнай сьмерці]]<ref>{{Спасылка|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm?site=science/greatmomentsinscience|загаловак=Black Death|назва праекту=Great Moments in Science|выдавец=ABC Science|дата публікацыі=13 верасьня 2007}}{{ref-en}}</ref>. У 1373 годзе Партугалія склала зьвяз з [[Ангельшчына]]й, які зьяўляецца самым працяглым альянсам у сьвеце. У 1383 годзе кароль [[Кастылія|Кастыліі]] [[Хуан I Кастыльскі|Хуан I]], які быў мужам дачкі партугальскага караля, які памёр без нашчадкаў мужчынскага полу, захапіў партугальскі трон. Наступнае народнае паўстаньне прывяло да крызісу 1383—1385 гадоў. Фракцыя дробнай шляхты й простых людзей на чале з [[Жуан I|Жуанам Авіскім]], якая была падтрымана генэралам [[Нуну Пэрэйра Альварэш]]ам, нанесла паразу Кастыліі ў [[бітва пры Альжубаротэ|бітве пры Альжубаротэ]]. Гэтая знакамітая бітва ўсё яшчэ зьяўляецца сымбалем славы й змаганьня за незалежнасьць Партугаліі ад суседняй [[Гішпанія|Гішпаніі]]. === Калянізацыя й міжнародны гандаль === [[Файл:AfonsoI-P.jpg|значак|зьлева|[[Афансу Энрыкеш]], заснавальнік і першы кароль Партугаліі.]] [[Файл:Vascodagama.JPG|значак|[[Вашку да Гама]] прыбывае ў [[Індыя|Індыю]].]] У наступныя дзесяцігодзьдзі Партугалія ўзначаліла дасьледаваньне сьвету й узяла на сябе ролю лідэра эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інфант Дон [[Генрых Мараплавец]], сын караля [[Жуан I|Жуана I]], стаў галоўным спонсарам і заступнікам гэтай працы. У 1415 годзе Партугалія атрымала першую сваю заморскую калёнію шляхам заваёвы мусульманскай [[Сэўта|Сэўты]]. Гэта быў квітнеючы ісламскі цэнтар гандлю ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Пасьля гэтага рушылі адкрыцьці ў [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіяне]]: востраў [[Мадэйра]] й [[Азорскія астравы]], што прывяло да першых рухаў калянізацыі. На працягу [[XV стагодзьдзе|XV стагодзьдзя]], партугальскія дасьледчыкі адплывалі ад берага [[Афрыка|Афрыкі]], усталёўвалі гандлёвыя пасты для некалькіх распаўсюджаных тыпаў тавараў у той час, пачынаючы ад рабоў і сканчваючы спэцыямі, якія яны шукалі ў [[Індыя|Індыі]]. [[Тардэсыльляская дамова]], якая была прызначана для вырашэньня спрэчкі, якая была створана пасьля вяртаньня [[Хрыстафор Калюмб|Хрыстафора Калюмба]], была падпісана 7 чэрвеня 1494 году, падзяляла зноў адкрытыя землі за межамі [[Эўропа|Эўропы]] паміж Партугаліяй і [[Гішпанія]]й па мэрыдыяне 370 лігаў на захад ад [[Каба-Вэрдэ]], ля заходняга ўзьбярэжжа Афрыкі. У 1498 годзе [[Вашку да Гама]], нарэшце, дасягнуў Індыі й прынёс эканамічны росквіт Партугаліі й ейнаму насельніцтву, якое на той час складала 1,7 млн жыхароў. У 1500 годзе [[Пэдру Кабрал]] дасягнуў узьбярэжжа [[Бразылія|Бразыліі]] й абвесьціў адкрытыя землі тэрыторыяй Партугальскага каралеўства. Празь дзесяць гадоў [[Афансу дэ Альбукерке]] заваяваў востраў [[Гоа]] ў Індыі, востраў [[Армуз]] у [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затоцы]] й [[Малака|Малаку]], якая ў цяперашні час належыць [[Малайзія|Малайзіі]]. Такім чынам, Партугальская імпэрыя атрымала ўладу над гандлем у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] й паўднёвай частцы Атлянтычнага акіяна. Партугальскія маракі мелі намер дасягнуць [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], плаваючы на ўсход ад Эўропы ў такіх месцы, як то [[Тайвань]], [[Японія]], востраў [[Тымор]], яны былі першымі эўрапейцамі, якія выявілі [[Аўстралія|Аўстралію]] й нават [[Новая Зэляндыя|Новую Зэляндыю]]<ref>{{спасылка|аўтар=Michael Perry|url=http://www.reuters.com/article/topNews/idUSSYD3449720070321|загаловак=Map proves Portuguese discovered Australia: new book|выдавец=Reuters|дата публікацыі=21 сакавіка 2007}}</ref>. 22 красавіка 1529 году была складзена [[Сарагоская дамова]] паміж Партугаліяй і Гішпаніяй, якая дапаўняла папярэднюю дамову [[антымэрыдыян]]ам адносна лініі дамовы Тардэсыльляс. Усё гэта зрабіла Партугалію сур’ёзным эканамічным, ваенным і палітычным цэнтрам у сьвеце з [[XV стагодзьдзе|XV стагодзьдзя]] да пачатку [[XVI стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]]. === Унія з Гішпаніяй === Партугалія добраахвотна ўступіла ў дынастычную унію з Гішпаніяй, бо два апошнія каралі з дому [[Авішы|Авішаў]] памерлі, не пакінуўшы спадчыньнікаў, што прывяло да партугальскага крызісу пераемнасьці ў 1580 годзе. Гішпанскі кароль [[Філіп II (кароль Гішпаніі)|Філіп II]] прэтэндаваў на трон на падставе таго, што ягоная маці была партугальскай прынцэсай [[Ізабэла Партугальская|Ізабэлай]], другім дзіцем і першай дачкой караля Партугаліі [[Мануэл I|Мануэла I]]. Філіп II сеў на трон Партугаліі пад імём Філіп I. Тым ня менш, Партугалія ня страціла сваёй фармальнай незалежнасьці. Замест гэтага была ўтвораная [[Ібэрыйская унія|унія каралеўстваў]]. Але аб’яднаньне дзьвюх каронаў пазбавіла Партугалію незалежнай замежнай палітыкі й прывяло да ейнага ўдзелу ў [[Васьмідзесяцігадовая вайна|Васьмідзесяцігадовай вайне]] паміж Гішпаніяй і [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. [[Файл:Europa - Portugal - Lisboa - Mafra - Palacio.jpg|значак|зьлева|[[Марфаўскі палац]] быў пабудаваны [[Жуан V|Жуанам V]], а цяпер ён улучаны ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]].]] Наступствамі гэтага канфлікту было пагаршэньне дачыненьняў з найстарэйшым хаўрусьнікам — Ангельшчыны. Да таго ж быў страчаны [[Армуз]], то бок стратэгічны гандлёвы пункт паміж [[Пэрсія]]й і Аманам. З 1595 па 1663 гады [[галяндзка-партугальская вайна]] пераважна палягала на ўварваньнях нідэрляндцаў у партугальскія калёніі й умяшальніцтва ў партугальскія камэрцыйныя інтарэсы ў [[Бразылія|Бразыліі]], [[Афрыка|Афрыцы]], [[Індыя|Індыі]] й на Далёкім Усходзе, што прывяло да страты манаполіі Партугаліі на марскі гандаль у Індыі. У 1640 годзе [[Жуан IV]] ачоліў паўстаньне, падтрыманае незадаволенай шляхтай. У выніку ён быў абвешчаны каралём. Вайна за аднаўленьне Партугаліі паклала канец 60-гадоваму пэрыяду Ібэрыйскай уніі пад кіраўніцтвам дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Гэта быў пачатак панаваньня дынастыі [[Браганса (дынастыя)|Браганса]]ў, якія кіравалі краінай ажно да 1910 году. Караляваньне Жуана V характарызавалася прытокам золата ў каралеўскую скарбніцу, якое перадусім трапляла туды за кошт каралеўскага падатку на каштоўныя мэталы з партугальскіх калёніяў Бразыліі й Мараньяну. Паводле большасьці ацэнак, колькасьць партугальскіх мігрантаў у каляніяльную Бразылію за час залатой ліхаманкі XVIII стагодзьдзя складала 600 тысяч чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20120125045233/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/portugueses.html «Presença portuguesa: de colonizadores a imigrantes»]. IBGE.</ref>. Гэта ўяўляла сабой адну з найбуйнейшых перасяленьняў насельніцтва ў калёніі па-за межамі Эўропы ў каляніяльныя часы. === Час маркіза Памбала === [[Файл:Marquês de Pombal, por Claude Joseph Vernet e Louis-Michel van Loo, 1766 (Câmara Municipal de Oeiras).png|значак|Макріз Памбала [[Сэбастыян Жузэ дэ Карвальлю-і-Мэлу]] кіраваў краінай пры каралю [[Жузэ I]].]] У 1738 годзе [[Сэбастыян Жузэ дэ Карвальлю-і-Мэлу]], які пазьней атрымаў тытул 1-га маркіза Памбалу, пачаў кар’еру ў якасьці амбасадара краіны ў [[Лёндан]]е, а пазьней у [[Вена|Вене]]. Кароль [[Жузэ I]] быў каранаваны ў 1750 годзе й зрабіў яго сваім міністрам замежных справаў. З часам як давер караля да свайго дарадцы павялічваўся, ён даў яму большы кантроль над дзяржавай. Да 1755 году Карвальлю-і-Мэлу быў прызначаны прэм’ер-міністрам. Уражаны эканамічным посьпехам [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], які ён назіраў на пасадзе амбасадара, маркіз пасьпяхова ўкараніў падобную эканамічную палітыку ў Партугаліі. У 1761 годзе, яшчэ пры каралю Жузэ I, ён забараніў імпарт чорных рабоў у мацерыковую Партугалію й Індыю, але не з гуманітарных меркаваньняў, а таму, што яны былі неабходнай працоўнай сілай у Бразыліі. Адначасна ён заахвочваў гандаль чорнымі рабамі ў Паўднёвую Амэрыку. Пры падтрымцы й беспасярэднім удзеле маркіза былі зафундаваныя дзьве кампаніі, асноўнай дзейнасьцю якіх быў гандаль рабамі, пераважна афрыканцамі, на бразыльскія землі<ref>Caldeira, Arlindo Manuel (2013). Escravos e Traficantes no Império Português: O comércio negreiro português no Atlântico durante os séculos XV a XIX». A Esfera dos Livros. — С. 219—224.</ref><ref>Boxer, Charles (1969). «O Império colonial português (1415-1825)». Ediçoes 70. — С. 191.</ref>. Ён рэарганізаваў армію й флёт ды паклаў канец дыскрымінацыі ў дачынентні да розных хрысьціянскіх сэктаў<ref>[https://ensina.rtp.pt/artigo/a-extincao-da-inquisicao-em-portugal/ «A extinção da Inquisição em Portugal»]. RTP Ensina.</ref>. Маркіз стварыў кампаніі й гільдыі дзеля рэгуляваньня камэрцыйнай дзейнасьці, а таксама адную зь першых апэляцыйных сыстэмаў, ды вызначыў рэгіён дзеля вытворчасьці [[партвэйн]]у, каб гарантаваць якасьць віна. Гэта была першая спроба кантраляваць якасьць і вытворчасьць віна ў Эўропе. Карвальлю-і-Мэлу прасунуў строгія законы для ўсіх клясаў партугальскага грамадзтва, а таксама шырока перагледзеў падатковую сыстэму. Гэтыя рэформы прынесьлі яму ворагаў сярод найвышэйшых клясаў. [[Файл:Ruinas da Praça da Patriarcal após o Terramoto de 1755 - Jacques Philippe Le Bas, 1757.png|значак|зьлева|Зруйнаваныя будынкі ў Лісабоне ў выніку [[Лісабонскі землятрус 1755 году|землятруса 1 лістапада 1755 году]].]] 1 лістапада 1755 году ў Лісабоне адбыўся [[Лісабонскі землятрус 1755 году|магутны землятрус]], магнітуда якога ацэньвалася ад 7,7 да 9,0 балаў, а ахвяры склалі ад 12 тысяч да 50 тысяч чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20110311082423/http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html «Historical Depictions of the 1755 Lisbon Earthquake»]. University of California, Berkeley.</ref>. Пасьля землятрусу Жузэ I надаў свайму прэм’ер-міністру яшчэ больш улады, і Карвальлю-і-Мэлу стаў асьветніцкім дэспатам. У 1758 годзе кароль быў паранены ў выніку замаху. У выніку гэтага маркіз Тавара, некалькі ягоных сваякоў і нават слугі былі катаваныя й пакараныя сьмерцю публічна з надзвычайнай жорсткасьцю нават паводле стандартаў таго часу<ref>Saraiva, José Hermano (1986). «História concisa de Portugal» (10th ed.). Publicações Europa-América. — С. 250—251.</ref><ref>Disney, A. R. (2009). «A History of Portugal and the Portuguese Empire, vol. 1: Portugal». Cambridge University Press. — С. 294—297. — ISBN 978-0-521-60397-3.</ref><ref>Oliveira Santos, Guilherme de (and two others) (2017). «O processo dos Távoras: A Revisão - Instauração, depoimentos e sentenças». Caleidoscopio. — С. 11, 34–36, 55, 58.</ref>. У наступным годзе [[езуіты]] былі разгромленыя й выгнаныя з краіны. Гэта зьнішчыла апазыцыю, публічна прадэманстраваўшы, што нават арыстакратыя бясьсільная перад Памбалам. Маркіз фактычна кіраваў Партугаліяй да сьмерці Жузэ I у 1777 годзе. Новая кіраўніца каралева [[Марыя I (каралева Партугаліі)|Марыя I]] дрэнна ставілася да Памбала празь ягоныя злоўжываньні, вынікам чаго стала зьняцьцё маркіза з усіх ягоных палітычных пасадаў. Памбал быў сасланы ў свой маёнтак, дзе й сканаў у 1782 годзе. Гісторыкі сьцьвярджаюць, што асьветніцтва Памбала, хоць і мела далёкасяжныя наступствы, але ў першую чаргу было мэханізмам умацаваньня аўтакратыі за кошт асабістай свабоды і, асабліва, апаратам дзеля здушэньня апазыцыі, вынішчэньня крытыкі, далейшай каляніяльнай эксплюатацыі й умацаваньня асабістага кантролю й багацьцяў<ref>Maxwell, Kenneth (1995). «Pombal, Paradox of the Enlightenment». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 83, 91—108, 160—162.</ref>. === Крызіс XIX стагодзьдзя === У 1807 годзе Партугалія адмовіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] ў патрабаваньні далучыцца да [[Кантынэнтальная сыстэма|Кантынэнтальнай сыстэмы]] эмбарга супраць Вялікабрытаніі, пасьля чаго французы пад камандаваньнем генэрала [[Жан-Андош Жуно|Жан-Андоша Жуно]] ўварваліся ў краіну. У 1807 годзе быў захоплены Лісабон. Брытанскае ўмяшальніцтва ў вайну на паўвостраве дапамагло захаваць незалежнасьць Партугаліі, а апошнія францускія войскі былі выгнаныя ў 1812 годзе<ref>Ertl, Alan W. (2008). «Toward an Understanding of Europe: A Political Economic Precis of Continental Integration». Dissertation.com. — С. 303. — ISBN 9781599429830.</ref>. За час напалеонаўскіх уварваньняў партугальская каралеўская сям’я перанесла свой двор у [[Рыю-дэ-Жанэйру]] ў Бразыліі, зрабіўшы яго сталіцай Партугальскай імпэрыі паміж 1808 і 1821 гадамі<ref>[https://ensina.rtp.pt/artigo/a-fuga-para-o-brasil-da-familia-real/ «A fuga da família real para o Brasil»]. RTP Ensina.</ref>. [[Файл:Mapa Cor-de-Rosa.png|значак|Праект [[Ружовая мапа|Ружовай мапы]], паводле якой Партугалія жадала злучыць свае калёніі ў [[Ангола|Анголе]] й [[Мазамбік]]у.]] У 1820 годзе ў [[Порту]] й Лісабоне адбыліся канстытуцыяналістычныя паўстаньні, і кароль [[Жуан VI]] і ягоны двор былі вымушаныя вярнуцца ў мацерыковую Партугалію ў 1821 годзе<ref>[https://www.bbc.com/portuguese/brasil-56857790 «Há 200 anos, Dom João 6º voltava a Portugal e, sem querer, abria caminho para independência do Brasil»]. BBC Brasil.</ref>. Лісабон вярнуў сабе статус сталіцы дзяржавы, калі Бразылія абвесьціла сваю незалежнасьць у 1822 годзе. Сьмерць караля Жуана VI у 1826 годзе прывяла да крызісу каралеўскай пераемнасьці. Ягоны старэйшы сын бразыльскі манарх [[Пэдру I (імпэратар Бразыліі)|Пэдру I]] ненадоўга стаў Пэдру IV, паводле нумэрацыі ў Партугаліі, але ані партугальцы, ані бразыльцы больш не жадалі аб’яднанай манархіі. У выніку Пэдру адрокся партугальскай кароны на карысьць сваёй 7-гадовай дачкі [[Марыя II (каралева Партугаліі)|Марыі]] пры ўмове, што, калі яна дасягне даросласьці, яна мусіць узяць шлюб зь ягоным братам [[Мігел I|Мігелам]]. Незадаволенасьць канстытуцыйнымі рэформамі Пэдру стала чыньнікам таго, што «абсалютысцкая» фракцыя землеўладальнікаў і царква абвесьцілі Мігела каралём у лютым 1828 году. Наступствам стаў пачатак [[Лібэральныя войны|Лібэральных войнаў]], таксама вядомых як Вайна двух братоў або Партугальская грамадзянская вайна, у якіх Пэдру прымусіў Мігела адрачыся ад трону й выправіцца ў выгнаньне ў 1834 годзе, а сталец атрымала дачка Марыя, якая стала каралевай Марыяй II. Пасьля 1815 году партугальцы пашырылі свае гандлёвыя парты ўздоўж афрыканскага ўзьбярэжжа, прасоўваючыся ўглыб краіны, каб захапіць кантроль над [[Ангола]]й і [[Мазамбік]]ам. Гандаль рабамі быў скасаваны ў 1836 годзе. Квітнелі партугальскай калёніі на Гоа, [[Макао]] й [[Тымор]]ы. Партугальцы пасьпяхова ўкаранялі каталіцтва й партугальскую мову ў сваіх калёніях, у той час як большасьць пасяленцаў працягвалі накіроўвацца ў Бразылію<ref>Clarence-Smith, Gervase (1985). «The Third Portuguese Empire, 1825–1975: A Study in Economic Imperialism».</ref>. У студзені 1890 году брытанскі ўрад высунуў Партугаліі ўльтыматум, патрабуючы вываду партугальскіх войскаў з тэрыторыі паміж партугальскімі калёніямі Мазамбіку й Анголай. Партугальцы імкнулі ўзяць пад кантроль гэты рэгіён у рамках каляніяльнага праекту «[[Ружовая мапа]]», але Вялікабрытанія мела свае пляны тут, галоўным чынам праз імкненьня [[Сэсіл Родс|Сэсіла Родса]] спракласьці чыгунку ад [[Кейптаўн]]у да [[Каір]]у, якая мусіла злучыць усе брытанскія калёніі аднім шляхам. Партугальскі ўрад ціха прыняў ультыматум і вывеў свае войскі з спрэчнай тэрыторыі, што прывяло да шырокай рэакцыі партугальскай грамадзкасьці, якая ўспрыняла прыняцьцё брытанскіх патрабаваньняў як прыніжэньне<ref>João Ferreira Duarte (10.09.2016). [https://web.archive.org/web/20160910035749/http://www.erudit.org/revue/TTR/2000/v13/n1/037395ar.pdf «The Politics of Non-Translation: A Case Study in Anglo-Portuguese Relations»]. Érudit’s.</ref>. === Першая рэспубліка й «Новая дзяржава» === [[Файл:Cândido da Silva - A PROCLAMAÇÃO DA REPUBLICA PORTUGUEZA; Principaes acontecimentos em Lisboa a 5 de Outubro 1910-Principaux évenements dans le 5 Octobre 1910.jpg|значак|зьлева|Ілюстрацыя-алюзія на агалашэньне Партугальскай рэспублікі 5 кастрычніка 1910 году.]] 1 лютага 1908 году кароль [[Карлуш I]] і ягоны сын спадчыньнік [[Луіш Філіпэ (герцаг Браганса)|Луіш Філіпэ]] былі забітыя рэспубліканцамі й сябрамі [[Карбанарыя|карбанарыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/regicidio-em-lisboa-1908/|загаловак=Regicídio em Lisboa|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=1974}}</ref>. Праз два гады, 5 кастрычніка 1910 году, адбыўся дзяржаўны пераварот, які зрынуў амаль 800-гадовую манархію, і была абвешчаная рэспубліка. За час Першай сусьветнай вайны Партугалія дапамагала краінам [[Антанта|Антанты]] змагацца з [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], аднак вайна пашкодзіла ейнай слабой эканоміцы. Палітычная нестабільнасьць і эканамічная слабасьць сталіся ўрадлівай глебай для бязладзьдзя ў час Першай партугальскай рэспублікі. Тады адбылося некалькі пераваротаў, як то няўдалы пераварот [[Паўночая манархія|Паўночай манархіі]], але іншыя мелі посьпех, як, напрыклад, дзяржаўны пераварот у сьнежні 1917 году, які прывёў да прыходу да ўлады [[Сыдонію Паіш]]а. У 1921 годзе паўстаньне «[[Лісабонская крывавая ноч|Крывавай ночы]]» скончылася забойствам прэм’ер-міністра ды іншых высокіх чыноўнікаў краіны. У такіх варунках 28 траўня 1926 году быў зьдзейсьнены дзяржаўны пераварот і стварэньне Нацыянальнай дыктатуры. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да ўсталяваньня правай дыктатуры [[Новая дзяржава|Новай дзяржавы]], ачоленай [[Антонію ды Алівэйра Салазар|Антонію Салазарам]] у 1933 годзе<ref>{{кніга|спасылка=http://dx.doi.org/10.4324/9781315845296-16|загаловак=Longman Companion to European Decolonisation in the Twentieth Century|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–46|isbn=978-1-315-84529-6}}</ref>. Партугалія захоўвала нэўтралітэт усьцяж [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. З 1940-х па 1960-я гады краіна была адным з заснавальнікаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], [[Эўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|Эўрапейскай асацыяцыі свабоднага гандлю]] й далучылася да [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] у 1955 годзе. Былі ініцыяваныя новыя праекты эканамічнага разьвіцьця й перасяленьня грамадзянаў мацерыковай часткі Партугаліі ў заморскія правінцыі Афрыкі, галоўным чынам у [[Ангола|Анголу]] й [[Мазамбік]]. Гэтыя дзеі былі скарыстаныя дзеля пацьверджаньня статусу Партугаліі як транскантынэнтальнай дзяржавы, а не каляніяльнай імпэрыі. [[Файл:Antonio de Olivera Salazar sitting at his desk (by Bernard Hoffman, 1940) – Google Art Project.png|значак|[[Антонію ды Алівэйра Салазар|Салазар]], чый рэжым вядомы як «[[Новая дзяржава]]», трымаўся ўлады з 1932 па 1968 гады.]] У 1954 годзе жыхары індыйскіх [[Дадра і Нагаргавэлі|Дадры й Нагаргавэлі]] вызваліліся ад партугальскага панаваньня<ref>Lele; P. S. (1987). «Dadra and Nagar Haveli: past and present». Published by Usha P. Lele.</ref>. У 1961 годзе анэксія форта [[Сан-Жуан-Баптыста-дзі-Ажуда]] [[Бэнін|Рэспублікай Дагамэяй]] стала пачаткам працэсу, які прывёў да згасаньня шматвяковай Партугальскай імпэрыі. У 1961 годзе Партугалія адмовілася аддаць [[Гоа]], у выніку чаго партугальцы былі ўцягнуты ва ўзброены канфлікт у Партугальскай Індыі супраць узброеных сілаў [[Індыя|Індыі]]. У кароткая вайне партугальцы атрымалі паразу й страцілі сваю прысутнасьць на [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскім субкантынэнце]]. Партугальскі рэжым адмовіўся прызнаць сувэрэнітэт Індыі над анэксаванымі тэрыторыямі, якія працягвалі быць прадстаўленыя ў Нацыянальным сходзе ажно да перавароту 1974 году. Таксама ў пачатку 1960-х гадоў рухі за незалежнасьць у партугальскіх уладаньнях у Афрыцы прывялі да разьвязаньня [[Партугальская каляніяльная вайна|Партугальскай каляніяльнай вайны]], якая цягнулася з 1961 па 1974 гады. У зьвязку з вайной краіна мабілізавала блізу 1,4 мільёнаў мужчынаў на вайсковую службу ці ў дапаможныя цывільныя структуры<ref>{{артыкул|аўтар=Rodrigues, Fátima da Cruz|загаловак=A desmobilização dos combatentes africanos das Forças Armadas Portuguesas da Guerra Colonial (1961-1974)|выданьне=Ler História|нумар=65|старонкі=113—128|год=2013|DOI=10.4000/lerhistoria.484}}</ref>, краіна зазанала вялікія ваенныя ахвяры. Цягам усяго часу каляніяльнай вайны Партугалія сутыкалася з усё большай ізаляцыяй, эмбарга на пастаўкі зброі ды іншымі санкцыямі, прасунутымі міжнароднай супольнасьцю. Аўтарытарны й кансэрватыўны рэжым Салазара спрабаваў захаваць імпэрыю<ref>{{спасылка|спасылка=http://purl.pt/11440/1/P1.html|загаловак=Portugal Não É Um País Pequeno|выдавецтва=Purl.pt|копія=http://arquivo.pt/wayback/20141025060609/http://purl.pt/11440/1/P1.html|дата копіі=25.10.2014}}</ref>. Дыктатар кіраваў краінай да 1968 году, калі ў яго адбылося кровазьліцьцё ў мозаг<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/quando-salazar-caiu-da-cadeira/|загаловак=Quando Salazar caiu da cadeira|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2018}}</ref>, і яго замяніў [[Марсэлу Каэтану]], што выклікала надзеі на «лібэралізацыю» рэжыму, якая атрымала назву «[[Марсэлісцкая вясна]]», але гэтыя надзеі неўзабаве былі страчаныя<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/explicador/o-periodo-do-marcelismo/|загаловак=O período do Marcelismo|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2021}}</ref>. === Вяртаньне да дэмакратыі === Урад і армія супраціўляліся дэкалянізацыі сваіх заморскіх тэрыторыяў да красавіка 1974 году, калі левы вайсковы пераварот у Лісабоне, вядомы як [[рэвалюцыя гвазьдзікоў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/a-revolucao-de-25-de-abril-de-1974/|загаловак=A revolução de 25 de Abril de 1974|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>, праклаў шлях да незалежнасьці тэрыторыяў, а таксама да аднаўленьня дэмакратыі пасьля двухгадовага пераходнага пэрыяду<ref>{{артыкул|аўтар=Minter, William; Cann, John P.|загаловак=Counterinsurgency in Africa: The Portuguese Way of War, 1961-1974|выданьне=African Studies Review|том=41|нумар=2|старонкі=182|год=09.1998|DOI=10.2307/524850}}</ref>. Гэты час характарызаваўся спрэчкамі за ўладу паміж левымі й правымі палітычнымі сіламі<ref name="PREC">{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/1975-foi-ano-de-prec/|загаловак=1975 foi ano de PREC|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2007}}</ref>. Да лета 1975 году напружанасьць была настолькі высокай, што краіна апынулася на мяжы грамадзянскай вайны<ref name="PREC" />. Сілы, павязаныя з скрайне левымі, зьдзейсьнілі чарговы пераварот 25 лістапада, але вайсковая групоўка, вядомая як «Група дзевяці», ініцыявала контрапераварот<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/25-de-novembro-uma-tentativa-de-golpe-falhada/|загаловак=25 de Novembro, uma tentativa de golpe falhada|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>. [[Файл:Revolução dos Cravos.jpg|значак|зьлева|Натоўп вітае ўдзельнікаў [[рэвалюцыя гвазьдзікоў|рэвалюцыі гвазьдзікоў]].]] «Група дзевяці» выйшла пераможцам, прадухіліўшы стварэньне камуністычнай дзяржавы й паклаўшы канец палітычнай нестабільнасьці<ref>de Vasconcelos, Álvaro; Seabra, Maria João (eds.); da Costa, Francisco Seixas… [et al.]. (2000)ю «Portugal: A European Story». Cascais: Principia. — ISBN 972-8500-32-7.</ref>. Адступленьне з заморскіх тэрыторыяў выклікала масавы зыход партугальскіх грамадзянаў зь ейных афрыканскіх калёніяў<ref>[https://web.archive.org/web/20090113204408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,913229-1,00.html Dismantling the Portuguese Empire]. Time.</ref>. Да 600 тысяч партугальскіх уцекачоў уцяклі з былых партугальскіх правінцыяў, бо белыя пасяленцы звычайна не лічыліся часткай былых калёніяў<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/quem-eram-os-retornados/|загаловак=Quem eram os “retornados”?|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2011}}</ref>. Да 1975 году ўсе партугальскія афрыканскія тэрыторыі атрымалі незалежнасьць, і Партугалія зладзіла свае першыя дэмакратычныя выбары за 50 гадоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/o-dia-em-que-se-votou-para-a-constituinte/|загаловак=O dia em que se votou para a Constituinte|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2005}}</ref>. Партугалія працягвала кіравацца некалькімі часовымі ўрадамі<ref>{{спасылка|спасылка=https://observador.pt/2024/04/08/25-abril-sete-presidentes-e-30-governos-em-50-anos-de-democracia/|загаловак=25 Abril: sete Presidentes e 30 Governos em 50 anos de democracia|выдавецтва=Observador|дата публікацыі=08.04.2024}}</ref> да партугальскіх [[Парлямэнцкія выбары ў Партугаліі 1976 году|заканадаўчых выбараў 1976 году]]<ref name="E1976">{{спасылка|спасылка=https://www.parlamento.pt/Parlamento/Paginas/primeiras-eleicoes-ar-1976.aspx|загаловак=As primeiras eleições para a Assembleia da República (1976)|выдавецтва=Assembly of the Republic}}</ref>. На іх перамагла [[Сацыялістычная партыя (Партугалія)|Сацыялістычная партыя]], і ейны лідэр Марыю Суарыш стаў прэм’ер-міністрам. Суарыш займаў гэтую пасаду з 1976 па 1978 гады й з 1983 па 1985 гады<ref name="E1976" />. Ён спрабаваў аднавіць эканамічны рост і разьвіцьцё, дасягнуты да рэвалюцыі гвазьдзікоў. Палітык таксама ініцыяваў працэс далучэньня да [[Эўрапейская эканамічная супольнасьць|Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці]]<ref name="CEE">{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/a-assinatura-da-adesao-a-cee/|загаловак=A assinatura da adesão à CEE|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=1985}}</ref>. Па пераходзе да дэмакратыі Партугалія вагалася паміж [[сацыялізм]]ам і прытрымліваннем [[нэалібэралізм|нэалібэральнай]] мадэлі<ref>{{спасылка|спасылка=https://observador.pt/2015/08/09/em-1978-o-socialismo-foi-para-a-gaveta-e-a-televisao-saiu-do-armario/|загаловак=Em 1978 o socialismo foi para a gaveta. E a televisão saiu do armário|выдавецтва=Observador|дата публікацыі=09.08.2015}}</ref>. Былі зробленыя зямельная рэформа<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/a-reforma-agraria/|загаловак=A Reforma Agrária|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2014}}</ref> й нацыяналізацыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/a-nacionalizacao-da-banca/|загаловак=A nacionalização da banca|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2012}}</ref>. Канстытуцыя краіны была перапісаная, каб улічыць сацыялістычныя й камуністычныя прынцыпы<ref name="CR1982">{{спасылка|спасылка=https://www.infopedia.pt/artigos/$revisao-constitucional-de-1982|загаловак=Revisão Constitucional de 1982|выдавецтва=Infopédia Porto Editora}}</ref>. Да пераглядаў 1982 і 1989 гадоў у канстытуцыі былі згадкі пра сацыялізм, правы працоўных і пажаданасьць сацыялістычнай эканомікі<ref name="CR1982" />. Эканамічная сытуацыя Партугаліі пасьля рэвалюцыі прымусіла ўрад рэалізаваць стабілізацыйныя праграмы пад наглядам [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] ў 1977—1978 і 1983—1985 гадах<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/as-intervencoes-do-fmi-em-portugal/|загаловак=As intervenções do FMI em Portugal|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2011}}</ref>. [[Файл:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|значак|Укладаньне [[Лісабонскі дагавор|Лісабонскага дагавору]] ў 2007 годзе.]] У 1986 годзе краіна разам з [[Гішпанія]]й далучылася да Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці, якая пазьней ператварылася на [[Эўрапейскі Зьвяз]]. Эканоміка Партугаліі значна разьвівалася дзякуючы эўрапейскім структурным і інвэстыцыйным фондам і больш лёгкаму доступу кампаніяў да замежных рынкаў<ref name="CEE" />. Апошняя заморская тэрыторыя Партугаліі, [[Макао]], была мірна перададзеная [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://arquivos.rtp.pt/conteudos/transicao-de-macau-para-a-china/|загаловак=Cerimónia de transferência da soberania de Macau|выдавецтва=RTP Arquivo|дата публікацыі=19.12.1999}}</ref>. У 2002 годзе незалежнасьць [[Усходні Тымор|Усходняга Тымору]] была афіцыйна прызнаная Партугаліяй<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/independencia-de-timor-leste/|загаловак=A independência de Timor-Leste|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2007}}</ref>. У 1995 годзе дзяржава пачала ўкараняць правілы [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]], адмяніўшы памежны кантроль зь іншымі сябрамі гэтай зоны. У 1999 годзе Партугалія стала адной з краін-заснавальніц [[эўра]] й эўразоны<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.politico.eu/article/a-timeline-of-the-eurozones-growth/|загаловак=A timeline of the eurozone’s growth|выдавецтва=Politico EU|дата публікацыі=26.12.2014}}</ref>. У 2004 годзе [[Жузэ Мануэл Барозу]], тагачасны прэм’ер-міністар краіны, быў прызначаны прэзыдэнтам Эўрапейскай камісіі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rtp.pt/noticias/pais/nomeacao-de-durao-para-a-presidencia-da-comissao-cronologia_n12687|загаловак=Nomeação de Durão para a presidência da Comissão - cronologia|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=27.06.2005}}</ref>. 1 сьнежня 2009 году набыў сілу [[Лісабонскі дагавор]], які павысіў эфэктыўнасьць і дэмакратычную легітымнасьць ЭЗ<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rtp.pt/noticias/europeias2019/tratado-de-lisboa-assinado-em-2007_v1145139|загаловак=Tratado de Lisboa assinado em 2007|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=16.05.2024}}</ref>. Эканамічныя праблемы й няўстойлівы рост дзяржаўнага доўгу падчас фінансавага крызісу 2008 году прывялі да таго, што краіна ў 2011 годзе правяла перамовы з МВФ і Эўрапейскім Зьвязам праз Эўрапейскі мэханізм фінансавай стабільнасьці й Эўрапейскі фонд фінансавай стабільнасьці аб пазыцы, каб дапамагчы краіне стабілізаваць свае фінансы<ref>{{спасылка|спасылка=https://ffms.pt/pt-pt/estudos/2010-2013-mais-longa-e-severa-das-crises|загаловак=2010-2013: A mais longa e severa das crises|выдавецтва=Fundação Francisco Manuel dos Santos}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Lagoa das Sete Cidades, Miradouro da vista do Rei, Sete Cidades, Ponta Delgada, ilha de São Miguel, Açores.JPG|значак|зьлева|Лягуна на воставе [[Сан-Мартын (востраў)|Сан-Мартын]] на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]].]] Тэрыторыя Партугаліі ўключае ў свой склад акрамя мацерыковай частцы яшчэ й два [[архіпэляг]]і ў Атлянтычным акіяне, як то [[Мадэйра]] й [[Азорскія астравы]]. Мацерыковая частка Партугаліі падзяляецца на дзьве частцы сваёй галоўнай ракой [[Тэжу]], якая цячэ з [[Гішпанія|Гішпаніі]] й упадае ў [[Атлянтычны акіян]] паблізу [[Лісабон]]а. Паўночная частка краіны гарыстая й парэзаная далінамі рэк, у той час як поўдзень краіны, як то [[Алгарвэ]] й [[Алентэжу]], характарызуецца раўнінным тыпам мясцовасьці. Самай высокай вяршыняй у Партугаліі зьяўляецца [[Піко (гара)|аднайменная гара]] на востраве [[Піко (востраў)|Піко]] на Азорскіх астравах. Гэты старажытны [[вулькан]], які мае вышыню ў 2 351 мэтраў зьяўляецца вельмі знакавым сымбалем Азорскіх астравоў. На мацерыковай частцы самай высокай зьяўляецца гара [[Сэра-да-Эштрэла]], якая мае вышыню ў 1 991 мэтраў над узроўнем мора й зьяўляецца важным цэнтрам прыцягненьня для лыжнікаў і аматараў зімовых відаў спорту. [[Файл:Alentejo oak on wheat field.jpg|значак|[[Дуб корачны]] на пшанічным полі ёсьць знакавым сымбалем [[Алентэжу]].]] На тэрыторыі Партугаліі выразна вылучаюцца даліны рэк [[Дуэра|Дару]] й [[Тэжу]]. У верхніх плынях яны вузкія й глыбока ўрэзаныя, ніжэй па плыні пашыраюцца й каля берага Атлянтычнага акіяна пераходзяць у плоскія нізіны. Па гэтых рэках праходзяць натуральныя межы пяці з шасьці геаграфічных абласьцей краіны. Сярод іншых рэк варта адзначыць раку [[Авэ (рака)|Авэ]]. === Клімат === Партугалія мае [[міжземнаморскі клімат]] у адпаведнасьці з кліматычнай клясыфікацыяй Кёпэна й зьяўляецца адной з самых цёплых краінаў Эўропы, бо сярэдняя гадавая [[тэмпэратура]] ў мацерыковай Партугаліі вагаецца ад 12&nbsp;°C у горнай поўначы й больш за 18&nbsp;°C на поўдні краіны. Рэгіён [[Алгарвэ]] мае клімат падобны на клімат паўднёвых прыбярэжных раёнаў [[Гішпанія|Гішпаніі]] ці [[Паўднёвая Каліфорнія|Паўднёвай Каліфорніі]]. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў на мацерыку вагаецца ад ледзь больш за 3000 мм у паўночнай частцы да менш чым 300 мм у раёне ўздоўж ракі [[Дуэра|Дару]]. Горы [[Піко (горы)|Піко]] атрымліваюць найбольшую колькасьць ападкаў, то бок больш за 6250 мм у год, у адпаведнасьці з дадзенымі Партугальскага інстытуту мора ды атмасфэры<ref>{{спасылка|url=http://www.ipma.pt/pt/index.html|загаловак=Instituto Português do Mar e da Atmosfera}}</ref>. У некаторых раёнах краіны сярэднегадавая тэмпэратура можа дасягаць 20&nbsp;°C, а летам тэмпэратура можа дасягаць 45&nbsp;°C. Рэкордна высокі ўзровень тэмпэратуры склаў 47,4&nbsp;°C, ён быў зафіксаваны ў [[Амарэлежа|Амарэлежы]], аднак гэты раён ня ёсьць самым гарачым месцам у летні час, паводле дадзеных спадарожнікавых вымярэньняў. Сьнегапады адбываюцца рэгулярна на поўначы й у цэнтральнай частцы краіны, у прыватнасьці, у раёнах [[Віла-Рэал]], [[Браганса]], [[Візэў]] і [[Гуарда]]. Узімку тэмпэратура можа апускацца ніжэй за -10&nbsp;°C. У паўднёвай частцы Партугаліі [[сьнег]] можа назірацца ў любы час з [[кастрычнік]]а па [[травень]], але ён ёсьць даволі рэдкай зьявай, асабліва на раўнінных участках. === Біяразнастайнасьць === Партугалія разьмешчаная ў [[Міжземнамор’е|Міжземнаморскім басэйне]], трэцім паводле разнастайнасьці флёры месцы ў сьвеце<ref name="florestas">[https://web.archive.org/web/20210309101848/https://florestas.pt/conhecer/habitats-da-floresta-portuguesa-um-refugio-de-biodiversidade/ «Habitats da floresta portuguesa: um refúgio de biodiversidade»]. Florestas.pt.</ref>. У краіне маюцца ажно шэсьць наземных экарэгіёнаў, як то [[Азорскія мерныя зьмяшаныя лясы]], [[Кантабрыйскія зьмяшаныя лясы]], [[Мадэйрскія вечназялёныя лясы]], [[Ібэрыйскія склерафільныя і паўлістападныя лясы|Ібэрыйскія склерафільныя й паўлістападныя лясы]], [[Паўночна-заходнія Ібэрыйскія горныя лясы]] й [[Паўднёва-заходнія Ібэрыйскія міжземнаморскія склерафільныя і зьмяшаныя лясы|Паўднёва-заходнія Ібэрыйскія міжземнаморскія склерафільныя й зьмяшаныя лясы]]<ref>Dinerstein, Eric; et al. (2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5451287 «An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm»]. BioScience. 67 (6): 534—545. — [[doi:10.1093/biosci/bix014]]. PMID 28608869.</ref>. Больш за 22% плошчы краіны ўключаныя ў сетку [[Натура 2000]]<ref name="florestas"/><ref>[https://web.archive.org/web/20210414131521/https://dre.pt/web/guest/home/-/dre/115226936/details/maximized «1 — Portugal, Biodiversidade e Capital Natural Uma Leitura Atual»]. Diário da República Eletrónico.</ref>. [[Эўкаліпт]], [[дуб корачны|корачны дуб]] і [[прыморская хвоя]] разам займаюць 71% ад агульнай лясной плошчы кантынэнтальнай Партугаліі<ref>[https://web.archive.org/web/20210309101652/https://florestas.pt/conhecer/as-especies-florestais-mais-comuns-da-floresta-portuguesa/ «As espécies florestais mais comuns da floresta portuguesa»]. Florestas.</ref>. [[Файл:Dreaming of snow (318977965).jpg|значак|зьлева|Адзін з самых вядомых нацыянальных паркаў [[Пэнэда-Жэрэш]].]] Геаграфічныя й кліматычныя ўмовы спрыяюць інтрадукцыі экзатычных відаў, якія пазьней робяцца інвазійнымі й разбуральнымі для мясцовых асяродзьдзяў. Блізу 20 адсоткаў ад агульнай колькасьці існых відаў у кантынэнтальнай частцы ўважаюцца экзатычнымі<ref>de Almeida, João Domingues. [https://www.researchgate.net/publication/329872174 «New additions to the exotic vascular flora of continental Portugal»]. Research Gate.</ref>. Партугалія ёсьць другой краінай у Эўропе паводле найбольшай колькасьці відаў жывёлаў і расьлінаў, якія знаходзяцца пад пагрозай зьнікненьня<ref>[https://web.archive.org/web/20210414153030/https://www.sabado.pt/ciencia---saude/detalhe/portugal-tem-quase-500-especies-em-perigo-de-extincao «Portugal tem quase 500 espécies em perigo de extinção»]. Sábado.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210414212012/https://www.comunidadeculturaearte.com/portugal-e-o-2-o-pais-da-europa-com-mais-especies-de-mamiferos-e-plantas-em-perigo/ «Portugal é o 2.º país da Europa com mais espécies de mamíferos e plantas em perigo»]. Comunidade cultura e arte.</ref>. Краіна агулам лічыцца важным пунктам прыпынку для пералётных відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20210414132849/https://www.visitportugal.com/pt-pt/node/73855 «Observação de aves»]. Visit Portugal.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210414152820/http://www.avesdeportugal.info/avesdeportugal-alfab.html «Aves de Portugal»]. Aves de Portugal.</ref>. Буйныя віды сысуноў Партугаліі, як то алень, [[ібэрыйскі казёл]], [[дзік]], [[звычайная лісіца]], [[ібэрыйскі воўк]] і [[гішпанская рысь]], калісьці былі шырока распаўсюджаныя па ўсёй краіне, але інтэнсіўнае паляваньне, дэградацыя асяродзьдзя пражываньня й узрослы ціск з боку сельскай гаспадаркі й жывёлагадоўлі прывялі да значнага скарачэньня папуляцыяў у XIX і пачатку XX стагодзьдзяў. А [[партугальскі казёл]] нават зьнік. Сёньня гэтыя жывёлы зноў пашыраюць свой натуральны арэал<ref>[https://web.archive.org/web/20210411002353/https://florestas.pt/descobrir/8-mamiferos-da-floresta-portuguesa/ «8 mamíferos da floresta portuguesa»]. Florestas.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210305064847/http://atlas-mamiferos.uevora.pt/ «Atlas de Mamíferos de Portugal — uma recolha do conhecimento disponível sobre a distribuição dos mamíferos no nosso país»]. University of Évora.</ref>. Ля заходняга ўзьбярэжжа Партугаліі маюцца сыстэмы [[апвэлінг]]у. Гэтая сэзонная зьява, якая звычайна назіраецца ў летнія месяцы, узносіць больш прахалодную, багатую пажыўнымі рэчывамі ваду з глыбіняў акіяна да паверхні, спрыяючы росту [[фітаплянктон]]у, разьвіцьцю [[зоаплянктон]]у й наступнай багатай разнастайнасьці рыбаў і іншых [[бесхрыбетныя|бесхрыбетных]]<ref>Correia, Paulo Filipe Alexandre. [https://web.archive.org/web/20210414133259/https://fenix.tecnico.ulisboa.pt/downloadFile/563345090415834/Tese_Paulo%20Correia_final.pdf «Study of an upwelling event in the Portuguese coast»]. Técnico Lisboa.</ref>. Гэта робіць Партугалію адным з найбуйнейшых спажыўцоў рыбы на душу насельніцтва ў сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20210414152633/https://ourworldindata.org/grapher/fish-and-seafood-consumption-per-capita «Fish and seafood consumption per capita, 2017»]. Our World in Data.</ref>. 73% прэснаводных рыбаў, якія сустракаюцца на Пірэнэйскім паўвостраве, ёсьць эндэмікамі, што зьяўляецца найбольшай колькасьцю сярод усіх рэгіёнаў Эўропы<ref>Rodeles, Amaia A.; Galicia, David; Miranda, Rafael (11.10.2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5058334 «Iberian fish records in the vertebrate collection of the Museum of Zoology of the University of Navarra»]. Scientific Data. 3 160091. — [[doi:10.1038/sdata.2016.91]]. PMID 27727236.</ref>. Сярод ахоўных тэрыторыяў Партугаліі вылучаюцца [[Сэрас-дэ-Айрэ-э-Кандээйруш]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210303215342/https://natural.pt/protected-areas/parque-natural-serras-aire-candeeiros?locale=en «Serras de Aire e Candeeiros Nature Park»]. Natural.</ref>, [[Прыродны парк Паўднёва-Заходняга Алентэжу і ўзьбярэжжа Вісэнтыні|прыродны парк Паўднёва-Заходняга Алентэжу й узьбярэжжа Вісэнтыні]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210414152824/https://www.infopedia.pt/$parque-natural-do-sudoeste-alentejano-e «Parque Natural do Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina»]. Infopédia.</ref>, ды прыродны парк [[Мантэзыньню]], дзе жывуць адны зь нямногіх папуляцыяў ібэрыйскага ваўка й ібэрыйскага бурага мядзьведзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210414153212/https://www.france24.com/en/20190509-first-brown-bear-sighting-portugal-over-century «First brown bear sighting in Portugal in over a century»]. France 24.</ref>. == Палітыка == [[Файл:Palácio de São Bento (Assemblée nationale) (9307363528).jpg|значак|Будынак [[Асамблея Рэспублікі|Асамблеі Рэспублікі]].]] Партугалія зьяўляецца [[дэмакратыя|дэмакратычнай]] [[рэспубліка]]й пасьля ратыфікацыі Канстытуцыі ад 1976 году й мае сталіцу ў [[Лісабон]]е. Канстытуцыя дае падзел паўнамоцтваў паміж [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчай]], [[выканаўчая ўлада|выканаўчай]] і [[судовая ўлада|судовай]] галінаў улады. Чатыры асноўныя інстытуты паводле канстытуцыі ёсьць прэзыдэнт рэспублікі, [[парлямэнт]], вядомы як Рэспубліканская асамблея ({{мова-pt|Assembleia da República|скарочана}}), [[урад]], які ачольвае [[прэм’ер-міністар]] і сыстэма судоў. Прэзыдэнт, які абіраецца на пяцігадовы тэрмін, мае невыканаўчыя наглядныя функцыі, цяперашнім прэзыдэнтам зьяўляецца [[Марсэлу Рыбэлу дзі Соўза]]. Парлямэнт складаецца з 230 дэпутатаў, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Урад, кіраўніком якога зьяўляецца прэм’ер-міністар, у цяперашні час гэта [[Луіш Мантэнэгру]], абірае Рада міністраў, якія ўключаюць у сабе дзяржаўныя сакратарыяты. Суды арганізаваныя ў некалькіх узроўнях: судовай, адміністрацыйнай і фінансавай галінах. Вярхоўныя суды зьяўляюцца судамі апошняй інстанцыі. Трынаццаць чальцоў [[Канстытуцыйны суд|Канстытуцыйнага суда]] ажыцьцяўляюць нагляд за канстытуцыйнасьцю законаў. У Партугаліі маецца [[шматпартыйная сыстэма]], дзе партыі канкуруюць паміж сабой на нацыянальным, рэгіянальным і мясцовым узроўнях. Аднак асноўная палітычная барацьба адбываецца паміж двума партыямі: [[Сацыялістычная партыя (Партугалія)|Сацыялістычнай]] (левацэнтрысцкай) і [[Сацыял-дэмакратычная партыя (Партугалія)|Сацыял-дэмакратычнай]] (насуперак назьве, правацэнтрысцкай). Хаўрусьнікам да апошняй выступае [[Народная партыя (Партугалія)|Сацыяльна-дэмакратычны цэнтар]]. Прыкметная прысутнасьць левых палітычных сілаў, прадстаўленых у парлямэнце — [[Партугальская камуністычная партыя|Партугальскай камуністычнай партыі]], якая ўваходзіць у выбарчую кааліцыю з [[Партыя зялёных (Партугалія)|Партыяй Зялёных]] і левым блёкам, які быў створаны ў выніку аб’яднаньня трацкісцкай Рэвалюцыйнай сацыялістычнай партыі й экс-мааісцкага Народнага дэмакратычнага зьвязу. === Замежная палітыка === [[Файл:Ilham Aliyev attended the 2010 Lisbon Summit (6).jpg|значак|зьлева|Лісабонскі саміт НАТО ў 2010 годзе.]] Партугалія ўважаецца сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1955 году, а таксама адной з заснавальніцаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] (1949), [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСіР]] (1961) і [[ЭАСГ|Эўрапейская арганізацыя свадобнага гандлю]] (1960). Апошнюю з памянёных арганізацыяў краіна пакінула ў 1986 годзе, каб прыяднацца да [[Эўрапейская эканамічная супольнасьць|Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці]], якая ў сваю чаргу была ператвораная на [[Эўрапейскі Зьвяз]] у 1993 годзе. У 1996 годзе Партугалія стала сузаснавальніцай [[Супольнасьць партугальскамоўных краінаў|Супольнасьці партугальскамоўных краінаў]], таксама вядомай як Садружнасьць португальскамоўных краінаў, міжнароднай арганізацыі й палітычнага аб’яднаньня португальскамоўных краінаў, дзе [[партугальская мова]] прызнаная афіцыйнай мовай. Краіна ладзіла некалькі міжнародных самітаў і іпрэзаў, як то першы саміт ЭЗ—[[Бразылія]] ў ліпені 2007 году, другі саміт ЭЗ—[[Афрыканскі зьвяз]] у сьнежні 2007 году, складаньне Лісабонскага дагавору таксама ў сьнежні 2007 году й саміт НАТО ў лістападзе 2010 году. Партугалія ёсьць паўнавартасным сябрам [[Лацінскі зьвяз|Лацінскага зьвязу]] (1983) і [[Арганізацыя ібэраамэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыі ібэраамэрыканскіх дзяржаваў]] (1949). Яна мае дамову аб сяброўстве й падвоеным грамадзянстве з сваёй былой калёніяй Бразыліяй. Партугалія й [[Вялікабрытанія]] маюць найстарэйшае ў сьвеце дзейнае пагадненьне аб вайсковай супрацы, падпісанае ў 1373 годзе праз ангельска-партугальскі альянс. === Узброеныя сілы === [[Файл:The Portuguese navy frigate NRP Bartolomeu Dias (F-333) (cropped) 01.jpg|значак|Партугальскі фрэгат Барталамэў Дыяш.]] Узброеныя сілы складаюцца з трох відаў войскаў, як то вайскова-марскі флёт, сухаземная армія й паветраныя сілы, якімі камандуе Генэральны штаб Узброеных сілаў Партугаліі. Яны служаць у першую чаргу сіламі самаабароны, місія якіх палягае на абароне тэрытарыяльнай суцэльнасьці краіны, але таксама могуць выкарыстоўвацца ў наступальных місіях на замежных тэрыторыях<ref>[https://web.archive.org/web/20231230115133/https://anibalcavacosilva.arquivo.presidencia.pt/comandantesupremo/?idc=301&idi=91150 «Poderes e Competências»]. Presidencia.</ref>. За апошнія некалькі дзясяткаў гадоў Узброеныя сілы выканалі некалькі ваенных місіяў НАТО й Эўрапейскага Зьвязу на розных тэрыторыях, а менавіта ў [[Аўганістан]]е, [[Ірак]]у, [[Лібан]]е, [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі й Герцагавіне]], [[Косава|Косаве]], [[Малі]], [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Самалі]], [[Мазамбік]]у й [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморы]]. У 2023 годзе тры віды войскаў агулам налічвалі 24 тысячы вайскоўцаў, а вайсковыя выдаткі краіны за той жа год склалі больш за 4 мільярды даляраў ЗША ці 1,48% ВУП Партугаліі<ref>[https://web.archive.org/web/20230715092752/https://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/2023/7/pdf/230707-def-exp-2023-en.pdf «Defence Expenditure of NATO Countries (2014-2023)»]. NATO.</ref>. [[Файл:4-ship F-16 flyby. 2022 Monte Real Open Day, Portugal. 18-9-2022 (53708344435).jpg|значак|зьлева|Чатыры зьнішчальнікі [[Ф-16]] партугальскіх вайскова-паветраных сілаў.]] Сухаземныя войскі колькасьцю 11 тысяч чалавек складаюцца з трох брыгадаў і іншых невялікіх падразьдзяленьняў. Пяхотная брыгада, пераважна абсталяваная [[Бронетранспартэр|БТР]] [[Pandur II]], гаўбіцай [[M114 (гаўбіца)|M114]] і сыстэмамі [[Супрацьракетная абарона|СПА]] MIM-72 Chaparral, мэханізаваная брыгада, на балянсу якой маюцца танкі [[Леапард 2]] A6 і БТР M113A2, ды брыгада хуткага рэагаваньня, якая складаецца з дэсантнікаў, камандас, рэйнджараў і артылерыйскага палка. У вайскова-марскім флёце злужаць 7 тысяч чалавек, зь якіх 900 чалавек адносяцца да [[марская пяхота|марской пяхоты]]. Флёт уважаецца найстарэйшай у сьвеце дзейнай вайскова-марской сілай. Ён мае пяць фрэгатаў, два карвэты, два падводныя чаўны й 20 акіянскіх патрульных суднаў. Вайскова-паветраныя сілы налічваюць у штаце 6 тысяч чалавек. Асновай гэтага віду войска служыць баявы зьнішчальнік [[Ф-16]]. Акрамя трох відаў узброеных сілаў, існуе [[Нацыянальная рэспубліканская гвардыя (Партугалія)|Нацыянальная рэспубліканская гвардыя]]. Гэтыя сілы бясьпекі падпарадкоўваюцца вайсковаму заканадаўству й маюць вайсковую арганізацыю. У іхную структуру ўваходзіць 25 тысяч чалавек. Гэтыя сілы падпарадкоўваюцца як Міністэрству абароны, гэтак і Міністэрству ўнутраных справаў. Асобныя вылучаныя атрады гвардыі бралі ўдзел у міжнародных апэрацыях у Іраку й Усходнім Тыморы. На тэрыторыі краіны прысутныя вайскоўцы [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] ў колькасьці 770 чалавек, якія расквартаваныя на авіябазе [[Лажэс (авіябаза)|Лажэс]] на востраве [[Тэрсэйра]] [[Азорскія астравы|Азорскіх астравоў]]. Аб’яднанае камандаваньне аб’яднаных сілаў у Лісабоне ўважаецца адным з трох асноўных падразьдзяленьняў Камандаваньня аб’яднаных сілаў апэрацыяў НАТО. == Эканоміка == [[Файл:Régua Douro 4.JPG|значак|Вінаградныя плянтацыі.]] Пасьля [[рэвалюцыя гвазьдзікоў|рэвалюцыі гвазьдзікоў]] у 1974 годзе, якая завяршылася заканчэньнем аднаго з самых прыкметных фазаў эканамічнага ўздыму, які пачаўся ў 1960-х гадох<ref>{{спасылка|url=http://www.sedes.pt/conteudo.aspx?args=1,2|загаловак=Fundação da Sedes - As primeiras motivações}}{{ref-pt}}</ref>, адбыліся істотныя зьмены ў штогадовым эканамічным росьце краіны. Партугалія спрабавала адаптавацца да зьменлівай сучаснай глябальнай эканомікі. З 1990 году мадэль эканамічнага разьвіцьця Партугаліі павольна адышла ад асновы народнага спажываньня й стала накіравана на [[экспарт]], прыватныя [[інвэстыцыі]] й разьвіцьцё сэктара [[высокія тэхналёгіі|высокіх тэхналёгій]]. [[Бізнэс]]-паслугі абагналі больш традыцыйныя галіны, як то [[тэкстыльная вытворчасьць|тэкстыльную вытворчасьць]], вытворчасьць [[адзеньне|адзеньня]], [[абутак|абутку]] й [[корка|коркі]]<ref>Grande Enciclopédia Universal, p. 10543, «Portugal», para. 4</ref>, а таксама вырабаў з [[дрэва]] й напоі<ref>{{спасылка|url=http://www.ft.com/reports/portugal-2012|загаловак=Doing Business in Portugal 2012|выдавец=Financial Times}}</ref>. Таксама ў Партугаліі пашыраны [[чорная мэталюргія|чорная]] й [[каляровая мэталюргія]], [[машынабудаваньне]], разьвіваецца [[хімічная прамысловасьць|хімічная]], [[нафтаперапрацоўчая прамысловасьць|нафтаперапрацоўчая]] й [[нафтахімічная прамысловасьць|нафтахімічная]], цэмэнтная, шкло-керамічная прамысловасьці. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] пераважае [[земляробства]]. Каля паловы апрацоўваемых зямель занята [[ральля|ральлёй]], [[вінаградарства]]м, [[пладаводзтва]]м, аліўкавымі насаджэньнямі. У жывёлагадоўлі пераважае разьвядзеньне буйной рагатай жывёлы, [[авечкагадоўля]], [[сьвінагадоўля]]. Асноўнымі зьнешнегандлёвыя партнэрамі зьяўляюцца краіны [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскай супольнасьці]]. Большасьць прамысловых прадпрыемстваў, [[бізнэс]] і [[фінансы]] сканцэнтраваны ў [[Лісабон]]е й [[Порту]], найбуйнейшых мэгаполісах Партугаліі. Раёны [[Авэйру]], [[Брага]], [[Каімбра|Каімбры]], [[Лейрыя|Лейрыі]] зьяўляюцца найбуйнейшымі эканамічнымі цэнтрамі па-за межамі гэтых двух галоўных сталічных абласьцей. Партугалія карыстаецца [[эўра]], як нацыянальнай валютай, эканоміка краіны знаходзіцца ў галіне эўразоны з моманту ейнага запуску. Цэнтральны банк Партугаліі зьяўляецца неад’емнай часткай эўрапейскай сыстэмы цэнтральных банкаў. === Турызм === [[Файл:Dona Ana beach, Lagos.jpg|значак|зьлева|Тыповыя для [[Алгарвэ]] камяністыя пляжы.]] Турызм лічыцца важнай часткай эканомікі Партугаліі. У 2024 годзе турыстычны сэктар зрабіў унёсак у 11,9% у ВУП, што склала 34 мільярды эўра, пры гэтым турызм зрабіў унёсак у 0,3% у гадавы рост ВУП на 1,9%<ref>[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=707093676&DESTAQUESmodo=2 «VAB gerado pelo Turismo e Consumo do Turismo no Território Económico desaceleram em 2024, mas cresceram ligeiramente acima da economia nacional — 2024»]. Statistics Portugal.</ref>. Каб апярэдзіць канкурэнтаў, краіне было неабходна засяродзіцца на сваіх нішавых славутасьцях, як то прыродзе й сельскім турызьме<ref>[https://web.archive.org/web/20130531002309/http://www.euromonitor.com/travel-and-tourism-in-portugal/report «Travel and Tourism in Portugal»]. Euromonitor International.</ref>. Партугалія ўваходзіць у 20 самых наведвальных краінаў сьвету, прыняўшы амаль 29 мільёнаў замежных турыстаў у 2024 годзе<ref>[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=707088803&DESTAQUESmodo=2 «Estatísticas do Turismo 2024: atividade turística manteve trajetória de crescimento»]. INE. </ref>. У 2014 годзе Партугалія была абраная найлепшай эўрапейскай краінай паводле вэрсіі выданьня [[USA Today]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140606215138/http://www.10best.com/awards/travel/best-european-country/ «Best European Country Winners: 2014 10 Best Readers’ Choice Travel Awards»]. 10Best.</ref>. У 2017 годзе Партугалія была абраная вядучым турыстычным напрамкам Эўропы<ref>[https://web.archive.org/web/20171211160926/https://www.worldtravelawards.com/award-europes-leading-destination-2017 «World Travel Awards Elects Portugal as Europe’s Leading Destination 2017»]. World Travel Awards.</ref>, а ў 2018 і 2019 гадах — вядучым турыстычным напрамкам сьвету. Турыстычнымі цэнтрамі краіны ўважаюцца Лісабон, [[Кашкайш]], [[Алгарвэ]], Мадэйра, [[Назарэ]], [[Фатыма]], [[Абідуш]], Порту, Брага, [[Гімарайнш]] і Каімбра. Лісабон прыцягвае мноства турыстаў, займаючы дзявяты радок паводле наведвальнасьці сярод гарадоў Эўропы<ref>[https://www.dw.com/en/the-10-most-visited-cities-in-europe/g-66897729 «The 10 most visited cities in Europe»]. DW.</ref>. У 2024 годзе ў гатэлях места спынілася 6,7 мільёнаў турыстаў, зь якіх 5,5 мільёнаў чалавек былі замежнікамі<ref>[https://www.publico.pt/2025/02/14/economia/noticia/receitas-alojamentos-turisticos-novo-maximo-6669-milhoes-2024-2122544 «Concelho de Lisboa concentrou 28% do total dos hóspedes registados em 2024»]. Lisbon: Público.</ref>. === Навука й тэхналёгіі === [[Файл:Exterior of Fundação Champalimaud 89.jpg|значак|Будынак [[Фонд Шампалімо|Фонду Шампалімо]].]] Навукова-тэхнічная дасьледчая дзейнасьць пераважна робіцца ў рамках сеткі навукова-дасьледчых падразьдзяленьняў, якія належаць дзяржаўным унівэрсытэтам і аўтаномным дасьледчым установам, якія кіруюцца дзяржавай, як то [[Нацыянальны інстытут інжынэрыі, тэхналёгіяў і інавацыяў]] ды [[Нацыянальны інстытут біялягічных рэсурсаў]]. Фінансаваньне й кіраваньне гэтай сыстэмай ажыцьцяўляецца пад кіраўніцтвам Міністэрства навукі, тэхналёгіяў і вышэйшай адукацыі ды Фонду навукі й тэхналёгіяў. Найбуйнейшымі навукова-дасьледчымі падразьдзяленьнямі дзяржаўных унівэрсытэтаў паводле аб’ёму дасьледчых грантаў і рэцэнзаваных публікацыяў ёсьць навукова-дасьледчыя ўстановы ў галіне [[навукі пра жыцьцё|біялягічных навук]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fct.pt/internacional/programas-tematicos/instituicoes-portuguesas-de-id-na-area-das-ciencias-e-tecnologias-do-mar/|загаловак=Instituições portuguesas de I&D na área das Ciências e Tecnologias do Mar|выдавецтва=FCT}}</ref>. Сярод найбуйнейшых недзяржаўных навукова-дасьледчых установаў вылучаецца [[Інстытут Гульбэнкяна]] ды [[Фонд Шампалімо]]. Нацыянальныя й транснацыянальныя высокатэхналягічныя й прамысловыя кампаніі адказваюць за навукова-дасьледчыя праекты. Адно з найстарэйшых навуковых таварыстваў Партугаліі ёсьць [[Лісабонская акадэмія навук]], заснаваная ў 1779 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.acad-ciencias.pt/academia/historia-da-academia/|загаловак=História da Academia|выдавецтва=Academia de Ciências de Lisboa}}</ref>. Двухбаковыя дзяржаўныя дасьледчыя намаганьні Пірэнэйскага кантынэнту ўлучаюць [[Міжнародная ібэрыйская лябараторыя нанатэхналёгіяў|Міжнародную ібэрыйскую лябараторыю нанатэхналёгіяў]] і разьмеркаваную вылічальную плятформу [[Ibercivis]]. Партугалія ёсьць сябрам агульнаэўрапейскіх навуковых арганізацыяў. Сярод іх [[Эўрапейская касьмічная агенцыя]], [[Эўрапейская лябараторыя фізыкі часьцінак]], [[ITER]] і [[Эўрапейская паўднёвая абсэрваторыя]]. У Партугаліі маецца найбуйнейшы ў Эўропе акіянарыюм, які месьціцца ў Лісабоне, а таксама іншыя вядомыя арганізацыі, якія спэцыялізуюцца на навуковых экспазыцыях і распаўсюдзе інфармацыі. Партугалія заняла 31-е месца ў [[Глябальны індэкс інавацыяў|Глябальным індэксе інавацыяў]] у 2025 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/portugal|загаловак=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025|выдавецтва=WIPO}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno|спасылка=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|загаловак=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|выдавецтва=World Intellectual Property Organization|год=2025|isbn=978-92-805-3797-0}}</ref>. === Энэргетыка === [[Файл:Alqueva dam.JPG|значак|зьлева|[[Алвеўская дамба]].]] У 2023 годзе нафта складала 44% ад агульнага аб’ёму энэргазабесьпячэньня Партугаліі. Аднак у 2021 годзе краіна паступова адмовілася ад вугальнай вытворчасьці энэргіі й разьвівае [[аднаўляльная энэргія|аднаўляльныя крыніцы энэргіі]], як то гідра- й ветраэнэргетыку<ref>[https://www.iea.org/countries/portugal «Portugal — Countries & Regions»]. IEA.</ref>, а таксама інвэстуе ў грамадзкі транспарт і электрамабілі<ref>[https://commission.europa.eu/business-economy-euro/economic-recovery/recovery-and-resilience-facility/country-pages/portugals-recovery-and-resilience-plan_en#:~:text=Key%20measures%20for%20the%20green,part%20of%20the%20REPowerEU%20chapter. «Portugal’s recovery and resilience plan»]. European Commission.</ref><ref>[https://climate-laws.org/document/portugal-s-national-energy-and-climate-plan-for-2021-2030_47f6 «Portugal’s National Energy and Climate Plan for 2021—2030»]. Climate Change Laws of the World.</ref>. Партугалія валодае значнымі рэсурсамі ветра- й гідраэнэргетыкі. У 2006 годзе пачала працаваць найбуйнейшая ў сьвеце сонечная электрастанцыя, вядомая як фотаэлектрычная электрастанцыя Мора, а першая ў сьвеце камэрцыйная хвалевая электрастанцыя, пад назовам хвалевая фэрма Агусадура, адкрылася ў [[Паўночны рэгіён (Партугалія)|Паўночным рэгіёне]] ў 2008 годзе. Да 2006 году 66% вытворчасьці электраэнэргіі ў краіне прыпадала на вугальныя й паліўныя электрастанцыі, 29% — на гідраэлектрастанцыі, а 6% — на ветравую энэргію<ref>[https://web.archive.org/web/20221104142037/https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/energy-statistics-data-browser?country=PORTUGAL&fuel=Energy%20supply&indicator=ElecGenByFuel «IEA Energy Statistics: Portugal»]. IEA.</ref>. У 2008 годзе з аднаўляльных крыніцаў энэргіі вырабляліся 43% электраэнэргіі ў краіне, нават не зважаючы на тое, што вытворчасьць гідраэлектраэнэргіі скарацілася праз моцныя засушы<ref>[https://web.archive.org/web/20110514163035/http://diariodigital.sapo.pt/news.asp?section_id=114&id_news=381941 «Fontes renováveis originaram 43% da electricidade consumida»]. Diário Digital</ref>. У 2010 годзе экспарт электраэнэргіі перавышаў імпарт, і 70% энэргіі надыходзіла з аднаўляльных крыніцаў<ref>[https://web.archive.org/web/20100619070535/http://www.agenciafinanceira.iol.pt/empresas/portugal-agencia-financeira-ren-energia-electricidade/1168567-1728.html «Portugal já exportou mais electricidade este ano que em 2009»]. Agência Financeira.</ref>. Партугальская нацыянальная кампанія перадачы энэргіі [[Нацыянальныя энэргетычныя сеткі]] выкарыстоўвае мадэляваньне дзеля прагназаваньня надвор’я, асабліва вятроў. Да сонечна-ветравой рэвалюцыі Партугалія дзесяцігодзьдзямі выпрацоўвала электраэнэргію на гідраэлектрастанцыях. Новыя праграмы спалучаюць вецер і ваду, то бок ветраныя турбіны перапампоўваюць ваду ўверх уначы, а затым вада цячэ ўніз удзень, вырабляючы электраэнэргію, калі попыт спажыўцоў найвышэйшы. Сыстэма разьмеркаваньня энэргіі цяпер двухбаковая. Яна спажывае электраэнэргію зь невялікіх генэратараў, як то сонечныя панэлі на даху. У 2023 годзе Партугалія выкінула каля 339 мільёнаў тонаў парніковых газаў, то бок блізу 5 тонаў у сярэднім на чалавека, што эквівалентнае прыкладна 1% ад агульнасусьветных выкідаў<ref>Jones, Matthew W.; Peters, Glen P.; Gasser, Thomas; Andrew, Robbie M.; Schwingshackl, Clemens; Gütschow, Johannes; Houghton, Richard A.; Friedlingstein, Pierre; Pongratz, Julia (13.11.2024). [https://zenodo.org/records/14054503 «National contributions to climate change due to historical emissions of carbon dioxide, methane and nitrous oxide»]. EU Open Research Repository. — [[doi:10.5281/zenodo.14054503]].</ref>. Як дзяржава ЭЗ, Партугалія ёсьць часткай сумеснага пляну па скарачэньні выкідаў як мінімум на 55% да 2030 году ў параўнаньні з узроўнем выкідаў у 1990 годзе. Краіна абавязалася дасягнуць вугляроднай нэўтральнасьці й нулявых выкідаў да 2050 году<ref>[https://www.climatewatchdata.org/countries/PRT?end_year=2021&start_year=1990 «Portugal Climate Change Data | Emissions and Policies»]. Climate Watch Data.</ref>. == Дэмаграфія == [[Файл:Mapa densidade portugal.png|значак|Шчыльнасьць насельніцтва ў кантынэнтальнай частцы Партугаліі.]] Паводле зьвестак Статыстычнай управы Партугаліі, на 31 сьнежня 2024 году насельніцтва Партугаліі складала {{Лік|10749635}} чалавек, зь якіх 52,2% складалі жанчыны й 47,8% прыпадала на мужчынаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221123114641/https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=541064323&DESTAQUESmodo=2 «Censos 2021 — Principais tendências ocorridas em Portugal na última década»]. Statistics Portugal</ref><ref>[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&contecto=pi&indOcorrCod=0012903&selTab=tab0 «População residente (Série longa, início 1991 — N.º) por Local de residência (NUTS — 2013), Sexo e Idade; Anual»]. Instituto Nacional de Estatística.</ref>. У 2025 годзе сярэдняя працягласьць жыцьця дасягнула 82,95 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20250715204214/https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/prt/portugal/life-expectancy «Portugal Life Expectancy 1950—2025»]. MacroTrends.</ref>, прычым ААН прагназуе павелічэньне гэтага паказьніку да 90 гадоў і больш да 2100 году<ref>[https://web.archive.org/web/20200613115155/https://zonzeewerk.nl/blog/portugal-in-numbers/ «Demographics of Portugal»]. Zonzeewerk.</ref>. Насельніцтва гістарычна адносна аднастайнае, то бок большасьць людзей прытрымліваецца каталіцызму й размаўляе па-партугальску. З 1980-х гадоў узровень нараджальнасьці ў Партугаліі быў значна ніжэйшы за каэфіцыент аднаўленьня насельніцтва ў 2,1. Агульны каэфіцыент нараджальнасьці на 2024 год ацэньваўся ў 1,36 дзіцяці на адную жанчыну, што ёсьць адным з найніжэйшых паказьнікаў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html «Total Fertility Rate»]. The World Factbook.</ref>, і значна ніжэйшым за максымум у 5,0, які фіксаваўся ў 1911 годзе<ref>Roser, Max (2014). [https://web.archive.org/web/20180807185922/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=PRT «Total Fertility Rate around the world over the last centuries»]. Our World In Data.</ref>. Такім чынам, насельніцтва Партугаліі стала старэе й у 2024 годзе было 11-м у сьвеце паводле сярэдняга веку. Краіна месьціца на чацьвертым радку паводле колькасьці грамадзянаў старэйшых за 65 гадоў, якія фармуюць 21,8% ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20230926224925/https://www.prb.org/resources/countries-with-the-oldest-populations-in-the-world/ «Countries with the Oldest Populations in the World»]. PRB.</ref>. Згодна з прагнозамі нацыянальных статыстычных органаў, да 2080 году насельніцтва скароціцца да 7,7 мільёнаў чалавек, працягваючы пры гэтым старэць<ref>[https://web.archive.org/web/20181202024624/https://punchng.com/portugal-offers-tax-breaks-to-returning-emigrants/ «Portugal offers tax breaks to returning emigrants»]. Punchng.</ref>. Партугальскае грамадзтва дэманструе адносна высокі ўзровень сацыяльна-эканамічнай роўнасьці, прычым краіна займае 24-е месца сярод 41 краінаў ЭЗ і АЭСіР паводле індэксу сацыяльнай справядлівасьці 2019 году<ref>[https://web.archive.org/web/20231119022735/https://www.bertelsmann-stiftung.de/fileadmin/files/BSt/Publikationen/GrauePublikationen/SJI_2019.pdf «Social Justice in the EU — Index Report 2019»]. Bertelsmann-Stiftung.</ref>. У 2018 годзе парлямэнт Партугаліі ўхваліў бюджэтны плян на 2019 год, які ўлучаў падатковыя ільготы для эмігрантаў, якія вяртаюцца, у спробе прыцягнуць назад тых, хто зьехаў падчас фінансавай крызы 2008 году<ref>[https://web.archive.org/web/20190402192937/http://theportugalnews.com/news/government-creates-credit-line-for-emigrants-returning-to-invest/48771 «Government creates credit line for emigrants returning to invest»]. The Portugal News.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Igreja Matriz de Fátima - Portugal (21418731630).jpg|значак|зьлева|Каталіцкая царква ў [[Фатыма|Фатыме]].]] Афіцыйна Партугалія ёсьць сьвецкай дзяржавай без афіцыйнай рэлігіі. [[Каталіцкая Царква|Каталіцкая царква]], якая здаўна распаўсюджаная ў краіне<ref>Bloomer, Kristin C. (2018). «Possessed by the Virgin: Hinduism, Roman Catholicism, and Marian Possession in South India». Oxford University Press. — С. 14. — ISBN 9780190615093.</ref><ref>Russo, David J. (2000). «American History from a Global Perspective: An Interpretation». Greenwood Publishing Group. — С. 314. — ISBN 9780275968960.</ref>, была фармальна аддзеленая ад ураду падчас Першай Партугальскай Рэспублікі. Гэта было пацьверджана ў канстытуцыі Партугаліі 1976 году. Рэлігійная свабода была таксама зацьверджана Канкардатам 1940 году паміж Партугаліяй і [[Сьвяты Сталец|Сьвятым Стальцом]] і Законам аб рэлігійнай свабодзе 2001 году. Згодна зь перапісам насельніцтва 2021 году, 80,2% насельніцтва Партугаліі былі [[каталіцтва|каталікамі]]<ref name="rtp-censos">[https://web.archive.org/web/20221123182010/https://www.rtp.pt/noticias/pais/censos-2021-catolicos-diminuem-mas-ainda-sao-mais-de-80-dos-portugueses_n1449073 «Censos 2021. Católicos diminuem, mas ainda são mais de 80% dos portugueses»]. RTP.</ref>. У краіне існуе невялікія [[пратэстанцтва|пратэстанцкія]] суполкі, а таксама [[іслам|мусульманскія]], [[індуізм|індуісцкія]], [[сыкхізм|сыкхскія]] й [[праваслаўная царква|праваслаўныя]] грамады. Сярод іншых у Партугаліі жывуць прадстаўнікі [[сьведкі Яговы|сьведак Яговы]], [[багаі]], [[будызм|будысцкія]], [[юдаізм|юдзейскія]] ды іншыя суполкі. Уплыў традыцыйнай афрыканскай рэлігіі й традыцыйнай кітайскай рэлігіі таксама адчуваецца сярод многіх людзей, асабліва ў галінах, павязаных з традыцыйнай кітайскай мэдыцынай і традыцыйнай афрыканскай травяной мэдыцынай. Паводле перапісаў блізу 14,1% насельніцтва абвесьцілі сябе безрэлігійнымі<ref name="rtp-censos"/>. Многія партугальскія сьвяты, фэстывалі й традыцыі маюць хрысьціянскае паходжаньне або кантэкст. Каталіцкім цэнтрам паломніцтва ёсьць мястэчка [[Фатыма]]. === Мовы === [[Файл:Genísio04.jpg|значак|Шыльда [[Мірандзкая мова|мірандзкаю моваю]].]] [[Партугальская мова]] ўважаецца афіцыйнай мовай Партугаліі. [[Мірандзкая мова]] таксама мае статус суафіцыйнай рэгіянальнай мовай у некаторых грамадах паўночна-ўсходняй Партугаліі. Яна ўваходзіць у астурска-леонскую групу моваў<ref>[https://web.archive.org/web/20200806144357/https://termcoord.eu/2015/05/discovering-mirandese/ «Discovering Mirandese»]. Terminology Coordination Unit.</ref>. Паводле ацэнак, у Партугаліі налічваецца ад 6000 да 7000 носьбітаў гэтай рэгіянальнай мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20150923204856/http://www.clul.ul.pt/pt/investigacao/210-project-border-languages-mirandese «Linguagens Fronteiriças: Mirandês»]. Centro de Linguística da Universidade de Lisboa.</ref>. Акрамя таго, з 2021 году ў Партугаліі афіцыйна прызнаны й абаронены пэўны дыялект, вядомы як [[баранкеньню]], на якім размаўляюць у [[Баранкуш]]ы<ref>Sousa, Guilhermina; Teles, Gonçalo (20.12.2021). [https://web.archive.org/web/20220109141226/https://www.tsf.pt/portugal/sociedade/o-barranquenho-ja-tem-protecao-agora-falta-quem-o-ensine-e-quem-o-mantenha-original-14425613.html «O barranquenho já tem proteção. Agora falta quem o ensine e quem o mantenha original»]. TSF.</ref>. [[міндэрыцкая мова|Па-міндэрыцку]], то бок [[сацыялект]]е партугальскай мовы, размаўляюць блізу 500 чалавек у горадзе [[Міндэ]]<ref>Moutinho, Vera (27.09.2019). [https://web.archive.org/web/20220109142505/https://www.publico.pt/2019/09/27/culturaipsilon/video/quer-falar-mirandes-barranquenho-minderico-20190927-151045 «Quem quer falar mirandês, barranquenho, minderico?»]. Público.</ref>. Згодна зь [[Міжнародны індэкс валоданьня ангельскай мовай|Міжнародным індэксам валоданьня ангельскай мовай]], Партугалія мае высокі ўзровень валоданьня [[ангельская мова|гэтай моваю]], вышэйшы, чым у іншых раманскамоўных эўрапейскіх краінах, як то [[Францыя]], [[Італія]] ці [[Гішпанія]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170802000431/http://www.ef.co.uk/epi/ «EF English Proficiency Index – A comprehensive ranking of countries by English skills»]. Ef.co.uk.</ref>. == Культура == [[Файл:Feira de Barcelos (05Set) 040.jpg|значак|зьлева|[[Барсэлускі певень]] уважаецца культавым партугальскім сувэнірам і сымбалем.]] Партугалія мае вылучную культуру пад уплывам розных цывілізацыяў праз эўрапейскія й міжземнаморскія вытокі, якія былі аздобленыя актыўнай роляй краіны ў эпоху [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. У 1990-х і 2000-х гадах Партугалія мадэрнізавала свае грамадзкія культурныя ўстановы, у тым ліку дзякуючы [[фундацыя Галуста Гюльбэнкяна|фундацыі Галуста Гюльбэнкяна]], якая паўстала ў 1956 годзе ў Лісабоне. Партугалія славута сваімі музычнымі кірункамі. Сярод іх найбольш знакаміты — [[фаду]] (ад {{мова-pt|fado|скарочана}} — «лёс»). Клясычнай зоркай партугальскага фаду зьяўляецца [[Амалія Радрыгеш]]. === Архітэктура === [[Файл:Casa da Música - Porto, Portugal, 2012 - 001.jpg|значак|[[Дом музыкі (Порту)|Дом музыкі]] ў Порту.]] Традыцыйная архітэктура адметная й улучае ў сябе такія напрамкі, як то [[мануэліна]], таксама вядомы як партугальская позьняя готыка, раскошны складаны партугальскі стыль архітэктурнага арнамэнту першых дзесяцігодзьдзяў XVI стагодзьдзя, за якім рушыў усьлед стыль [[памбаліна]] XVIII стагодзьдзя. Інтэрпрэтацыя традыцыйнай архітэктуры XX стагодзьдзя, мяккі партугальскі стыль, шырока сустракаецца ў буйных гарадах, асабліва ў Лісабоне. Сучасная Партугалія дала сусьветна вядомых архітэктараў, як то [[Эдуарду Соўту дэ Моўра]], [[Алвару Сыза Віейра]] й [[Гансалу Бірн]]. У Партугаліі таксама вядомы [[Тамаш Тавэйра]], асабліва дзякуючы ягоным спартовым праектам<ref>[https://web.archive.org/web/20110429003508/http://www.dn.pt/Inicio/interior.aspx?content_id=615671 «Estádios de Tomás Taveira e Souto Moura premiados»]. Diário de Notícias.</ref>. [[Азулежу]] лічыцца асноўным, тыповы элемэнтам сярод традыцыйных будаўнічых матэрыялаў і будаўнічых тэхналёгіяў Партугаліі<ref>[https://web.archive.org/web/20230516000147/https://comunidadeculturaearte.com/a-historia-do-azulejo-portugues/ «A história do azulejo português»]. Comunidade Cultura e Arte.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230516001643/https://www.portugal-the-simple-life.com/post/azulejos-portuguese-tiles «Azulejos — Get to know the famous Portuguese tiles»]. Portugal Simple Life.</ref>. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Партугальская літаратура}} [[Файл:Camões, por Fernão Gomes.jpg|значак|зьлева|Выбітны партугальскі паэт [[Луіш дэ Камойньш]].]] У партугальскай літаратуры [[паэзія]] заўсёды мела значна большы ўплыў чым [[проза]]. Партугальская літаратура, адная з самых раньніх заходніх літаратураў, разьвівалася як праз тэксты, гэтак й празь песьні. У эпоху [[Сярэднявечча]], у час калі ўтварылася партугальская [[нацыя]], на паўднёвым усходзе ПІрэнэйскага паўвострава паэзія была вельмі распаўсюджанай, у гэты час узьніклі адметныя эпічныя й лірычныя творы. Да 1350 году партугальскія трубадуры распаўсюдзілі свой літаратурны ўплыў на ўсім паўвостраве<ref>Ferreira, Maria Ema (1998). «Poesia e prosa medievais». Editora Ulisseia. — С. 9. — ISBN 972-568-124-X. OCLC 52071315.</ref>, напрыклад, кароль [[Дыніш I|Дыніш]] славіўся сваёй паэзіяй. Іншыя каралі пісалі й фінансавалі літаратурныя творы цягам усёй партугальскай гісторыі, напрыклад, кароль [[Фэрнанду I]], які падтрымаў Пэру Мэніну ў напісанні ''«Кнігі Фалькуарыі»''<ref>Segundo D. Duarte, Mário Santiago de (12.09.2014). [https://web.archive.org/web/20240202203324/https://www.uc.pt/fluc/dfci/public_/publicacoes/uma_modernidade_perdida «Uma modernidade perdida: da melancolia à alegria racional na antropologia do homem superior»]. Revista Filosófica de Coimbra. 22 (43). Carvalho: 190. — [[doi:10.14195/0872-0851_43_7]].</ref>. Самымі вядомымі клясычнымі паэтамі Партугаліі лічацца [[Луіш дэ Камойньш]] і [[Фэрнанду Пэсоа]], таксама існуе цэлы шэраг іншых, менш вядомых літаратурных мастакоў, якія таксама зрабілі значны ўплыў на станаўленьне сучаснай партугальскай літаратуры. Прыгоднік й паэт Луіш дэ Камойньш напісаў эпічную паэму ''«[[Лузіяды]]»'', на якую галоўным чынам паўплывала ''«[[Энэіда]]»'' [[Вэргіліюс]]а<ref>[https://web.archive.org/web/20171014103951/https://www.wdl.org/en/item/11198/ «The Lusiads»]. World Digital Library.</ref>. Сучасная партугальская паэзія мае вытокі з нэаклясычных і сучасных стыляў, прыкладам якіх ёсьць [[Мануэл Марыя Барбоза ду Бакажэ]], [[Антэру дэ Кентал]] і [[Фэрнанду Пэсоа]]. Сучасная партугальская літаратура прадстаўленая такімі аўтарамі, як то [[Алмэйда Гарэт]], [[Камілу Каштэлу Бранку]], [[Эса дэ Кейруш]], Фэрнанду Пэсоа, [[Сафія дэ Мэлу Брэйнэр Андрэсэн]], [[Антонію Лобу Антуніш]], [[Мігел Торга]] й [[Агуштына Бэса-Луіш]]. Асабліва папулярны й выбітны [[Жузэ Сарамагу]], які стаў ляўрэатам [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскай прэміі]] ў галіне літаратуры 1998 году. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:A Adoração dos Magos (1828) - Domingos Sequeira.png|значак|Карціна партугальскага мастака [[Дамінгуш Сэкейра|Дамінгуша Сэкейры]].]] Партугалія мае багатую гісторыю жывапісу. Першыя вядомыя мастакі, якія датуюцца XV стагодзьдзем, як то [[Нуну Гансалвіш]] і [[Вашку Фэрнандыш]], былі часткай позьнягатычнага пэрыяду жывапісу<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/nuno-goncalves/|загаловак=O mítico Nuno Gonçalves|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/nuno-goncalves/|загаловак=Grão Vasco, o lendário pintor de Viseu|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>. У эпоху [[Адраджэньне|Адраджэньня]] партугальскі жывапіс быў пад моцным уплывам паўночнаэўрапейскага жывапісу<ref>{{спасылка|спасылка=https://estudoemcasaapoia.dge.mec.pt/recurso/producao-artistica-em-portugal-manuelino-e-tendencias-do-renascimento|загаловак=Produção Artística em Portugal: Manuelino e tendências do Renascimento|выдавецтва=Ministry of Education}}</ref>. У эпоху [[барока]] найбольш пладавітымі мастакамі былі [[Хасэфа дэ Обідас|Жузэфа дэ Обідуш]] і [[Віейра Лузытану]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/josefa-de-obidos-1630-ou1634-1684/|загаловак=Josefa de Óbidos, a pintora das naturezas mortas|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>. [[Жузэ Мальёа]], вядомы сваімі працамі ў стылі фаду, і [[Калумбану Бардалу Піньейру]], які напісаў партрэты [[Тэофілу Брага|Тэофілу Брагі]] й [[Антэру дэ Кентал]]а, былі арыенцірамі ў натуралістычным жывапісе<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/jose-malhoa-1855-1933/|загаловак=José Malhoa, pintor de costumes e tradições|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/columbano-bordalo-pinheiro-1857-1929/|загаловак=Columbano Bordalo Pinheiro, mestre do retrato|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>. У XX стагодзьдзі паўстаў [[мадэрнізм]], а разам зь ім зьявіліся найбольш вядомыя партугальскія мастакі. Гэтак [[Амадэў дэ Соўза-Кардозу]], які быў пад моцным уплывам францускіх мастакоў, асабліва [[Рабэр Дэлянэ|Рабэра]] й [[Соня Дэлянэ|Соні Дэлянэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nationalgeographic.pt/historia/amadeo-souza-cardoso-biografia-o-genio_4346|загаловак=Amadeo de Souza-Cardoso: O génio que viveu furiosamente|выдавецтва=National Geographic Portugal|дата публікацыі=05.06.2024}}</ref>. Сярод іншых выдатных мастакоў-мадэрністаў ды літаратараў вылучаюцца [[Карлуш Батэльлю]] й [[Алмада Нэгрэйруш]], сябар паэта [[Фэрнанду Пэсоа]], які напісаў ягоны партрэт. Партугальскія мастакі таксама былі пад уплывам як [[кубізм]]у, гэтак і [[футурызм]]у<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/jose-de-almada-negreiros/|загаловак=José de Almada Negreiros: artista multimédia|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=1999}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://arquivos.rtp.pt/conteudos/botelho-um-olhar-na-cidade/|загаловак=Botelho: um Olhar na Cidade|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=05.05.1982}}</ref>. Да слынных міжнародных дзеячоў у выяўленчым мастацтве сёньня важна вылучыць [[Віейра да Сылву|Віейру да Сылву]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://gulbenkian.pt/cam/artist/maria-helena-vieira-da-silva/|загаловак=Maria Helena Vieira da Silva|выдавецтва=Calouste Gulbenkian Foundation}}</ref>, [[Жулію Памар]]а<ref>{{спасылка|спасылка=https://gulbenkian.pt/cam/artist/julio-pomar/|загаловак=Júlio Pomar|выдавецтва=Calouste Gulbenkian Foundation}}</ref>, [[Жуана Вашкунсэлуш|Жуану Вашкунсэлуш]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rtp.pt/programa/tv/p44926/e5|загаловак=Joana Vasconcelos|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2024}}</ref>, [[Жуліан Сармэнту|Жуліана Сармэнту]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://gulbenkian.pt/cam/artist/juliao-sarmento/|загаловак=Julião Sarmento|выдавецтва=Calouste Gulbenkian Foundation}}</ref> й [[Паўла Рэгу|Паўлу Рэгу]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/uma-biografia-de-paula-rego/|загаловак=Uma biografia de Paula Rego|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2022}}</ref>. === Кухня === [[Файл:Lisboa L1190316 (24864204799).jpg|значак|зьлева|Папулярны партугальскі дэсэрт [[паштэйш-дэ-ната]].]] Партугальская кухня лічыцца разнастайнай і ўважаецца часткай атлянтычнай дыеты. Важным інгрэдыентам партугальскай кухні ёсьць сухая [[траска]]. Згодна зь некаторымі зьвесткамі вядома, што партугальцы засвоілі 365 розных спосабаў прыгатаваньня траскі, гэта значыць, што страву з траску можна мець на кожны дзень году. Сярод вядомых рэцэптаў [[бакаляў-а-браш]], [[бакаляў-а-Гоміш-дэ-Са]], [[бакаляў-кам-наташ]], бакаляў-а-Міньёта, бакаляў-эшпірытуал, бакаляў-а-Лагарэйру, бакаляў-асаду, [[бакаляў-а-Зэ-ду-Піпу]] й [[паштэйш-дэ-бакаляў]]. Акрамя траскі ў Партугаліі маюцца стравы з смажанымі [[сардзіна]]мі, [[скумбрыя]]й<ref>[https://www.jn.pt/4287431595/peixes-dos-mais-pescados-aos-mais-consumidos/ «Peixes dos mais pescados aos mais consumidos»]. Jornal de Notícias.</ref>, марскім карасём. Гэтак папулярнай ёсьць страва [[калдэйрада]], то бок рагу на аснове памідораў, якое можна прыгатаваць з розных відаў рыбы або малюскаў, з цыбуляй, часныком, ляўровым лісьцем, бульбай, перцам і пятрушкай<ref>Sylvia Fountaine (3.06.2020). [https://web.archive.org/web/20231225163848/https://www.feastingathome.com/portuguese-fish-stew-caldeirada/ «Portuguese Fish Stew (Caldeirada)»]. Feasting At Home.</ref>. Тыповыя партугальскія стравы зь [[мяса]], прыгатаваныя звычайна зь ялавічыны, сьвініны, курыцы, казьляціны, бараніны або качкі, улучаюць [[казыду-а-партугеза]], [[фэйжуада]], [[чураска]], лэйтан (смажанае парася), шанфана й [[сьвініна па-алентэжанску]]. Тыповыя стравы хуткага харчаваньня ўлучаюць [[франсэзыньня|франсэзыньню]] з Порту й сэндвічы біфанас (сьвініна на грылі) або прэгу (ялавічына на грылі)<ref>Ryder, Alida (18.05.2019). [https://web.archive.org/web/20231225163848/https://simply-delicious-food.com/easy-portuguese-prego-rolls/ «Easy Portuguese prego rolls»]. Simply Delicious.</ref>. Яечны пірог з заварным крэмам, вядомы як [[паштэл-дэ-ната]], тыповы й папулярны сярод партугальцаў, але таксама набыў папулярнасьць за мяжой і сярод замежнікаў, якія наведваюць краіну<ref>[https://web.archive.org/web/20230128142950/https://www.bbcgoodfood.com/recipes/pasteis-de-nata «Portuguese custard tarts (Pastéis de nata)»]. BBC Good Food.</ref><ref>Oliveira, Sónia; Fradinho, Patrícia; Mata, Paulina; Moreira-Leite, Bruno; Raymundo, Anabela (1.10.2019). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1878450X19300320 «Exploring innovation in a traditional sweet pastry: Pastel de Nata»]. International Journal of Gastronomy and Food Science. 17 100160. — [[doi:10.1016/j.ijgfs.2019.100160]].</ref>. Партугальскія [[віно|віна]] карыстаюцца прызнаньнем з часоў рымлянаў, якія асацыявалі рэгіён з сваім богам [[Бахус]]ам праз клімат. Аднымі з найлепшых партугальскіх вінаў ёсьць Vinho Verde, Alvarinho, Vinho do Douro, Vinho do Alentejo, Vinho do Dão, Vinho da Bairrada, а таксама салодкі [[партвэйн]], віно Madeira і Moscatel з [[Сэтубал]]у й Favaios. == Спорт == [[Файл:Cristiano Ronaldo Portugal.jpg|значак|зьлева|[[Крыштыяну Раналду]] ўважаецца ня толькі адным з самых выбітных футбалістаў краіны, але й сьвету.]] [[Футбол]] уважаецца папулярным відам спорту ў Партугаліі. Тут ладзяцца некалькі футбольных спаборніцтваў ад мясцовага аматарскага да прафэсійнага ўзроўню. Найлепшыя гульцы ўсіх часоў [[Эўсэбію]], [[Луіш Фігу]] й [[Крыштыяну Раналду]] ёсьць галоўнымі сымбалямі партугальскай футбольнай гісторыі<ref>[https://www.record.pt/internacional/detalhe/eusebio-figo-e-cr7-na-historia-da-bola-de-ouro-734571 «Eusébio, Figo e CR7 na história da Bola de Ouro»]. Record.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20251002020431/https://sicnoticias.pt/desporto/2020-10-19-Encontrar-a-melhor-equipa-de-todos-os-tempos.Ronaldo-Figo-e-Eusebio-nomeados «Encontrar a melhor equipa de todos os tempos. Ronaldo, Figo e Eusébio nomeados»]. SIC Notícias</ref>. Варта таксама адзначыць партугальскіх футбольных трэнэраў, сярод якіх вылучаюцца [[Жузэ Маўрыньню]]<ref>[https://web.archive.org/web/20231207180717/https://internationaldistribution.sic.pt/catalogue/lifestyle/2017-02-23-JOSE-MOURINHO---THE-BEST-COACH-IN-THE-WORLD «José Mourinho — The best coach in the world»]. SIC International Distribution.</ref> й [[Абэл Фэрэйра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230410135028/https://www.dn.pt/desporto/abel-vence-campeonato-paulista-e-e-o-treinador-estrangeiro-com-mais-titulos-do-brasil-16149727.html «Abel vence Campeonato Paulista e é o treinador estrangeiro com mais títulos do Brasil»]. DN.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20231207180709/https://tribuna.expresso.pt/futebol-internacional/2023-12-07-Abel-para-a-eternidade-Palmeiras-revalida-titulo-do-Brasileirao-e-portugues-consolida-estatuto-lendario-f3afeeed «Abel para a eternidade: Palmeiras revalida título do Brasileirão e português consolida estatuto lendário»]. Tribuna Expresso.</ref>. Нацыянальная [[зборная Партугаліі па футболе]] была [[чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіёнам Эўропы]], атрымаўшы ў 2016 годзе перамогу зь лікам 1:0 у фінале над [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыяй]], дзе й гуляўся турнір. Акрамя таго, Партугалія добра выступае ў [[Ліга нацыяў УЭФА|Лізе нацыяў]], а таксама была срэбным прызэрам [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|чэмпіянату Эўропы 2004 году]], трэцяе месца на [[чэмпіянат сьвету па футболе 1966 году|чэмпіянаце сьвету па футболе 1966 году]] й чацьвертае месца на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|чэмпіянаце сьвету 2006 году]]. Няблага спаборнічае й моладзевая зборная краіны па футболе. Самымі папулярнымі й тытулаванымі футбольнымі клюбамі краіны лічацца «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]», «[[Спортынг Лісабон|Спортынг]]» і «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]», якія таксама вядомыя як «вялікая тройка». Разам яны некалькі разоў здабывалі тытулы у эўрапейскіх клюбных спаборніцтвах [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]. [[Партугальская фэдэрацыя футболу]] штогод ладзіць Кубак Алгарвэ й жаночы футбольны турнір. Акрамя футболу, многія партугальскія спартовыя клюбы, у тым ліку й «вялікая тройка», спаборнічаюць у іншых віждах спорту з розным узроўнем посьпеху й папулярнасьці, сярод іх [[хакей на роліках]], [[баскетбол]], [[футзал]], [[гандбол]], [[валейбол]] і [[лёгкая атлетыка]]. У шасэйным [[роварны спорт|роварным спорце]] найважнейшай гонкай краіны лічыцца [[Волта Партугаліі]], дзе бяруць удзел ня толькі іншаземныя клюбы й мясцовыя прафэсійныя роварныя каманды, як то «Спортынг», «Баавішта», «Сыклізма Тавіра» й «Сыкліста Мая». У [[аўтаспорт|аўтаспорце]] Партугалія вядомая дзякуючы ралі Партугаліі, а таксама аўтадромамі Эштарыл і Алгарвэ. У водных відах спорту Партугалія мае посьпехі ў плаваньні, водным пола й сэрфінгу. Краіна дасягнула посьпеху ў веславаньні на каноэ зь некалькімі чэмпіёнамі сьвету й Эўропы, гэтак алімпійскім чэмпіёнаў стаў [[Фэрнанду Пімэнта]]. Штогод краіна ладзіць адзін з этапаў чэмпіянату Сусьветнай лігі па сэрфінгу сярод мужчынаў і жанчынаў. Іншымі папулярнымі відамі актыўнага адпачынку, павязанымі з спортам, улучаюць страйкбол, [[гольф]], шпацыры пехатою, паляваньне й арыентаваньне. Партугалія лічыцца адным зь вядучых сусьветных цэнтраў для гульні ў гольф<ref>[https://web.archive.org/web/20170211082330/http://www.globalgolfermag.com/matthewmooreblogspot/why-portugal-is-still-europes-1-golf-destination/ «Why Portugal is still Europe’s #1 golf destination»]. Global Golfer Mag.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170803011446/https://tripwix.com/2016/12/world-golf-awards-2016-portugal-voted-the-best-golf-destination-in-the-world/ «World Golf Awards 2016: Portugal Voted the Best Golf Destination in the World»]. Tripwix.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Сем цудаў Партугаліі]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{спасылка|url=https://www.portugal.gov.pt/pt/gc25|загаловак=XXV Governo Constitucional|выдавец=|камэнтар=Сайт партугальскага ўраду|мова=pt}} * {{спасылка|url=https://www.portugal.gov.pt/en/gc25|загаловак=Governo de Portugal|мова=en}} * {{спасылка|url=http://fotolizbona.pl/|загаловак=Lizbona w Fotografii — Polski Przewodnik|камэнтар=Фатаздымкі Партугаліі}}{{ref-pl}} * {{спасылка|url=https://www.visitportugal.com/en|загаловак=www.visitportugal.com|камэнтар=Афіцыйны турыстычны сайт}}{{ref-en}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] gyii4txgmih7kgxhf42ynrl9eqthmhu 0 10108 2697339 2697317 2026-10-20T13:12:34Z Dymitr 10914 стыль 2697339 wikitext text/x-wiki {{Іншы артыкул|краіну ў паўночна-ўсходняй Азіі|Кітай|астраўную краіну ва Ўсходняй Азіі}} {{Краіна |Назва = Рэспубліка Кітай |НазваЎРоднымСклоне = Рэспублікі Кітай |НазваНаДзяржаўнайМове = 中華民國<br />Zhōnghuá Mínguó |Сьцяг = Flag of the Republic of China.svg |Герб = Republic_of_China_National_Emblem.svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = Free Area of the Republic of China (orthographic projection).svg |АфіцыйнаяМова = [[кітайская мова|мандарын]] |Сталіца = [[Тайбэй]] ([[дэ-факта]])<br />[[Нанкін]] ([[дэ-юрэ]]) |НайбуйнейшыГорад = Тайбэй |ТыпУраду = [[Напаўпрэзыдэнцкая рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт]]<br />[[Віцэ-прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Цай Інвэнь]]<br />[[Чэнь Цзяньжэнь]]<br />[[Лінь Чуань]] |Плошча = {{лік|36191}} |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 136-е |АдсотакВады = 10,34 |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2014 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 50-е |Насельніцтва = {{лік|23433753}}<ref>[http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-01.xls "Number of Villages, Neighborhoods, Households and Resident Population"]{{ref-en}}</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 648 |ГодАцэнкіСУП = 2014 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 20-е |СУП = ${{лік|1021.607}} млрд<!--PPP--> |СУПНаДушуНасельніцтва = ${{лік|43596}} |Валюта = [[Новы Тайванскі Даляр]] |КодВалюты = <nowiki>NT$</nowiki> TWD |ЧасавыПас = |ЧасРозьніцаUTC = +8 |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +8 |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— заснаваная |НезалежнасьцьДаты = [[Рэвалюцыя Ксінгай]]<br />10 кастрычніка 1911<br />1 студзеня 1912 |ДзяржаўныГімн = Нацыянальны гімн Рэспублікі Кітай |АўтамабільныЗнак = RC |ДамэнВерхнягаЎзроўню = tw |ТэлефонныКод = 886 |Дадаткі = [[Файл:Taiwan-CIA WFB Map.png|цэнтар|280пкс|Мапа Рэспублікі Кітай]] }} '''Рэспу́бліка Кіта́й''' альбо '''Тайва́нь''' — астраўная краіна ва [[Усходняя Азія|Ўсходняй Азіі]]. [[Кітайская Народная Рэспубліка]] дагэтуль не прызнала незалежнасьць Рэспублікі Кітай з-за таго, што лічыць яе часткаю сваёй тэрыторыі. У сваю чаргу афіцыйныя ўлады Рэспублікі Кітай не прызнаюць Кітайскую Народную Рэспубліку й таму прэтэндуюць на яе тэрыторыю, а таксама на тэрыторыю [[М’янма|М’янмы]] й некаторых усходніх тэрыторыяў [[Расея|Расеі]]. Між тым, ад 26 лютага 2002 году краіна адмовілася ад прэтэнзіяў на тэрыторыю Манголіі<ref>[https://web.archive.org/web/20110624032409/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1014733800 Сегодня Тайвань отказался от претензий на территорию Монголии | ЦентрАзия]{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == У 1949 годзе ў кантынэнтальным Кітаі да ўлады прыйшлі камуністы. Гэта вымусіла 2 мільёны нацыяналістаў уцекчы на востраў Тайвань<ref>[https://web.archive.org/web/20181225034031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tw.html%20 Taiwan Background] The World Factbook{{ref-en}}</ref>. [[Файл:張善政赴立法院院會施政備詢 02.jpg|зьлева|значак|Заканадаўчы Юань (аднапалатны парлямэнт)]] == Геаграфія == Краіна займае востраў Тайвань, разьмешчаны паміж [[Усходне-Кітайскае мора|Усходне-Кітайскім]], [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскім]] і [[Філіпінскае мора|Філіпінскім морам]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Краіны Азіі}} hvtr5ary0i9oh7ehag5h3za6rvxbfz7 0 12883 2697373 1898349 2026-10-20T23:19:15Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне шаблён 2697373 wikitext text/x-wiki {{Сьвята |Назва сьвята = Ушэсьце |Афіцыйная назва = |Іншыя назвы = |Выява = The_Ascension_Mid_17_th_c.jpg |Памер выявы = 260 |Подпіс выявы = Узьнясеньне Гасподняе, беларуская школа, сярэдзіна XVII ст. |Дзе сьвяткуюць = |Назва традыцыі = |Тып = |Значэньне = |Рэлігія = |Звычаі = |Сымбалі = |Час сьвяткаваньня = 40-ы дзень пасьля Вялікдня, [[чацьвер]] |Дата пачатку = |Дата сканчэньня = |Працягласьць = |Пэрыядычнасьць = |Першае сьвята = |Апошняе сьвята = |Заснавальнік = |Падобныя = }} '''Узьнясе́ньне Гаспо́дняе, Ушэ́сьце''' — вясеньне-летняе [[Хрысьціянства|хрысьціянскіе]] сьвята, якое адзначаецца у [[Каталіцкі касьцёл|Каталіцкім касьцёле]] і ў [[праваслаўная царква|Праваслаўнай царкве]] на саракавы дзень пасьля [[Вялікдзень|Вялікадня]]. [[Файл:Унебаўшэсце, 1808 г., з с. Барань Аршанскага р-на, НММ РБ..jpg|міні|зьлева|200пкс|Сілініч. Узьнясеньне, 1808 год, з м. [[Барань]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]], [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]].]] == Праваслаўная традыцыя == Сьвята Ўзьнясеньня Гасподняга адзначаецца ў чацьвер шостай сядміцы пасьля Вялікадня. Вярнуўшыся з [[Галілея|Галілеі]] ў [[Ерусалім]], апосталы і вучні Хрыстовы сабраліся ў гэты дзень у адным доме. Ісус Хрыстос зьявіўся да іх, пасьля некаторых павучаньняў паведаміў ім аб хуткім сашэсьці на іх Сьвятога Духа і нацэліў на сусьветную пропаведзь Эвангельля. Размаўляючы з вучнямі, Збавіцель вывеў іх з гораду на Елеонскую гару, дабраславіў іх і, адрываючыся ад зямлі, узьнёсься на неба. Ніжэй пададзеныя сьвяточныя сьпевы ў рэдакцыі [[Біблейская Камісія|Біблейскае Камісіі]] [[БПЦ]]. === Трапар сьвята Узьнясеньня Гасподняга, глас 4 === <poem>Узьнёсься Ты ў славе, Хрысьце Божа наш, радасьць прынёсшы вучням абяцаньнем Сьвятога Духа, пасьля ўмацаваньня іх Тваім благаславеньнем, што Ты — Сын Божы, Збавіцель сьвету.</poem> === Кандак сьвята Узьнясеньня Гасподняга, глас 6 === <poem>Выканаўшы справу нашага збаўленьня, і зямное злучыўшы зь нябесным, узьнёсься Ты ў славе, Хрысьце Божа наш, ніколі не адлучаючыся, а застаючыся неадступна, і абвяшчаючы тым, што любяць Цябе: Я з вамі, і ніхто - супраць вас!</poem> === Задастойнік сьвята Ўзьнясеньня Гасподняга === Велічай, душа мая, Хрыста-Жыцьцядаўца, Які ўзьнёсься зь зямлі на неба. Цябе, Якая непасьціжна для розуму і невыказана ў слове стала Маці Божаю, і невымоўна ў часе нарадзіла Вечнага, мы, верныя, аднадушна велічаем. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Традыцыйныя сьвяты беларусаў]] [[Катэгорыя:Каталіцкія сьвяты]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя сьвяты]] ljzu5gkkjshqjs3x7yhghdbie5b6frg 0 15190 2697386 2697311 2026-10-21T08:16:56Z Франак Радзівіл 96369 2697386 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Дата заснаваньня =[[1926]] | Афіцыйная мова ={{Просты сьпіс| * [[пушту]], * [[дары (мова)|дары]]<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Ali, Mohammad, Dupree, Louis, Weinbaum, Marvin G., Petrov, Victor P., Dupree, Nancy Hatch, Allchin, Frank Raymond|загаловак=Afghanistan|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=9 сакавіка 2026|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|дата=11 сакавіка 2026}}</ref>}} | Плошча = {{лік|652864}}<ref>{{Кніга|выдавец=NSIA|загаловак=Statistical Yearbook 2020|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/04/Afghanistan-Statistical-Yearbook-first-Version.pdf|старонкі=3|год=2021}}</ref> |Лацінка=Aŭhanistan|Сьцяг=Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|Сьцяг 2=Flag of the Taliban.svg|Герб=Emblem of the National Resistance Front of Afghanistan.svg|Герб 2=Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|Тэкст гербу=Фронт нацыянальнага супраціву Аўганістана. эмблема руху [[талібан]]|Назва=Ісламскі Эмірат Аўганістан|Выява=Afghan conflict.svg|Апісаньне выявы={{legend|#FFAAAA|пад кіраваньнем [[Талібан|Талібана]]}} {{legend|#AAFFAA|сфэра дзейнасьці ФНСА}}|Форма кіраваньня=[[Тэакратыя|тэакратычны]] [[Іслам|ісламскі]] эмірат ва ўмовах [[Таталітарызм|таталітарнай]] дыктатуры|Кіраўнік=[[Хайбатула Ахундзада]] [[Амрула Салег]]|Пасада кіраўніка=[[Дэ-факта|De facto]] Эмір <br>[[Дэ-юрэ|De jure]] выканаўца абавязкаў [[прэзыдэнт|прэзыдэнта]]}} '''Аўганіста́н''' ({{мова-ps|افغانستان|скарочана}}, [[дары (мова)|дары]]: افغانستان, ''Afġānistān''; афіцыйна: '''Ісла́мскі Эміра́т Аўганіста́н''', {{мова-ps|د افغانستان اسلامي امارات‎‎|скарочана}}, [[Дары (мова)|дары]]: امارت اسلامی افغانستان) — [[краіна]] ў Цэнтральнай [[Азія|Азіі]], якая мяжуе з шасьцю краінамі — [[Пакістан]]ам, [[Іран]]ам, [[Туркмэністан]]ам, [[Таджыкістан]]ам, [[Узбэкістан]]ам і [[Кітай|Кітаем]]. Тэрыторыя краіны ахоплівае 652 тысячы км², вялікая частка якой пралягае на горным хрыбту [[Гіндукуш]], дзе маюць месца вельмі халодныя зімы. Тэрыторыя поўначы краіны складаецца з урадлівых раўнінаў, у той час як на паўднёвым захадзе месьціцца пустэльня, дзе трымаюцца высокія тэмпэратуры ўлетку<ref>{{Кніга|загаловак=The History of Afghanistan|выданьне=2nd Edition|аўтар=Runion M. L.}}</ref>. Сталіцай краіны ёсьць места [[Кабул]], які датаго ж зьяўляецца наўвялікшым у Аўганістане. [[De facto|Дэ-факта]] зьяўляецца аднапартыйнай дыктатурай, якая не выконвае [[правы чалавека]]. У краіне назіраецца высокі ўзровень [[Тэрарызм|тэрарызму]], экстрэмізму, радыкалізму, беднасьці і карупцыі.<ref>[https://www.imemo.ru/publications/periodical/pmb/archive/2024/2-67/terrorism-and-antiterrorism-revisited/terrorism-and-antiterrorism-in-afghanistan-under-the-taliban-and-the-isis-khorasan-factor Терроризм и антитерроризм в талибском Афганистане и фактор ИГИЛ-Хорасан]</ref> Палітычная гісторыя сучаснага Аўганістану пачалася за часам дынастыяў Готак і Дурані ў XVIII стагодзьдзі. У канцы XIX стагодзьдзя Аўганістан стаў буфэрнай дзяржавай паміж інтарэсамі [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] і [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Мяжа паміж Брытанскай Індыяй і Аўганістанам, гэта звная лінія Д’юранта, была ўтворана ў 1893 годзе, але яна не была прызнаная аўганскім урадам, што прывяло да абвастрэньня адносінаў з Пакістанам з моманту здабыцьця незалежнасьці апошняга ў 1947 годзе. Пасьля [[Трэцяя ангельска-аўганская вайна|трэцяй ангельска-аўганскай вайны]] ў 1919 годзе краіна вызвалілася ад замежнага ўплыву, і ў канчатковым выніку стала манархіяй на чале з каралём [[Аманула Хан]]ам. Манархія была зрынута праз 50 гадоў, а на ейным месцы была створана рэспубліка. У 1978 годзе, пасьля другога перавароту Аўганістан стаў сацыялістычнай дзяржавай, а затым пратэктаратам [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Гэта выклікала [[аўганска-савецкая вайна|аўганска-савецкую вайну]] ў 1980-х гадох супраць [[маджагеды|маджагедаў]]. Да 1996 году большасьць тэрыторыі краіны была захоплена ісламскімі фундамэнталістамі з тэрарыстычнай групоўкі [[талібан]]у, якая ўсталявала таталітарны рэжым. Талібы былі скінуты кааліцыяй [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], пасьля чаго быў сфармаваны новы дэмакратычна абраны ўрад. З 2021 году ў краіне дэ-факта ўсталяваны тэрарыстычны рэжым [[Талібан|Талібану]]. Аўганістан зьяўляецца ісламскім эміратам. Паводле этнічнай прыналежнасьці ў краіне пераважаюць [[пуштуны]], [[таджыкі]], газарэйцы і [[узбэкі|ўзбэкі]]. Краіна зьяўляецца чальцом [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыі ісламскага супрацоўніцтва]], [[Група 77|Групы 77]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва]] і [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]]. Эканоміка Аўганістану займае 108-е месца паводле сваёй велічыні, а СУП краіны складае 64,08 млрд даляраў ЗША. Аўганістан лічыцца адной з найбяднейшых краінаў сьвету. цяпер толькі [[Расея]] прызнала легітымным тэрарыстычны рэжым [[Талібан|Талібану]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/rossia-pervoj-v-mire-priznala-pravitelstvo-talibov-v-afganistane/a-73147655|title=РФ первой в мире признала власть талибов в Афганистане|website=Deutsche Welle|date=2025-07-03|archive-date=2025-07-04|access-date=2025-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704120710/https://www.dw.com/ru/rossia-pervoj-v-mire-priznala-pravitelstvo-talibov-v-afganistane/a-73147655|url-status=live}}</ref> == Гісторыя == З гістарычна засьведчаных часоў вядома пра засяленьне тэрыторыі Аўганістану плямёнамі індаарыйскага паходжаньня (камбоджы), якія ў раньнім Сярэднявеччы былі адцесьненыя з тэрыторыі краіны. Іранскія плямёны, што ўварваліся ў сучасны Аўганістан, сталі заснавальнікамі [[Кушанскае царства|Кушанскага царства]]. У другой палове І тысячагодзьдзя н. э. гэтая тэрыторыя зьяўлялася ўладаньнямі арабскіх халіфаў, пазьней — пад кантролем манголаў, нашчадкі якіх прадстаўляюць сабою такія этнічныя групы Аўганістану як газарэйцы. Сучасны Аўганістан заснаваны ў XVIII стагодзьдзі шагам з дынастыі Дурані, які здолеў падначаліць разнастайныя пуштунскія плямёны сучаснае тэрыторыі Аўганістану. У ХІХ стагодзьдзі Аўганістан патрапіў пад уплыў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Брытанская Індыя|індыйскія ўладаньні]] якой межавалі з Аўганістанам на ўсходзе, у выніку чаго была праведзеная лінія Д’юрана, якая палегла ў аснову сучаснай мяжы Аўганістану з [[Пакістан]]ам — дзяржавай-пераемніцай Брытанскае Індыі на захадзе. [[Файл:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|міні|зьлева|Апошні кароль Аўганістану Магамэд Загір Шаг панаваў з 1933 году па сваё скіданьне ў 1973 годзе.]] Пасьля [[трэцяя ангельска-аўганская вайна|трэцяй ангельска-аўганскай вайны]] і падпісаньня дамовы Равалпіндзі 19 жніўня 1919 году кароль [[Аманула Хан]] абвесьціў Аўганістан сувэрэннай і цалкам незалежнай дзяржавай. Ён скончыў пэрыяд традыцыйнай ізаляцыі сваёй краіны шляхам усталяваньня дыпляматычных адносінаў зь міжнароднай супольнасьцю, а пасьля свайго турнэ 1927—1928 гадоў па Эўропе і [[Турэччына|Турэччыне]], спрыяў правядзеньню шэрагу рэформаў, накіраваных на мадэрнізацыю сваёй краіны. Асноўнай рухаючай сілай гэтых рэформаў быў Магмуд Тарзі, гарачы прыхільнік адукацыі для жанчынаў. Ён змагаўся за наданьне атрыманьню базавай адукацыі абавязковым правілам. Інстытут [[рабства]] быў адменены ў 1923 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Encyclopedia Americana|volume=25|выдавецтва=Americana Corporation|год=1976|pages=24|мова=en}}</ref>. Некаторыя з рэформаў, як то адмена традыцыйнай [[бурка|бурцы]] для жанчынаў і адкрыцьцё шэрагу адукацыйных школаў, хутка адштурхнулі многіх племянных і рэлігійных лідэраў. Сутыкнуўшыся з узброенай апазыцыяй Аманула быў вымушаны адрачыся ад стальцу ў студзені 1929 году пасьля таго, як пасўтанцы ачоленыя Габібулам Калакані ўвайшлі ў Кабул. Пераемнік каралю, прынц Магамэд Надыр Шаг, стрыечны брат Аманулы, у сваю чаргу перамог і забіў Калакані ў лістападзе 1929 году і быў абвешчаны каралём. Ён адмовіўся ад рэформаў Аманула Хана на карысьць больш паступовага падыходу да мадэрнізацыі, але быў забіты ў 1933 годзе Абдулам Халікам, пятнаццацігадовым газарэйскім студэнтам. Магамэд Загір Шаг, 19-гадовы сын Надыр Шага, уступіў на сталец і панаванаў з 1933 па 1973 гады. Да 1946 году праз свой малы ўзрост кіраваньне краіны адбывалася з дапамогай свайго дзядзькі, які займаў пасаду прэм’ер-міністра і працягнуў палітыку Надыра Шага. Іншы дзядзька Загіра, Шаг Магмуд Хан, стаў прэм’ерам-міністрам у 1946 годзе і пачаў рэформы на карысьць наданьня большай палітычнай свабодай, але хутка адмяніў гэтую палітыку празь нечаканыя наступствы. У 1953 годзе новым прэм’ерам стаў Магамэд Дауд Хан, стрыечны брат караля. Дауд шукаў больш цесныя адносіны з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]] і праводзіў палітыку аддаленьня ад Пакістану. У 1930-я гады кароль меў даволі цесныя адносіны зь [[Краіны Восі|дзяржавамі восі]], аднак афіцыйна Аўганістан заставаўся нэўтральным і не браў удзелу ў [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]]. Пасьля гэтага краіна не прытрымлівалася ніводнага блёку ў [[Халодная вайна|халоднай вайне]]. Тым ня менш, гэтая палітычка дала пэўны плён, бо СССР і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] супернічалі адзін з адным за ўплыў у краіне і за будаўніцтва магістральных дарог, аэрапортаў і іншых жыцьцёва важных аб’ектаў інфраструктуры. З улікам колькасьці насельніцтва Аўганістан атрымаў найбольшую савецкую дапамогу на сваё разьвіцьцё, чым любая іншая краіна сьвету. Не зважаючы на гэта, Аўганістан меў добрыя адносіны з абодвума ворагамі халоднай вайны. У 1973 годзе ў той час як кароль Загір Шаг знаходзіўся з афіцыйным візытам за мяжой, Дауд пачаў бяскроўны пераварот і стаў першым прэзыдэнтам Аўганістану, скасаваўшы манархію. Пасьля зрынаньня манархіі і ўсталяваньня дэмакратычнага рэжыму, прыкладна ў сярэдзіне гэтага ж стагодзьдзя ў краіне канчаткова замацоўваецца на афіцыйным узроўні мова найбуйнейшага этнасу краіны — [[пушту]]. У 1979 годзе з мэтаю ўстанаўленьня больш прасавецкага мясцовага ўраду адбываецца [[Аўганска-савецкая вайна|ўварваньне]] СССР, які быў вымушаны адступіць у 1989 годзе ў выніку працяглай і беспасьпяховай вайны. У канцы ХХ стагодзьдзі ўладу ў краіне атрымліваюць радыкальныя ісламскія фармаваньні, як то рух [[Талібан]], якому на поўначы супрацьстаялі фармаваньні г. зв. Паўночнага Альянсу. З пачатку цяперашняга стагодзьдзя ў краіне знаходзяцца падразьдзяленьні краінаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], пры дапамозе якіх талібы былі адхіленыя ад улады й былі ажыцьцяўленыя першыя дэмакратычныя выбары за гэты пэрыяд. Тым ня менш, час ад часу фармаваньні кааліцыі зьведваюць цяжкасьці ў антытэрарыстычнай дзейнасьці, радыкальная дзейнасьць ісламскіх баевікоў ня згорнутая. Ад 29 верасьня 2014 да 19 лютага 2020 году першым віцэ-прэзыдэнтам Аўганістану быў Абдул Рашыд Достум, ад 30 верасьня 2014 году другім віцэ-прэзыдэнтам Аўганістану зьяўляецца Сарвар Даніш<ref>{{Спасылка|url=http://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=402&task=view&start=601&Itemid=2|загаловак=Database|мова=en|дата публікацыі=18 жніўня 2016|выдавец=Afghan Biographies}}</ref>. 15 жніўня 2021 году «Талібан» абвясьціў аб поўным захопе тэрыторыі Аўганістана. Прэзыдэнт Аўганістана Ашраф Гані пагадзіўся сысьці ў адстаўку й зьбег з краіны. 17 жніўня 2021 году віцэ-прэзыдэнт Аўганістана Амрула Салех, які застаўся ў краіне, абвясьціў сябе дзейным кіраўніком дзяржавы й заклікаў насельніцтва краіны далучацца да супраціву «Талібану».<ref>[https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 Абвяшчэньне «Талібану»]</ref> == Палітыка == [[Файл:New Afghan Parliament Building.png|значак|Будынак аўганскага парлямэнту.]] Юрыдычныя асновы палітычнага працэсу, які праходзіць у краіне, былі закладзеныя ў рашэньнях Бонскай і Лёнданскай міжнародных канфэрэнцыяў па Аўганістане (сьнежань 2001 і студзень 2006 адпаведна) і шэрагу рэзалюцыяў [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]], прынятых пасьля зьвяржэньня радыкальна-фундамэнталісцкага рэжыму талібаў у выніку ваеннай апэрацыі [[Міжнародныя сілы садзейнічаньня бясьпецы|антытэрарыстычнай кааліцыі]] на чале з [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. У кастрычніку 2004 году адбыліся прэзыдэнцкія выбары, паводле вынікаў якіх прэзыдэнтам Аўганістану стаў [[Гамід Карзай]]. У студзені 2004 быў прыняты Асноўны закон Аўганістану, у верасьні 2005 году прайшлі выбары ў вышэйшы заканадаўчы орган — дзьвюхпалатную Нацыянальную асамблею (парлямэнт). У 2006 годзе парлямэнт зацьвердзіў міністраў у склад дзеючага ўраду, сфармаванага Гамідам Карзаем пасьля яго ўступленьня на пасаду кіраўніка краіны. Чарговыя прэзыдэнцкія і парлямэнцкія выбары ў Аўганістане прайшлі ў 2009 і 2014 гадах адпаведна. На прэзыдэнцкіх выбарах 2009 году перамогу атрымаў Абдула Абдула, які апярэдзіў былога кіраўніка краіны Гаміда Карзая. Аднак, ужо на наступных прэзыдэнцкіх выбарах 2014 году перамогу атрымаў Ашраф Ггані, які абыйшоў паводле колькасьці галасоў дзейнага на той час прэзыдэнта Абдула Абдула. У адпаведнасьці з Канстытуцыяй Аўганістану судовая ўлада ў краіне прадстаўленая Вярхоўным судом, апэляцыйнымі судамі і судамі першай інстанцыі. Кіраўнік дзяржавы — прэзыдэнт Ісламскай Рэспублікі Аўганістан (які зьяўляецца таксама і [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністрам]]). Аўганістан падзелены на 34 правінцыі, якія дзеляцца на раёны. Дзяржаўныя мовы — дары й пушту, апошняя — мова блізу паловы насельніцтва, мова большасьці насельніцтва поўдня й мова найбуйнейшага мясцовага этнасу, пуштунаў, але атрымала афіцыйны статус толькі ў сярэдзіне мінулага стагодзьдзя. Дары — літаратурная мова мясцовых дыялектаў [[пэрсыдзкая мова|пэрсыдзкае]] мовы, [[нацыянальная мова]] мясцовых таджыкаў, асноўная мова поўначы краіны й былая мова аўганскай эліты. У раёнах пражываньня нацыянальных меншасьцяў афіцыйны статус маюць таксама ўзбэцкая, туркмэнская, бэлудзкая, пашаі ды іншыя мовы. === Міжнародныя дачыненьні === [[Файл:Iran vs Afghanistan.jpg|значак|зьлева|Сустрэча ўрадоўца талібаў зь міністрам замежных справаў Ірану ў 2023 годзе.]] Аўганістан стаў сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] у 1946 годзе. Гістарычна склалася, што краіна мела моцныя стасункі зь [[Нямеччына]]й, адной зь першых краінаў, якія прызналі незалежнасьць Аўганістан уў 1919 годзе, [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], які надаў значную дапамогу і зрабіў вайсковую падрыхтоўку аўганскіх войскаў, у тым ліку праз Дагаворы аб сяброўстве ў 1921 і 1978 гадах, ды [[Індыя]]й, зь якой дагавор аб сяброўстве быў складзены ў 1950 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|загаловак=Treaty of Friendship|выдавецтва=mea.gov.in|копія=https://web.archive.org/web/20210119135256/https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|дата копіі=19.01.2021}}</ref>. Дачыненьні з [[Пакістан]]ам часта былі напружанымі з розных чыньнікаў, у тым ліку праз памежную спрэчку па [[Лінія Дзюранда|лініі Дзюранда]] і меркаваную дапамогу Пакістанам аўганскім паўстанцкім групоўкам. Сучасны Ісламскі эмірат Аўганістану сёньня толькі часткова прызнаны, але мае прыкметныя неафіцыйныя сувязі з [[Кітай|Кітаем]], Пакістанам і [[Катар]]ам<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|загаловак=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|выдавец=Bloomberg News|дата публікацыі=16.08.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210820193617/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|дата копіі=20.08.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Latifi, Ali M|спасылка=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|загаловак=Taliban still struggling for international recognition|выдавецтва=Al Jazeera Media Network|дата публікацыі=07.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211013140538/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|дата копіі=13.10.2021}}</ref>. Пры папярэдняй Ісламскай Рэспубліцы краіна мела цёплыя адносіны з шэрагам краінаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] і іхных хаўрусьнікаў, у прыватнасьці з ЗША, [[Канада]]й, [[Вялікабрытанія]]й, Нямеччынай, [[Аўстралія]]й і [[Турэччына]]й. У 2012 годзе ЗША і тагачасная рэспубліка Аўганістан склалі Пагадненне аб стратэгічным партнэрстве, згодна зь якім Аўганістан стаў галоўным хаўрусьнікам краіны па-за НАТО<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|загаловак=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=07.07.2012|копія=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|дата копіі=05.07.2019}}</ref>. Гэты статус быў скасаваны прэзыдэнтам ЗША [[Джозэф Рабінэт Байдэн|Джо Байдэнам]] у ліпені 2022 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html|загаловак=Biden will rescind Afghanistan’s designation as a major non-NATO ally|выдавецтва=CNN|дата публікацыі=07.07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220810104553/https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html|дата копіі=10.08.2022}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Afghan topo en.jpg|зьлева|значак|Тапаграфія Аўганістану]] Аўганістан — гэта [[горы|горная]] краіна бяз выхаду да [[мора]]. Каля 4/5 плошчы займаюць горы. З паўночнага ўсходу на паўднёвы захад цягнуцца горы [[Гіндукуш]], з самым высокім пунктам краіны, гарой Нусзаак (7455 м), якія паступова пераходзяць у [[Іранскае ўзвышша]], і далей у [[паўпустэльня|паўпустэльні]] Рэгістану. [[Клімат]] складаны, у гарах тэмпэратура студзеня складае −15&nbsp;°C, а ў ліпені рэдка ўзьнімаецца вышэй за 0&nbsp;°C. Лета цяплейшае ў пустэльных абшарах на поўдні (вышэй +22&nbsp;°C). [[Ападкі]] ў гарах большыя за 1500 мм, у астатняй частцы краіны 400—600 мм, у пустэльнях 200 мм [[Сельская гаспадарка|Сельскагаспадарчыя]] землі займаюць каля 12% плошчы, [[лес|лясы]] (у асноўным на паўночным усходзе) толькі каля 3%. Мяжа 5529 км: * Кітай — 76 км * Іран — 936 км * Пакістан — 2430 км * Таджыкістан — 1206 км * Туркмэністан — 744 км * Узбэкістан — 137 км == Эканоміка == [[Файл:Afghan women at a textile factory in Kabul.jpg|міні|Аўганскія жанчыны працуюць на ткацкай фабрыцы ў [[Кабул]]е]] Аўганістан належыць да найбяднейшых краінаў сьвету. З-за шматгадовай [[вайна|вайны]] аўганская [[гаспадарка]] ляжыць у руінах. 52% унутранага прадукту дае сельская гаспадарка, 24% [[прамысловасьць]], астатняе — сфэра паслугаў. Карысныя выкапні: [[прыродны газ]] (экспарт каля 3 км³), [[нафта]], [[вугаль]], [[медзь]], [[хром]], [[барыт]], [[волава]], [[цынк]], [[жалезная руда]], [[соль]], [[каштоўны камень|каштоўныя камяні]] (экспартуюцца ў абмежаванай колькасьці). Некалькі водных [[электрастанцыя]]ў выпрацоўваюць 540 млн кВТ/г [[электрычнасьць|электрычнай энэргіі]]. Разьвіцьцё атрымаў [[гандаль]] харчаваньнем. Але асновай эканомікі зьяўляецца экстэнсіўная сельская гаспадарка. Вырошчваецца галоўным чынам: [[збожжа]] ([[пшаніца]] 2,7 млн тон, [[кукуруза]], [[жыта]]), [[бавоўна]], [[цукровыя буракі]]; у далінах рэк разьвіта [[сад]]оўніцтва і [[вінаград]]арства (365 тыс. тон). Добра разьвітая [[жывёлагадоўля]]: [[авечка|авечкі]] — 11 млн, [[каза|козы]] — 2,2 млн, таксама гадуюцца [[вярблюд]]ы і [[конь|коні]]. [[Транспарт]] разьвіты вельмі слаба. Дарогі налічваюць толькі 23 тыс. км, [[чыгунка|чыгункі]] няма. Галоўны [[аэрапорт]] у Кабуле мае сувязі зь некалькімі замежнымі гарадамі. Галоўныя гандлёвыя партнэры: [[Расея]], [[Японія]], [[Індыя]], [[Іран]]. Асноўным экспартным прадуктам зьяўляецца [[опій]]. У 2011 годзе вытворчасьць опію перавысіла 8000 тонаў. Для яго перапрацоўкі ў морфіюм (800 тонаў) пераважна [[чыгунка]]й зь Сярэдняй Азіі паставілі звыш 8000 тонаў [[Воцатны ангідрыд|воцатнага ангідрыду]] (160 [[Вагон-цыстэрна|вагонаў-цыстэрнаў]] па 50 тонаў кожны)<ref>{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзьведзева.|загаловак=Барацьбе са злачыннасьцю перашкаджае палітыка двайных стандартаў|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96386|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=21 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-21 79 (27194)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96379/21kras-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. == Дэмаграфія == [[Файл:Afghan girls in traditional clothes-May 2011.jpg|міні|Аўганскія дзяўчынкі таджыцкага паходжаньня ў нацыянальных строях у горадзе [[Мазары-Шарыф]]е]] Колькасьць насельніцтва складае 32,7 млн<ref name="svadoba">[https://web.archive.org/web/20090310215324/http://www.rferl.org/section/Afghanistan/149.html Аўганская служба радыё «Свабода»]</ref>, але насельніцтва разьмешчаная вельмі нераўнамерна. Асноўныя месцы жыхарства — гэта горныя даліны і [[аазіс]]ы ў паўночна-ўсходняй частцы краіны; высокагорныя тэрыторыі на поўначы і паўпустэльні на паўднёвым захадзе амаль бязьлюдныя. Каля 2 млн чалавек — качэўнікі. Каля 3 млн у эміграцыі, у асноўным у Пакістане і Іране. Толькі каля 23% [[насельніцтва]] жыве ў [[горад|гарадах]]. Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Аўганістана: * {{лік|36977000}} (2026, ацэнка)<ref name=britannica/> * дзеці і моладзь, якія вучацца (1990) — 7—14 гадоў = 25%; 15—18 гадоў = 8%; 20—24 гады = 1,3%. Хуткасьць росту насельніцтва адна з самых высокіх у сьвеце: 2,97% у 2002 годзе. * асноўныя гарады: [[Кабул]], [[Герат]], [[Кандагар]], [[Мазары-Шарыф]], [[Джалалабад]] * сьмяротнасьць немаўлятаў: 165,96 на 1000 народжаных * сярэдняя [[працягласьць жыцьця]]: 42,46 году * 6690 чалавек на аднаго [[Лекар|ўрача]] * 2945 чалавек на адно ложка-месца ў [[шпіталь|шпіталі]] * 23% насельніцтва жыве ніжэй узроўню беднаты Склад насельніцтва<ref name="svadoba" />: Этнічныя групы: [[пуштуны]] — 42%, [[таджыкі]] — 27%, газарэйцы — 9%, [[узбэкі]] — 9%, аймакі — 4%, [[туркмэны]] — 3%, [[бэлуджы]] — 2%, іншыя — 4%. Ніводны з этнасаў Аўганістану не складае абсалютнае большасьці насельніцтва, але пуштуны складаюць адносную большасьць з усяго насельніцтва краіны й абсалютную большасьць — на поўдні. Цэнтар і поўнач краіны засяляюць шматлікія пэрсамоўныя этнічныя групы (акрамя ўласна таджыкаў, пэрсамоўных здаўна, таксама газарэйцы й чараймакі). Крайні поўдзень насяляюць бэлуджы, крайні поўнач і паўночны ўсход — узбэкі і, у меншай ступені, туркмэны. На паўночным усходзе пражываюць памірскія, нурыстанскія й часткова дардзкія народы, пры гэтым нурыстанскія народы з прычыны сваёй ізаляванасьці былі навернутыя ў іслам толькі ў канцы ХІХ стагодзьдзя. Веравызнаньне: мусульмане-суніты — 80%, мусульмане-шыіты — 19%, іншыя — 1%. Мовы: дары ([[пэрсыдзкая мова]]) — 50%, [[пушту]] — 35%, [[цюрскія мовы]] (пераважна ўзбэцкая і туркмэнская) — 11%, 30 меншых моваў (перш за ўсё бэлудзкая і пашаі) — 4%. == Рэлігія == 99% насельніцтва [[іслам|мусульмане]]: дакладней 74—89% [[сунізм|суніты]] і 9—25% [[шыізм|шыіты]]. Прыкладна ад 30 000 да 150 000 [[індуізм|індусаў]] і [[сыкхізм|сыкхаў]] жывуць у розных гарадах, але большая частка ў [[Джалалабад]]зе, [[Кабул]]е і [[Кандагар]]ы. Існуе некаторая колькасьць [[юдаізм|юдэяў]], большасьць зь якіх пакінула краіну ў 1979 пасьля [[Аўганска-савецкая вайна|Савецкае агрэсіі]]. == Культура == Культура Аўганістана ўтрымлівае пяць асноўных пэрыядаў: [[паганства|паганскі]], [[зараастрызм|зараастрыйскі]], [[элінізм|эліністычны]], [[будызм|будыйскі]] і [[іслам]]скі. Кожны з гэтых пэрыядаў прадстаўлены славутымі помнікамі архітэктуры. === Паганскі пэрыяд === * Сьвяцілішча з тэракотавымі фігурамі «багіні-маці» ў Дэх Марашы Гандэй ([[Кандагар]]) у земляробчым паселішчы 3000—1500 г. да н. э.; * славуты круглы храм Дашлы ў Дашлы Тапа ([[Балх]]), * [[крэпасьць]] у земляробчым паселішчы 1500—800 г да н. э.; * Алтын Тапа (Балх), паселішча ахемэнідзкага часу IV—VI ст. да н. э. === Эліністычны пэрыяд === * Ай-Ханум — грэцка-баўтрыйскі горад === Будыйскі пэрыяд === * Будыйскі храм у [[Газьні]], * Бэграм (Капіса) — кушанскі горад І—ІІІ ст. да н. э. зь вялікай колькасьцю будыйскіх помнікаў, * Газар Сум — пячорны будыйскі комплекс ІІ—VIII ст. * [[Кундуз]] — будыйскі манастыр II—IV ст н. э. * Шаторак (Капіса) — будыйскі культавы цэнтар II—VII ст. * Баміян — будыйскі пячорны манастыр II—VIII ст. === Ісламскі пэрыяд === Сярод гістарычных помнікаў Аўганістана, якія прадстаўляюць ісламскі пэрыяд можна назваць: * Лашкары-Базар ([[Гільмэнд]]) — палацавы комплекс XI—XIII ст.; * Данэстана (Баглан) — [[мэдрэсэ]] XII ст.; * Джам ([[Гор]]) — [[мінарэт]] XIII ст. == Спорт == У асноўным афіцыйны аўганскі спорт кіруецца Аўганскай спартовай фэдэрацыяй, якая падтрымлівае [[футбол]], [[баскетбол]], [[валейбол]], [[боўлінг]], [[шахматы]]. 22 аўганскія шахматысты ўваходзяць у [[ФІДЭ]]. Сайфудын Аёўбі меў стандартны рэйтынг 2200 пункты ў 2004 годзе<ref>{{Спасылка|url=https://ratings.fide.com/profile/11700068|загаловак=Ayyoubi, Saifudin|дата=11 лютага 2026|мова=en|выдавец=ФІДЭ}}</ref>. Адным з самых папулярных відаў спорту ў Аўганістане зьяўляецца старажытная гульня бузкашы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html Аўганістан]. The World Factbook{{ref-en}}. * [https://curlie.org/Regional/Asia/Afghanistan Аўганістан] на Curlie{{ref-en}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Азіі}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] fsa0sd8fupwz3cw12mpr4sw5b60ib2w 2697390 2697386 2026-10-21T08:43:18Z Франак Радзівіл 96369 2697390 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Дата заснаваньня =[[1926]] | Афіцыйная мова ={{Просты сьпіс| * [[пушту]], * [[дары (мова)|дары]]<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Ali, Mohammad, Dupree, Louis, Weinbaum, Marvin G., Petrov, Victor P., Dupree, Nancy Hatch, Allchin, Frank Raymond|загаловак=Afghanistan|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=9 сакавіка 2026|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|дата=11 сакавіка 2026}}</ref>}} | Плошча = {{лік|652864}}<ref>{{Кніга|выдавец=NSIA|загаловак=Statistical Yearbook 2020|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/04/Afghanistan-Statistical-Yearbook-first-Version.pdf|старонкі=3|год=2021}}</ref> |Лацінка=Aŭhanistan|Сьцяг=Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|Сьцяг 2=Flag of the Taliban.svg|Герб=Emblem of the National Resistance Front of Afghanistan.svg|Герб 2=Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|Тэкст гербу=[[Панджшэрскі супраціў|Фронт нацыянальнага супраціву Аўганістана]]. эмблема руху [[талібан]]|Назва=Ісламскі Эмірат Аўганістан|Выява=Afghan conflict.svg|Апісаньне выявы={{legend|#FFAAAA|пад кіраваньнем [[Талібан|Талібана]]}} {{legend|#AAFFAA|сфэра дзейнасьці [[Панджшэрскі супраціў|ФНСА]]}}|Форма кіраваньня=[[Тэакратыя|тэакратычны]] [[Іслам|ісламскі]] эмірат ва ўмовах [[Таталітарызм|таталітарнай]] дыктатуры|Кіраўнік=[[Хайбатула Ахундзада]] [[Амрула Салег]]|Пасада кіраўніка=[[Дэ-факта|De facto]] Эмір <br>[[Дэ-юрэ|De jure]] выканаўца абавязкаў [[прэзыдэнт|прэзыдэнта]]}} '''Аўганіста́н''' ({{мова-ps|افغانستان|скарочана}}, [[дары (мова)|дары]]: افغانستان, ''Afġānistān''; афіцыйна: '''Ісла́мскі Эміра́т Аўганіста́н''', {{мова-ps|د افغانستان اسلامي امارات‎‎|скарочана}}, [[Дары (мова)|дары]]: امارت اسلامی افغانستان) — [[краіна]] ў Цэнтральнай [[Азія|Азіі]], якая мяжуе з шасьцю краінамі — [[Пакістан]]ам, [[Іран]]ам, [[Туркмэністан]]ам, [[Таджыкістан]]ам, [[Узбэкістан]]ам і [[Кітай|Кітаем]]. Тэрыторыя краіны ахоплівае 652 тысячы км², вялікая частка якой пралягае на горным хрыбту [[Гіндукуш]], дзе маюць месца вельмі халодныя зімы. Тэрыторыя поўначы краіны складаецца з урадлівых раўнінаў, у той час як на паўднёвым захадзе месьціцца пустэльня, дзе трымаюцца высокія тэмпэратуры ўлетку<ref>{{Кніга|загаловак=The History of Afghanistan|выданьне=2nd Edition|аўтар=Runion M. L.}}</ref>. Сталіцай краіны ёсьць места [[Кабул]], які датаго ж зьяўляецца наўвялікшым у Аўганістане. [[De facto|Дэ-факта]] зьяўляецца аднапартыйнай дыктатурай, якая не выконвае [[правы чалавека]]. У краіне назіраецца высокі ўзровень [[Тэрарызм|тэрарызму]], экстрэмізму, радыкалізму, беднасьці і карупцыі.<ref>[https://www.imemo.ru/publications/periodical/pmb/archive/2024/2-67/terrorism-and-antiterrorism-revisited/terrorism-and-antiterrorism-in-afghanistan-under-the-taliban-and-the-isis-khorasan-factor Терроризм и антитерроризм в талибском Афганистане и фактор ИГИЛ-Хорасан]</ref> Палітычная гісторыя сучаснага Аўганістану пачалася за часам дынастыяў Готак і Дурані ў XVIII стагодзьдзі. У канцы XIX стагодзьдзя Аўганістан стаў буфэрнай дзяржавай паміж інтарэсамі [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] і [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Мяжа паміж Брытанскай Індыяй і Аўганістанам, гэта звная лінія Д’юранта, была ўтворана ў 1893 годзе, але яна не была прызнаная аўганскім урадам, што прывяло да абвастрэньня адносінаў з Пакістанам з моманту здабыцьця незалежнасьці апошняга ў 1947 годзе. Пасьля [[Трэцяя ангельска-аўганская вайна|трэцяй ангельска-аўганскай вайны]] ў 1919 годзе краіна вызвалілася ад замежнага ўплыву, і ў канчатковым выніку стала манархіяй на чале з каралём [[Аманула Хан]]ам. Манархія была зрынута праз 50 гадоў, а на ейным месцы была створана рэспубліка. У 1978 годзе, пасьля другога перавароту Аўганістан стаў сацыялістычнай дзяржавай, а затым пратэктаратам [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Гэта выклікала [[аўганска-савецкая вайна|аўганска-савецкую вайну]] ў 1980-х гадох супраць [[маджагеды|маджагедаў]]. Да 1996 году большасьць тэрыторыі краіны была захоплена ісламскімі фундамэнталістамі з тэрарыстычнай групоўкі [[талібан]]у, якая ўсталявала таталітарны рэжым. Талібы былі скінуты кааліцыяй [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], пасьля чаго быў сфармаваны новы дэмакратычна абраны ўрад. З 2021 году ў краіне дэ-факта ўсталяваны тэрарыстычны рэжым [[Талібан|Талібану]]. Аўганістан зьяўляецца ісламскім эміратам. Паводле этнічнай прыналежнасьці ў краіне пераважаюць [[пуштуны]], [[таджыкі]], газарэйцы і [[узбэкі|ўзбэкі]]. Краіна зьяўляецца чальцом [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыі ісламскага супрацоўніцтва]], [[Група 77|Групы 77]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва]] і [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]]. Эканоміка Аўганістану займае 108-е месца паводле сваёй велічыні, а СУП краіны складае 64,08 млрд даляраў ЗША. Аўганістан лічыцца адной з найбяднейшых краінаў сьвету. цяпер толькі [[Расея]] прызнала легітымным тэрарыстычны рэжым [[Талібан|Талібану]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/rossia-pervoj-v-mire-priznala-pravitelstvo-talibov-v-afganistane/a-73147655|title=РФ первой в мире признала власть талибов в Афганистане|website=Deutsche Welle|date=2025-07-03|archive-date=2025-07-04|access-date=2025-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704120710/https://www.dw.com/ru/rossia-pervoj-v-mire-priznala-pravitelstvo-talibov-v-afganistane/a-73147655|url-status=live}}</ref> == Гісторыя == З гістарычна засьведчаных часоў вядома пра засяленьне тэрыторыі Аўганістану плямёнамі індаарыйскага паходжаньня (камбоджы), якія ў раньнім Сярэднявеччы былі адцесьненыя з тэрыторыі краіны. Іранскія плямёны, што ўварваліся ў сучасны Аўганістан, сталі заснавальнікамі [[Кушанскае царства|Кушанскага царства]]. У другой палове І тысячагодзьдзя н. э. гэтая тэрыторыя зьяўлялася ўладаньнямі арабскіх халіфаў, пазьней — пад кантролем манголаў, нашчадкі якіх прадстаўляюць сабою такія этнічныя групы Аўганістану як газарэйцы. Сучасны Аўганістан заснаваны ў XVIII стагодзьдзі шагам з дынастыі Дурані, які здолеў падначаліць разнастайныя пуштунскія плямёны сучаснае тэрыторыі Аўганістану. У ХІХ стагодзьдзі Аўганістан патрапіў пад уплыў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Брытанская Індыя|індыйскія ўладаньні]] якой межавалі з Аўганістанам на ўсходзе, у выніку чаго была праведзеная лінія Д’юрана, якая палегла ў аснову сучаснай мяжы Аўганістану з [[Пакістан]]ам — дзяржавай-пераемніцай Брытанскае Індыі на захадзе. [[Файл:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|міні|зьлева|Апошні кароль Аўганістану Магамэд Загір Шаг панаваў з 1933 году па сваё скіданьне ў 1973 годзе.]] Пасьля [[трэцяя ангельска-аўганская вайна|трэцяй ангельска-аўганскай вайны]] і падпісаньня дамовы Равалпіндзі 19 жніўня 1919 году кароль [[Аманула Хан]] абвесьціў Аўганістан сувэрэннай і цалкам незалежнай дзяржавай. Ён скончыў пэрыяд традыцыйнай ізаляцыі сваёй краіны шляхам усталяваньня дыпляматычных адносінаў зь міжнароднай супольнасьцю, а пасьля свайго турнэ 1927—1928 гадоў па Эўропе і [[Турэччына|Турэччыне]], спрыяў правядзеньню шэрагу рэформаў, накіраваных на мадэрнізацыю сваёй краіны. Асноўнай рухаючай сілай гэтых рэформаў быў Магмуд Тарзі, гарачы прыхільнік адукацыі для жанчынаў. Ён змагаўся за наданьне атрыманьню базавай адукацыі абавязковым правілам. Інстытут [[рабства]] быў адменены ў 1923 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Encyclopedia Americana|volume=25|выдавецтва=Americana Corporation|год=1976|pages=24|мова=en}}</ref>. Некаторыя з рэформаў, як то адмена традыцыйнай [[бурка|бурцы]] для жанчынаў і адкрыцьцё шэрагу адукацыйных школаў, хутка адштурхнулі многіх племянных і рэлігійных лідэраў. Сутыкнуўшыся з узброенай апазыцыяй Аманула быў вымушаны адрачыся ад стальцу ў студзені 1929 году пасьля таго, як пасўтанцы ачоленыя Габібулам Калакані ўвайшлі ў Кабул. Пераемнік каралю, прынц Магамэд Надыр Шаг, стрыечны брат Аманулы, у сваю чаргу перамог і забіў Калакані ў лістападзе 1929 году і быў абвешчаны каралём. Ён адмовіўся ад рэформаў Аманула Хана на карысьць больш паступовага падыходу да мадэрнізацыі, але быў забіты ў 1933 годзе Абдулам Халікам, пятнаццацігадовым газарэйскім студэнтам. Магамэд Загір Шаг, 19-гадовы сын Надыр Шага, уступіў на сталец і панаванаў з 1933 па 1973 гады. Да 1946 году праз свой малы ўзрост кіраваньне краіны адбывалася з дапамогай свайго дзядзькі, які займаў пасаду прэм’ер-міністра і працягнуў палітыку Надыра Шага. Іншы дзядзька Загіра, Шаг Магмуд Хан, стаў прэм’ерам-міністрам у 1946 годзе і пачаў рэформы на карысьць наданьня большай палітычнай свабодай, але хутка адмяніў гэтую палітыку празь нечаканыя наступствы. У 1953 годзе новым прэм’ерам стаў Магамэд Дауд Хан, стрыечны брат караля. Дауд шукаў больш цесныя адносіны з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]] і праводзіў палітыку аддаленьня ад Пакістану. У 1930-я гады кароль меў даволі цесныя адносіны зь [[Краіны Восі|дзяржавамі восі]], аднак афіцыйна Аўганістан заставаўся нэўтральным і не браў удзелу ў [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]]. Пасьля гэтага краіна не прытрымлівалася ніводнага блёку ў [[Халодная вайна|халоднай вайне]]. Тым ня менш, гэтая палітычка дала пэўны плён, бо СССР і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] супернічалі адзін з адным за ўплыў у краіне і за будаўніцтва магістральных дарог, аэрапортаў і іншых жыцьцёва важных аб’ектаў інфраструктуры. З улікам колькасьці насельніцтва Аўганістан атрымаў найбольшую савецкую дапамогу на сваё разьвіцьцё, чым любая іншая краіна сьвету. Не зважаючы на гэта, Аўганістан меў добрыя адносіны з абодвума ворагамі халоднай вайны. У 1973 годзе ў той час як кароль Загір Шаг знаходзіўся з афіцыйным візытам за мяжой, Дауд пачаў бяскроўны пераварот і стаў першым прэзыдэнтам Аўганістану, скасаваўшы манархію. Пасьля зрынаньня манархіі і ўсталяваньня дэмакратычнага рэжыму, прыкладна ў сярэдзіне гэтага ж стагодзьдзя ў краіне канчаткова замацоўваецца на афіцыйным узроўні мова найбуйнейшага этнасу краіны — [[пушту]]. У 1979 годзе з мэтаю ўстанаўленьня больш прасавецкага мясцовага ўраду адбываецца [[Аўганска-савецкая вайна|ўварваньне]] СССР, які быў вымушаны адступіць у 1989 годзе ў выніку працяглай і беспасьпяховай вайны. У канцы ХХ стагодзьдзі ўладу ў краіне атрымліваюць радыкальныя ісламскія фармаваньні, як то рух [[Талібан]], якому на поўначы супрацьстаялі фармаваньні г. зв. Паўночнага Альянсу. З пачатку цяперашняга стагодзьдзя ў краіне знаходзяцца падразьдзяленьні краінаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], пры дапамозе якіх талібы былі адхіленыя ад улады й былі ажыцьцяўленыя першыя дэмакратычныя выбары за гэты пэрыяд. Тым ня менш, час ад часу фармаваньні кааліцыі зьведваюць цяжкасьці ў антытэрарыстычнай дзейнасьці, радыкальная дзейнасьць ісламскіх баевікоў ня згорнутая. Ад 29 верасьня 2014 да 19 лютага 2020 году першым віцэ-прэзыдэнтам Аўганістану быў Абдул Рашыд Достум, ад 30 верасьня 2014 году другім віцэ-прэзыдэнтам Аўганістану зьяўляецца Сарвар Даніш<ref>{{Спасылка|url=http://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=402&task=view&start=601&Itemid=2|загаловак=Database|мова=en|дата публікацыі=18 жніўня 2016|выдавец=Afghan Biographies}}</ref>. 15 жніўня 2021 году «Талібан» абвясьціў аб поўным захопе тэрыторыі Аўганістана. Прэзыдэнт Аўганістана Ашраф Гані пагадзіўся сысьці ў адстаўку й зьбег з краіны. 17 жніўня 2021 году віцэ-прэзыдэнт Аўганістана Амрула Салех, які застаўся ў краіне, абвясьціў сябе дзейным кіраўніком дзяржавы й заклікаў насельніцтва краіны далучацца да супраціву «Талібану».<ref>[https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 Абвяшчэньне «Талібану»]</ref> == Палітыка == [[Файл:New Afghan Parliament Building.png|значак|Будынак аўганскага парлямэнту.]] Юрыдычныя асновы палітычнага працэсу, які праходзіць у краіне, былі закладзеныя ў рашэньнях Бонскай і Лёнданскай міжнародных канфэрэнцыяў па Аўганістане (сьнежань 2001 і студзень 2006 адпаведна) і шэрагу рэзалюцыяў [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]], прынятых пасьля зьвяржэньня радыкальна-фундамэнталісцкага рэжыму талібаў у выніку ваеннай апэрацыі [[Міжнародныя сілы садзейнічаньня бясьпецы|антытэрарыстычнай кааліцыі]] на чале з [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. У кастрычніку 2004 году адбыліся прэзыдэнцкія выбары, паводле вынікаў якіх прэзыдэнтам Аўганістану стаў [[Гамід Карзай]]. У студзені 2004 быў прыняты Асноўны закон Аўганістану, у верасьні 2005 году прайшлі выбары ў вышэйшы заканадаўчы орган — дзьвюхпалатную Нацыянальную асамблею (парлямэнт). У 2006 годзе парлямэнт зацьвердзіў міністраў у склад дзеючага ўраду, сфармаванага Гамідам Карзаем пасьля яго ўступленьня на пасаду кіраўніка краіны. Чарговыя прэзыдэнцкія і парлямэнцкія выбары ў Аўганістане прайшлі ў 2009 і 2014 гадах адпаведна. На прэзыдэнцкіх выбарах 2009 году перамогу атрымаў Абдула Абдула, які апярэдзіў былога кіраўніка краіны Гаміда Карзая. Аднак, ужо на наступных прэзыдэнцкіх выбарах 2014 году перамогу атрымаў Ашраф Ггані, які абыйшоў паводле колькасьці галасоў дзейнага на той час прэзыдэнта Абдула Абдула. У адпаведнасьці з Канстытуцыяй Аўганістану судовая ўлада ў краіне прадстаўленая Вярхоўным судом, апэляцыйнымі судамі і судамі першай інстанцыі. Кіраўнік дзяржавы — прэзыдэнт Ісламскай Рэспублікі Аўганістан (які зьяўляецца таксама і [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністрам]]). Аўганістан падзелены на 34 правінцыі, якія дзеляцца на раёны. Дзяржаўныя мовы — дары й пушту, апошняя — мова блізу паловы насельніцтва, мова большасьці насельніцтва поўдня й мова найбуйнейшага мясцовага этнасу, пуштунаў, але атрымала афіцыйны статус толькі ў сярэдзіне мінулага стагодзьдзя. Дары — літаратурная мова мясцовых дыялектаў [[пэрсыдзкая мова|пэрсыдзкае]] мовы, [[нацыянальная мова]] мясцовых таджыкаў, асноўная мова поўначы краіны й былая мова аўганскай эліты. У раёнах пражываньня нацыянальных меншасьцяў афіцыйны статус маюць таксама ўзбэцкая, туркмэнская, бэлудзкая, пашаі ды іншыя мовы. === Міжнародныя дачыненьні === [[Файл:Iran vs Afghanistan.jpg|значак|зьлева|Сустрэча ўрадоўца талібаў зь міністрам замежных справаў Ірану ў 2023 годзе.]] Аўганістан стаў сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] у 1946 годзе. Гістарычна склалася, што краіна мела моцныя стасункі зь [[Нямеччына]]й, адной зь першых краінаў, якія прызналі незалежнасьць Аўганістан уў 1919 годзе, [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], які надаў значную дапамогу і зрабіў вайсковую падрыхтоўку аўганскіх войскаў, у тым ліку праз Дагаворы аб сяброўстве ў 1921 і 1978 гадах, ды [[Індыя]]й, зь якой дагавор аб сяброўстве быў складзены ў 1950 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|загаловак=Treaty of Friendship|выдавецтва=mea.gov.in|копія=https://web.archive.org/web/20210119135256/https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|дата копіі=19.01.2021}}</ref>. Дачыненьні з [[Пакістан]]ам часта былі напружанымі з розных чыньнікаў, у тым ліку праз памежную спрэчку па [[Лінія Дзюранда|лініі Дзюранда]] і меркаваную дапамогу Пакістанам аўганскім паўстанцкім групоўкам. Сучасны Ісламскі эмірат Аўганістану сёньня толькі часткова прызнаны, але мае прыкметныя неафіцыйныя сувязі з [[Кітай|Кітаем]], Пакістанам і [[Катар]]ам<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|загаловак=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|выдавец=Bloomberg News|дата публікацыі=16.08.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210820193617/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|дата копіі=20.08.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Latifi, Ali M|спасылка=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|загаловак=Taliban still struggling for international recognition|выдавецтва=Al Jazeera Media Network|дата публікацыі=07.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211013140538/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|дата копіі=13.10.2021}}</ref>. Пры папярэдняй Ісламскай Рэспубліцы краіна мела цёплыя адносіны з шэрагам краінаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] і іхных хаўрусьнікаў, у прыватнасьці з ЗША, [[Канада]]й, [[Вялікабрытанія]]й, Нямеччынай, [[Аўстралія]]й і [[Турэччына]]й. У 2012 годзе ЗША і тагачасная рэспубліка Аўганістан склалі Пагадненне аб стратэгічным партнэрстве, згодна зь якім Аўганістан стаў галоўным хаўрусьнікам краіны па-за НАТО<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|загаловак=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=07.07.2012|копія=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|дата копіі=05.07.2019}}</ref>. Гэты статус быў скасаваны прэзыдэнтам ЗША [[Джозэф Рабінэт Байдэн|Джо Байдэнам]] у ліпені 2022 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html|загаловак=Biden will rescind Afghanistan’s designation as a major non-NATO ally|выдавецтва=CNN|дата публікацыі=07.07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220810104553/https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html|дата копіі=10.08.2022}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Afghan topo en.jpg|зьлева|значак|Тапаграфія Аўганістану]] Аўганістан — гэта [[горы|горная]] краіна бяз выхаду да [[мора]]. Каля 4/5 плошчы займаюць горы. З паўночнага ўсходу на паўднёвы захад цягнуцца горы [[Гіндукуш]], з самым высокім пунктам краіны, гарой Нусзаак (7455 м), якія паступова пераходзяць у [[Іранскае ўзвышша]], і далей у [[паўпустэльня|паўпустэльні]] Рэгістану. [[Клімат]] складаны, у гарах тэмпэратура студзеня складае −15&nbsp;°C, а ў ліпені рэдка ўзьнімаецца вышэй за 0&nbsp;°C. Лета цяплейшае ў пустэльных абшарах на поўдні (вышэй +22&nbsp;°C). [[Ападкі]] ў гарах большыя за 1500 мм, у астатняй частцы краіны 400—600 мм, у пустэльнях 200 мм [[Сельская гаспадарка|Сельскагаспадарчыя]] землі займаюць каля 12% плошчы, [[лес|лясы]] (у асноўным на паўночным усходзе) толькі каля 3%. Мяжа 5529 км: * Кітай — 76 км * Іран — 936 км * Пакістан — 2430 км * Таджыкістан — 1206 км * Туркмэністан — 744 км * Узбэкістан — 137 км == Эканоміка == [[Файл:Afghan women at a textile factory in Kabul.jpg|міні|Аўганскія жанчыны працуюць на ткацкай фабрыцы ў [[Кабул]]е]] Аўганістан належыць да найбяднейшых краінаў сьвету. З-за шматгадовай [[вайна|вайны]] аўганская [[гаспадарка]] ляжыць у руінах. 52% унутранага прадукту дае сельская гаспадарка, 24% [[прамысловасьць]], астатняе — сфэра паслугаў. Карысныя выкапні: [[прыродны газ]] (экспарт каля 3 км³), [[нафта]], [[вугаль]], [[медзь]], [[хром]], [[барыт]], [[волава]], [[цынк]], [[жалезная руда]], [[соль]], [[каштоўны камень|каштоўныя камяні]] (экспартуюцца ў абмежаванай колькасьці). Некалькі водных [[электрастанцыя]]ў выпрацоўваюць 540 млн кВТ/г [[электрычнасьць|электрычнай энэргіі]]. Разьвіцьцё атрымаў [[гандаль]] харчаваньнем. Але асновай эканомікі зьяўляецца экстэнсіўная сельская гаспадарка. Вырошчваецца галоўным чынам: [[збожжа]] ([[пшаніца]] 2,7 млн тон, [[кукуруза]], [[жыта]]), [[бавоўна]], [[цукровыя буракі]]; у далінах рэк разьвіта [[сад]]оўніцтва і [[вінаград]]арства (365 тыс. тон). Добра разьвітая [[жывёлагадоўля]]: [[авечка|авечкі]] — 11 млн, [[каза|козы]] — 2,2 млн, таксама гадуюцца [[вярблюд]]ы і [[конь|коні]]. [[Транспарт]] разьвіты вельмі слаба. Дарогі налічваюць толькі 23 тыс. км, [[чыгунка|чыгункі]] няма. Галоўны [[аэрапорт]] у Кабуле мае сувязі зь некалькімі замежнымі гарадамі. Галоўныя гандлёвыя партнэры: [[Расея]], [[Японія]], [[Індыя]], [[Іран]]. Асноўным экспартным прадуктам зьяўляецца [[опій]]. У 2011 годзе вытворчасьць опію перавысіла 8000 тонаў. Для яго перапрацоўкі ў морфіюм (800 тонаў) пераважна [[чыгунка]]й зь Сярэдняй Азіі паставілі звыш 8000 тонаў [[Воцатны ангідрыд|воцатнага ангідрыду]] (160 [[Вагон-цыстэрна|вагонаў-цыстэрнаў]] па 50 тонаў кожны)<ref>{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзьведзева.|загаловак=Барацьбе са злачыннасьцю перашкаджае палітыка двайных стандартаў|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96386|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=21 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-21 79 (27194)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96379/21kras-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. == Дэмаграфія == [[Файл:Afghan girls in traditional clothes-May 2011.jpg|міні|Аўганскія дзяўчынкі таджыцкага паходжаньня ў нацыянальных строях у горадзе [[Мазары-Шарыф]]е]] Колькасьць насельніцтва складае 32,7 млн<ref name="svadoba">[https://web.archive.org/web/20090310215324/http://www.rferl.org/section/Afghanistan/149.html Аўганская служба радыё «Свабода»]</ref>, але насельніцтва разьмешчаная вельмі нераўнамерна. Асноўныя месцы жыхарства — гэта горныя даліны і [[аазіс]]ы ў паўночна-ўсходняй частцы краіны; высокагорныя тэрыторыі на поўначы і паўпустэльні на паўднёвым захадзе амаль бязьлюдныя. Каля 2 млн чалавек — качэўнікі. Каля 3 млн у эміграцыі, у асноўным у Пакістане і Іране. Толькі каля 23% [[насельніцтва]] жыве ў [[горад|гарадах]]. Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Аўганістана: * {{лік|36977000}} (2026, ацэнка)<ref name=britannica/> * дзеці і моладзь, якія вучацца (1990) — 7—14 гадоў = 25%; 15—18 гадоў = 8%; 20—24 гады = 1,3%. Хуткасьць росту насельніцтва адна з самых высокіх у сьвеце: 2,97% у 2002 годзе. * асноўныя гарады: [[Кабул]], [[Герат]], [[Кандагар]], [[Мазары-Шарыф]], [[Джалалабад]] * сьмяротнасьць немаўлятаў: 165,96 на 1000 народжаных * сярэдняя [[працягласьць жыцьця]]: 42,46 году * 6690 чалавек на аднаго [[Лекар|ўрача]] * 2945 чалавек на адно ложка-месца ў [[шпіталь|шпіталі]] * 23% насельніцтва жыве ніжэй узроўню беднаты Склад насельніцтва<ref name="svadoba" />: Этнічныя групы: [[пуштуны]] — 42%, [[таджыкі]] — 27%, газарэйцы — 9%, [[узбэкі]] — 9%, аймакі — 4%, [[туркмэны]] — 3%, [[бэлуджы]] — 2%, іншыя — 4%. Ніводны з этнасаў Аўганістану не складае абсалютнае большасьці насельніцтва, але пуштуны складаюць адносную большасьць з усяго насельніцтва краіны й абсалютную большасьць — на поўдні. Цэнтар і поўнач краіны засяляюць шматлікія пэрсамоўныя этнічныя групы (акрамя ўласна таджыкаў, пэрсамоўных здаўна, таксама газарэйцы й чараймакі). Крайні поўдзень насяляюць бэлуджы, крайні поўнач і паўночны ўсход — узбэкі і, у меншай ступені, туркмэны. На паўночным усходзе пражываюць памірскія, нурыстанскія й часткова дардзкія народы, пры гэтым нурыстанскія народы з прычыны сваёй ізаляванасьці былі навернутыя ў іслам толькі ў канцы ХІХ стагодзьдзя. Веравызнаньне: мусульмане-суніты — 80%, мусульмане-шыіты — 19%, іншыя — 1%. Мовы: дары ([[пэрсыдзкая мова]]) — 50%, [[пушту]] — 35%, [[цюрскія мовы]] (пераважна ўзбэцкая і туркмэнская) — 11%, 30 меншых моваў (перш за ўсё бэлудзкая і пашаі) — 4%. == Рэлігія == 99% насельніцтва [[іслам|мусульмане]]: дакладней 74—89% [[сунізм|суніты]] і 9—25% [[шыізм|шыіты]]. Прыкладна ад 30 000 да 150 000 [[індуізм|індусаў]] і [[сыкхізм|сыкхаў]] жывуць у розных гарадах, але большая частка ў [[Джалалабад]]зе, [[Кабул]]е і [[Кандагар]]ы. Існуе некаторая колькасьць [[юдаізм|юдэяў]], большасьць зь якіх пакінула краіну ў 1979 пасьля [[Аўганска-савецкая вайна|Савецкае агрэсіі]]. == Культура == Культура Аўганістана ўтрымлівае пяць асноўных пэрыядаў: [[паганства|паганскі]], [[зараастрызм|зараастрыйскі]], [[элінізм|эліністычны]], [[будызм|будыйскі]] і [[іслам]]скі. Кожны з гэтых пэрыядаў прадстаўлены славутымі помнікамі архітэктуры. === Паганскі пэрыяд === * Сьвяцілішча з тэракотавымі фігурамі «багіні-маці» ў Дэх Марашы Гандэй ([[Кандагар]]) у земляробчым паселішчы 3000—1500 г. да н. э.; * славуты круглы храм Дашлы ў Дашлы Тапа ([[Балх]]), * [[крэпасьць]] у земляробчым паселішчы 1500—800 г да н. э.; * Алтын Тапа (Балх), паселішча ахемэнідзкага часу IV—VI ст. да н. э. === Эліністычны пэрыяд === * Ай-Ханум — грэцка-баўтрыйскі горад === Будыйскі пэрыяд === * Будыйскі храм у [[Газьні]], * Бэграм (Капіса) — кушанскі горад І—ІІІ ст. да н. э. зь вялікай колькасьцю будыйскіх помнікаў, * Газар Сум — пячорны будыйскі комплекс ІІ—VIII ст. * [[Кундуз]] — будыйскі манастыр II—IV ст н. э. * Шаторак (Капіса) — будыйскі культавы цэнтар II—VII ст. * Баміян — будыйскі пячорны манастыр II—VIII ст. === Ісламскі пэрыяд === Сярод гістарычных помнікаў Аўганістана, якія прадстаўляюць ісламскі пэрыяд можна назваць: * Лашкары-Базар ([[Гільмэнд]]) — палацавы комплекс XI—XIII ст.; * Данэстана (Баглан) — [[мэдрэсэ]] XII ст.; * Джам ([[Гор]]) — [[мінарэт]] XIII ст. == Спорт == У асноўным афіцыйны аўганскі спорт кіруецца Аўганскай спартовай фэдэрацыяй, якая падтрымлівае [[футбол]], [[баскетбол]], [[валейбол]], [[боўлінг]], [[шахматы]]. 22 аўганскія шахматысты ўваходзяць у [[ФІДЭ]]. Сайфудын Аёўбі меў стандартны рэйтынг 2200 пункты ў 2004 годзе<ref>{{Спасылка|url=https://ratings.fide.com/profile/11700068|загаловак=Ayyoubi, Saifudin|дата=11 лютага 2026|мова=en|выдавец=ФІДЭ}}</ref>. Адным з самых папулярных відаў спорту ў Аўганістане зьяўляецца старажытная гульня бузкашы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html Аўганістан]. The World Factbook{{ref-en}}. * [https://curlie.org/Regional/Asia/Afghanistan Аўганістан] на Curlie{{ref-en}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Азіі}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] byabvponkrpit62q39co9w0stau4byg 2697391 2697390 2026-10-21T08:43:50Z Франак Радзівіл 96369 2697391 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Дата заснаваньня =[[1926]] | Афіцыйная мова ={{Просты сьпіс| * [[пушту]], * [[дары (мова)|дары]]<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Ali, Mohammad, Dupree, Louis, Weinbaum, Marvin G., Petrov, Victor P., Dupree, Nancy Hatch, Allchin, Frank Raymond|загаловак=Afghanistan|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=9 сакавіка 2026|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|дата=11 сакавіка 2026}}</ref>}} | Плошча = {{лік|652864}}<ref>{{Кніга|выдавец=NSIA|загаловак=Statistical Yearbook 2020|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/04/Afghanistan-Statistical-Yearbook-first-Version.pdf|старонкі=3|год=2021}}</ref> |Лацінка=Aŭhanistan|Сьцяг=Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|Сьцяг 2=Flag of the Taliban.svg|Герб=Emblem of the National Resistance Front of Afghanistan.svg|Герб 2=Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|Тэкст гербу=[[Панджшэрскі супраціў|Фронт нацыянальнага супраціву Аўганістана]]. эмблема руху [[талібан]]|Назва=Ісламскі Эмірат Аўганістан|Выява=Afghan conflict.svg|Апісаньне выявы={{legend|#FFAAAA|пад кіраваньнем [[Талібан|Талібана]]}} {{legend|#AAFFAA|сфэра дзейнасьці [[Панджшэрскі супраціў|ФНСА]]}}|Форма кіраваньня=[[Тэакратыя|тэакратычны]] [[Іслам|ісламскі]] эмірат ва ўмовах [[Таталітарызм|таталітарнай]] дыктатуры|Кіраўнік=[[Хайбатула Ахундзада]] [[Амрула Салег]]|Пасада кіраўніка=[[Дэ-факта|De facto]] Эмір <br>[[Дэ-юрэ|De jure]] выканаўца абавязкаў [[прэзыдэнт|прэзыдэнта]]}} '''Аўганіста́н''' ({{мова-ps|افغانستان|скарочана}}, [[дары (мова)|дары]]: افغانستان, ''Afġānistān''; афіцыйна: '''Ісла́мскі Эміра́т Аўганіста́н''', {{мова-ps|د افغانستان اسلامي امارات‎‎|скарочана}}, [[Дары (мова)|дары]]: امارت اسلامی افغانستان) — [[краіна]] ў Цэнтральнай [[Азія|Азіі]], якая мяжуе з шасьцю краінамі — [[Пакістан]]ам, [[Іран]]ам, [[Туркмэністан]]ам, [[Таджыкістан]]ам, [[Узбэкістан]]ам і [[Кітай|Кітаем]]. Тэрыторыя краіны ахоплівае 652 тысячы км², вялікая частка якой пралягае на горным хрыбту [[Гіндукуш]], дзе маюць месца вельмі халодныя зімы. Тэрыторыя поўначы краіны складаецца з урадлівых раўнінаў, у той час як на паўднёвым захадзе месьціцца пустэльня, дзе трымаюцца высокія тэмпэратуры ўлетку<ref>{{Кніга|загаловак=The History of Afghanistan|выданьне=2nd Edition|аўтар=Runion M. L.}}</ref>. Сталіцай краіны ёсьць места [[Кабул]], які датаго ж зьяўляецца наўвялікшым у Аўганістане. [[De facto|Дэ-факта]] зьяўляецца аднапартыйнай дыктатурай, якая не выконвае [[правы чалавека]]. У краіне назіраецца высокі ўзровень [[Тэрарызм|тэрарызму]], экстрэмізму, радыкалізму, беднасьці і карупцыі.<ref>[https://www.imemo.ru/publications/periodical/pmb/archive/2024/2-67/terrorism-and-antiterrorism-revisited/terrorism-and-antiterrorism-in-afghanistan-under-the-taliban-and-the-isis-khorasan-factor Терроризм и антитерроризм в талибском Афганистане и фактор ИГИЛ-Хорасан]</ref> Палітычная гісторыя сучаснага Аўганістану пачалася за часам дынастыяў Готак і Дурані ў XVIII стагодзьдзі. У канцы XIX стагодзьдзя Аўганістан стаў буфэрнай дзяржавай паміж інтарэсамі [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] і [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Мяжа паміж Брытанскай Індыяй і Аўганістанам, гэта звная лінія Д’юранта, была ўтворана ў 1893 годзе, але яна не была прызнаная аўганскім урадам, што прывяло да абвастрэньня адносінаў з Пакістанам з моманту здабыцьця незалежнасьці апошняга ў 1947 годзе. Пасьля [[Трэцяя ангельска-аўганская вайна|трэцяй ангельска-аўганскай вайны]] ў 1919 годзе краіна вызвалілася ад замежнага ўплыву, і ў канчатковым выніку стала манархіяй на чале з каралём [[Аманула Хан]]ам. Манархія была зрынута праз 50 гадоў, а на ейным месцы была створана рэспубліка. У 1978 годзе, пасьля другога перавароту Аўганістан стаў сацыялістычнай дзяржавай, а затым пратэктаратам [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Гэта выклікала [[аўганска-савецкая вайна|аўганска-савецкую вайну]] ў 1980-х гадох супраць [[маджагеды|маджагедаў]]. Да 1996 году большасьць тэрыторыі краіны была захоплена ісламскімі фундамэнталістамі з тэрарыстычнай групоўкі [[талібан]]у, якая ўсталявала таталітарны рэжым. Талібы былі скінуты кааліцыяй [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], пасьля чаго быў сфармаваны новы дэмакратычна абраны ўрад. З 2021 году ў краіне дэ-факта ўсталяваны тэрарыстычны рэжым [[Талібан|Талібану]]. Аўганістан зьяўляецца ісламскім эміратам. Паводле этнічнай прыналежнасьці ў краіне пераважаюць [[пуштуны]], [[таджыкі]], газарэйцы і [[узбэкі|ўзбэкі]]. Краіна зьяўляецца чальцом [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], [[Панджшэрскі супраціў|Арганізацыі ісламскага супрацоўніцтва]], [[Група 77|Групы 77]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва]] і [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]]. Эканоміка Аўганістану займае 108-е месца паводле сваёй велічыні, а СУП краіны складае 64,08 млрд даляраў ЗША. Аўганістан лічыцца адной з найбяднейшых краінаў сьвету. цяпер толькі [[Расея]] прызнала легітымным тэрарыстычны рэжым [[Талібан|Талібану]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/rossia-pervoj-v-mire-priznala-pravitelstvo-talibov-v-afganistane/a-73147655|title=РФ первой в мире признала власть талибов в Афганистане|website=Deutsche Welle|date=2025-07-03|archive-date=2025-07-04|access-date=2025-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704120710/https://www.dw.com/ru/rossia-pervoj-v-mire-priznala-pravitelstvo-talibov-v-afganistane/a-73147655|url-status=live}}</ref> == Гісторыя == З гістарычна засьведчаных часоў вядома пра засяленьне тэрыторыі Аўганістану плямёнамі індаарыйскага паходжаньня (камбоджы), якія ў раньнім Сярэднявеччы былі адцесьненыя з тэрыторыі краіны. Іранскія плямёны, што ўварваліся ў сучасны Аўганістан, сталі заснавальнікамі [[Кушанскае царства|Кушанскага царства]]. У другой палове І тысячагодзьдзя н. э. гэтая тэрыторыя зьяўлялася ўладаньнямі арабскіх халіфаў, пазьней — пад кантролем манголаў, нашчадкі якіх прадстаўляюць сабою такія этнічныя групы Аўганістану як газарэйцы. Сучасны Аўганістан заснаваны ў XVIII стагодзьдзі шагам з дынастыі Дурані, які здолеў падначаліць разнастайныя пуштунскія плямёны сучаснае тэрыторыі Аўганістану. У ХІХ стагодзьдзі Аўганістан патрапіў пад уплыў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Брытанская Індыя|індыйскія ўладаньні]] якой межавалі з Аўганістанам на ўсходзе, у выніку чаго была праведзеная лінія Д’юрана, якая палегла ў аснову сучаснай мяжы Аўганістану з [[Пакістан]]ам — дзяржавай-пераемніцай Брытанскае Індыі на захадзе. [[Файл:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|міні|зьлева|Апошні кароль Аўганістану Магамэд Загір Шаг панаваў з 1933 году па сваё скіданьне ў 1973 годзе.]] Пасьля [[трэцяя ангельска-аўганская вайна|трэцяй ангельска-аўганскай вайны]] і падпісаньня дамовы Равалпіндзі 19 жніўня 1919 году кароль [[Аманула Хан]] абвесьціў Аўганістан сувэрэннай і цалкам незалежнай дзяржавай. Ён скончыў пэрыяд традыцыйнай ізаляцыі сваёй краіны шляхам усталяваньня дыпляматычных адносінаў зь міжнароднай супольнасьцю, а пасьля свайго турнэ 1927—1928 гадоў па Эўропе і [[Турэччына|Турэччыне]], спрыяў правядзеньню шэрагу рэформаў, накіраваных на мадэрнізацыю сваёй краіны. Асноўнай рухаючай сілай гэтых рэформаў быў Магмуд Тарзі, гарачы прыхільнік адукацыі для жанчынаў. Ён змагаўся за наданьне атрыманьню базавай адукацыі абавязковым правілам. Інстытут [[рабства]] быў адменены ў 1923 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Encyclopedia Americana|volume=25|выдавецтва=Americana Corporation|год=1976|pages=24|мова=en}}</ref>. Некаторыя з рэформаў, як то адмена традыцыйнай [[бурка|бурцы]] для жанчынаў і адкрыцьцё шэрагу адукацыйных школаў, хутка адштурхнулі многіх племянных і рэлігійных лідэраў. Сутыкнуўшыся з узброенай апазыцыяй Аманула быў вымушаны адрачыся ад стальцу ў студзені 1929 году пасьля таго, як пасўтанцы ачоленыя Габібулам Калакані ўвайшлі ў Кабул. Пераемнік каралю, прынц Магамэд Надыр Шаг, стрыечны брат Аманулы, у сваю чаргу перамог і забіў Калакані ў лістападзе 1929 году і быў абвешчаны каралём. Ён адмовіўся ад рэформаў Аманула Хана на карысьць больш паступовага падыходу да мадэрнізацыі, але быў забіты ў 1933 годзе Абдулам Халікам, пятнаццацігадовым газарэйскім студэнтам. Магамэд Загір Шаг, 19-гадовы сын Надыр Шага, уступіў на сталец і панаванаў з 1933 па 1973 гады. Да 1946 году праз свой малы ўзрост кіраваньне краіны адбывалася з дапамогай свайго дзядзькі, які займаў пасаду прэм’ер-міністра і працягнуў палітыку Надыра Шага. Іншы дзядзька Загіра, Шаг Магмуд Хан, стаў прэм’ерам-міністрам у 1946 годзе і пачаў рэформы на карысьць наданьня большай палітычнай свабодай, але хутка адмяніў гэтую палітыку празь нечаканыя наступствы. У 1953 годзе новым прэм’ерам стаў Магамэд Дауд Хан, стрыечны брат караля. Дауд шукаў больш цесныя адносіны з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]] і праводзіў палітыку аддаленьня ад Пакістану. У 1930-я гады кароль меў даволі цесныя адносіны зь [[Краіны Восі|дзяржавамі восі]], аднак афіцыйна Аўганістан заставаўся нэўтральным і не браў удзелу ў [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]]. Пасьля гэтага краіна не прытрымлівалася ніводнага блёку ў [[Халодная вайна|халоднай вайне]]. Тым ня менш, гэтая палітычка дала пэўны плён, бо СССР і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] супернічалі адзін з адным за ўплыў у краіне і за будаўніцтва магістральных дарог, аэрапортаў і іншых жыцьцёва важных аб’ектаў інфраструктуры. З улікам колькасьці насельніцтва Аўганістан атрымаў найбольшую савецкую дапамогу на сваё разьвіцьцё, чым любая іншая краіна сьвету. Не зважаючы на гэта, Аўганістан меў добрыя адносіны з абодвума ворагамі халоднай вайны. У 1973 годзе ў той час як кароль Загір Шаг знаходзіўся з афіцыйным візытам за мяжой, Дауд пачаў бяскроўны пераварот і стаў першым прэзыдэнтам Аўганістану, скасаваўшы манархію. Пасьля зрынаньня манархіі і ўсталяваньня дэмакратычнага рэжыму, прыкладна ў сярэдзіне гэтага ж стагодзьдзя ў краіне канчаткова замацоўваецца на афіцыйным узроўні мова найбуйнейшага этнасу краіны — [[пушту]]. У 1979 годзе з мэтаю ўстанаўленьня больш прасавецкага мясцовага ўраду адбываецца [[Аўганска-савецкая вайна|ўварваньне]] СССР, які быў вымушаны адступіць у 1989 годзе ў выніку працяглай і беспасьпяховай вайны. У канцы ХХ стагодзьдзі ўладу ў краіне атрымліваюць радыкальныя ісламскія фармаваньні, як то рух [[Талібан]], якому на поўначы супрацьстаялі фармаваньні г. зв. Паўночнага Альянсу. З пачатку цяперашняга стагодзьдзя ў краіне знаходзяцца падразьдзяленьні краінаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], пры дапамозе якіх талібы былі адхіленыя ад улады й былі ажыцьцяўленыя першыя дэмакратычныя выбары за гэты пэрыяд. Тым ня менш, час ад часу фармаваньні кааліцыі зьведваюць цяжкасьці ў антытэрарыстычнай дзейнасьці, радыкальная дзейнасьць ісламскіх баевікоў ня згорнутая. Ад 29 верасьня 2014 да 19 лютага 2020 году першым віцэ-прэзыдэнтам Аўганістану быў Абдул Рашыд Достум, ад 30 верасьня 2014 году другім віцэ-прэзыдэнтам Аўганістану зьяўляецца Сарвар Даніш<ref>{{Спасылка|url=http://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=402&task=view&start=601&Itemid=2|загаловак=Database|мова=en|дата публікацыі=18 жніўня 2016|выдавец=Afghan Biographies}}</ref>. 15 жніўня 2021 году «Талібан» абвясьціў аб поўным захопе тэрыторыі Аўганістана. Прэзыдэнт Аўганістана Ашраф Гані пагадзіўся сысьці ў адстаўку й зьбег з краіны. 17 жніўня 2021 году віцэ-прэзыдэнт Аўганістана Амрула Салех, які застаўся ў краіне, абвясьціў сябе дзейным кіраўніком дзяржавы й заклікаў насельніцтва краіны далучацца да супраціву «Талібану».<ref>[https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 Абвяшчэньне «Талібану»]</ref> == Палітыка == [[Файл:New Afghan Parliament Building.png|значак|Будынак аўганскага парлямэнту.]] Юрыдычныя асновы палітычнага працэсу, які праходзіць у краіне, былі закладзеныя ў рашэньнях Бонскай і Лёнданскай міжнародных канфэрэнцыяў па Аўганістане (сьнежань 2001 і студзень 2006 адпаведна) і шэрагу рэзалюцыяў [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]], прынятых пасьля зьвяржэньня радыкальна-фундамэнталісцкага рэжыму талібаў у выніку ваеннай апэрацыі [[Міжнародныя сілы садзейнічаньня бясьпецы|антытэрарыстычнай кааліцыі]] на чале з [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. У кастрычніку 2004 году адбыліся прэзыдэнцкія выбары, паводле вынікаў якіх прэзыдэнтам Аўганістану стаў [[Гамід Карзай]]. У студзені 2004 быў прыняты Асноўны закон Аўганістану, у верасьні 2005 году прайшлі выбары ў вышэйшы заканадаўчы орган — дзьвюхпалатную Нацыянальную асамблею (парлямэнт). У 2006 годзе парлямэнт зацьвердзіў міністраў у склад дзеючага ўраду, сфармаванага Гамідам Карзаем пасьля яго ўступленьня на пасаду кіраўніка краіны. Чарговыя прэзыдэнцкія і парлямэнцкія выбары ў Аўганістане прайшлі ў 2009 і 2014 гадах адпаведна. На прэзыдэнцкіх выбарах 2009 году перамогу атрымаў Абдула Абдула, які апярэдзіў былога кіраўніка краіны Гаміда Карзая. Аднак, ужо на наступных прэзыдэнцкіх выбарах 2014 году перамогу атрымаў Ашраф Ггані, які абыйшоў паводле колькасьці галасоў дзейнага на той час прэзыдэнта Абдула Абдула. У адпаведнасьці з Канстытуцыяй Аўганістану судовая ўлада ў краіне прадстаўленая Вярхоўным судом, апэляцыйнымі судамі і судамі першай інстанцыі. Кіраўнік дзяржавы — прэзыдэнт Ісламскай Рэспублікі Аўганістан (які зьяўляецца таксама і [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністрам]]). Аўганістан падзелены на 34 правінцыі, якія дзеляцца на раёны. Дзяржаўныя мовы — дары й пушту, апошняя — мова блізу паловы насельніцтва, мова большасьці насельніцтва поўдня й мова найбуйнейшага мясцовага этнасу, пуштунаў, але атрымала афіцыйны статус толькі ў сярэдзіне мінулага стагодзьдзя. Дары — літаратурная мова мясцовых дыялектаў [[пэрсыдзкая мова|пэрсыдзкае]] мовы, [[нацыянальная мова]] мясцовых таджыкаў, асноўная мова поўначы краіны й былая мова аўганскай эліты. У раёнах пражываньня нацыянальных меншасьцяў афіцыйны статус маюць таксама ўзбэцкая, туркмэнская, бэлудзкая, пашаі ды іншыя мовы. === Міжнародныя дачыненьні === [[Файл:Iran vs Afghanistan.jpg|значак|зьлева|Сустрэча ўрадоўца талібаў зь міністрам замежных справаў Ірану ў 2023 годзе.]] Аўганістан стаў сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] у 1946 годзе. Гістарычна склалася, што краіна мела моцныя стасункі зь [[Нямеччына]]й, адной зь першых краінаў, якія прызналі незалежнасьць Аўганістан уў 1919 годзе, [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], які надаў значную дапамогу і зрабіў вайсковую падрыхтоўку аўганскіх войскаў, у тым ліку праз Дагаворы аб сяброўстве ў 1921 і 1978 гадах, ды [[Індыя]]й, зь якой дагавор аб сяброўстве быў складзены ў 1950 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|загаловак=Treaty of Friendship|выдавецтва=mea.gov.in|копія=https://web.archive.org/web/20210119135256/https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|дата копіі=19.01.2021}}</ref>. Дачыненьні з [[Пакістан]]ам часта былі напружанымі з розных чыньнікаў, у тым ліку праз памежную спрэчку па [[Лінія Дзюранда|лініі Дзюранда]] і меркаваную дапамогу Пакістанам аўганскім паўстанцкім групоўкам. Сучасны Ісламскі эмірат Аўганістану сёньня толькі часткова прызнаны, але мае прыкметныя неафіцыйныя сувязі з [[Кітай|Кітаем]], Пакістанам і [[Катар]]ам<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|загаловак=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|выдавец=Bloomberg News|дата публікацыі=16.08.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210820193617/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|дата копіі=20.08.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Latifi, Ali M|спасылка=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|загаловак=Taliban still struggling for international recognition|выдавецтва=Al Jazeera Media Network|дата публікацыі=07.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211013140538/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|дата копіі=13.10.2021}}</ref>. Пры папярэдняй Ісламскай Рэспубліцы краіна мела цёплыя адносіны з шэрагам краінаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] і іхных хаўрусьнікаў, у прыватнасьці з ЗША, [[Канада]]й, [[Вялікабрытанія]]й, Нямеччынай, [[Аўстралія]]й і [[Турэччына]]й. У 2012 годзе ЗША і тагачасная рэспубліка Аўганістан склалі Пагадненне аб стратэгічным партнэрстве, згодна зь якім Аўганістан стаў галоўным хаўрусьнікам краіны па-за НАТО<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|загаловак=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=07.07.2012|копія=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|дата копіі=05.07.2019}}</ref>. Гэты статус быў скасаваны прэзыдэнтам ЗША [[Джозэф Рабінэт Байдэн|Джо Байдэнам]] у ліпені 2022 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html|загаловак=Biden will rescind Afghanistan’s designation as a major non-NATO ally|выдавецтва=CNN|дата публікацыі=07.07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220810104553/https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html|дата копіі=10.08.2022}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Afghan topo en.jpg|зьлева|значак|Тапаграфія Аўганістану]] Аўганістан — гэта [[горы|горная]] краіна бяз выхаду да [[мора]]. Каля 4/5 плошчы займаюць горы. З паўночнага ўсходу на паўднёвы захад цягнуцца горы [[Гіндукуш]], з самым высокім пунктам краіны, гарой Нусзаак (7455 м), якія паступова пераходзяць у [[Іранскае ўзвышша]], і далей у [[паўпустэльня|паўпустэльні]] Рэгістану. [[Клімат]] складаны, у гарах тэмпэратура студзеня складае −15&nbsp;°C, а ў ліпені рэдка ўзьнімаецца вышэй за 0&nbsp;°C. Лета цяплейшае ў пустэльных абшарах на поўдні (вышэй +22&nbsp;°C). [[Ападкі]] ў гарах большыя за 1500 мм, у астатняй частцы краіны 400—600 мм, у пустэльнях 200 мм [[Сельская гаспадарка|Сельскагаспадарчыя]] землі займаюць каля 12% плошчы, [[лес|лясы]] (у асноўным на паўночным усходзе) толькі каля 3%. Мяжа 5529 км: * Кітай — 76 км * Іран — 936 км * Пакістан — 2430 км * Таджыкістан — 1206 км * Туркмэністан — 744 км * Узбэкістан — 137 км == Эканоміка == [[Файл:Afghan women at a textile factory in Kabul.jpg|міні|Аўганскія жанчыны працуюць на ткацкай фабрыцы ў [[Кабул]]е]] Аўганістан належыць да найбяднейшых краінаў сьвету. З-за шматгадовай [[вайна|вайны]] аўганская [[гаспадарка]] ляжыць у руінах. 52% унутранага прадукту дае сельская гаспадарка, 24% [[прамысловасьць]], астатняе — сфэра паслугаў. Карысныя выкапні: [[прыродны газ]] (экспарт каля 3 км³), [[нафта]], [[вугаль]], [[медзь]], [[хром]], [[барыт]], [[волава]], [[цынк]], [[жалезная руда]], [[соль]], [[каштоўны камень|каштоўныя камяні]] (экспартуюцца ў абмежаванай колькасьці). Некалькі водных [[электрастанцыя]]ў выпрацоўваюць 540 млн кВТ/г [[электрычнасьць|электрычнай энэргіі]]. Разьвіцьцё атрымаў [[гандаль]] харчаваньнем. Але асновай эканомікі зьяўляецца экстэнсіўная сельская гаспадарка. Вырошчваецца галоўным чынам: [[збожжа]] ([[пшаніца]] 2,7 млн тон, [[кукуруза]], [[жыта]]), [[бавоўна]], [[цукровыя буракі]]; у далінах рэк разьвіта [[сад]]оўніцтва і [[вінаград]]арства (365 тыс. тон). Добра разьвітая [[жывёлагадоўля]]: [[авечка|авечкі]] — 11 млн, [[каза|козы]] — 2,2 млн, таксама гадуюцца [[вярблюд]]ы і [[конь|коні]]. [[Транспарт]] разьвіты вельмі слаба. Дарогі налічваюць толькі 23 тыс. км, [[чыгунка|чыгункі]] няма. Галоўны [[аэрапорт]] у Кабуле мае сувязі зь некалькімі замежнымі гарадамі. Галоўныя гандлёвыя партнэры: [[Расея]], [[Японія]], [[Індыя]], [[Іран]]. Асноўным экспартным прадуктам зьяўляецца [[опій]]. У 2011 годзе вытворчасьць опію перавысіла 8000 тонаў. Для яго перапрацоўкі ў морфіюм (800 тонаў) пераважна [[чыгунка]]й зь Сярэдняй Азіі паставілі звыш 8000 тонаў [[Воцатны ангідрыд|воцатнага ангідрыду]] (160 [[Вагон-цыстэрна|вагонаў-цыстэрнаў]] па 50 тонаў кожны)<ref>{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзьведзева.|загаловак=Барацьбе са злачыннасьцю перашкаджае палітыка двайных стандартаў|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96386|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=21 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-21 79 (27194)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96379/21kras-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. == Дэмаграфія == [[Файл:Afghan girls in traditional clothes-May 2011.jpg|міні|Аўганскія дзяўчынкі таджыцкага паходжаньня ў нацыянальных строях у горадзе [[Мазары-Шарыф]]е]] Колькасьць насельніцтва складае 32,7 млн<ref name="svadoba">[https://web.archive.org/web/20090310215324/http://www.rferl.org/section/Afghanistan/149.html Аўганская служба радыё «Свабода»]</ref>, але насельніцтва разьмешчаная вельмі нераўнамерна. Асноўныя месцы жыхарства — гэта горныя даліны і [[аазіс]]ы ў паўночна-ўсходняй частцы краіны; высокагорныя тэрыторыі на поўначы і паўпустэльні на паўднёвым захадзе амаль бязьлюдныя. Каля 2 млн чалавек — качэўнікі. Каля 3 млн у эміграцыі, у асноўным у Пакістане і Іране. Толькі каля 23% [[насельніцтва]] жыве ў [[горад|гарадах]]. Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Аўганістана: * {{лік|36977000}} (2026, ацэнка)<ref name=britannica/> * дзеці і моладзь, якія вучацца (1990) — 7—14 гадоў = 25%; 15—18 гадоў = 8%; 20—24 гады = 1,3%. Хуткасьць росту насельніцтва адна з самых высокіх у сьвеце: 2,97% у 2002 годзе. * асноўныя гарады: [[Кабул]], [[Герат]], [[Кандагар]], [[Мазары-Шарыф]], [[Джалалабад]] * сьмяротнасьць немаўлятаў: 165,96 на 1000 народжаных * сярэдняя [[працягласьць жыцьця]]: 42,46 году * 6690 чалавек на аднаго [[Лекар|ўрача]] * 2945 чалавек на адно ложка-месца ў [[шпіталь|шпіталі]] * 23% насельніцтва жыве ніжэй узроўню беднаты Склад насельніцтва<ref name="svadoba" />: Этнічныя групы: [[пуштуны]] — 42%, [[таджыкі]] — 27%, газарэйцы — 9%, [[узбэкі]] — 9%, аймакі — 4%, [[туркмэны]] — 3%, [[бэлуджы]] — 2%, іншыя — 4%. Ніводны з этнасаў Аўганістану не складае абсалютнае большасьці насельніцтва, але пуштуны складаюць адносную большасьць з усяго насельніцтва краіны й абсалютную большасьць — на поўдні. Цэнтар і поўнач краіны засяляюць шматлікія пэрсамоўныя этнічныя групы (акрамя ўласна таджыкаў, пэрсамоўных здаўна, таксама газарэйцы й чараймакі). Крайні поўдзень насяляюць бэлуджы, крайні поўнач і паўночны ўсход — узбэкі і, у меншай ступені, туркмэны. На паўночным усходзе пражываюць памірскія, нурыстанскія й часткова дардзкія народы, пры гэтым нурыстанскія народы з прычыны сваёй ізаляванасьці былі навернутыя ў іслам толькі ў канцы ХІХ стагодзьдзя. Веравызнаньне: мусульмане-суніты — 80%, мусульмане-шыіты — 19%, іншыя — 1%. Мовы: дары ([[пэрсыдзкая мова]]) — 50%, [[пушту]] — 35%, [[цюрскія мовы]] (пераважна ўзбэцкая і туркмэнская) — 11%, 30 меншых моваў (перш за ўсё бэлудзкая і пашаі) — 4%. == Рэлігія == 99% насельніцтва [[іслам|мусульмане]]: дакладней 74—89% [[сунізм|суніты]] і 9—25% [[шыізм|шыіты]]. Прыкладна ад 30 000 да 150 000 [[індуізм|індусаў]] і [[сыкхізм|сыкхаў]] жывуць у розных гарадах, але большая частка ў [[Джалалабад]]зе, [[Кабул]]е і [[Кандагар]]ы. Існуе некаторая колькасьць [[юдаізм|юдэяў]], большасьць зь якіх пакінула краіну ў 1979 пасьля [[Аўганска-савецкая вайна|Савецкае агрэсіі]]. == Культура == Культура Аўганістана ўтрымлівае пяць асноўных пэрыядаў: [[паганства|паганскі]], [[зараастрызм|зараастрыйскі]], [[элінізм|эліністычны]], [[будызм|будыйскі]] і [[іслам]]скі. Кожны з гэтых пэрыядаў прадстаўлены славутымі помнікамі архітэктуры. === Паганскі пэрыяд === * Сьвяцілішча з тэракотавымі фігурамі «багіні-маці» ў Дэх Марашы Гандэй ([[Кандагар]]) у земляробчым паселішчы 3000—1500 г. да н. э.; * славуты круглы храм Дашлы ў Дашлы Тапа ([[Балх]]), * [[крэпасьць]] у земляробчым паселішчы 1500—800 г да н. э.; * Алтын Тапа (Балх), паселішча ахемэнідзкага часу IV—VI ст. да н. э. === Эліністычны пэрыяд === * Ай-Ханум — грэцка-баўтрыйскі горад === Будыйскі пэрыяд === * Будыйскі храм у [[Газьні]], * Бэграм (Капіса) — кушанскі горад І—ІІІ ст. да н. э. зь вялікай колькасьцю будыйскіх помнікаў, * Газар Сум — пячорны будыйскі комплекс ІІ—VIII ст. * [[Кундуз]] — будыйскі манастыр II—IV ст н. э. * Шаторак (Капіса) — будыйскі культавы цэнтар II—VII ст. * Баміян — будыйскі пячорны манастыр II—VIII ст. === Ісламскі пэрыяд === Сярод гістарычных помнікаў Аўганістана, якія прадстаўляюць ісламскі пэрыяд можна назваць: * Лашкары-Базар ([[Гільмэнд]]) — палацавы комплекс XI—XIII ст.; * Данэстана (Баглан) — [[мэдрэсэ]] XII ст.; * Джам ([[Гор]]) — [[мінарэт]] XIII ст. == Спорт == У асноўным афіцыйны аўганскі спорт кіруецца Аўганскай спартовай фэдэрацыяй, якая падтрымлівае [[футбол]], [[баскетбол]], [[валейбол]], [[боўлінг]], [[шахматы]]. 22 аўганскія шахматысты ўваходзяць у [[ФІДЭ]]. Сайфудын Аёўбі меў стандартны рэйтынг 2200 пункты ў 2004 годзе<ref>{{Спасылка|url=https://ratings.fide.com/profile/11700068|загаловак=Ayyoubi, Saifudin|дата=11 лютага 2026|мова=en|выдавец=ФІДЭ}}</ref>. Адным з самых папулярных відаў спорту ў Аўганістане зьяўляецца старажытная гульня бузкашы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html Аўганістан]. The World Factbook{{ref-en}}. * [https://curlie.org/Regional/Asia/Afghanistan Аўганістан] на Curlie{{ref-en}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Азіі}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] mfvevybhuxvg85lv8ll6otvtx7byzoi 2697397 2697391 2026-10-21T09:00:49Z Франак Радзівіл 96369 2697397 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Дата заснаваньня =[[1926]] | Афіцыйная мова ={{Просты сьпіс| * [[пушту]], * [[дары (мова)|дары]]<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Ali, Mohammad, Dupree, Louis, Weinbaum, Marvin G., Petrov, Victor P., Dupree, Nancy Hatch, Allchin, Frank Raymond|загаловак=Afghanistan|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=9 сакавіка 2026|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|дата=11 сакавіка 2026}}</ref>}} | Плошча = {{лік|652864}}<ref>{{Кніга|выдавец=NSIA|загаловак=Statistical Yearbook 2020|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/04/Afghanistan-Statistical-Yearbook-first-Version.pdf|старонкі=3|год=2021}}</ref> |Лацінка=Aŭhanistan|Сьцяг=Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|Сьцяг 2=Flag of the Taliban.svg|Герб=Emblem of the National Resistance Front of Afghanistan.svg|Герб 2=Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|Тэкст гербу=[[Панджшэрскі супраціў|Фронт нацыянальнага супраціву Аўганістана]]. эмблема руху [[талібан]]|Назва=Ісламскі Эмірат Аўганістан|Выява=Afghan conflict.svg|Апісаньне выявы={{legend|#FFAAAA|пад кіраваньнем [[Талібан|Талібана]]}} {{legend|#AAFFAA|сфэра дзейнасьці [[Панджшэрскі супраціў|ФНСА]]}}|Форма кіраваньня=[[Тэакратыя|тэакратычны]] [[Іслам|ісламскі]] эмірат ва ўмовах [[Таталітарызм|таталітарнай]] дыктатуры|Кіраўнік=[[Хайбатула Ахундзада]] [[Амрула Салег]]|Пасада кіраўніка=[[Дэ-факта|De facto]] Эмір <br>[[Дэ-юрэ|De jure]] выканаўца абавязкаў [[прэзыдэнт|прэзыдэнта]]|Тэкст сьцяга=[[Сьцяг Аўганістану|Сьцяг Талібан]] <br> Сьцяг міжнародна прызнанай Ісламскай Рэспублікі Аўганістан}} '''Аўганіста́н''' ({{мова-ps|افغانستان|скарочана}}, [[дары (мова)|дары]]: افغانستان, ''Afġānistān''; афіцыйна: '''Ісла́мскі Эміра́т Аўганіста́н''', {{мова-ps|د افغانستان اسلامي امارات‎‎|скарочана}}, [[Дары (мова)|дары]]: امارت اسلامی افغانستان) — [[краіна]] ў Цэнтральнай [[Азія|Азіі]], якая мяжуе з шасьцю краінамі — [[Пакістан]]ам, [[Іран]]ам, [[Туркмэністан]]ам, [[Таджыкістан]]ам, [[Узбэкістан]]ам і [[Кітай|Кітаем]]. Тэрыторыя краіны ахоплівае 652 тысячы км², вялікая частка якой пралягае на горным хрыбту [[Гіндукуш]], дзе маюць месца вельмі халодныя зімы. Тэрыторыя поўначы краіны складаецца з урадлівых раўнінаў, у той час як на паўднёвым захадзе месьціцца пустэльня, дзе трымаюцца высокія тэмпэратуры ўлетку<ref>{{Кніга|загаловак=The History of Afghanistan|выданьне=2nd Edition|аўтар=Runion M. L.}}</ref>. Сталіцай краіны ёсьць места [[Кабул]], які датаго ж зьяўляецца наўвялікшым у Аўганістане. [[De facto|Дэ-факта]] зьяўляецца аднапартыйнай дыктатурай, якая не выконвае [[правы чалавека]]. У краіне назіраецца высокі ўзровень [[Тэрарызм|тэрарызму]], экстрэмізму, радыкалізму, беднасьці і карупцыі.<ref>[https://www.imemo.ru/publications/periodical/pmb/archive/2024/2-67/terrorism-and-antiterrorism-revisited/terrorism-and-antiterrorism-in-afghanistan-under-the-taliban-and-the-isis-khorasan-factor Терроризм и антитерроризм в талибском Афганистане и фактор ИГИЛ-Хорасан]</ref> Палітычная гісторыя сучаснага Аўганістану пачалася за часам дынастыяў Готак і Дурані ў XVIII стагодзьдзі. У канцы XIX стагодзьдзя Аўганістан стаў буфэрнай дзяржавай паміж інтарэсамі [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] і [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Мяжа паміж Брытанскай Індыяй і Аўганістанам, гэта звная лінія Д’юранта, была ўтворана ў 1893 годзе, але яна не была прызнаная аўганскім урадам, што прывяло да абвастрэньня адносінаў з Пакістанам з моманту здабыцьця незалежнасьці апошняга ў 1947 годзе. Пасьля [[Трэцяя ангельска-аўганская вайна|трэцяй ангельска-аўганскай вайны]] ў 1919 годзе краіна вызвалілася ад замежнага ўплыву, і ў канчатковым выніку стала манархіяй на чале з каралём [[Аманула Хан]]ам. Манархія была зрынута праз 50 гадоў, а на ейным месцы была створана рэспубліка. У 1978 годзе, пасьля другога перавароту Аўганістан стаў сацыялістычнай дзяржавай, а затым пратэктаратам [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Гэта выклікала [[аўганска-савецкая вайна|аўганска-савецкую вайну]] ў 1980-х гадох супраць [[маджагеды|маджагедаў]]. Да 1996 году большасьць тэрыторыі краіны была захоплена ісламскімі фундамэнталістамі з тэрарыстычнай групоўкі [[талібан]]у, якая ўсталявала таталітарны рэжым. Талібы былі скінуты кааліцыяй [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], пасьля чаго быў сфармаваны новы дэмакратычна абраны ўрад. З 2021 году ў краіне дэ-факта ўсталяваны тэрарыстычны рэжым [[Талібан|Талібану]]. Аўганістан зьяўляецца ісламскім эміратам. Паводле этнічнай прыналежнасьці ў краіне пераважаюць [[пуштуны]], [[таджыкі]], газарэйцы і [[узбэкі|ўзбэкі]]. Краіна зьяўляецца чальцом [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], [[Панджшэрскі супраціў|Арганізацыі ісламскага супрацоўніцтва]], [[Група 77|Групы 77]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва]] і [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]]. Эканоміка Аўганістану займае 108-е месца паводле сваёй велічыні, а СУП краіны складае 64,08 млрд даляраў ЗША. Аўганістан лічыцца адной з найбяднейшых краінаў сьвету. цяпер толькі [[Расея]] прызнала легітымным тэрарыстычны рэжым [[Талібан|Талібану]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/rossia-pervoj-v-mire-priznala-pravitelstvo-talibov-v-afganistane/a-73147655|title=РФ первой в мире признала власть талибов в Афганистане|website=Deutsche Welle|date=2025-07-03|archive-date=2025-07-04|access-date=2025-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704120710/https://www.dw.com/ru/rossia-pervoj-v-mire-priznala-pravitelstvo-talibov-v-afganistane/a-73147655|url-status=live}}</ref> == Гісторыя == З гістарычна засьведчаных часоў вядома пра засяленьне тэрыторыі Аўганістану плямёнамі індаарыйскага паходжаньня (камбоджы), якія ў раньнім Сярэднявеччы былі адцесьненыя з тэрыторыі краіны. Іранскія плямёны, што ўварваліся ў сучасны Аўганістан, сталі заснавальнікамі [[Кушанскае царства|Кушанскага царства]]. У другой палове І тысячагодзьдзя н. э. гэтая тэрыторыя зьяўлялася ўладаньнямі арабскіх халіфаў, пазьней — пад кантролем манголаў, нашчадкі якіх прадстаўляюць сабою такія этнічныя групы Аўганістану як газарэйцы. Сучасны Аўганістан заснаваны ў XVIII стагодзьдзі шагам з дынастыі Дурані, які здолеў падначаліць разнастайныя пуштунскія плямёны сучаснае тэрыторыі Аўганістану. У ХІХ стагодзьдзі Аўганістан патрапіў пад уплыў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Брытанская Індыя|індыйскія ўладаньні]] якой межавалі з Аўганістанам на ўсходзе, у выніку чаго была праведзеная лінія Д’юрана, якая палегла ў аснову сучаснай мяжы Аўганістану з [[Пакістан]]ам — дзяржавай-пераемніцай Брытанскае Індыі на захадзе. [[Файл:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|міні|зьлева|Апошні кароль Аўганістану Магамэд Загір Шаг панаваў з 1933 году па сваё скіданьне ў 1973 годзе.]] Пасьля [[трэцяя ангельска-аўганская вайна|трэцяй ангельска-аўганскай вайны]] і падпісаньня дамовы Равалпіндзі 19 жніўня 1919 году кароль [[Аманула Хан]] абвесьціў Аўганістан сувэрэннай і цалкам незалежнай дзяржавай. Ён скончыў пэрыяд традыцыйнай ізаляцыі сваёй краіны шляхам усталяваньня дыпляматычных адносінаў зь міжнароднай супольнасьцю, а пасьля свайго турнэ 1927—1928 гадоў па Эўропе і [[Турэччына|Турэччыне]], спрыяў правядзеньню шэрагу рэформаў, накіраваных на мадэрнізацыю сваёй краіны. Асноўнай рухаючай сілай гэтых рэформаў быў Магмуд Тарзі, гарачы прыхільнік адукацыі для жанчынаў. Ён змагаўся за наданьне атрыманьню базавай адукацыі абавязковым правілам. Інстытут [[рабства]] быў адменены ў 1923 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Encyclopedia Americana|volume=25|выдавецтва=Americana Corporation|год=1976|pages=24|мова=en}}</ref>. Некаторыя з рэформаў, як то адмена традыцыйнай [[бурка|бурцы]] для жанчынаў і адкрыцьцё шэрагу адукацыйных школаў, хутка адштурхнулі многіх племянных і рэлігійных лідэраў. Сутыкнуўшыся з узброенай апазыцыяй Аманула быў вымушаны адрачыся ад стальцу ў студзені 1929 году пасьля таго, як пасўтанцы ачоленыя Габібулам Калакані ўвайшлі ў Кабул. Пераемнік каралю, прынц Магамэд Надыр Шаг, стрыечны брат Аманулы, у сваю чаргу перамог і забіў Калакані ў лістападзе 1929 году і быў абвешчаны каралём. Ён адмовіўся ад рэформаў Аманула Хана на карысьць больш паступовага падыходу да мадэрнізацыі, але быў забіты ў 1933 годзе Абдулам Халікам, пятнаццацігадовым газарэйскім студэнтам. Магамэд Загір Шаг, 19-гадовы сын Надыр Шага, уступіў на сталец і панаванаў з 1933 па 1973 гады. Да 1946 году праз свой малы ўзрост кіраваньне краіны адбывалася з дапамогай свайго дзядзькі, які займаў пасаду прэм’ер-міністра і працягнуў палітыку Надыра Шага. Іншы дзядзька Загіра, Шаг Магмуд Хан, стаў прэм’ерам-міністрам у 1946 годзе і пачаў рэформы на карысьць наданьня большай палітычнай свабодай, але хутка адмяніў гэтую палітыку празь нечаканыя наступствы. У 1953 годзе новым прэм’ерам стаў Магамэд Дауд Хан, стрыечны брат караля. Дауд шукаў больш цесныя адносіны з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]] і праводзіў палітыку аддаленьня ад Пакістану. У 1930-я гады кароль меў даволі цесныя адносіны зь [[Краіны Восі|дзяржавамі восі]], аднак афіцыйна Аўганістан заставаўся нэўтральным і не браў удзелу ў [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]]. Пасьля гэтага краіна не прытрымлівалася ніводнага блёку ў [[Халодная вайна|халоднай вайне]]. Тым ня менш, гэтая палітычка дала пэўны плён, бо СССР і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] супернічалі адзін з адным за ўплыў у краіне і за будаўніцтва магістральных дарог, аэрапортаў і іншых жыцьцёва важных аб’ектаў інфраструктуры. З улікам колькасьці насельніцтва Аўганістан атрымаў найбольшую савецкую дапамогу на сваё разьвіцьцё, чым любая іншая краіна сьвету. Не зважаючы на гэта, Аўганістан меў добрыя адносіны з абодвума ворагамі халоднай вайны. У 1973 годзе ў той час як кароль Загір Шаг знаходзіўся з афіцыйным візытам за мяжой, Дауд пачаў бяскроўны пераварот і стаў першым прэзыдэнтам Аўганістану, скасаваўшы манархію. Пасьля зрынаньня манархіі і ўсталяваньня дэмакратычнага рэжыму, прыкладна ў сярэдзіне гэтага ж стагодзьдзя ў краіне канчаткова замацоўваецца на афіцыйным узроўні мова найбуйнейшага этнасу краіны — [[пушту]]. У 1979 годзе з мэтаю ўстанаўленьня больш прасавецкага мясцовага ўраду адбываецца [[Аўганска-савецкая вайна|ўварваньне]] СССР, які быў вымушаны адступіць у 1989 годзе ў выніку працяглай і беспасьпяховай вайны. У канцы ХХ стагодзьдзі ўладу ў краіне атрымліваюць радыкальныя ісламскія фармаваньні, як то рух [[Талібан]], якому на поўначы супрацьстаялі фармаваньні г. зв. Паўночнага Альянсу. З пачатку цяперашняга стагодзьдзя ў краіне знаходзяцца падразьдзяленьні краінаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], пры дапамозе якіх талібы былі адхіленыя ад улады й былі ажыцьцяўленыя першыя дэмакратычныя выбары за гэты пэрыяд. Тым ня менш, час ад часу фармаваньні кааліцыі зьведваюць цяжкасьці ў антытэрарыстычнай дзейнасьці, радыкальная дзейнасьць ісламскіх баевікоў ня згорнутая. Ад 29 верасьня 2014 да 19 лютага 2020 году першым віцэ-прэзыдэнтам Аўганістану быў Абдул Рашыд Достум, ад 30 верасьня 2014 году другім віцэ-прэзыдэнтам Аўганістану зьяўляецца Сарвар Даніш<ref>{{Спасылка|url=http://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=402&task=view&start=601&Itemid=2|загаловак=Database|мова=en|дата публікацыі=18 жніўня 2016|выдавец=Afghan Biographies}}</ref>. 15 жніўня 2021 году «Талібан» абвясьціў аб поўным захопе тэрыторыі Аўганістана. Прэзыдэнт Аўганістана Ашраф Гані пагадзіўся сысьці ў адстаўку й зьбег з краіны. 17 жніўня 2021 году віцэ-прэзыдэнт Аўганістана Амрула Салех, які застаўся ў краіне, абвясьціў сябе дзейным кіраўніком дзяржавы й заклікаў насельніцтва краіны далучацца да супраціву «Талібану».<ref>[https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 Абвяшчэньне «Талібану»]</ref> == Палітыка == [[Файл:New Afghan Parliament Building.png|значак|Будынак аўганскага парлямэнту.]] Юрыдычныя асновы палітычнага працэсу, які праходзіць у краіне, былі закладзеныя ў рашэньнях Бонскай і Лёнданскай міжнародных канфэрэнцыяў па Аўганістане (сьнежань 2001 і студзень 2006 адпаведна) і шэрагу рэзалюцыяў [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]], прынятых пасьля зьвяржэньня радыкальна-фундамэнталісцкага рэжыму талібаў у выніку ваеннай апэрацыі [[Міжнародныя сілы садзейнічаньня бясьпецы|антытэрарыстычнай кааліцыі]] на чале з [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. У кастрычніку 2004 году адбыліся прэзыдэнцкія выбары, паводле вынікаў якіх прэзыдэнтам Аўганістану стаў [[Гамід Карзай]]. У студзені 2004 быў прыняты Асноўны закон Аўганістану, у верасьні 2005 году прайшлі выбары ў вышэйшы заканадаўчы орган — дзьвюхпалатную Нацыянальную асамблею (парлямэнт). У 2006 годзе парлямэнт зацьвердзіў міністраў у склад дзеючага ўраду, сфармаванага Гамідам Карзаем пасьля яго ўступленьня на пасаду кіраўніка краіны. Чарговыя прэзыдэнцкія і парлямэнцкія выбары ў Аўганістане прайшлі ў 2009 і 2014 гадах адпаведна. На прэзыдэнцкіх выбарах 2009 году перамогу атрымаў Абдула Абдула, які апярэдзіў былога кіраўніка краіны Гаміда Карзая. Аднак, ужо на наступных прэзыдэнцкіх выбарах 2014 году перамогу атрымаў Ашраф Ггані, які абыйшоў паводле колькасьці галасоў дзейнага на той час прэзыдэнта Абдула Абдула. У адпаведнасьці з Канстытуцыяй Аўганістану судовая ўлада ў краіне прадстаўленая Вярхоўным судом, апэляцыйнымі судамі і судамі першай інстанцыі. Кіраўнік дзяржавы — прэзыдэнт Ісламскай Рэспублікі Аўганістан (які зьяўляецца таксама і [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністрам]]). Аўганістан падзелены на 34 правінцыі, якія дзеляцца на раёны. Дзяржаўныя мовы — дары й пушту, апошняя — мова блізу паловы насельніцтва, мова большасьці насельніцтва поўдня й мова найбуйнейшага мясцовага этнасу, пуштунаў, але атрымала афіцыйны статус толькі ў сярэдзіне мінулага стагодзьдзя. Дары — літаратурная мова мясцовых дыялектаў [[пэрсыдзкая мова|пэрсыдзкае]] мовы, [[нацыянальная мова]] мясцовых таджыкаў, асноўная мова поўначы краіны й былая мова аўганскай эліты. У раёнах пражываньня нацыянальных меншасьцяў афіцыйны статус маюць таксама ўзбэцкая, туркмэнская, бэлудзкая, пашаі ды іншыя мовы. === Міжнародныя дачыненьні === [[Файл:Iran vs Afghanistan.jpg|значак|зьлева|Сустрэча ўрадоўца талібаў зь міністрам замежных справаў Ірану ў 2023 годзе.]] Аўганістан стаў сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] у 1946 годзе. Гістарычна склалася, што краіна мела моцныя стасункі зь [[Нямеччына]]й, адной зь першых краінаў, якія прызналі незалежнасьць Аўганістан уў 1919 годзе, [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], які надаў значную дапамогу і зрабіў вайсковую падрыхтоўку аўганскіх войскаў, у тым ліку праз Дагаворы аб сяброўстве ў 1921 і 1978 гадах, ды [[Індыя]]й, зь якой дагавор аб сяброўстве быў складзены ў 1950 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|загаловак=Treaty of Friendship|выдавецтва=mea.gov.in|копія=https://web.archive.org/web/20210119135256/https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|дата копіі=19.01.2021}}</ref>. Дачыненьні з [[Пакістан]]ам часта былі напружанымі з розных чыньнікаў, у тым ліку праз памежную спрэчку па [[Лінія Дзюранда|лініі Дзюранда]] і меркаваную дапамогу Пакістанам аўганскім паўстанцкім групоўкам. Сучасны Ісламскі эмірат Аўганістану сёньня толькі часткова прызнаны, але мае прыкметныя неафіцыйныя сувязі з [[Кітай|Кітаем]], Пакістанам і [[Катар]]ам<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|загаловак=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|выдавец=Bloomberg News|дата публікацыі=16.08.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210820193617/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|дата копіі=20.08.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Latifi, Ali M|спасылка=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|загаловак=Taliban still struggling for international recognition|выдавецтва=Al Jazeera Media Network|дата публікацыі=07.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211013140538/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|дата копіі=13.10.2021}}</ref>. Пры папярэдняй Ісламскай Рэспубліцы краіна мела цёплыя адносіны з шэрагам краінаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] і іхных хаўрусьнікаў, у прыватнасьці з ЗША, [[Канада]]й, [[Вялікабрытанія]]й, Нямеччынай, [[Аўстралія]]й і [[Турэччына]]й. У 2012 годзе ЗША і тагачасная рэспубліка Аўганістан склалі Пагадненне аб стратэгічным партнэрстве, згодна зь якім Аўганістан стаў галоўным хаўрусьнікам краіны па-за НАТО<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|загаловак=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=07.07.2012|копія=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|дата копіі=05.07.2019}}</ref>. Гэты статус быў скасаваны прэзыдэнтам ЗША [[Джозэф Рабінэт Байдэн|Джо Байдэнам]] у ліпені 2022 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html|загаловак=Biden will rescind Afghanistan’s designation as a major non-NATO ally|выдавецтва=CNN|дата публікацыі=07.07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220810104553/https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html|дата копіі=10.08.2022}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Afghan topo en.jpg|зьлева|значак|Тапаграфія Аўганістану]] Аўганістан — гэта [[горы|горная]] краіна бяз выхаду да [[мора]]. Каля 4/5 плошчы займаюць горы. З паўночнага ўсходу на паўднёвы захад цягнуцца горы [[Гіндукуш]], з самым высокім пунктам краіны, гарой Нусзаак (7455 м), якія паступова пераходзяць у [[Іранскае ўзвышша]], і далей у [[паўпустэльня|паўпустэльні]] Рэгістану. [[Клімат]] складаны, у гарах тэмпэратура студзеня складае −15&nbsp;°C, а ў ліпені рэдка ўзьнімаецца вышэй за 0&nbsp;°C. Лета цяплейшае ў пустэльных абшарах на поўдні (вышэй +22&nbsp;°C). [[Ападкі]] ў гарах большыя за 1500 мм, у астатняй частцы краіны 400—600 мм, у пустэльнях 200 мм [[Сельская гаспадарка|Сельскагаспадарчыя]] землі займаюць каля 12% плошчы, [[лес|лясы]] (у асноўным на паўночным усходзе) толькі каля 3%. Мяжа 5529 км: * Кітай — 76 км * Іран — 936 км * Пакістан — 2430 км * Таджыкістан — 1206 км * Туркмэністан — 744 км * Узбэкістан — 137 км == Эканоміка == [[Файл:Afghan women at a textile factory in Kabul.jpg|міні|Аўганскія жанчыны працуюць на ткацкай фабрыцы ў [[Кабул]]е]] Аўганістан належыць да найбяднейшых краінаў сьвету. З-за шматгадовай [[вайна|вайны]] аўганская [[гаспадарка]] ляжыць у руінах. 52% унутранага прадукту дае сельская гаспадарка, 24% [[прамысловасьць]], астатняе — сфэра паслугаў. Карысныя выкапні: [[прыродны газ]] (экспарт каля 3 км³), [[нафта]], [[вугаль]], [[медзь]], [[хром]], [[барыт]], [[волава]], [[цынк]], [[жалезная руда]], [[соль]], [[каштоўны камень|каштоўныя камяні]] (экспартуюцца ў абмежаванай колькасьці). Некалькі водных [[электрастанцыя]]ў выпрацоўваюць 540 млн кВТ/г [[электрычнасьць|электрычнай энэргіі]]. Разьвіцьцё атрымаў [[гандаль]] харчаваньнем. Але асновай эканомікі зьяўляецца экстэнсіўная сельская гаспадарка. Вырошчваецца галоўным чынам: [[збожжа]] ([[пшаніца]] 2,7 млн тон, [[кукуруза]], [[жыта]]), [[бавоўна]], [[цукровыя буракі]]; у далінах рэк разьвіта [[сад]]оўніцтва і [[вінаград]]арства (365 тыс. тон). Добра разьвітая [[жывёлагадоўля]]: [[авечка|авечкі]] — 11 млн, [[каза|козы]] — 2,2 млн, таксама гадуюцца [[вярблюд]]ы і [[конь|коні]]. [[Транспарт]] разьвіты вельмі слаба. Дарогі налічваюць толькі 23 тыс. км, [[чыгунка|чыгункі]] няма. Галоўны [[аэрапорт]] у Кабуле мае сувязі зь некалькімі замежнымі гарадамі. Галоўныя гандлёвыя партнэры: [[Расея]], [[Японія]], [[Індыя]], [[Іран]]. Асноўным экспартным прадуктам зьяўляецца [[опій]]. У 2011 годзе вытворчасьць опію перавысіла 8000 тонаў. Для яго перапрацоўкі ў морфіюм (800 тонаў) пераважна [[чыгунка]]й зь Сярэдняй Азіі паставілі звыш 8000 тонаў [[Воцатны ангідрыд|воцатнага ангідрыду]] (160 [[Вагон-цыстэрна|вагонаў-цыстэрнаў]] па 50 тонаў кожны)<ref>{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзьведзева.|загаловак=Барацьбе са злачыннасьцю перашкаджае палітыка двайных стандартаў|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96386|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=21 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-21 79 (27194)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96379/21kras-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. == Дэмаграфія == [[Файл:Afghan girls in traditional clothes-May 2011.jpg|міні|Аўганскія дзяўчынкі таджыцкага паходжаньня ў нацыянальных строях у горадзе [[Мазары-Шарыф]]е]] Колькасьць насельніцтва складае 32,7 млн<ref name="svadoba">[https://web.archive.org/web/20090310215324/http://www.rferl.org/section/Afghanistan/149.html Аўганская служба радыё «Свабода»]</ref>, але насельніцтва разьмешчаная вельмі нераўнамерна. Асноўныя месцы жыхарства — гэта горныя даліны і [[аазіс]]ы ў паўночна-ўсходняй частцы краіны; высокагорныя тэрыторыі на поўначы і паўпустэльні на паўднёвым захадзе амаль бязьлюдныя. Каля 2 млн чалавек — качэўнікі. Каля 3 млн у эміграцыі, у асноўным у Пакістане і Іране. Толькі каля 23% [[насельніцтва]] жыве ў [[горад|гарадах]]. Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Аўганістана: * {{лік|36977000}} (2026, ацэнка)<ref name=britannica/> * дзеці і моладзь, якія вучацца (1990) — 7—14 гадоў = 25%; 15—18 гадоў = 8%; 20—24 гады = 1,3%. Хуткасьць росту насельніцтва адна з самых высокіх у сьвеце: 2,97% у 2002 годзе. * асноўныя гарады: [[Кабул]], [[Герат]], [[Кандагар]], [[Мазары-Шарыф]], [[Джалалабад]] * сьмяротнасьць немаўлятаў: 165,96 на 1000 народжаных * сярэдняя [[працягласьць жыцьця]]: 42,46 году * 6690 чалавек на аднаго [[Лекар|ўрача]] * 2945 чалавек на адно ложка-месца ў [[шпіталь|шпіталі]] * 23% насельніцтва жыве ніжэй узроўню беднаты Склад насельніцтва<ref name="svadoba" />: Этнічныя групы: [[пуштуны]] — 42%, [[таджыкі]] — 27%, газарэйцы — 9%, [[узбэкі]] — 9%, аймакі — 4%, [[туркмэны]] — 3%, [[бэлуджы]] — 2%, іншыя — 4%. Ніводны з этнасаў Аўганістану не складае абсалютнае большасьці насельніцтва, але пуштуны складаюць адносную большасьць з усяго насельніцтва краіны й абсалютную большасьць — на поўдні. Цэнтар і поўнач краіны засяляюць шматлікія пэрсамоўныя этнічныя групы (акрамя ўласна таджыкаў, пэрсамоўных здаўна, таксама газарэйцы й чараймакі). Крайні поўдзень насяляюць бэлуджы, крайні поўнач і паўночны ўсход — узбэкі і, у меншай ступені, туркмэны. На паўночным усходзе пражываюць памірскія, нурыстанскія й часткова дардзкія народы, пры гэтым нурыстанскія народы з прычыны сваёй ізаляванасьці былі навернутыя ў іслам толькі ў канцы ХІХ стагодзьдзя. Веравызнаньне: мусульмане-суніты — 80%, мусульмане-шыіты — 19%, іншыя — 1%. Мовы: дары ([[пэрсыдзкая мова]]) — 50%, [[пушту]] — 35%, [[цюрскія мовы]] (пераважна ўзбэцкая і туркмэнская) — 11%, 30 меншых моваў (перш за ўсё бэлудзкая і пашаі) — 4%. == Рэлігія == 99% насельніцтва [[іслам|мусульмане]]: дакладней 74—89% [[сунізм|суніты]] і 9—25% [[шыізм|шыіты]]. Прыкладна ад 30 000 да 150 000 [[індуізм|індусаў]] і [[сыкхізм|сыкхаў]] жывуць у розных гарадах, але большая частка ў [[Джалалабад]]зе, [[Кабул]]е і [[Кандагар]]ы. Існуе некаторая колькасьць [[юдаізм|юдэяў]], большасьць зь якіх пакінула краіну ў 1979 пасьля [[Аўганска-савецкая вайна|Савецкае агрэсіі]]. == Культура == Культура Аўганістана ўтрымлівае пяць асноўных пэрыядаў: [[паганства|паганскі]], [[зараастрызм|зараастрыйскі]], [[элінізм|эліністычны]], [[будызм|будыйскі]] і [[іслам]]скі. Кожны з гэтых пэрыядаў прадстаўлены славутымі помнікамі архітэктуры. === Паганскі пэрыяд === * Сьвяцілішча з тэракотавымі фігурамі «багіні-маці» ў Дэх Марашы Гандэй ([[Кандагар]]) у земляробчым паселішчы 3000—1500 г. да н. э.; * славуты круглы храм Дашлы ў Дашлы Тапа ([[Балх]]), * [[крэпасьць]] у земляробчым паселішчы 1500—800 г да н. э.; * Алтын Тапа (Балх), паселішча ахемэнідзкага часу IV—VI ст. да н. э. === Эліністычны пэрыяд === * Ай-Ханум — грэцка-баўтрыйскі горад === Будыйскі пэрыяд === * Будыйскі храм у [[Газьні]], * Бэграм (Капіса) — кушанскі горад І—ІІІ ст. да н. э. зь вялікай колькасьцю будыйскіх помнікаў, * Газар Сум — пячорны будыйскі комплекс ІІ—VIII ст. * [[Кундуз]] — будыйскі манастыр II—IV ст н. э. * Шаторак (Капіса) — будыйскі культавы цэнтар II—VII ст. * Баміян — будыйскі пячорны манастыр II—VIII ст. === Ісламскі пэрыяд === Сярод гістарычных помнікаў Аўганістана, якія прадстаўляюць ісламскі пэрыяд можна назваць: * Лашкары-Базар ([[Гільмэнд]]) — палацавы комплекс XI—XIII ст.; * Данэстана (Баглан) — [[мэдрэсэ]] XII ст.; * Джам ([[Гор]]) — [[мінарэт]] XIII ст. == Спорт == У асноўным афіцыйны аўганскі спорт кіруецца Аўганскай спартовай фэдэрацыяй, якая падтрымлівае [[футбол]], [[баскетбол]], [[валейбол]], [[боўлінг]], [[шахматы]]. 22 аўганскія шахматысты ўваходзяць у [[ФІДЭ]]. Сайфудын Аёўбі меў стандартны рэйтынг 2200 пункты ў 2004 годзе<ref>{{Спасылка|url=https://ratings.fide.com/profile/11700068|загаловак=Ayyoubi, Saifudin|дата=11 лютага 2026|мова=en|выдавец=ФІДЭ}}</ref>. Адным з самых папулярных відаў спорту ў Аўганістане зьяўляецца старажытная гульня бузкашы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html Аўганістан]. The World Factbook{{ref-en}}. * [https://curlie.org/Regional/Asia/Afghanistan Аўганістан] на Curlie{{ref-en}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Азіі}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 70zxpobd0w9cxosd7r4rja2kib38hin 0 23727 2697393 2388934 2026-10-21T08:53:24Z Франак Радзівіл 96369 2697393 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Afghanistan.svg|міні|300пкс|Сьцяг Аўганістану]] '''Сьцяг [[Аўганістан]]у''' складаецца з трох вэртыкальных палосак: чорнай, чырвонай і зялёнай, з гербам пасярэдзіне. Пасля падзньня [[Кабул|Кабулу]] і прыхода да ўлады [[Талібан|Талібана]], 15 жніўня 2021, de-facto скасаваны і заменяны на белы сьцяг тэрарыстычнага руху. [[Файл:Flag of Taliban.svg|значак|300x300пкс|Сьцяг Талібану і Ісламскага Эмірату Аўганістану (1997-2001).]] == Гісторыя == Частыя палітычныя зьмены прывялі да таго, што Аўганістан атрымаўшы незалежнасьць у [[1919]] годзе некалькі разоў зьмяняў дзяржаўны сьцяг. Сьцяг з [[1992]] году быў зялёна-бела-чорны з залатым гербам пасярэдзіне. Пасьля прыходу да ўлады талібаў у [[1996]] годзе быў уведзены белы сьцяг на якім арабскімі літарамі было напісана: «''Няма Бога, акрамя Алаха, і Магамэт Яго прарок''». Гэты сьцяг ня быў прызнаны міжнароднай супольнасьцю. Пасьля зьвяржэньня талібаў у [[2002]] годзе быў прыняты новы сьцяг. == Сымбалізм == Чорны колер сымбалізуе гістарычную і рэлігійную пераемнасьць, чырвоны — колер караля і сымбаль змаганьня за свабоду, а зялёны сымбалізуе удачу. Цэнтральным элемэнтам герба зьяўляецца мячэт. Вянок з каласоў уяўляе сельскую гаспадарку і адзінства. == Гістарычныя сьцягі == {| border=1 cellpadding=2 style="border: 1px #AAAAAA solid; border-collapse: collapse;" | bgcolor=#cccccc | '''Гады''' | bgcolor=#cccccc | '''Сьцяг''' | bgcolor=#cccccc | '''Прапорцыі''' | bgcolor=#cccccc | '''Урад''' |- |[[1880]]—[[1901]] |[[Файл:Flag of Afghanistan pre-1901.svg|107пкс]] |невядома |Эмірат Аўганістан |- |[[1901]]—[[1919]] |[[Файл:Flag_of_Afghanistan_1901.svg|108пкс]] |3:5 |Эмірат Аўганістан |- |[[1919]]—[[1928]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1919-1928).svg|108пкс]] |2:3 |[[Эмірат]]/[[Каралеўства]] Аўганістан |- |[[1928]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1928.svg|108пкс]] |невядома |Каралеўства Аўганістан |- |[[1928]]—[[1929]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1928-1929.svg|108пкс]] |2:3 |Каралеўства Аўганістан |- |[[1929]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1929.svg|border|108пкс]] |невядома |Каралеўства Аўганістан |- |[[1929]]—[[1930]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1929 to 1930.svg|108пкс]] |2:3 |Каралеўства Аўганістан |- |[[1930]]—[[1973]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1930.svg|108пкс]] |2:3 |Каралеўства Аўганістан |- |[[1973]]—[[1974]] | |2:3 |Рэспубліка Аўганістан |- |[[1974]]—[[1978]] | |2:3 |Рэспубліка Аўганістан |- |[[1978]] |[[Файл:Flag_of_Afghanistan_(1978).svg|108пкс]] |2:3 |Дэмакратычная Рэспубліка Аўганістан |- |[[1978]]—[[1980]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1978-1980).svg|108пкс]] |1:2 |Дэмакратычная Рэспубліка Аўганістан |- |[[1980]]—[[1987]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1980-1987).svg|108пкс]] |1:2 |Дэмакратычная Рэспубліка Аўганістан |- |[[1987]]—[[1992]] | |1:2 |Рэспубліка Аўганістан |- |[[1992]]—[[1996]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1992-1996; 2001).svg|144пкс]] |1:2 |Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |[[1996]]—[[1997]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1996-1997.svg|108пкс|border]] |невядома |Ісламскі эмірат Аўганістану |- |[[1997]]—[[2001]] |[[Файл:Flag of Taliban.svg|108пкс|border]] |2:3 |Ісламскі эмірат Аўганістану |- |[[2001]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (2001-2002).svg|144пкс]] |1:2 ||Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |[[2001]]—[[2002]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 2001.svg|108пкс]] |1:2 ||Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |з [[2002]] |[[Файл:Flag of Afghanistan.svg|108пкс]] |1:2 ||Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |[[2013]]—[[2021]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|108x108пкс]] |2:3 |Сьцяг Аўганістана, амаль ідэнтычны флагу [[Каралеўства Аўганістан]] 1930 году. Праіснаваў да падзеньня Кабула і захопу ўлады [[Талібан|талібамі]] 15 жніўня 2021 году. |} Супраціў з 2021 {| class="standard" !Гады !Сьцяг !Прапорцыі !Урад !Заўвага |- |з 2021 |[[Файл:Flag_of_the_National_Resistance_Front_of_Afghanistan.svg|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Flag_of_the_National_Resistance_Front_of_Afghanistan.svg|border|107x107пкс]] |1:2 |[[Панджшэрскі супраціў]] |Колеры флага 1992 году былі заменены на цёмныя і выкарыстоўваюцца супраціўленьнем Талібану. |} == Панджшэрскі супраціў == [[Катэгорыя:Сьцягі паводле краінаў|Аўганістан]] [[Катэгорыя:Аўганістан]] 0mjdcrcsp5ewl43ebju21kmuhd1ik4r 2697394 2697393 2026-10-21T08:57:49Z Франак Радзівіл 96369 2697394 wikitext text/x-wiki '''Сьцяг [[Аўганістан]]у''' складаецца з трох вэртыкальных палосак: чорнай, чырвонай і зялёнай, з гербам пасярэдзіне.{{Картка сьцяга|прыняты=прыняты 27 кастрычніка 1997 адменены 12 лістапада 2001 <br>паўторна прыняты 15 жніўня 2021}}Пасля падзньня [[Кабул|Кабулу]] і прыхода да ўлады [[Талібан|Талібана]], 15 жніўня 2021, de-facto скасаваны і заменяны на белы сьцяг тэрарыстычнага руху. == Гісторыя == Частыя палітычныя зьмены прывялі да таго, што Аўганістан атрымаўшы незалежнасьць у [[1919]] годзе некалькі разоў зьмяняў дзяржаўны сьцяг. Сьцяг з [[1992]] году быў зялёна-бела-чорны з залатым гербам пасярэдзіне. Пасьля прыходу да ўлады талібаў у [[1996]] годзе быў уведзены белы сьцяг на якім арабскімі літарамі было напісана: «''Няма Бога, акрамя Алаха, і Магамэт Яго прарок''». Гэты сьцяг ня быў прызнаны міжнароднай супольнасьцю. Пасьля зьвяржэньня талібаў у [[2002]] годзе быў прыняты новы сьцяг. [[Файл:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|зьлева|значак|Сьцяг міжнародна прызнанай Ісламскай Рэспублікі Аўганістан [[De facto|дэ-факта]] ліквідаванай у 2021 годзе]] == Сымбалізм == Чорны колер сымбалізуе гістарычную і рэлігійную пераемнасьць, чырвоны — колер караля і сымбаль змаганьня за свабоду, а зялёны сымбалізуе удачу. Цэнтральным элемэнтам герба зьяўляецца мячэт. Вянок з каласоў уяўляе сельскую гаспадарку і адзінства. == Гістарычныя сьцягі == {| border=1 cellpadding=2 style="border: 1px #AAAAAA solid; border-collapse: collapse;" | bgcolor=#cccccc | '''Гады''' | bgcolor=#cccccc | '''Сьцяг''' | bgcolor=#cccccc | '''Прапорцыі''' | bgcolor=#cccccc | '''Урад''' |- |[[1880]]—[[1901]] |[[Файл:Flag of Afghanistan pre-1901.svg|107пкс]] |невядома |Эмірат Аўганістан |- |[[1901]]—[[1919]] |[[Файл:Flag_of_Afghanistan_1901.svg|108пкс]] |3:5 |Эмірат Аўганістан |- |[[1919]]—[[1928]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1919-1928).svg|108пкс]] |2:3 |[[Эмірат]]/[[Каралеўства]] Аўганістан |- |[[1928]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1928.svg|108пкс]] |невядома |Каралеўства Аўганістан |- |[[1928]]—[[1929]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1928-1929.svg|108пкс]] |2:3 |Каралеўства Аўганістан |- |[[1929]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1929.svg|border|108пкс]] |невядома |Каралеўства Аўганістан |- |[[1929]]—[[1930]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1929 to 1930.svg|108пкс]] |2:3 |Каралеўства Аўганістан |- |[[1930]]—[[1973]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1930.svg|108пкс]] |2:3 |Каралеўства Аўганістан |- |[[1973]]—[[1974]] | |2:3 |Рэспубліка Аўганістан |- |[[1974]]—[[1978]] | |2:3 |Рэспубліка Аўганістан |- |[[1978]] |[[Файл:Flag_of_Afghanistan_(1978).svg|108пкс]] |2:3 |Дэмакратычная Рэспубліка Аўганістан |- |[[1978]]—[[1980]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1978-1980).svg|108пкс]] |1:2 |Дэмакратычная Рэспубліка Аўганістан |- |[[1980]]—[[1987]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1980-1987).svg|108пкс]] |1:2 |Дэмакратычная Рэспубліка Аўганістан |- |[[1987]]—[[1992]] | |1:2 |Рэспубліка Аўганістан |- |[[1992]]—[[1996]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1992-1996; 2001).svg|144пкс]] |1:2 |Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |[[1996]]—[[1997]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1996-1997.svg|108пкс|border]] |невядома |Ісламскі эмірат Аўганістану |- |[[1997]]—[[2001]] |[[Файл:Flag of Taliban.svg|108пкс|border]] |2:3 |Ісламскі эмірат Аўганістану |- |[[2001]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (2001-2002).svg|144пкс]] |1:2 ||Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |[[2001]]—[[2002]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 2001.svg|108пкс]] |1:2 ||Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |з [[2002]] |[[Файл:Flag of Afghanistan.svg|108пкс]] |1:2 ||Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |[[2013]]—[[2021]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|108x108пкс]] |2:3 |Сьцяг Аўганістана, амаль ідэнтычны флагу [[Каралеўства Аўганістан]] 1930 году. Праіснаваў да падзеньня Кабула і захопу ўлады [[Талібан|талібамі]] 15 жніўня 2021 году. |} Супраціў з 2021 {| class="standard" !Гады !Сьцяг !Прапорцыі !Урад !Заўвага |- |з 2021 |[[Файл:Flag_of_the_National_Resistance_Front_of_Afghanistan.svg|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Flag_of_the_National_Resistance_Front_of_Afghanistan.svg|border|107x107пкс]] |1:2 |[[Панджшэрскі супраціў]] |Колеры флага 1992 году былі заменены на цёмныя і выкарыстоўваюцца супраціўленьнем Талібану. |} == Панджшэрскі супраціў == [[Катэгорыя:Сьцягі паводле краінаў|Аўганістан]] [[Катэгорыя:Аўганістан]] cmk1cndww95u4v28yfic1phm32n8j66 2697395 2697394 2026-10-21T08:58:45Z Франак Радзівіл 96369 2697395 wikitext text/x-wiki '''Сьцяг Ісламскага Эмірату [[Аўганістан]]у''' складаецца з трох вэртыкальных палосак: чорнай, чырвонай і зялёнай, з гербам пасярэдзіне.{{Картка сьцяга|прыняты=прыняты 27 кастрычніка 1997 адменены 12 лістапада 2001 <br>паўторна прыняты 15 жніўня 2021}}Пасля падзньня [[Кабул|Кабулу]] і прыхода да ўлады [[Талібан|Талібана]], 15 жніўня 2021, de-facto скасаваны і заменяны на белы сьцяг тэрарыстычнага руху. == Гісторыя == Частыя палітычныя зьмены прывялі да таго, што Аўганістан атрымаўшы незалежнасьць у [[1919]] годзе некалькі разоў зьмяняў дзяржаўны сьцяг. Сьцяг з [[1992]] году быў зялёна-бела-чорны з залатым гербам пасярэдзіне. Пасьля прыходу да ўлады талібаў у [[1996]] годзе быў уведзены белы сьцяг на якім арабскімі літарамі было напісана: «''Няма Бога, акрамя Алаха, і Магамэт Яго прарок''». Гэты сьцяг ня быў прызнаны міжнароднай супольнасьцю. Пасьля зьвяржэньня талібаў у [[2002]] годзе быў прыняты новы сьцяг. [[Файл:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|зьлева|значак|Сьцяг міжнародна прызнанай Ісламскай Рэспублікі Аўганістан [[De facto|дэ-факта]] ліквідаванай у 2021 годзе]] == Сымбалізм == Чорны колер сымбалізуе гістарычную і рэлігійную пераемнасьць, чырвоны — колер караля і сымбаль змаганьня за свабоду, а зялёны сымбалізуе удачу. Цэнтральным элемэнтам герба зьяўляецца мячэт. Вянок з каласоў уяўляе сельскую гаспадарку і адзінства. == Гістарычныя сьцягі == {| border=1 cellpadding=2 style="border: 1px #AAAAAA solid; border-collapse: collapse;" | bgcolor=#cccccc | '''Гады''' | bgcolor=#cccccc | '''Сьцяг''' | bgcolor=#cccccc | '''Прапорцыі''' | bgcolor=#cccccc | '''Урад''' |- |[[1880]]—[[1901]] |[[Файл:Flag of Afghanistan pre-1901.svg|107пкс]] |невядома |Эмірат Аўганістан |- |[[1901]]—[[1919]] |[[Файл:Flag_of_Afghanistan_1901.svg|108пкс]] |3:5 |Эмірат Аўганістан |- |[[1919]]—[[1928]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1919-1928).svg|108пкс]] |2:3 |[[Эмірат]]/[[Каралеўства]] Аўганістан |- |[[1928]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1928.svg|108пкс]] |невядома |Каралеўства Аўганістан |- |[[1928]]—[[1929]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1928-1929.svg|108пкс]] |2:3 |Каралеўства Аўганістан |- |[[1929]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1929.svg|border|108пкс]] |невядома |Каралеўства Аўганістан |- |[[1929]]—[[1930]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1929 to 1930.svg|108пкс]] |2:3 |Каралеўства Аўганістан |- |[[1930]]—[[1973]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1930.svg|108пкс]] |2:3 |Каралеўства Аўганістан |- |[[1973]]—[[1974]] | |2:3 |Рэспубліка Аўганістан |- |[[1974]]—[[1978]] | |2:3 |Рэспубліка Аўганістан |- |[[1978]] |[[Файл:Flag_of_Afghanistan_(1978).svg|108пкс]] |2:3 |Дэмакратычная Рэспубліка Аўганістан |- |[[1978]]—[[1980]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1978-1980).svg|108пкс]] |1:2 |Дэмакратычная Рэспубліка Аўганістан |- |[[1980]]—[[1987]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1980-1987).svg|108пкс]] |1:2 |Дэмакратычная Рэспубліка Аўганістан |- |[[1987]]—[[1992]] | |1:2 |Рэспубліка Аўганістан |- |[[1992]]—[[1996]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (1992-1996; 2001).svg|144пкс]] |1:2 |Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |[[1996]]—[[1997]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 1996-1997.svg|108пкс|border]] |невядома |Ісламскі эмірат Аўганістану |- |[[1997]]—[[2001]] |[[Файл:Flag of Taliban.svg|108пкс|border]] |2:3 |Ісламскі эмірат Аўганістану |- |[[2001]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (2001-2002).svg|144пкс]] |1:2 ||Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |[[2001]]—[[2002]] |[[Файл:Flag of Afghanistan 2001.svg|108пкс]] |1:2 ||Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |з [[2002]] |[[Файл:Flag of Afghanistan.svg|108пкс]] |1:2 ||Ісламская Рэспубліка Аўганістан |- |[[2013]]—[[2021]] |[[Файл:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|108x108пкс]] |2:3 |Сьцяг Аўганістана, амаль ідэнтычны флагу [[Каралеўства Аўганістан]] 1930 году. Праіснаваў да падзеньня Кабула і захопу ўлады [[Талібан|талібамі]] 15 жніўня 2021 году. |} Супраціў з 2021 {| class="standard" !Гады !Сьцяг !Прапорцыі !Урад !Заўвага |- |з 2021 |[[Файл:Flag_of_the_National_Resistance_Front_of_Afghanistan.svg|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Flag_of_the_National_Resistance_Front_of_Afghanistan.svg|border|107x107пкс]] |1:2 |[[Панджшэрскі супраціў]] |Колеры флага 1992 году былі заменены на цёмныя і выкарыстоўваюцца супраціўленьнем Талібану. |} == Панджшэрскі супраціў == [[Катэгорыя:Сьцягі паводле краінаў|Аўганістан]] [[Катэгорыя:Аўганістан]] 0zuu9tetn2qmp7bfl5jj6e55clp8fgw 10 47210 2697340 2426463 2026-10-20T13:13:39Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2697340 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва_шаблёну = Каралі Ангельшчыны |назва = [[Сьпіс каралёў Ангельшчыны|Каралі]] [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] |базавы_стыль = |выява = [[Файл:Wyvern of Wessex.svg|справа|50пкс|Сымбаль Ўэсэксу]][[Файл:Royal Arms of England (1198-1340).svg|справа|50пкс|Сымбаль Ангельшчыны]][[Файл:Flag of England.svg|border|справа|50пкс|Сьцяг Ангельшчыны]] |стыль_сьпісаў = text-align: left; |група_інфармацыі1 = Саксонская Ангельшчына (878—1066) |сьпіс1 = * [[Альфрэд Вялікі]] * [[Эдўард Старэйшы]] * [[Этэльстан]] * [[Эдмунд I]] * [[Эдрэд]] * [[Эдвіг]] * [[Эдгар (кароль Ангельшчыны)|Эдгар]] * [[Эдўард Пакутнік]] * [[Этэльрэд Неразумны|Этэльрэд&nbsp;II]] * [[Свэн I Вілабароды|Свэн Вілабароды]]^*† * [[Эдмунд Жалезнабокі|Эдмунд&nbsp;II]] * [[Канут Вялікі]]^*† * [[Гаральд I (кароль Ангельшчыны)|Гаральд&nbsp;I]] * [[Гардэкнуд]]^* * [[Эдўард Спавяданьнік]] * [[Гаральд II Годвінсан]] * [[Эдгар Этэлінг]] |група_інфармацыі2 = [[Нармандыя|Нармандзкі]] час панаваньня (1066—1154) |сьпіс2 = * [[Вільгэльм I Заваёўнік]] * [[Вільгэльм II (кароль Ангельшчыны)|Вільгэльм&nbsp;II]] * [[Генрых I (кароль Ангельшчыны)|Генрых&nbsp;I]] * [[Стэфан (кароль Ангельшчыны)|Стэфан]] * [[Матыльда (каралева Ангельшчыны)|Матыльда]] |група_інфармацыі3 = [[Дынастыя Плантагенэтаў|Плантагенэты]] (1154—1485) |сьпіс3 = * [[Генрых II Плантагенэт|Генрых&nbsp;II]] * [[Рычард I|Рычард&nbsp;I]] * [[Ян Безьзямельны]] * [[Генрых III (кароль Ангельшчыны)|Генрых&nbsp;III]] * [[Эдўард I]] * [[Эдўард II]] * [[Эдўард III]] * [[Рычард II]] * [[Генрых IV (кароль Ангельшчыны)|Генрых&nbsp;IV]] * [[Генрых V (кароль Ангельшчыны)|Генрых&nbsp;V]] * [[Генрых VI (кароль Ангельшчыны)|Генрых&nbsp;VI]] * [[Эдўард IV]] * [[Эдўард V]] * [[Рычард III|Рычард&nbsp;III]] |група_інфармацыі4 = [[Дынастыя Т’юдараў|Т’юдары]] (1485—1603) |сьпіс4 = * [[Генрых VII (кароль Ангельшчыны)|Генрых&nbsp;VII]] * [[Генрых VIII|Генрых&nbsp;VIII]]^‡ * [[Эдўард VI]]^‡ * [[Джэйн Грэй]]^‡ * [[Марыя I|Марыя&nbsp;I]]^‡ * [[Лізавета I|Элізабэта&nbsp;I]]^‡ |група_інфармацыі5 = [[Дынастыя Ст’юартаў|Ст’юарты]] (1603—1649 і 1660—1707) |сьпіс5 = * [[Якаў I (кароль Ангельшчыны)|Якаў&nbsp;I]]^‡§ * [[Карл І (кароль Ангельшчыны)|Карл&nbsp;I]]^‡§ * [[Ангельскае міжцарства|''Міжцарства'']] * [[Карл II (кароль Ангельшчыны)|Карл&nbsp;II]]^‡§ * [[Якаў II (кароль Ангельшчыны)|Якаў&nbsp;II]]^‡§ * [[Вільгэльм III Аранскі|Вільгэльм&nbsp;III]]^‡§¶ і [[Марыя II (каралева Ангельшчыны)|Марыя&nbsp;II]]^‡§ * [[Ганна (каралева Вялікабрытаніі)|Ганна]]^‡§ |ніз = <nowiki>*</nowiki> — таксама манарх [[Данія|Даніі]]{{*}}† — таксама манарх [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]{{*}}‡ — таксама манарх [[Ірляндыя (востраў)|Ірляндыі]]{{*}}§ — таксама манарх [[Шатляндыя|Шатляндыі]]{{*}}¶ — таксама [[Штатгальтэр]] [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]]. |}}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сьпісы кіраўнікоў]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Асобы]]</noinclude> rwzmtrv6guejrxccb6dvldj2r2lr73n 0 53074 2697375 2697282 2026-10-20T23:38:35Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне выява 2697375 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stroczycy 2008 06.jpg|міні|300пкс|Хата]] [[Файл:Бацькоўская хата кс. Адама Станкевіча ў в. Арляняты.jpg|значак|300пкс|[[Язэп Драздовіч]]. Бацькоўская хата ксяндза [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]] ў [[Вёска|вёсцы]] [[Арляняты]]. 1939 год.]] [[Файл:2026.03.15 Icon Corner in the Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|міні|справа|300пкс|Чырвоны кут у інтэрʼеры дома зь вёскі Волева; [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], вёска [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]], [[Беларусь]].]] '''Ха́та''' — жылая, пераважна зрубная пабудова. == Хата ў Беларусі == Верагодна першай формай драўлянага жытла на Беларусі стаў просты [[курэнь]]. Далей атрымаў распаўсюджаньне аднакамэрны дом [[зруб]]най канструкцыі. Са зьяўленьнем [[Сенцы|сенцаў]] пляніроўка хаты ўскладнілася: узьнікла двухкамэрнае і трохкамэрнае жытло. Апошнія тыпы былі найбольш распаўсюджанай формай жыльля беларусаў на працягу сярэднявечча і Новага часу. Як тып жыльля гістарычна разьвілася зь зямлянкі (паўзямлянкі). На асаблівасьці плянаў і канструкцый уплываюць сацыяльна-эканамічныя і прыродна-кліматычныя ўмовы, [[будаўнічыя матэрыялы]] пэўных рэгіёнаў. Беларуская хата вызначаецца дасканаласьцю апрацоўкі будаўнічых матэрыялаў, пра- парцыянальнасьцю формаў, выразнасьцю кампанентаў, дэкаратыўным аздабленьнем. Функцыянальныя, канструкцыйныя і дэкаратыўныя элемэнты хаты (франтоны, ліштвы, вільчыкі, дымнікі, падзоры і інш.) часта ўпрыгожаны архітэктурнай разьбой. Важны элемэнт дэкору хаты — мастацкая шалёўка: пэўным нахілам дошак ствараюцца разнастайныя ўзоры (квадраты, ромбы, трохвугольнікі і інш.). == Архітэктура == На Беларусі з 1-2 ст. вядома 1-камэрнае жытло зь печчу бяз коміна (курная хата) і вузкімі акенцамі з засаўкамі. З 16 ст. існавалі таксама 2 і 3-камэрныя хаты (хата+сенцы+хата) (хата+сенцы+гаспадарчая пабудова — клець, варыўня). З 19 ст. пераважала т. зв. белая хата, якая мае печ з комінам. Будавалі хаты найчасьцей з хвоі і елкі. Хата на падмурку пашырана з 19 ст. Крылі хаты саломаю, чаротам, дранкай, гонтай, чарапіцай, з 20 ст. выкарыстоўваюць бляху. Да канца 19 ст. быў пашыраны тып падлогі земляны і глінабітны, які зьмяніла дашчаная падлога на лагах. == Інтэр’ер == Інтэр’ер традыцыйнай хаты строга рэглямэнтаваны. У куце каля дзьвярэй стаяла печ, вусьцем да прыпечнага акна, побач быў т. зв. бабін кут. Па дыяганалі ад печы знаходзілася покуць — пачэснае месца ў хаце, там стаялі стол, нерухомыя лавы пры сьценах, услон. Ад печы ўздоўж глухой сьцяны разьмяшчаліся палаці. На сьцяне каля дзьвярэй мацавалася паліца, дзе трымалі посуд і іншае начыньне. Інтэр’ер хаты паступова дапаўняўся інш. мэбляй. Удасканальвалася ўнутраная прастора хаты: некапітальнымі перагародкамі выдзялялі кухню, спальню, сьвятліцу. Знадворку перад уваходам пачалі прыбудоўваць ганак і веранду. == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларусы|арыгінал = |спасылка = https://csl.bas-net.by/oir/contents/1997/%D0%9B343376-%D0%9B352451.pdf |адказны = Рэдкал.: Бандарчык В. К., Лакотка А. І., Пiлiпенка М. Ф. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]] |год = 1997|том = 2: Дойлідства|старонкі = 242—291 |старонак = 391|сэрыя = |isbn =985-6234-28-Х |наклад =1000 }} * {{артыкул|аўтар = Магілеўчык В. | частка = |загаловак =Санітарна-гігіенічныя ўмовы хаты і двара беларускага сялянства.|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/nasz_kraj.html?pub_start=40&pubid=46250|адказны =[[Зьмітрок Бядуля|С. Плаўнік]]|выданьне=[[Наш край (1925)|Наш Край]]|тып=штомесячнік Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры Інстытуце Беларускай Культуры|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=чэрвень—ліпень 1926|выпуск=|том=|нумар=6—7 (9—10)| старонкі=3—20|isbn=}} * {{Літаратура/Беларускае народнае жыльлё (1973)}} * {{Артыкул| аўтар = [[Янка Сіпакоў]].| загаловак = Нашы хаты. Эсэ. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.2005-04.pdf|адказны = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 2005| том = | нумар = 4| старонкі = 170—175 | issn = 0130—8068| архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Галіна Флікоп-Сьвіта]]. | загаловак = Іконы ў хаце беларусаў. Рэгіянальныя і канфесійныя асаблівасці ўладкавання абразоў у інтэр’еры сялянскага жытла. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n106.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2023 | том = | нумар = 4(106) | старонкі = 42—47 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Галіна Флікоп-Сьвіта]]. | загаловак = Іконы ў хаце беларусаў. Рэгіянальныя і канфесійныя асаблівасці ўладкавання абразоў у інтэр’еры сялянскага жытла. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n107.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2024 | том = | нумар = 1(107) | старонкі = 34—39 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Галіна Флікоп-Сьвіта]]. | загаловак = Іконы ў хаце беларусаў. Рэгіянальныя і канфесійныя асаблівасці ўладкавання абразоў у інтэр’еры сялянскага жытла. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n109.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2024 | том = | нумар = 3(109) | старонкі = 14—19 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/uploaded04/Ivan_Samiakin.Etnahrafija_Bielarusi._Encyklapiedyja.pdf |адказны = рэдкалегія: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (галоўны рэдактар) і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (выдавецтва)|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя]] |год = 1989|том = |старонкі = 512, 513 |старонак = 578 |сэрыя = |isbn = 5-85700-014-9|наклад = 20000}} * Якімовіч, Ю. А. Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. Мн., 1978. * {{Кніга|аўтар =[[Лідзія Маўчанава|Л. А. Молчанова ]]. |частка = |загаловак = Материальная культура белорусов |арыгінал = |спасылка = |адказны = редакторы: [[Васіль Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Адам Залескі|А. И. Залесский]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1968 |том = |старонкі = 63—123 |старонак = 230 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2400}} * {{Кніга|аўтар = Харузин, Алексей.|частка = |загаловак = Славянское жилище в Сѣверо-Западномъ краѣ. Изъ матеріаловъ по исторіи развтія славянскихъ жилищъ |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/libgen_00155498 |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня|Вильна]] |выдавецтва = Типо-Литографія «Н. Мацъ и К°» |год = 1907 |том = |старонкі = |старонак = 342 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{слупок-канец}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Драўляная архітэктура]] [[Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва]] [[Катэгорыя:Хата| ]] 5qtjlutgfvoek187lwdtj02b01qqp80 2697376 2697375 2026-10-21T00:09:50Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне спасылка 2697376 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stroczycy 2008 06.jpg|міні|300пкс|Хата]] [[Файл:Бацькоўская хата кс. Адама Станкевіча ў в. Арляняты.jpg|значак|300пкс|[[Язэп Драздовіч]]. Бацькоўская хата ксяндза [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]] ў [[Вёска|вёсцы]] [[Арляняты]]. 1939 год.]] [[Файл:2026.03.15 Icon Corner in the Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|міні|справа|300пкс|Чырвоны кут у інтэрʼеры дома зь вёскі [[Волева]]; [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], вёска [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]], [[Беларусь]].]] '''Ха́та''' — жылая, пераважна зрубная пабудова. == Хата ў Беларусі == Верагодна першай формай драўлянага жытла на Беларусі стаў просты [[курэнь]]. Далей атрымаў распаўсюджаньне аднакамэрны дом [[зруб]]най канструкцыі. Са зьяўленьнем [[Сенцы|сенцаў]] пляніроўка хаты ўскладнілася: узьнікла двухкамэрнае і трохкамэрнае жытло. Апошнія тыпы былі найбольш распаўсюджанай формай жыльля беларусаў на працягу сярэднявечча і Новага часу. Як тып жыльля гістарычна разьвілася зь зямлянкі (паўзямлянкі). На асаблівасьці плянаў і канструкцый уплываюць сацыяльна-эканамічныя і прыродна-кліматычныя ўмовы, [[будаўнічыя матэрыялы]] пэўных рэгіёнаў. Беларуская хата вызначаецца дасканаласьцю апрацоўкі будаўнічых матэрыялаў, пра- парцыянальнасьцю формаў, выразнасьцю кампанентаў, дэкаратыўным аздабленьнем. Функцыянальныя, канструкцыйныя і дэкаратыўныя элемэнты хаты (франтоны, ліштвы, вільчыкі, дымнікі, падзоры і інш.) часта ўпрыгожаны архітэктурнай разьбой. Важны элемэнт дэкору хаты — мастацкая шалёўка: пэўным нахілам дошак ствараюцца разнастайныя ўзоры (квадраты, ромбы, трохвугольнікі і інш.). == Архітэктура == На Беларусі з 1-2 ст. вядома 1-камэрнае жытло зь печчу бяз коміна (курная хата) і вузкімі акенцамі з засаўкамі. З 16 ст. існавалі таксама 2 і 3-камэрныя хаты (хата+сенцы+хата) (хата+сенцы+гаспадарчая пабудова — клець, варыўня). З 19 ст. пераважала т. зв. белая хата, якая мае печ з комінам. Будавалі хаты найчасьцей з хвоі і елкі. Хата на падмурку пашырана з 19 ст. Крылі хаты саломаю, чаротам, дранкай, гонтай, чарапіцай, з 20 ст. выкарыстоўваюць бляху. Да канца 19 ст. быў пашыраны тып падлогі земляны і глінабітны, які зьмяніла дашчаная падлога на лагах. == Інтэр’ер == Інтэр’ер традыцыйнай хаты строга рэглямэнтаваны. У куце каля дзьвярэй стаяла печ, вусьцем да прыпечнага акна, побач быў т. зв. бабін кут. Па дыяганалі ад печы знаходзілася покуць — пачэснае месца ў хаце, там стаялі стол, нерухомыя лавы пры сьценах, услон. Ад печы ўздоўж глухой сьцяны разьмяшчаліся палаці. На сьцяне каля дзьвярэй мацавалася паліца, дзе трымалі посуд і іншае начыньне. Інтэр’ер хаты паступова дапаўняўся інш. мэбляй. Удасканальвалася ўнутраная прастора хаты: некапітальнымі перагародкамі выдзялялі кухню, спальню, сьвятліцу. Знадворку перад уваходам пачалі прыбудоўваць ганак і веранду. == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларусы|арыгінал = |спасылка = https://csl.bas-net.by/oir/contents/1997/%D0%9B343376-%D0%9B352451.pdf |адказны = Рэдкал.: Бандарчык В. К., Лакотка А. І., Пiлiпенка М. Ф. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]] |год = 1997|том = 2: Дойлідства|старонкі = 242—291 |старонак = 391|сэрыя = |isbn =985-6234-28-Х |наклад =1000 }} * {{артыкул|аўтар = Магілеўчык В. | частка = |загаловак =Санітарна-гігіенічныя ўмовы хаты і двара беларускага сялянства.|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/nasz_kraj.html?pub_start=40&pubid=46250|адказны =[[Зьмітрок Бядуля|С. Плаўнік]]|выданьне=[[Наш край (1925)|Наш Край]]|тып=штомесячнік Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры Інстытуце Беларускай Культуры|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=чэрвень—ліпень 1926|выпуск=|том=|нумар=6—7 (9—10)| старонкі=3—20|isbn=}} * {{Літаратура/Беларускае народнае жыльлё (1973)}} * {{Артыкул| аўтар = [[Янка Сіпакоў]].| загаловак = Нашы хаты. Эсэ. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.2005-04.pdf|адказны = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 2005| том = | нумар = 4| старонкі = 170—175 | issn = 0130—8068| архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Галіна Флікоп-Сьвіта]]. | загаловак = Іконы ў хаце беларусаў. Рэгіянальныя і канфесійныя асаблівасці ўладкавання абразоў у інтэр’еры сялянскага жытла. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n106.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2023 | том = | нумар = 4(106) | старонкі = 42—47 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Галіна Флікоп-Сьвіта]]. | загаловак = Іконы ў хаце беларусаў. Рэгіянальныя і канфесійныя асаблівасці ўладкавання абразоў у інтэр’еры сялянскага жытла. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n107.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2024 | том = | нумар = 1(107) | старонкі = 34—39 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Галіна Флікоп-Сьвіта]]. | загаловак = Іконы ў хаце беларусаў. Рэгіянальныя і канфесійныя асаблівасці ўладкавання абразоў у інтэр’еры сялянскага жытла. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n109.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2024 | том = | нумар = 3(109) | старонкі = 14—19 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/uploaded04/Ivan_Samiakin.Etnahrafija_Bielarusi._Encyklapiedyja.pdf |адказны = рэдкалегія: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (галоўны рэдактар) і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (выдавецтва)|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя]] |год = 1989|том = |старонкі = 512, 513 |старонак = 578 |сэрыя = |isbn = 5-85700-014-9|наклад = 20000}} * Якімовіч, Ю. А. Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. Мн., 1978. * {{Кніга|аўтар =[[Лідзія Маўчанава|Л. А. Молчанова ]]. |частка = |загаловак = Материальная культура белорусов |арыгінал = |спасылка = |адказны = редакторы: [[Васіль Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Адам Залескі|А. И. Залесский]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1968 |том = |старонкі = 63—123 |старонак = 230 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2400}} * {{Кніга|аўтар = Харузин, Алексей.|частка = |загаловак = Славянское жилище в Сѣверо-Западномъ краѣ. Изъ матеріаловъ по исторіи развтія славянскихъ жилищъ |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/libgen_00155498 |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня|Вильна]] |выдавецтва = Типо-Литографія «Н. Мацъ и К°» |год = 1907 |том = |старонкі = |старонак = 342 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{слупок-канец}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Драўляная архітэктура]] [[Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва]] [[Катэгорыя:Хата| ]] aqrb52dlpmljs0bqih4vxf7he9lqft8 10 58056 2697327 2175543 2026-10-20T12:22:46Z Jim 415 абнаўленьне зьвестак 2697327 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца/Сельсавет |1 = {{{1|}}} |назва_шаблёну = Драчкаўскі сельсавет |назва = [[Драчкаўскі сельсавет]] |цэнтар_савету = '''[[Драчкава (Менская вобласьць)|Драчкава]]''' |пасёлак = * [[Ляды (пасёлак, Драчкаўскі сельсавет)|Ляды]] |вёскі = * [[Быкачына]] * [[Бярозавая Гара (Смалявіцкі раён)|Бярозавая Гара]] * [[Волма (Смалявіцкі раён)|Волма]] * [[Вялікі Камень]] * [[Грыва (Менская вобласьць)|Грыва]] * [[Дзяхань]] * [[Дуброва (Драчкаўскі сельсавет)|Дуброва]] * [[Загор’е (Драчкаўскі сельсавет)|Загор’е]] * [[Задвор’е (Смалявіцкі раён)|Задвор’е]] * [[Зарэчча (Драчкаўскі сельсавет)|Зарэчча]] * [[Заямнае (Смалявіцкі раён)|Заямнае]] * [[Зялёны Лужок]] * [[Каліта (Смалявіцкі раён)|Каліта]] * [[Калюга (Драчкаўскі сельсавет)|Калюга]] * [[Куляшоўка (Менская вобласьць)|Куляшоўка]] * [[Лазовы Куст]] * [[Лукава (Менская вобласьць)|Лукава]] * [[Ляды (вёска, Драчкаўскі сельсавет)|Ляды]] * [[Малыя Ляды]] * [[Палянка (Смалявіцкі раён)|Палянка]] * [[Першамайская (Смалявіцкі раён)|Першамайская]] * [[Плюшчай]] * [[Пятровічы (Смалявіцкі раён)|Пятровічы]] * [[Самсонаўка]] * [[Сінія Горы]] * [[Слабодка (Смалявіцкі раён)|Слабодка]] * [[Старына (Драчкаўскі сельсавет)|Старына]] * [[Узбарогі]] * [[Чырвоны Лужок (Менская вобласьць)|Чырвоны Лужок]] |хутар = * [[Пабрацімаўка]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Сельсаветы Беларусі]]</noinclude> smef6v6avskei60uqkl8p76kwsdutfj 0 66197 2697355 2665676 2026-10-20T20:55:25Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага */ 2697355 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Скароднае}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Скароднае |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Скароднага |Лацінка = Skarodnaje |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = паміж 1510 і 1513 гадамі |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Ельскі раён|Ельскі]] |Сельсавет = [[Скараднянскі сельсавет|Скараднянскі]] |Пасялковы савет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 319 |Год падліку колькасьці = 2004 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = Скородное, Ельский район, Гомельская область, Беларусь 18.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 37 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 49 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.3 |Commons = |Сайт = }} '''Скаро́днае'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — [[вёска]] ў [[Ельскі раён|Ельскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], на левым беразе ракі [[Славечна]]. Цэнтар [[Скараднянскі сельсавет|аднайменнага сельсавету]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Ліст Сямёна Палазовіча.png|значак|зьлева|150пкс|Ліст Сямёна Палазовіча.]][[Файл:Расчытаны тэкст ліста Сямёна Палазовіча.png|значак|зьлева|150пкс|Расчытаны тэкст ліста Сямёна Палазовіча.]] Ці не найранейшая зьвестка пра паселішча ўтрымліваецца ў лісьце [[Оўруч|оўруцкага]] намесьніка пана [[Сямён Палазовіч|Сямёна Палазовіча]], датаваным прафэсарам гісторыі Натальляй Якавенка паміж 1510 і 1513 гадамі<ref>Яковенко, Наталя. Українська шляхта з кінця XIV до середини XVII століття. Волинь і Центральна Україна. /Вид. 2-ге, переглянуте і виправлене. — Київ: Критика, 2008. С. 60</ref>. Зь яго вынікае, што Леў Тышкевіч († каля 1513) запісаў манастыру сьвятога Міколы Пустынскага ў Кіеве чатырох даньнікаў зь сяла Скароднага — Паўла Шыпіла Цыгачэвіча, Паўла Міхеевіча Ражка, Іванца Маркавіча і Мышка Ільлініча Семяновіча<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 6: Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII веке (1498—1795). Т. І (С Приложением в особой книге). — Киев, 1876. С. 1</ref>. У люстрацыі Оўруцкага замка 1552 году зазначана, што за панам сяла Скародзенскага Зьверам Тышковічам замацаваная была асобная гародня, а з 21 гаспадара ў самым сяле да скарбу выбіралася 18 коп (1080) грошаў. З 2 дымоў (служба) у Скародным пана Івана Аляхновіча давалася кадзь мёду, а таксама выконвалася «служба пятая конная». З 4 службаў у сяле Скародзенскім пані Арыны Касьцюшкаўны ішло падачкі 30 грошаў і паўкадзі мёду<ref>Архив ЮЗР. Ч. IV. Т. I. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 36, 45, 47, 49</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Скароднае з угодзьдзямі{{заўвага|У другім томе «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі» Скароднае паказанае ў [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], хоць у першым томе, як сапраўды й было, — у Кіеўскім павеце (ваяводзтве) тады ўжо Кароны Польскай<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 148, 234; ВГАБ у 4-х тамах: Т. 2. — Мінск, 2013. С. 121</ref>.}}) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === Згодна з падатковым рэестрам Кіеўскага ваяводзтва 1571 году, у сяле Скароднае пана Ёсіпа Нямірыча было 5 дымоў цяглых сялянаў і 2 [[агароднікі]]; 1 цяглы выйшаў з паселішча напярэдадні перапісу<ref>Задорожна О. Ф. Рід Немиричів у шляхетській корпорації Київського воєводства: майновий статус і політична діяльність (XVI – середина XVII ст.). Дисертація на здобуття наукового ступеня кандидата історичних наук. – Київ, 2010. С. 238</ref>. У рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 20 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 8 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Скародным пана Васіля Машчаніцкага выбрана адпаведна па 15 і па 6 грошаў; з 4 асадных дымоў у Скародным манастыра Міколы Пустынскага – па 15 гр.; з 4 асадных пана Івана Ласка – па 15 гр.<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 40, 43</ref>. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 году добры Скароднае паноў Машчаніцкіх, [[Валаўск|Вялаўск]] і [[Карма (Ельскі раён)|Карма]] паноў Ставецкіх, [[Старое Высокае (Гомельская вобласьць)|Высокае]] князя Заслаўскага паны камісары згодна запісалі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага<ref>ŹD. T. XX. S. 93; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—143.</ref>. [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Скароднае ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў рэестры 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Скароднае ў тарыфе 1640 г.]][[Файл:Скароднае і Кузьмічы на мапе Даніэля Цвікера 1650 г.png|значак|150пкс|Скароднае і Кузьмічы на мапе Даніэля Цвікера 1650 г.]][[Файл:Скароднае і Кузьмічы на мапе 1650 г.png|значак|150пкс|Скароднае і Кузьмічы на мапе 1650 г.]] Паводле рэестру падаткаў Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з 12 асядлых дымоў ў сяле Скароднае пана Юрыя Машчаніцкага выбрана па 3 злотых, з 10 агароднікаў па паўтары злотых, з 1 кола млыновага 3 зл., зь сьвятара – 4 зл.<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 410</ref>. У 1630 годзе намаганьнямі парахіянаў{{заўвага|Тэрмін больш позьніх уніяцкіх часоў.}} (прыхаджанаў) у Скародным быў узьведзены будынак царквы сьвятога Дзьмітрыя<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 681</ref> У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з сваіх 70 дымоў у Скародным мусіў заплаціць 35 злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 70 дымоў сяла Скароднага пана Юрыя Машчаніцкага выбрана было 70 злотых, з 3 дымоў у Скародным, трыманых, «iako twierdzi», панам Эліяшам Трыпольскім, – 3 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв., 870зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170, 177</ref>. Сёлы Скароднае і [[Кузьмічы (Ельскі раён)|Кузьмічы]] паказаныя на «Мапе балотаў Палесься», складзенай у 1650 годзе доктарам мэдыцыны Даніэлем Цвікерам, гравіраванай Вільгэльмам Гондыюсам. Згодна зь люстрацыяй 1683 году, з 10 дымоў Скароднага пана Бялабжэскага выбіралася 5 злотых, з 32 дымоў Скароднага пана Стэфана Курдваноўскага, падстолія кіеўскага, — тыя ж 5 злотых. Сказана яшчэ, што ў Рудні Скародэнскай пана Трыпольскага было 3 дымы, а ў Скародным — 1 габрэйскі дым <ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 491, 503</ref>. Зьвесткі пра Скароднае ёсьць у тарыфах падымнага Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1707, 1711, 1714 і 1734 гадоў. У астатнім выпадку ўладальнікамі названыя жытомірскі падстолі Мацей Трыпольскі і оўруцкі падчашы Бэнэдыкт Прушынскі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 55, 65, 74, 278, 279</ref>. Найранейшая інфармацыя пра прыход Скародэнскай Сьвята-Дзьмітрыеўскай царквы ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага дэканату ад 6 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 70 дымоў (×6 — каля 420 душ) у самым сяле. Узначальваў грамаду сьвятар Карнэлі Глібоўскі<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 681—683</ref>. На 1754 год пан судзьдзя земскі кіеўскі Мацей Трыпольскі з 40 двароў{{заўвага|У крыніцы — «puł ćwerci dymu», а дым тады складаў 320 двароў.}} у Скародным «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваў 6 злотых і 7 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} — 25 злотых; з 30 двароў{{заўвага|У арыгінале — «szesnastka i puł szesnastki dymu».}} у Скародным паноў Прушынскіх выбіралася адпаведна 4 зл., 21 гр. і 18 зл., 24 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 172, 180</ref>. Габрэйскі перапіс 1765 году засьведчыў пражываньне ў сяле Скародным 10 гаспадароў — плацельшчыкаў пагалоўшчыны, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце. У 1778 годзе таксама налічвалася 10 głow. На 1784 год у Скародні засталося хіба 6 габрэйскіх гаспадарак<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296—297, 388, 708—709</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Скароднае апынулася ў межах [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], ад 3 траўня 1795 году ў адноўленым [[Мазырскі павет (Расейская імпэрыя)|Мазырскім]] павеце Менскага намесьніцтва, з 12 сьнежня 1796 [[Губэрня|губэрні]]. У парэформавы пэрыяд сяло Скароднае — адміністрацыйны цэнтар аднайменнай воласьці. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Скароднае ў складзе Мазырскага павету, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзеяла «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref> == Вядомыя асобы == * [[Станіслаў Шабунеўскі]] ([[1866]]/[[1868]] — [[1937]]) — архітэктар, аўтар значнай часткі забудовы Гомелю пачатку XX ст.і ахвяра камуністычных рэпрэсій == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210622071451/https://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/987 Прагноз надвор’я ў в. Скароднае] {{Скараднянскі сельсавет}} {{Ельскі раён}} [[Катэгорыя:Скараднянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ельскага раёну]] 5o2j7t0dg83yie071d3j8xtbpezghjb 0 86020 2697348 2694672 2026-10-20T18:30:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697348 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Валімонт Бушкавіч | Лацінка = Valimont Buškavič | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = каля 1350 | Месца нараджэньня = | Памёр = па 1398 | Месца сьмерці = | Род = [[Кезгайлы]] | Бацька = [[Бушка (баярын літоўскі)|Бушка]] | Маці = | Жонка = | Дзеці = [[Румбольд Валімонтавіч|Румбольд]], [[Кезгайла Валімонтавіч|Кезгайла]], [[Яўнут Валімонтавіч|Яўнут]], [[Шадзібор Валімонтавіч|Шадзібор]], [[Гудзігерд Валімонтавіч|Гудзігерд]], [[Судзівой Валімонтавіч|Судзівой]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Валімонт Бушкавіч''' (у каталіцтве '''Станіслаў'''; каля 1350 — па 1398) — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]]. Валодаў [[Дзевялтова]]м, [[Солы (Ракішкаўскі раён)|Соламі]] і [[Сьвядасьць|Сьвядасьцю]] ў [[Вількамірскі павет|Вількамірскім павеце]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Кезгайлы // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 80.</ref>. == Імя == {{Асноўны артыкул|Валімонт|Бушка}} Валтмунт, Валмунд, Валмунт або Валмонт (Waltmunt, Walmundus<ref name="Morlet-1971-213">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l'ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 213.</ref>, Walmunt, Walmont<ref>Dürre H. Die Regesten des Geschlechtes von Wallmoden. — Wolfenbüttel, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=MiZ6zaCXdLoC&q=Walmunt%2C+Walmont#v=snippet&q=Walmunt%2C%20Walmont&f=false S. 2—3].</ref>), Валамунт (Walamunt<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref>) і Мундаалд (Mundoald) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Waltmunt%2C+Walmunt+Walmontheim#v=snippet&q=Waltmunt%2C%20Walmunt%20Walmontheim&f=false S. 1135, 1509, 1519].</ref><ref name="Morlet-1971-213"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, аснова [[Валь|-вал-]] (імёны ліцьвінаў [[Валін (імя)|Валін]], [[Валант]], [[Гервала]]; германскія імёны Walin, Waland, Gerwala) — ад гоцкага *wala 'тыя, хто выдужаў на полі бітвы', walisa 'праўдзівы, лю́бы', waljan 'выбраць' або германскага wala < *wal(a)ha- 'чужы, валійскі'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 219.</ref>, а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Mundgerd, Sigimunt, Sciremunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. Такім парадкам, імя Валімонт азначае «гарлівасьць улады»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 20.</ref>. Адпаведнасьць імя Вальмант германскаму імю Walmont сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Адпаведнасьць імя Вальмант (Вальмонт) германскім імёнам Walmund і Walamunt прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38, 164.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Walmundt Buschken son'' (23 красавіка 1398 году)<ref>Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae 1376—1430. — Cracoviae, 1882. [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA54&dq=Walmundt+Buschken+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8nb_KkYP9AhX0hf0HHUBKCVkQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=Walmundt%20Buschken%20son&f=false P. 54].</ref>; ''Walimund Buschken son''<ref>Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert. Bd. 1. — Marburg, 1970. [https://books.google.by/books?id=ansTAQAAMAAJ&q=Walimund+Buschken+son&dq=Walimund+Buschken+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAxrab8v78AhVWhv0HHYSaDyIQ6AF6BAgJEAI S. 12].</ref>, ''Walimund, filius Bosken''<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 4. — Reval, 1859. [https://books.google.by/books?id=S4VTAAAAcAAJ&pg=RA1-PA227&dq=Walimund+,+filius+Bosken&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT1Ku58v78AhUknP0HHdl3CAIQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=Walimund%20%2C%20filius%20Bosken&f=false S. 227].</ref>, ''Walmund filius Bussky''<ref>Lietuvos TSR istorijos šaltiniai: Feodalinis laikotarpis. — Vilnius, 1955. [https://books.google.by/books?id=v1wjAQAAMAAJ&q=Walmund+filius+Bussky&dq=Walmund+filius+Bussky&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjSyoO19P78AhU5_rsIHU_0CiEQ6AF6BAgHEAI P. 83].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 134.</ref> ([[Салінскі мір|12 кастрычніка 1398 году]]); ''Stanislaus alias Volymonth'' (1445 год)<ref>Album studiosorum Universitatis Cracoviensis. T. 1. — Cracoviae, 1887. [https://books.google.by/books?id=cFkWAQAAIAAJ&pg=PA2&dq=Stanislaus+alias+Volymonth&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjK1NjJmoj9AhXehP0HHRfABqEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Stanislaus%20alias%20Volymonth&f=false P. 2].</ref><ref name="Piatrauskas-2014-221">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 221.</ref>. == Біяграфія == Зь літоўскага баярскага роду, сын [[Бушка (баярын літоўскі)|Бушкі]], пачынальніка роду [[Кезгайлы|Кезгайлаў]]. Выступае як сьведка ў [[Гарадзенская дамова|Гарадзенскай]] і [[Салінская дамова|Салінскай]] умовах (1398 год). Меў сыноў [[Румбольд Валімонтавіч|Румбольда]], [[Кезгайла Валімонтавіч|Кезгайлу]], [[Яўнут Валімонтавіч|Яўнута]], [[Шадзібор Валімонтавіч|Шадзібора]], [[Гудзігерд Валімонтавіч|Гудзігерда]] і [[Судзівой Валімонтавіч|Судзівоя]]. У лісьце інфлянцкага магістра ад 1416 году як «брат Румбольда» ўпамінаецца літоўскі баярын Зігебут<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 23.</ref> (''Segebut''<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 5. — Riga, 1867. [https://books.google.by/books?id=fYVTAAAAcAAJ&pg=RA2-PA121&dq=Segebut+1416+Reimboldes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwifl7Wel_r8AhUtwQIHHcyUDFwQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=Segebut%201416%20Reimboldes&f=false P. 121].</ref>)<ref>Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413 // Miesięcznik Heraldyczny. Nr. 1—2, 1914. S. 12, 14.</ref>. Упамінаецца ў 1445 годзе ў памянным запісе жонкі [[Кезгайла Валімонтавіч|Кезгайлы]] Алены ў кнізе [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Кракаўскага ўнівэрсытэту]]<ref name="Piatrauskas-2014-221"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * {{Літаратура/Літоўская знаць (2014)}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413 // Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R. 7. Nr 1—2. 1914. [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1399 годзе]] 63l22h3fr343evymhp7xukqhvvgjxtu 0 95684 2697338 1796445 2026-10-20T13:04:15Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2697338 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:Karl Jaspers 1946.jpg|thumb|Карл Тэадор Яспэрс]] '''Карл Тэадор Яспэрс''' ({{мова-de|Karl Theodor Jaspers}}; 23 лютага 1883, [[Ольдэнбург]] — 26 лютага 1969, [[Базэль]]) — [[Нямеччына|нямецкі]] [[філёзаф]], псыхоляг і псыхіятар, адзін з галоўных прадстаўнікоў [[экзыстэнцыялізм]]у. == Творы == * Агульная псыхапаталёгія /ISBN 5-88001-021-Х (Allgemeine Psychopathologie, 1913) * Псыхалёгія сьветапогляду (Psychologie der Weltanschauungen, 1919); * Духоўная сытуацыя эпохі (1931); * Філязофія (Philosophie, 3 Bd., 1932); * Экзыстэнцыйная філасофія (1938); * Праблема нямецкай віны (Die Schuldfrage. Ein Beitrag zur deutschen Frage, 1946); * Пра ісьціну (Von der Wahrheit, 1947); == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Яспэрс, Карл Тэадор}} [[Катэгорыя:Нямецкія філёзафы]] [[Катэгорыя:Нямецкія псыхолягі]] [[Катэгорыя:Нямецкія псыхіятры]] owwamy2ygc4k9hbgixvwyon1x2w9jk0 0 101030 2697366 2106307 2026-10-20T22:10:23Z Dymitr 10914 крыніца — https://uk.wikipedia.org/wiki/Трамвай?oldid=47708971 2697366 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pesa 120N 3113, tram line 9, Warsaw, 2009.jpg|значак|Трамвай [[PESA]] 120N у [[Варшава|Варшаве]].]] '''Трамва́й''' (ад {{мова-en|tram}} — вагон, ваганетка і ''way'' — шлях) — від [[рэйка]]вага [[грамадзкі транспарт|грамадзкага транспарту]], звычайна на [[электрычнасьць|электрычнай]] цязе. Трамвай выкарыстоўваецца пераважна ў гарадах. Пры належным кіраваньні рухам і добрым абслугоўваньні сыстэмы можа ўважацца найбольш эфэктыўнай формай вулічнага гарадзкога грамадзкага транспарту з пункту гледжаньня пасажыраёмістасьці на гадзіну<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.transformative-mobility.org/assets/publications/Passenger-Capacity-of-different-Transport-Modes_2021-09-08-071924_mmuh.pdf|загаловак=Passenger Capacity of different Transport Modes|копія=https://web.archive.org/web/20230213083044/https://www.transformative-mobility.org/assets/publications/Passenger-Capacity-of-different-Transport-Modes_2021-09-08-071924_mmuh.pdf|дата копіі=13 лютого 2023}}</ref>. У апошнія гады тэрмін «[[лёгкарэйкавы транспарт|лёгкі чыгуначны транспарт]]» (LRT), або «хуткі трамвай», набывае ўсё большую папулярнасьць ва ўсім сьвеце. Гэты тэрмін стасуецца да трамвайных сыстэмаў, аптымізаваных дзеля максымальнай эфэктыўнасьці за кошт прыярытэтызацыі руху на высокім узроўні і выкарыстаньня рухомага складу большай ёмістасьці. Сучасныя трамвайныя сыстэмы ёсьць ключавым кампанэнтам разьвіцьця, арыентаванага на грамадзкі транспарт. Трамваі зьявіліся ў першай палове XIX стагодзьдзя, а электрычныя мадэлі ўжо былі вынайдзеныя бліжэй да канца таго ж стагодзьдзя. Пасьля часу росквіту ў міжваенны час папулярнасьць трамваяў зьнізілася, аднак з канца XX стагодзьдзя яны зноў набылі значную папулярнасьць у разьвітых краінах. Сыстэму электрычнага трамвая вынайшаў украінец [[Фёдар Піроцкі]]. Ён прапанаваў, а пазьней у супрацы з [[Карл Гайнрых фон Зымэнс|Карлам Гайнрыхам фон Зымэнсам]], і рэалізаваў сыстэму, якая складалася з аднаго вагона ці групы зь некалькіх такіх вагонаў, дзе ў адным ці некалькіх вагонах разьмяшчаліся рухавікі, якія атрымлівалі энэргію ад [[кантактная сетка|кантактнай сеткі]]. Большасьць трамваяў працуе на [[электрычны ток|электрычным току]], які падаецца праз кантактную сетку і трапляе ў вагон з дапамогай токапрыймачоў. Існуюць таксама трамваі, якія атрымліваюць энэргію ад трэцяй рэйкі, а таксама мадэлі, якія працуюць ад [[акумулятар]]аў. Акрамя электрычных, існавалі [[конка|конныя трамваі]], канатныя трамваі і трамваі з дызэльнымі рухавікамі. Гістарычна сустракаліся таксама пнэўматычныя, паравыя і бэнзінавыя трамваі, а таксама ва вагоны, якія цягнулі мулы ці нават [[зэбра|зэбры]]. Першы трамвай у [[Беларусь|Беларусі]] пачаў сваю працу ў [[Віцебскі трамвай|Віцебску]] ў 1898 годзе, пасьля ў [[Менскі трамвай|Менску]] — 13 кастрычніка 1929 году. Трамвай таксама ёсьць у [[Наваполацкі трамвай|Наваполацку]] (1974) і [[Мазырскі трамвай|Мазыры]] (1988). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Трамвай|Багдановіч С. В.|504}} [[Катэгорыя:Трамвай| ]] 7pi3wdrq3aal8dw0grx8yyd9oig0lk5 2697379 2697366 2026-10-21T06:35:28Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2697379 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pesa 120N 3113, tram line 9, Warsaw, 2009.jpg|значак|Трамвай [[PESA]] 120N у [[Варшава|Варшаве]].]] '''Трамва́й''' (ад {{мова-en|tram}} — вагон, ваганетка і ''way'' — шлях) — від [[рэйка]]вага [[грамадзкі транспарт|грамадзкага транспарту]], звычайна на [[электрычнасьць|электрычнай]] цязе. Трамвай выкарыстоўваецца пераважна ў гарадах. Пры належным кіраваньні рухам і добрым абслугоўваньні сыстэмы можа ўважацца найбольш эфэктыўнай формай вулічнага гарадзкога грамадзкага транспарту з пункту гледжаньня пасажыраёмістасьці на гадзіну<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.transformative-mobility.org/assets/publications/Passenger-Capacity-of-different-Transport-Modes_2021-09-08-071924_mmuh.pdf|загаловак=Passenger Capacity of different Transport Modes|копія=https://web.archive.org/web/20230213083044/https://www.transformative-mobility.org/assets/publications/Passenger-Capacity-of-different-Transport-Modes_2021-09-08-071924_mmuh.pdf|дата копіі=13 лютого 2023}}</ref>. У апошнія гады тэрмін «[[лёгкарэйкавы транспарт|лёгкі чыгуначны транспарт]]» (LRT), або «[[хуткасны трамвай]]», набывае ўсё большую папулярнасьць ва ўсім сьвеце. Гэты тэрмін стасуецца да трамвайных сыстэмаў, аптымізаваных дзеля максымальнай эфэктыўнасьці за кошт прыярытэтызацыі руху на высокім узроўні і выкарыстаньня рухомага складу большай ёмістасьці. Сучасныя трамвайныя сыстэмы ёсьць ключавым кампанэнтам разьвіцьця, арыентаванага на грамадзкі транспарт. Трамваі зьявіліся ў першай палове XIX стагодзьдзя, а электрычныя мадэлі ўжо былі вынайдзеныя бліжэй да канца таго ж стагодзьдзя. Пасьля часу росквіту ў міжваенны час папулярнасьць трамваяў зьнізілася, аднак з канца XX стагодзьдзя яны зноў набылі значную папулярнасьць у разьвітых краінах. Сыстэму электрычнага трамвая вынайшаў украінец [[Фёдар Піроцкі]]. Ён прапанаваў, а пазьней у супрацы з [[Карл Гайнрых фон Зымэнс|Карлам Гайнрыхам фон Зымэнсам]], і рэалізаваў сыстэму, якая складалася з аднаго вагона ці групы зь некалькіх такіх вагонаў, дзе ў адным ці некалькіх вагонах разьмяшчаліся рухавікі, якія атрымлівалі энэргію ад [[кантактная сетка|кантактнай сеткі]]. Большасьць трамваяў працуе на [[электрычны ток|электрычным току]], які падаецца праз кантактную сетку і трапляе ў вагон з дапамогай токапрыймачоў. Існуюць таксама трамваі, якія атрымліваюць энэргію ад трэцяй рэйкі, а таксама мадэлі, якія працуюць ад [[акумулятар]]аў. Акрамя электрычных, існавалі [[конка|конныя трамваі]], канатныя трамваі і трамваі з дызэльнымі рухавікамі. Гістарычна сустракаліся таксама пнэўматычныя, паравыя і бэнзінавыя трамваі, а таксама ва вагоны, якія цягнулі мулы ці нават [[зэбра|зэбры]]. Першы трамвай у [[Беларусь|Беларусі]] пачаў сваю працу ў [[Віцебскі трамвай|Віцебску]] ў 1898 годзе, пасьля ў [[Менскі трамвай|Менску]] — 13 кастрычніка 1929 году. Трамвай таксама ёсьць у [[Наваполацкі трамвай|Наваполацку]] (1974) і [[Мазырскі трамвай|Мазыры]] (1988). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Трамвай|Багдановіч С. В.|504}} [[Катэгорыя:Трамвай| ]] 2d4llunehpd8l1v2xasr2ytmk00ceb5 0 101085 2697337 1562398 2026-10-20T12:57:14Z Dymitr 10914 крыніца — https://ru.wikipedia.org/wiki/Бред?oldid=146172216, https://en.wikipedia.org/wiki/Delusion?oldid=1380654264 2697337 wikitext text/x-wiki {{Хвароба}} '''Трызьне́ньне''' ({{Мова-la|delirium}}) — сукупнасьць ідэяў і ўяўленьняў, высновы, якія ўзьнікаюць не пасродкам апрацоўкі зьвестак, што паступілі, і не карэктуемае зьвесткамі, што паступаюць (пры гэтым не істотна, ці адпавядаюць высновы трызьненьня рэчаіснасьці або не). Кампанэнт прадуктыўнай сымптаматыкі пры [[шызафрэнія|шызафрэніі]] і іншых псыхозах. Гэтую трыяду сфармуляваў у 1913 годзе [[Карл Тэадор Яспэрс|Карл Яспэрс]], пры гэтым ён падкрэсьліваў, што гэтыя прыкметы ёсьць павярхоўнымі, не адлюстроўваюць сутнасьці вар’яцкага засмучэньня<ref>{{спасылка|спасылка=http://vocabulary.ru/dictionary/978/word/jaspersa-triada-priznakov-breda|загаловак=Ясперса триада признаков бреда|выдавецтва=Национальная психологическая энциклопедия|дата доступу=15.09.2012|копія=https://web.archive.org/web/20130608084927/http://vocabulary.ru/dictionary/978/word/jaspersa-triada-priznakov-breda|дата копіі=08.06.2013}}</ref> і не вызначаюць, але толькі прыпушчаюць наяўнасьць трызьненьня<ref>{{артыкул|аўтар=Парнас Дж.|загаловак=Дело Брейвика и «conditio psychiatrica»|спасылка=http://npar.ru/vypusk-3-2013-g/#parnas|выданьне=Независимый психиатрический журнал|год=2013|нумар=3|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402132003/http://npar.ru/vypusk-3-2013-g/#parnas}}</ref>. Як [[паталёгія]], яна розьніцца ад перакананьня, заснаванага на хібнай або няпоўнай інфармацыі, [[канфабуляцыя|канфабуляцыі]], [[догма]]х, [[ілюзія|ілюзіі]], [[галюцынацыя|галюцынацыі]] або іншых скажэньнях успрыманьня, бо людзі з такімі перакананьнямі здольныя зьмяніць або адкарэктаваць свае погляды пасьля аналізу доказаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15||}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Псыхіятрыя]] p6fru8hebl3hn9czz2pmck5jeudvm8k 0 101841 2697331 2478318 2026-10-20T12:41:35Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Карл І (кароль ангельскі)]] у [[Карл І (кароль Ангельшчыны)]]: Уніфікацыя 2478318 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} [[Файл:King Charles I by Sir Anthony Van Dyck.jpg|thumb|Карл І, кароль Англіі]] '''Карл I''' ({{мова-en|Charles I of England}}, 19 лістапада 1600 — 30 студзеня 1649, [[Лёндан]]) — кароль Англii, Шатландыі і Ірландыі з 27 сакавіка 1625. З дынастыі Сьцюартаў. Яго палітыка абсалютызму і царкоўныя рэформы выклікалі паўстанні ў [[Шатландыя|Шатландыі]] і Ірландыі і англiйскую рэвалюцыю. У ходзе грамадзянскіх войнаў Карл I пацярпеў паразу, быў аддадзены суду парламенту і пакараны 30 студзеня 1649 г. ў Лондане. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Парады артыкулу|кароткі артыкул|няма крыніцаў|вікіфікаваць}} [[Катэгорыя:Каралі Ангельшчыны]] 84mnns566fzdzvbn30y3mbyb5ih3irm 2697333 2697331 2026-10-20T12:42:38Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Charles_I_of_England?oldid=1380606279 2697333 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} [[Файл:King Charles I by Sir Anthony Van Dyck.jpg|thumb|Карл І, кароль Англельшчыны.]] '''Карл I''' ({{мова-en|Charles I of England}}, 19 лістапада 1600 — 30 студзеня 1649, [[Лёндан]]) — кароль Ангельшчыны, Шатляндыі і Ірляндыі з 27 сакавіка 1625 году. Паходзіў з дынастыі [[Ст’юарты|Ст’юартаў]]. Ён пасварыўся з ангельскім парлямэнтам, які імкнуўся абмежаваць ягоныя каралеўскія прэрагатывы. Ён верыў у боскае права каралёў і пастанавіў кіраваць толькі паводле ўласнага сумленьня. Многія ягоныя падданыя выступалі супраць ягонай палітыкі, асабліва супраць увядзеньня падаткаў бяз згоды парлямэнту, і ўспрымалі ягоныя дзеяньні як паводзіны тыранічнага [[абсалютная манархія|абсалютнага манарха]]. Ягоныя рэлігійныя захады, разам з шлюбам з каталічкай, выклікалі антыпатыю і недавер з боку рэлігійных групаў рэфарматараў, якія ўважалі ягоныя погляды занадта каталіцкімі. Ён ня здолеў эфэктыўна дапамагчы кантынэнтальным пратэстанцкім сілам падчас [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]]. Ягоныя спробы прымусіць Шатляндзкую царкву пераняць англіканскія практыкі прывялі да [[біскупскія войны|біскупскіх войнаў]], узмацнілі пазыцыі ангельскага і шатляндзкага парлямэнтаў. Такім чынам, ягоная палітыка абсалютызму і царкоўныя рэформы выклікалі паўстаньні ў [[Шатляндыя|Шатляндыі]] і Ірляндыі і справакавалі [[Ангельская рэвалюцыя|Ангельскую рэвалюцыю]]. У час грамадзянскіх войнаў Карл I пацярпеў паразу, быў аддадзены суду парлямэнтам і пакараны сьмерцю 30 студзеня 1649 году ў Лёндане. Па ім была скасаваная манархія і агалошаная [[Ангельская рэспубліка]]. У выніку манархія была адноўленая ў 1660 годзе, калі ягоны сын Карл II стаў каралём. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Парады артыкулу|кароткі артыкул|няма крыніцаў}} {{Каралі Ангельшчыны}} [[Катэгорыя:Каралі Ангельшчыны]] kl2vnctaam03o3a76c5v8oyhob2qwo0 0 104660 2697350 1910377 2026-10-20T18:37:23Z Trasheater 14935 /* Глядзіце таксама */ Гарадня нікуды не спасылаецца і ўвогуле такой старонкі няма 2697350 wikitext text/x-wiki Назву '''Гаро́дня''' маюць: == [[Айконім|Населеныя пункты]] == === [[Беларусь]] === * [[Горадня|Гародня]] — [[места]], [[Вобласьці Беларусі|цэнтар]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]] * [[Гародня (Віцебская вобласьць)|Гародня]] — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] * [[Гародня (Магілёўская вобласьць)|Гародня]] — [[вёска]] ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]] === [[Расея]] === * [[Гародня (Бацецкі раён)|Гародня]] — вёска ў складзе Бацецкага сельскага паселішча ў [[Бацецкі раён|Бацецкім раёне]] [[Наўгародзкая вобласьць|Наўгародзкай вобласьці]] * [[Гарадня (Канакоўскі раён)|Гародня]] — старажытнарускі горад Верцязін, сёньня [[вёска]] ў [[Канакоўскі раён|Канакоўскім раёне]] [[Цьвярская вобласьць|Цьвярской вобласьці]], адміністрацыйны цэнтар муніцыпальнага ўтварэньня Гарадзенскае сельскае паселішча. * [[Гародня (Навадугінскі раён)|Гародня]] — вёска ў складзе Ізьвекаўскага сельскага паселішча ў [[Навадугінскі раён|Навадугінскім раёне]] [[Смаленская вобласьць|Смаленскай вобласьці]] * [[Гародня (Холм-Жыркоўскі раён)|Гародня]] — вёска ў складзе Сьцешынскага сельскага паселішча ў [[Холм-Жыркоўскі раён|Холм-Жыркоўскім раёне]] [[Смаленская вобласьць|Смаленскай вобласьці]] * [[Гародня (Ступінскі раён)|Гародня]] — вёска ў складзе Аксіньінскага сельскага паселішча ў [[Ступінскі раён|Ступінскім раёне]] [[Маскоўская вобласьць|Маскоўскай вобласьці]] === [[Украіна]] === * [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гарадня]] — [[места]], адміністрацыйны цэнтар [[Гараднянскі раён|Гараднянскага раёну]] [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўскай вобласьці]] * [[Гародня (Ічнянскі раён)|Гародня]] — [[вёска]] ў [[Ічнянскі раён|Ічнянскім раёне]] [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўскай вобласьці]] == Рэкі == * [[Гарадня (прыток Віхры)|Гарадня]] — [[рака]] ў [[Смаленская вобласьць|Смаленскай вобласьці]] [[Расея|Расеі]] і [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]], прыток [[Віхра|Віхры]] * [[Гарадня (прыток Сожа)|Гарадня]] — [[рака]] ў [[Смаленская вобласьць|Смаленскай вобласьці]] [[Расея|Расеі]], прыток [[Сож|Сожу]] * [[Гарадня (прыток Ламы)|Гарадня]] — [[рака]] ў [[Маскоўская вобласьць|Маскоўскай вобласьці]] [[Расея|Расеі]], прыток [[Лама (прыток Шошы)|Ламы]] * [[Гарадня (прыток Масквы)|Гарадня]] — [[рака]] ў [[Масква|Маскве]] ([[Расея]]), прыток [[Масква (рака)|Масквы-ракі]] == Іншае == * [[Гародня (фартыфікацыя)|Гародня]] — простакутны зруб зь бярвёньня ці брусоў, тып абарончага збудаваньня ў [[X стагодзьдзе|X]]—[[XVIII стагодзьдзе|XVIII ст]]ст. * [[Гародня (авіябаза)|Гародня]] — [[Авіяцыйная база|авіябаза]] ў [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўскай вобласьці]], непадалёк ад [[Гародня (Гараднянскі раён)|раённага цэнтру]] == Глядзіце таксама == * [[Горадня]] {{Неадназначнасьць}} m1b8k9ox0lvjys769sm5imqb7323afy 0 107601 2697383 2319230 2026-10-21T06:47:39Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Град?oldid=5057065 2697383 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hail 4.jpg|значак|справа|Град]] '''Град''' — ападак, які бывае ў цёплую пару году з магутных [[кублавата-дажджавы воблак|кублавата-дажджавых воблакаў]] у выглядзе крупінак цьвёрдага [[Лёд|льда]] розных памераў (часам моцна вялікіх). Град звычайна назіраецца ў час [[навальніца|навальніцы]], а таксама разам з [[залева]]й<ref>Bac, Stanisław; Bartoszak, Tytus; Dobrzański, Bohdan (1974). «Uprawa roślin». tom 1, wyd. 5, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.</ref>. Найбольш інтэнсіўныя і частыя грады назіраюцца ў трапічнай зоне, тады як у палярнай зоне яны не сустракаюцца<ref>{{Кніга |аўтар = Zofia Kaczorowska |загаловак = Pogoda i klimat |год = 1986 |isbn = 8302026883 |выданьне = 2 |месца = Warszawa |выдавецтва = Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne |oclc = 749640666}}</ref>. Градзіны маюць дыямэтар ад некалькіх мілімэтраў да 10 см і больш. Ападкі ў выглядзе граду не заўсёды дасягаюць зямной паверхні, часам град можа цалкам раставаць у паветры, і тады падае залева. Град у некаторых выпадках можа ўтвараць на зямной паверхні покрыва вышынёю да 20—30 см. У адрозьненьне ад ледзяных градзінаў мае значна большую шчыльнасьць лёду — 0,7–0,9 г/см³. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Накід}} {{Надвор’е}} [[Катэгорыя:Надвор’е]] [[Катэгорыя:Мэтэаралёгія]] 0s92zr236hinhbzcslhi2h8tbzb0j9y 0 110108 2697374 2679583 2026-10-20T23:33:53Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне выява 2697374 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Волева |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Волева |Трансьлітараваная назва = Volieva |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Віцебская вобласьць|Віцебская]] |Раён = [[Дубровенскі раён|Дубровенскі]] |Сельсавет = [[Дабрынскі сельсавет (Дубровенскі раён)|Дабрынскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 29 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 211055<ref>[http://zip.belpost.by/raion/Дубровенский Белпошта]</ref> |СААТА = |Выява = 2026.03.15 House from Volieva in State Museum of Belarusian Folk Architecture 02.jpg |Апісаньне выявы = Вяночны двор з Волева. [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]] |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 22 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 49 |Даўгата сэкундаў = 24 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Commons = https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Volieva?uselang=be-tarask |Сайт = }} '''Во́лева'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласьць}} С. 263</ref> — [[вёска]] ў [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Дабрынскі сельсавет (Дубровенскі раён)|Дабрынскага сельсавету]]. Дубровенка, правы прыток ракі [[Задубровенка|Задубровенкі]], выцякае ў ваколіцах Волева, на паўночны захад ад вёскі. == Гісторыя == [[Файл:2026.03.15 Icon Corner in the Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|міні|зьлева|200пкс|Чырвоны кут у інтэрʼеры дома зь вёскі Волева; [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], вёска [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]], [[Беларусь]].]] == Вялікае Княства Літоўскае == Волева ў складзе [[Аршанскі павет|Аршанскага павету]] [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] вядома з XVIII стагодзьдзя ў валоданьні [[Сапегі|Сапегаў]], маёнтак Дуброўна ў межах [[Дубровенскае графства|Дубровенскага графства]]<ref name="атлас2">{{Літаратура/ВГАБ|2}} С. 94 (А-1), 197</ref>. == Пад уладай Расейскай імпэрыі == У 1910 годзе сяляне валодалі 514 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцінамі]] зямлі й уваходзілі ў [[Пнявічы|Пнявіцкае]] сялянскае таварыства<ref name="Спісок">{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Списокъ населенныхъ местъ Могилевской губерніи|арыгінал = |спасылка =http://search.rsl.ru/ru/record/01003773481 |адказны =Под ред. Георгій Павлович Пожарова.|выданьне = |месца =Могилев губ.|выдавецтва =Могилев. губ. стат. ком. |год =1910 |том = |старонкі =62 (№ 12)|старонак =250 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У XVII — XVII стагодзьдзях [[парафія]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)<ref name="атлас2"/>. == Насельніцтва == * XIX стагодзьдзе: 1857 год — 145 чалавек, прыход царквы Ўзьнясеньня Гасподняга ў вёсцы [[Чырына (Дубровенскі раён)|Чырына]]<ref name="Списки">{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]|арыгінал =РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80 |спасылка = http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=34660 |адказны = |выданьне = |месца =Ленинград|выдавецтва =Фонд Центрального статистического комитета МВД.|год =1857|том = |старонкі =391 |старонак =613 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>; 1897 год — 39 гаспадарак, 270 чалавек; * XX стагодзьдзе: 1910 год — 47 гаспадарак, 140 мужчын, 144 жанчыны, [[прыход]] [[Сваташыцы|Сваташыцкай]] царквы Ўзьнясеньня Гасподняга<ref name="Спісок"/>; 1995 год — 41 гаспадарка, 62 чалавека; 1999 год — 54 чалавекі; * XXI стагодзьдзе: 2010 год — 29 чалавек; == Асобы == * [[Васіль Гапееў]] (*21.01.1951, Волева) — беларускі чыгуначны дзеяч, палітык і дыплямат. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Волева. // {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|10-3}} * Волева. // {{Літаратура/Памяць/Дубровенскі раён|1}} — С. 562. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Дабрынскі сельсавет (Дубровенскі раён)}} {{Дубровенскі раён}} [[Катэгорыя:Дабрынскі сельсавет (Дубровенскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дубровенскага раёну]] kz1axsmcxg5turwm1v3ujv6va59dr7t 0 113162 2697365 2223819 2026-10-20T21:46:49Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Спадчыннасць?oldid=4453888 2697365 wikitext text/x-wiki '''Спа́дчыннасьць''' — уласьцівасьць [[арганізм]]аў забясьпечваць матэрыяльную і функцыянальную пераемнасьць паміж [[пакаленьне|пакаленьнямі]] як адзін з галоўных фактараў [[эвалюцыя|эвалюцыі]]. Спадчыннасьць рэалізуецца ў працэсе ўзнаўленьня ў шэрагу пакаленьняў спэцыфічнага характару [[абмен рэчываў|абмену рэчываў]] і [[Онтагенэз|індывідуальнага разьвіцьця]]. Фактары спадчыннасьці лякалізаваныя ў [[храмасома]]х і [[цытаплязма|цытаплязьме]] (цытаплязматычная спадчыннасьць). Генэтычная інфармацыя захоўваецца, узнаўляецца і перадаецца пры размнажэньні арганізмаў у выглядзе малекулаў [[нуклійныя кісьлі|нуклійных кісьляў]] ([[Дэзоксырыбануклійная кісьля|ДНК]], [[Рыбануклійныя кісьлі|РНК]]), якія ёсьць матэрыяльнамі носьбітамі ўсіх відаў спадчыннасьці. Асобная роля ў спадчыннасьці належыць дакладнасьці ўзнаўленьня малекулаў нуклійных кісьляў у працэсах [[рэплікацыя ДНК|рэплікацыі]] і [[транскрыпцыя (біялёгія)|транскрыпцыі]], а таксама высокай ступені дакладнасьці сынтэзу [[бялкі|бялкоў]] у працэсе [[трансьляцыя (біялёгія)|трансьляцыі]]. Рэалізацыя спадчыннасьці залежыць ад асаблівасьцей [[генатып]]у, вонкавых умоваў і адбываецца ў розных варыянтах. Напрыклад, асобіны з розным генатыпам маюць аднолькавы [[фэнатып]] (дамінантнасьць), арганізмы з аднолькавым генатыпам розьняцца сваім фэнатыпам (мадыфікацыя). Функцыянальная пераемнасьць пакаленьняў забясьпечваецца таксама перадачай інфармацыі ад аднаго пакаленьня да другога ў хадзе навучаньня, што ўважаецца за сыгнальную спадчыннасьць. Грунтам гэтага працэсу ёсьць умоўнарэфлекторная дзейнасьць вышэйшых арганізмаў, што асабліва выяўляецца ў чалавека. У час узьнікненьня і разьвіцьця жыцьця на [[Зямля|Зямлі]] спадчыннасьць адыгрывала вырашальную ролю шляхам спалучэньня кансэрватыўнасьці са [[зьменлівасьць|зьменлівасьцю]] ў замацаваньні дасягнутых эвалюцыйных пераўтварэньняў. Вывучэньне заканамернасьцяў спадчыннасьці мае важнае значэньне для [[мэдыцына|мэдыцыны]], [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і іншых галінаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спадчыннасць|Заяц Р. І.|94}} {{Накід:Біялёгія}} {{Генэтыка}} [[Катэгорыя:Генэтыка]] [[Катэгорыя:Спадчыннасьць| ]] ahafe3ax5d3xcsvqs8l81vcis0uayeq 0 114422 2697344 2178909 2026-10-20T15:33:45Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Крышталяграфія?oldid=3484749 2697344 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stohrem.jpg|значак|Выява крышталічнай краткі [[тытанат стронцу|тытанату стронцу]], атрыманае электронным [[мікраскоп]]ам. Яскравыя пункты належаць да атамаў стронцу, а больш цёмныя — [[тытан]]у і [[тлен]]у.]] '''Крышталягра́фія''' — [[навука]] аб [[крышталь|крышталях]], іхныя структуры, узьнікненьні і ўласьцівасьцях. Крышталяграфія вывучае вонкавую форму, унутраную будову фізычныя ўласьцівасьці, рост, разбурэньне, сувязь паміж будовай і хімічным складам крышталёў. Дасьледуе прыродныя і сынтэтычныя крышталі. Падзяляецца на [[крышталяфізыка|крышталяфізыку]], [[крышталяхімія|крышталяхімію]], геамэтрычную крышталяграфію і крышталегенэзіс. Геамэтрычная крышталяграфія вывучае вонкавую і ўнутраную сымэтрыю крышталёў, формы крышталінчых многасьценьнікаў. Крышталегенэзіс ёсьць вывучэньнем працэсаў зараджэньня і росту крышталёў, іхных фазавых пераходаў, структурных дэфэктаў, зросткаў і іншага. Яна шчыльна павязаная зь [[мінэралёгія]]й, [[фізыка цьвёрдых целаў|фізыкай цьвёрдых целаў]], [[пэтраграфія]]й, [[геахімія]]й. Фактычна крышталяграфія адыгрывае ключавую ролю ў многіх галінах [[біялёгія|біялёгіі]], [[хімія|хіміі]] і [[фізыка|фізыкі]], а таксама ў новых распрацоўках у гэтых сфэрах<ref>International Union of Crystallography. [https://journals.iucr.org/m/services/about.html IUCrJ Scope]. IUCr Journals.</ref>. Як самастойная навука паўстала ў другой палове XVII стагодзьдзя, з адкрыцьцём законаў сталасьць кутоў у крышталях ([[Нільс Стэнсэн]], 1669), падвойнага праменевага пераламленьня ([[Расмус Барталін]], 1669), сталасьць пунктаў плаўленьня крышталічных рэчываў ([[Робэрт Гук]], 1668), зьявы аднароднасьці і анізатропнасьці. Першы дапаможнік па крышталяграфіі апублікаваў [[Жан-Батыст Люі Рамэ дэ Ліль]] у 1772 годзе. У другой палове XVIII стагодзьдзя [[Рэнэ Жуст Гаюі]] ў 1784 годзе выказаў меркаваньне пра будову крышталёў у краткі. У XVIII—XIX стагодзьдзях [[Рэнэ Жуст Гаюі]], [[Георгі Вульф]], [[Аксель Гадалін]] распрацавалі вучэньне пра сымэтрыю крышталёў. Гістарычна крышталяграфія ўзьнікла ў рамках мінэралёгіі, як навука апісвае ідэальныя крышталі. У ліпені 2012 году [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] прызнала важнасьць крышталяграфіі, абвесьціўшы 2014 год Міжнародным годам крышталяграфіі<ref>[http://www.iycr2014.org/about/resolution UN announcement «International Year of Crystallography»]. iycr2014.org. 12 July 2012</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} [[Катэгорыя:Крышталяграфія| ]] s53veae2ezh1rfn2rxypny9df6y7o9o 0 115503 2697385 2664323 2026-10-21T07:17:49Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2697385 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Мастацтва вайны | Назва-арыгінал = 孫子兵法 | Выява = Inscribed bamboo-slips of Art of War.jpg | Памер = | Подпіс выявы = Бамбукавыя лісткі, на якія быў запісаны твор | Жанр = ваенная стратэгія | Аўтар = [[Сунь Цзы]] | Мова арыгіналу = кітайская | Напісаны = | Публікацыя = V стагодзьдзе да н. э. | Асобнае выданьне = | Выдавецтва = | Пераклад = | Электронная вэрсія = | ВікіКрыніца-тэкст = }} '''Мастацтва вайны''' ({{мова-zh|孫子兵法|孙子兵法}}) — старажытны [[кітай]]скі вайсковы трактат, які быў напісаны [[Сунь Цзы]], высокапастаўленым генэралам і стратэгам у канцы [[Пэрыяд Чунь-цю|вясновага й восеньскага пэрыяду]], але некаторыя навукоўцы лічаць, што ''«Мастацтва вайны»'' не было завершана да наступнага [[пэрыяд Ваяўнічых царстваў|часу Ваяўнічых царстваў]]<ref>[http://books.google.com/books?id=lYwJqWYT3t0C&pg=PA18&dq=%22Sun+Tzu%22+%22warring+states%22&cd=4#v=onepage&q=%22Sun%20Tzu%22%20%22warring%20states%22&f=false Griffith, Illustrated Art of War. — С. 17—18].</ref>. Твор складаецца з 13 частак, кожная зь якіх прысьвечана аднаму з аспэктаў вайны, ён, як кажуць, зьяўляецца дасканалай і скончанай працай па [[вайсковая стратэгія|ваеннай стратэгіі]] й [[вайсковая тактыка|тактыкі]] свайго часу, і да гэтага часу твор не згубіў сваёй актуальнасьці. ''«Мастацтва вайны»'' ёсьць адной з найстарэйшых і самых пасьпяховых кнігаў па вайсковай стратэгіі ў сьвеце. Твор быў самым вядомым і ўплывовым зь сямі вайсковых клясычных твораў [[Кітай|Кітая]]: «за апошнія 2 тысячы гадоў ён заставаўся самым важным вайсковым трактатам у [[Азія|Азіі]], дзе нават простыя людзі ведалі яго па назову»<ref>Sawyer, Ralph D. (2007). The Seven Military Classics of Ancient China. New York: Basic Books. — С. 149.</ref>. Твор меў велізарны ўплыў на ўсходняе вайсковае мысьленьне, бізнэсовую тактыку, і нават у іншых сфэрах жыцьця. Сунь-цзы падкрэсьліваў важнасьць пазыцыянаваньня ў вайсковай стратэгіі, і што рашэньне пра выбар пазыцыі войска павінна быць заснавана як на аб’ектыўных умовах, паводле дадзеных пра фізыка-геаграфічнае асяродзьдзе, гэтак і на суб’ектыўных перакананьнях іншых аспэктаў у гэтым асяродзьдзі. Ён меркаваў, што [[стратэгія]] ня ёсьць плянаваньне ў сэнсе працы праз устаноўленыя перакананьні й дзеяньні, а тое, што яна патрабуе хуткіх і адэкватных мераў рэагаваньня на зьменлівыя ўмовы. Плянаваньне працы павінна праводзіцца ня толькі ў кантраляваным асяродзьдзі, але й у зьменлівых умовах, якія ствараюць нечаканыя сытуацыі. Кніга была ўпершыню перакладзеная на [[француская мова|францускую мову]] ў 1772 годзе францускім [[езуіты|езуітам]] [[Жан Жазэф Мары Аміё|Жанам Жазэфам Мары Аміё]], і на [[ангельская мова|ангельскую мову]] брытанскім афіцэрам [[Эвэрард Фэрг’юсан Калтроп|Эвэрардам Фэрг’юсанам Калтропам]] у 1905 годзе. Разнастайныя лідэры, як то [[Мао Дзэ-дун]], генэрал [[Во Нгуен Зіяп]], барон [[Антуан-Анры Жаміні]], генэрал [[Дуглас Макартур]], [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]], і кіраўнікі [[Японія|імпэратарскай Японіі]], чэрпалі [[натхненьне]] з гэтай працы. ''«Мастацтва вайны»'' ўжываецца таксама як дапаможнік па [[бізнэс]]е й кіраўніцкай стратэгіі<ref>[http://ieeexplore.ieee.org/iel5/6378/17495/00808535.pdf «Art of War for Business Management Strategic Planning»]</ref><ref>Floyd, Raymond E. [https://web.archive.org/web/20110822084026/http://www.allbusiness.com/management/benchmarking-strategic-planning/338250-1.html «The art of war and the art of management»].</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://archive.org/details/suntzy Сунь-Цзи. Кантата "МІСТЕЦТВО ВІЙНИ"] {{ref-ua}} * [http://ctext.org/art-of-war «The Art of War»]. Выданьне на кітайскай і ангельскай мовах. * [http://www.gutenberg.org/etext/132 «The Art of War»]. У перакладзе на ангельскую. «Праект Гутэнбэрг». * [http://www.archive.org/details/art_of_war_librivox «Art of War»]. Аўдыё-кніга на ангельскай мове на сайце ''Internet Archive''. * [https://web.archive.org/web/20111006202435/http://www.paxlibrorum.com/ebooks/ List of eBooks]. Спасылка на электронную кнігу на ангельскай мове ў фармаце [[PDF]]. [[Катэгорыя:Кітайская літаратура]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] kocqd3zzzz2xlzyd38hmr18fvnrwlf2 0 182404 2697400 2518918 2026-10-21T11:32:45Z ~2026-56251-66 100780 удакладненьне 2697400 wikitext text/x-wiki {{Вайсковы дзяяч|поўнае імя=Стэфан Ёсіфавіч Курч|арыгінальнае імя=(па-расейску: Степан Осипович Курч)|месца нараджэньня={{Сьцяг|Расейская імпэрыя}} вёска [[Вусьце]] Магілёўскай губерні|прыналежнасьць={{Сьцягафікацыя|Расейская імпэрыя}}|гады службы=1868—1906|званьне=[[генэрал-маёр]]|род войскаў=|камандаваў=|частка=|бітвы=[[Расейска-турэцкая вайна]] (1877-1878)|узнагароды={{Ордэн Сьвятой Ганны I ступені}} {{Ордэн Сьвятога Станіслава I ступені}} {{Ордэн Сьвятога Ўладзімера IV ступені}} Замежныя:{{Камандор ордэна Ганаровага легіёна}} {{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Сьвятых Маўрыкія і Лазара}}|сувязі=|у адстаўцы=}} '''Стэфан Ёсіфавіч Курч''' (1850—1906) — расейскі генэрал-маёр беларускага паходжаньня, вайсковы цэнзар Віленскай вайсковай акругі, камандуючы 50-й пяхотнай брыгадай. == Паходжаньне == Шляхецкі род Курчаў вядомы яшчэ з XVI стагодзьдзя, ягоныя прадстаўнікі займалі дзяржаўныя і вайсковыя пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай і ў свой час нават парадніліся з Сапегамі (гл. [[Курчы]]). Стэфан Курч нарадзіўся 31 траўня 1850 году ў маёнтку [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]] Магілёўскай губэрні. Бацька — шляхціч Ёсіф Адамавіч Курч, уладальнік маёнтка. Маці — Надзея Васілеўна Бібікава, дачка расейскага генэрала В. А. Бібікава. == Пачатак вайсковай кар’еры == Службу распачаў кандуктарам у Мікалаеўскай Інжынэрнай Вучэльні, зь якой у 1868 годзе выпушчаны прапаршчыкам у 2-гі пантонны паўбатальён. У 1869 годзе пераведзены ў ранейшым чыне ў ляйб-гвардыі Праабражэнскі полк. У 1875 годзе атрымаў чын гвардыі штабс-капітана і празь месяц накіраваны на службу да камандуючага Заходне-Сыбірскай вайсковай акругай з залічэньнем маёрам па армейскай пяхоце. == Расейска—турэцкая вайна == З пачаткам [[Расейска—турэцкай вайны]] Стэфан Курч быў пераведзены ў 19-ы пяхотны Кастрамскі полк, у складзе якога прымаў удзел у штурме Плеўны 8 ліпеня 1877 году. Потым пераведзены ў 17-ы пяхотны Архангелагародзкі полк. У баі 28 лістапада Архангелагародзкі полк першым прыйшоў на дапамогу грэнадэрам супраць прарыву войска Асмана-пашы. Далей быў зімовы пераход праз Балканы і пасьпяховы штурм Чыфліка. За бездакорную службу Стэфан Курч быў узнагароджаны ордэнам Сьв. Станіслава 2 ступені зь мячамі, Сьв. Ганны 2 ступені зь мячамі і Сьв. Уладзімера 4 ступені зь мячамі і бантам. Пасьля вайны зноўку вярнуўся да службы ў штабе Заходне-Сыбірскай вайсковай акругі. == Апошнія гады == У 1881 годзе ўзьведзены ў чын палкоўніка і пастаўлены камандзірам 1-га Заходне-Сыбірскага міннага батальёна. Потым пасьлядоўна камандаваў 30-й рэзэрвовай пяхотнай брыгадай і 19-м Кастрамскім палком (1888—1897). 14 траўня 1896 году ўзьведзены ў [[генэрал-маёр]]ы і з 1897 году камандаваў рознымі пяхотнымі брыгадамі ў 4-й,2-й і 5-й дывізіях, а з 14 красавіка 1900 году — 50-й рэзэрвовай пяхотнай брыгадай. У 1905—1906 гадох — ваенны цэнзар Віленскай вайсковай акругі.<ref>РГВИА, ф. 409, оп. II, д. 34128, л. 13-21, п/с 349—210</ref> Гэты час разам зь дзецьмі жыў у [[Менск]]у па адрасе: вул. Захар’еўская, дом 16. == Сям’я == * Брат — Мікалай Ёсіфавіч Курч (1854—1916), калескі асэсар, ганаровы судзьдзя Міравога суда Аршанскай акругі. Скончыў вучэльню правазнаўства ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Уладальнік Ярковіцкага шклаварнага завода ля Талачына, а таксама сядзібы [[Чэрвіна]]. * Жонка — Кацярына Міхайлаўна Курбаноўская (1861—1935), дачка віцэ-губэрнатара Акмолінскай вобласьці. Перакладчыца, драматург, празаік. Друкавалася пад псэўданімам Эк у шэрагу папулярных тагачасных часопісаў («Русская мысль», «Журнал для всех», «Журнал для женщин» і інш.). Напісала шмат апавяданьняў для дзяцей. Пасьля сьмерці мужа жыла ў [[Масква|Маскве]] на Сьпірыдонаўцы, дом 16. * Дачка — Надзея Курч (1891—?) * Сын — Барыс Курч (1899—?) == Сьмерць == Памёр у студзені 1906 году, пахаваны на Вайсковых могілках у Менску.<ref>«Минская речь». 1906. 15 января., №11. С. 3</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Курчы]] [[Катэгорыя:Генэралы]] [[Катэгорыя:Генэралы Расейскай Імпэрыі]] hw90lisy3l2lg2mqfoesxd2ps0pjwyt 0 193587 2697372 2466608 2026-10-20T23:15:26Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697372 wikitext text/x-wiki {{Артаграфія}} {{Філёзаф |Імя = Ганна Тумаркін |Арыгінальнае імя = Ганна Паўлаўна Тумаркіна |Жанчына = так |Партрэт = אנה טומרקין.jpg |Апісаньне = Ганна Тумаркін |Імя пры нараджэньні = |Дата нараджэньня = {{Нарадзілася|16|2|1875}} |Месца нараджэньня = [[Дуброўна]], [[Горацкі павет]] |Дата сьмерці = {{Памерла|7|8|1951|гадоў=76}} |Месца сьмерці = [[Муры-Бэрн|Гюмлігэн]], кантон [[Бэрн (кантон)|Бэрн]], [[Швайцарыя]] |Школа = |Пэрыяд = |Кірунак = |Зацікаўленасьці = |Ідэі = |Папярэднікі = |Наступнікі = |Сайт = |Вікікрыніцы = |Вікікрыніцы пераклады на беларускую = }} '''Ганна-Э́стэр Тума́ркін''' (''Ганна Паўлаўна Тумаркіна'', {{мова-de|Anna Ester Tumarkin}}; 16 лютага 1875, [[Дуброўна]], [[Горацкі павет]] — 7 жніўня 1951, [[Муры-Бэрн|Гюмлігэн]], кантон [[Бэрн (кантон)|Бэрн]], [[Швайцарыя]]) — швэйцарская [[філёзаф]], гісторык філязофіі, псыхоляг жыдоўскага паходжаньня; першая ў Эўропе жанчына — [[прафэсар]] філязофіі (1909). == Жыцьцяпіс == Нарадзілася ў заможнай [[жыд]]оўскай сям’і<ref>Некаторыя крыніцы згадваюць месцам яе нараджэньня Кішынёў — верагодна, памылкова ([https://web.archive.org/web/20190222151952/http://www.zeno.org/Eisler-1912/A/Tumarkin,+Anna напр., тут]).</ref>. Яе бацькі — [[Бесарабія|бесарабскі]] купец і пасьля асабісты дваранін<ref>Lilia Zabolotnaia. Destinul unei familii. Câteva crâmpeie din istoria dinastiei Tumarkin. Tyragetia, 2002, 11 (стр. 193: о даровании личного дворянства купцу П. М. Тумаркину).</ref> Полціэл (Павел Майсеевіч) Тумаркін (пам. 1906 г.)<ref>У выбарчых сьпісах ад Бесарабскай губэрні за 1906 называецца '''''Полтиэл''' Моисеевич Тумаркин'' (імя па бацьку сыноў: ''П'''о'''лтиелов''). Займаўся аптовым гандлем абуткам, публіцыстыкай на іўрыце і перакладамі з [[расейская мова|расейскай мовы]] на [[іўрыт]] (пад імем ''Полтиэл Иосеф Тумаркин''). Адзін зь першых перакладчыкаў сучаснай амэрыканскай літаратуры на іўрыт (з дапамогай расейскай мовы, см. S. Ilan Troen. The Discovery of America in the Israeli University: Historical, Cultural, and Methodological Perspectives. Journal of American History, 81(1): 164—182, 1994).</ref><ref>«Шенат хаАлпаим» у перакладзе П. Ё. Тумаркина</ref> і яго жонка Сафія Гэрцэнштэйн — паходзілі з [[Дуброўна]], але ўжо ў самым раньнім дзяцінстве іх дачка Хана-Эстэр (у будучыні Ганна-Эстэр) расла ў [[Кішынёў|Кішынёве]]. Тут скончыла жаночую гімназію і настаўніцкія курсы<ref>[https://web.archive.org/web/20190328073343/http://www.aboutstudy.ru/study/14/14_62.html В мире закрытых дверей]</ref>. Ганна Тумаркін пачала навучаньне ў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт імя Гумбальта|Бэрлінскім унівэрсытэце]] пад кіраўніцтвам [[Вільгельм Дзільтэй|Вільгельма Дзільтэя]]<ref>Anna Tumarkin, «Wilhelm Dilthey». Archiv für Geschichte der Philosophie 25:143-153, 1912</ref>. З 1892 году жыла ў Швайцарыі, дзе да таго часу ўжо вучыўся яе старэйшы брат. Паступіла на філязофскае аддзяленьне [[Бэрнскі ўнівэрсытэт|Бэрнскага ўнівэрсытэту]], дзе ў 1895 годзе пасьпяхова абараніла дысэртацыю па параўнальным аналізе філязофскіх прац [[Ёган Готфрыд Гэрдэр|Гэердэра]] і [[Імануіл Кант|Канта]], выдадзеную ў першай кнізе «Бэрнскага курсу філязофіі» пад рэдакцыяй яе навуковага кіраўніка [[Людвіг Штайн|Людвіга Штайна]]. У 1898 годзе Тумаркін атрымала сталую пазыцыю прыватдацэнта (Privatdozentin) у Бэрнскім унівэрсытэце і такім чынам стала першай у Шваейцарыі і ў Эўропе жанчынай — выкладчыкам філязофіі<ref>[https://web.archive.org/web/20150226054348/http://www.unibe.ch/eng/pdf/history.pdf История Бернского университета]</ref>. У 1906 годзе атрымала званьне тытулярнага прафэсара (Honorarprofessorin), а ў 1909 — экстраардынарнага прафэсара (Professorin Extraordinaria) там жа. Выкладала эстэтыку і гісторыю філязофіі ў Бэрнскім унівэрсытэце да 1943 году. З 1921 году дзяліла кватэру зь лекарам Ідай Гоф (1880—1952) у доме № 44 па Hallwylstrasse. Разам з І. З. Гоф наведвала сваякоў у Бесарабіі, якая стала [[Румынія|румынскай]], у 1925 і 1937 гадах. Большасьць Тумаркіных, якія засталіся ў горадзе, былі дэпартаваныя і забітыя празь некалькі гадоў. Ганна Тумаркін — аўтар шэрагу манаграфічных прац па філязофіі, тэарэтычнай псыхалёгіі, эстэтыцы і культуралёгіі, гістарычнаму аналізу прац [[Бэнэдыкт Сьпіноза|Сьпінозы]], [[Ёган Готфрыд Гэрдэр|Гэрдэра]] і [[Імануіл Кант|Канта]], у тым ліку «Гэрдэр і Кант» (1896), «Да апісаньня [[Юстыніус Кэрнэр|Юстыніуса Кэрнэра]]», 1898), «Асацыятыўны прынцып у гісторыі эстэтыкі» (1899), «Гульня здольнасьцяў у Канта» (1905), «Да трансцэндэнтальнага мэтаду кантавай эстэтыкі» (1906), «Эстэтычны ідэал і этычная норма» (1907), «Крытычная праблема ў практычных працах Канта» (1908), «Кантавае вучэньне пра рэч-у-сабе» (1909), «Паэзія і сьветапогляд» (1919), які «Рамантычны сьветапогляд» (1920), «Якім чынам магчымая псыхалёгія як навука» (1921), «Пралегэмоны да навуковай псыхалёгіі» (1923), «Апалёнава і Дыянісава ў старажытнагрэчаскай філязофіі» (1927), «Мэтады псыхалягічнага дасьледаваньня» (1929), «Эстэтыка Іаан Георг Зульцэр» (1933), «Сутнасьць і станаўленьне швайцарскай філязофіі» (1948), і шмат іншых. 16 лютага 2000 году — у дзень нараджэньня Тумаркін — адна з прылеглых да старога корпусу Бэрнскага ўнівэрсытэту вуліцаў атрымала назву ''Tumarkinweg'' у яе гонар. У Бэрнскім унівэрсытэце была арганізавана навуковая праграма ANNA, у памяць пра філёзафа. === Сям’я === * Брат — Тумаркін Лазар Паўлавіч (6 лістапада 1865, [[Кішынёў]] [[Бесарабская губэрня|Бесарабскай губэрні]] — пасьля 1939) — доктар і грамадзкі дзеяч, выпускнік мэдыцынскага факультэту [[Маскоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]], заснавальнік прыватнага санаторыя-водалячэбніцы «Тумаркін» у Кішынёве ([[Вуліца Пушкіна(Кішынёў)|вул. Пушкіна, № 21]])<ref>[http://www.monument.sit.md/puskin/11/ Улица Пушкина, дом 11]</ref>, віцэ-старшыня саюзу вінаробаў гораду, быў галоўным урачом кішынёўскай бальніцы [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Чырвонага крыжа]] і першым [[Рэнтгеналёгія|рэнтгенолягам]] краю. * Пляменьнік (сын старэйшай сястры, лекара [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансэрваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Санкт-Пецярбургскай кансэрваторыі]] [[Вера Тумаркіна|Веры Паўлаўны Тумаркінай]], 1867—1899) — выдатны савецкі заоляг, акадэмік [[АН СССР]] [[Юрый Арлоў]] (1893—1966) — заснавальнік (1939) і загадчык (1943—1966) катэдры [[палеанталёгія|палеанталёгіі]] [[геалёгія|геалягічнага]] факультэту [[Маскоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]<ref>[http://geo.web.ru/conf/CD_Smirnov/html_2000/10_orlov.html Воспоминания Ю. А. Орлова]</ref> * Праўнучатая пляменьніца Ганны Тумаркін (праўнучка яе старэйшага брата Майсея) — [[ЗША|амэрыканскі]] гісторык Ніна Тумаркін ([[Ніна Тумаркіна]], нар. 1945), прафэсар і дэкан гістарычнага аддзяленьня каледжу Ўэлсьлі [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт|Гарвардзкага ўнівэрсытэту]], аўтар шматлікіх прац па сучаснай гісторыі Расеі і Савецкага Саюзу, у тым ліку манаграфій «Lenin Lives! The Lenin Cult in Soviet Russia» (''Ленін жывы! Культ Леніна ў Савецкай Расіі'', Harvard University Press, 1983, пашыранае выданьне — 1997, расейскі пераклад — СПб: Академический проект, 1997) і «The Living and the Dead: The Rise and Fall of the Cult of World War II in Russia» (''Жывыя і мёртвыя: Узьлёт і крушэньне культу Другой сусьветнай вайны ў Расеі'' (Basic Books, 1994, [http://dozor.narod.ru/poisk/nina.html расейскі пераклад]). * Іншая праўнучатая пляменьніца (таксама праўнучка Майсея Тумаркіна) — [[Алена Фрэнклі]] — дырэктар запаведніка біблейскага ляндшафту «[[Нэат Кедумін]]» у [[Ізраіль|Ізраілі]]<ref>Яе бацька, [[Аляксандр Фрэнклі]], з 1946 году быў шматгадовым вядучым і пасьля галоўным рэдактарам расейскага аддзелу радыё «[[Голас Амэрыкі]]», аўтар успамінаў пра жыцьцё расейскай эміграцыі ў [[Парыж]]ы канца 1920-х гадоў, апублікаваных яго жонкай — Натальляй Аляксандраўнай Фрэнклі-Тумаркінай.</ref> * Пляменьніца<ref>Lilia Zabolotnaia. Destinul unei familii. Câteva crâmpeie din istoria dinastiei Tumarkin (Le destin d'une famille. Fragments de l'histoire de la dynastie Tumarkin). In: Tyragetia, 2002, 11, стр. 193—196.</ref> Ганны Тумаркінай (дачка [[Масква|маскоўскага]] ювэліра Самуіла Рыгоравіча Тумаркіна<ref>Пляменьнік С. Г. Тумаркіна — эсэр і публіцыст Марк Беніямінавіч Вішняк (1883—1976).</ref>,<ref>[http://lib.babr.ru/ext.php?IDE=3501 Воспоминания М. В. Вишняка]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1844—1922) — Марыя (Маня) Самойлаўна Цэтліна (народжаная ''Тумаркіна'', у першым шлюбе ''Аўксеньцева''; 1882—1976) — выдавец, рэдактар ​​часопіса «Акно» ([[Парыж]]), грамадзкі дзеяч, выпускніца [[Бэрнскі ўнівэрсытэт|Бэрнскага ўнівэрсытэту]]; першым шлюбам (1906) замужам за публіцыстам, адным зь лідэраў партыі [[эсэры|эсэраў]] Мікалаем Аўксенцьевым (1878—1943), зь якім сустракалася з 1899 году; другім шлюбам (1910) замужам за літаратурным крытыкам і перакладчыкам Міхаілам Цэтліным<ref>[http://www.lebed.com/1997/art130.htm Интервью с историком Ниной Тумаркин]</ref><ref>[http://interlit.startlogic.com/tumarkina.htm Письмо Нины Тумаркин]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Яе дачка — мастачка [[Аляксандра Прэгель]] (народж. ''Аўксенцьева'', да 1937 году выкарыстоўвала псэўданімы Avxente, А. Bolotov, 1907—1984, якая была жонкаю фізыка Барыса Прэгеля (1893—1976), — ён быў прэзыэнтам вядучага пастаўшчыка радыеактыўных матэрыялаў у паўночным паўшар’і, [[Нью-Ёрк|нью-ёрскай]] карпарацыі «Canadian Radium & Uranium». Сын М. С. Цэтлінай — Валянцін Вольф (Валянцін Міхайлавіч) Цэтлін (Valentine Wolf Zetlin, 12 сакавіка 1912, [[Парыж]] — 9 чэрвеня 2007, [[Нью-Ёрк]])<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9504E1D8143AF930A25755C0A9619C8B63 Paid Notice: Deaths ZETLIN, VALENTINE WOLF, M.D.]{{ref-en}}</ref> — [[ЗША|амэрыканскі]] [[псыхааналіз|псыхааналітык]], у 1967—1970 гадах — прэзыэнт [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрскага]] [[Зігмунд Фрэйд|фрэйдысцкага]] таварыства (New York Freudian Society). Брат М. С. Цэтлінай — Раман Самойлавіч Тумаркін (1888—1971) — грамадзкі дзеяч. == Кнігі Г. Тумаркін == * Herder und Kant (''Гердар і Кант''). A. Siebert: [[Бэрн]], 1896. * Zur Charakteristik Justinus Kerners. Stilke: [[Бэрлін]], 1898. * Das Associationsprinzip in der Geschichte der Aesthetik (''Асацыятыўны прынцып у гісторыі эстэтыкі''). [[Бэрлін]], 1899. * Kants Spiel der Kräfte (''Гульня здольнасьцяў у Канта''). Henry Kündig: [[Жэнэва]], 1905. * Bericht über die deutsche ästhetische Literatur aus den Jahren 1900—1905 (''Агляд нямецкай эстэтычнай літаратуры за гады 1900—1905''). Georg Reimer: [[Бэрлін]], 1905. * Zur transcendentalen Methode der Kantischen Ästhetik (''Да трансцэндэнтальнага метаду кантавай эстэтыкі''). Reuther & Reichard: [[Бэрлін]], 1906. * Ästhetisches Ideal und ethische Norm (''Эстэтычны ідэа і этычная норма''). F. Enke: [[Штутгарт]], 1907. * [[Спіноза|Baruch Spinoza]]: acht Vorlesungen gehalten an der Universität Bern. Quelle & Meyer: [[Ляйпцыг]], 1908. * Das kritische Problem in den vorkritischen Werken Kants. C. Winter: [[Гайдэльбэрг]], 1908. * Erich Becher: Der Begriff des Attributes bei Spinoza in seiner Entwickelung und seinen Beziehungen zu den Begriffen der Substanz und des Modus. E. Anton: [[Бэрн]], 1909. * Kants Lehre vom Ding an sich. Georg Reimer: [[Бэрлін]], 1909. * Bericht über die deutsche ästhetische Literatur aus den Jahren 1905—1909. Georg Reimer: [[Бэрлін]], 1910. * Wilhelm Dilthey. L. Simion Nf.: [[Бэрлін]], 1912. * Zu Spinozas Attributenlehre. Georg Reimer: [[Бэрлін]], 1916. * Dichtung und Weltanschauung (''Поэзия и мировоззрение''). J. C. B. Mohr: [[Тубінген]], 1919. * Die romantische l'eltanschauung (''Рамантычны сьветапогляд''). P. Haupt: [[Бэрн]], 1920. * Wie ist Psychologie als Wissenschaft möglich (''Якім чынам магчымая псыхалёгія як навука''). Reuther & Reichard: [[Бэрлін]], 1921. * Prolegomena zu einer wissenschaftlichen Psychologie (''Пралегемоны да навуковай псыхалёгіі''). F. Meiner: [[Ляйпцыг]], 1923. * Die Idealität der ästhetischen Gefühle. R. Voigtländer: [[Ляйпцыг]], 1925. * Die Einheit des [[Платон|Platonischen]] «Phädrus». B. G. Teubner: [[Бэрлін]], 1925. * Der Unsterblichkeitsgedanke in Platos . J. D. Sauerländer: [[Франкфурт-на-Майне]], 1926. * Das [[Апалон|Apollinische]] und das [[Дыяніс|Dionysische]] in der griechischen Philosophie (''Апалонава і Дыянісава ў старажытнагрэчаскай філасофіі''). B. G. Teubner: [[Ляйпцыг]], 1927. * Eindrücke der Hellasreise 1927. Orell Füssli: [[Ляйпцыг]], 1928. * Verzeichis der Publiktionen von Schweizerfrauen. Bern-Bümpliz, Buch- und Kunstdruckerei Benteli A.-G.: [[Бэрн]], 1928. * Ein Blick in das Geistesleben der Schweizer Frauen einst und jetzt. F. Pochon-Jent: [[Бэрн]], 1928. * Die Methoden der psychologischen Forschung (''Метады псіхалагічнага даследавання''). B.G. Teubner: [[Ляйпцыг]], 1929. * Die Überwindung der Mimesislehre in der Kunsttheorie des XVIII Jahrhunderts. Verlag von J.C.B. Mohr (P. Siebeck): [[Тубінген]], 1930. * Der ästhetiker Johann Georg Sulzer . Verlag Huber & Aktiengesellschaft: [[Фраўэнфэльд]], 1933. * Ein Versuch Diltheys Leben aus ihm selbst zu verstehen. Helbing & Lichtenhahn: [[Базэль]], 1934. * Wesen und Werden der schweizerischen Philosophie: Allgemeine Richtung der Philosophie der Schweiz, Philosophisches Denken in der Geschichte, Naturrecht, Erziehungslehre (''Сутнасьць і станаўленьне швайцарскай філязофіі''). Verlag Huber & Aktiengesellschaft: [[Фраўэнфэльд]], 1948. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20220403071439/http://www.interlit2001.com/tumarkina.htm Сокращённый обзор статей:] Францыска Рагер. Філёзаф Ганна Тумаркіна — першая ў Эўропе жанчына-дацэнт (пераклад зь нямецкай Л. Кузьняцовай) (с.74-78) и Людміла Хмяльніцкая. «Дарагі падарунак маленькай Швайцарыі» (с.79-83) в журнале «Віцебскі сшытак» № 4 за 2000 год. * [http://www.uni-ch.ru/press_RU/prRU_Obuzarub_2000_02.htm Статья Андрея Буховцева в журнале Обучение за рубежом, № 2 от 2 февраля 2000 года.] * Zabolotnaia, Lilia. Destinul unei familii. Câteva crâmpeie din istoria dinastiei Tumarkin (Le destin d'une famille. Fragments de l'histoire de la dynastie Tumarkin). In: Tyragetia, 2002, 11, p.&nbsp;193-196 {{ref-ro}} * [https://web.archive.org/web/20160305084652/http://www.interlit2001.com/images/tumark2.jpg Таблічка Tumarkinweg у Бэрне] * [http://www.nashagazeta.ch/node/9772 Першая кабета прафэсар у Швайцарыі] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тумаркін, Ганна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дуброўне]] [[Катэгорыя:Філёзафы XX стагодзьдзя]] [[Катэгорыя:Швайцарскія філёзафы]] jtl3iz78pplk8lnulvpepeqknvwtalk 0 232510 2697358 2635041 2026-10-20T21:25:01Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Бібліяграфія 2697358 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца |Імя = Ірына Жарнасек |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = |Месца нараджэньня = |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Род дзейнасьці = |Гады актыўнасьці = |Кірунак = |Жанр = |Мова = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |Палічка = https://knihi.com/Iryna_Zarnasiek/ |Камунікат = http://kamunikat.org/Zarnasiek_Iryna.html |Сайт = }} {{Цёзкі}} '''Іры́на Фра́нцаўна Жарнасе́к''' ({{нар.}} 17 студзеня 1953, вёска [[Чаранкі (Глыбоцкі раён)|Чаранкі]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласьць]]) — беларуская [[пісьменьніца]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзілася ў сялянскай сям’і. Па сканчэньні Пліскай сярэдняй школы (1969) працавала загадчыцай Мамайскай сельскай бібліятэкі на Глыбоччыне. Завочна скончыла [[Менскі інстытут культуры]] (1976). У 1978—1979 роках — загадчыца чытальнай залы бібліятэкі трэсту № 16 «Нафтабуд» у [[Наваполацк]]у, у 1979—1983 роках — карэспандэнтка шматтыражнай газэты «Знамя новостройки» гэтага трэсту. З 1983 року — карэспандэнтка наваполацкой гарадзкой газэты «Хімік». Сябра [[Саюз пісьменьнікаў СССР|Саюзу пісьменьнікаў СССР]] (1987), [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]]. Жыве ў Наваполацку. Рэдактарка часопісу «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]», сябра рэдкалегіяў часопісаў «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]» і «[[Наша вера]]». Першае апавяданьне апублікавала ў 1978 року (газэта «[[Хімік (газэта)|Хімік]]»), у наступным року выступіла ў рэспубліканскім друку (часопіс «[[Работніца і сялянка]]»). Аўтарка кнігаў прозы «Ліст да сына» (1986), «Гульні над студняй» (1993), «Гадара» (2003), аповесьці-казкі «Спрэчка анёлаў» (2004), раману «Будзь воля Твая» (2004), зборніку вершаў «Шукаю цябе» (2008). Творы пісьменьніцы перакладзеныя на польскую, славацкую, украінскую мовы. == Кнігапіс == * {{Кніга|аўтар = Ірына Жарнасек. |частка = |загаловак = Ліст да сына: апавяданьні. Зьмест: Ліст да сына; Мастак; Матчыны посцілкі; Стэпка; Падарунак; Недаплецены кошык; Эдзька-Юрка; Санітарка; Дзве баразны; Радзіны і інш. |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/list-da-syna-zharnasek-iryna|адказны = рэдактар і аўтар прадмовы [[Алесь Савіцкі]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1986|том = |старонкі = |старонак = 155+2 |сэрыя = Першая кніга празаіка|isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Ірына Жарнасек. |частка = |загаловак = Гульні над студняй: аповесці. Зьмест: Гульні над студняй; Апошняя дзея; Мона Літа |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/gulni-nad-studnyay-zharnasek-iryna |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = 227+2 |сэрыя = |isbn = 5-340-00992-0|наклад = 3500}} * {{Кніга|аўтар = Ірына Жарнасек. |частка = |загаловак = Гадара. Апавяданьні |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/gadara-zharnasek-iryna|адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Про Хрысто]] |год = 2002|том = |старонкі = |старонак = 130 |сэрыя = Бібліятэка часопіса «Наша вера»|isbn = 985-6628-18-0|наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = Ірына Жарнасек. |частка = |загаловак = Спрэчка анёлаў: аповесць-казка |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/sprechka-anyolaw-zharnasek-iryna |адказны = Мастак Ігар Гардзіенка|выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Про Хрысто]] |год = 2004 |том = |старонкі = |старонак = 78 |сэрыя = |isbn = 985-6628-42-3|наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = Ірына Жарнасек. |частка = |загаловак = Шукаю Цябе: вершы |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/shukayu-tsyabe-zharnasek-iryna |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Про Хрысто]] |год = 2008 |том = |старонкі = |старонак = 79 |сэрыя = |isbn = 978-985-6825-05-0|наклад = 300}} * {{Кніга|аўтар = Ірына Жарнасек. |частка = |загаловак = Будзь воля Твая: раман |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/budz-volya-tvaya-zharnasek-iryna |адказны = Мастак Уладзімер Вішнеўскі |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Про Хрысто]] |год = 2004|том = |старонкі = |старонак = 428 |сэрыя = |isbn = 985-6628-51-2 |наклад = 2500}} * {{Артыкул| аўтар = Ірына Жарнасек. | загаловак = Нашых дзён крыгаход. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n87.pdf | мова = | выданьне = [[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2019 | том = | нумар = (1) 87 | старонкі = 52—57}} * {{Кніга|аўтар = Ірына Жарнасек. |частка = |загаловак = Будзь воля Твая… |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/budz-volia-tvaja-zarnasiek.html |адказны = Мастак Уладзімер Вішнеўскі |выданьне = 2-е выданьне, выпраўленае |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Про Хрысто]] |год = 2023|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-985-7206-98-8|наклад = }} ** {{Артыкул| аўтар = [[Аксана Данільчык]]. | загаловак = Раман Ірыны Жарнасек «Будзь воля Твая» ў кантэксце рэлігійнай культуры. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n110.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2024 | том = | нумар = 4 (110) | старонкі = 14—17 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар = Галіна Тычко. | загаловак = Літаратурны човен Ірыны Жарнасек. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n103.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2023 | том = | нумар = 1 (103) | старонкі = 48—50 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} === Энцыкляпэдыі, даведникі === * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Жарнасек, Ірына. | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_2.djvu_441 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі — [[Лідзія Савік|Л. С. Савік]]; бібліяграфія — М. П. Барташэвіч | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1993 | выпуск = | том =2, Верабей—Іваноў | нумар = | старонкі = 440| isbn =5-85700-060-2 | issn = }} * {{Літаратура/БелЭн|6|425|Жарнасек, Ірына| }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200926220219/https://lit-bel.org/friends/zh/Zharnasek-rina-Frantsana-314/ Жыцьцяпіс] на бачыне [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] * {{Facebook|irenazh.irenazh}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Жарнасек, Ірына Францаўна}} [[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу пісьменьнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту культуры і мастацтваў]] qmtym3ct7eausj03mz64jutf415lx3y 0 237106 2697392 2191669 2026-10-21T08:51:38Z ~2026-56335-61 100775 /* */ 2697392 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Міжнароднае таварыства правоў чалавека |альтэрнатыўная = |background_color = |колер_назвы = |выява = International Society for Human Rights.jpg |шырыня_лягатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |тып = <!-- дзяржаўная арганізацыя, недзяржаўная арганізацыя, міжнародная арганізацыя, і г. д. --> праваабарончая арганізацыя |легенда1 = |абрэвіятура = МТПЧ |штабкватэра =[[Франкфурт-на-Майне]], Нямеччына |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |назва_папярэдніка = |назва_пераемніка = |сяброўства = ад 30000 да 35000 чальцоў па ўсім сьвеце |тып_цэнтра = |цэнтр = |юрыдычны_статус = |мовы = |мова = |колькасць_супрацоўнікаў = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = Іван Агрузаў |падзея_заснавання1 = |дата ўтварэньня = 1972 |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = [https://www.ishr.org ishr.org] |вікісховішча = }} [[Файл:Joachim_Gauck_IGFM_01.jpg|міні| Праваабаронца {{артыкул у іншым разьдзеле|Ёахім Гаўк|Ёахім Гаўк|be|Ёахім Гаўк}} падчас удзелу ў прэс-канфэрэнцыі Міжнароднага таварыства правоў чалавека]] '''Міжнаро́днае тава́рыства право́ў чалаве́ка''' (МТПЧ) ({{Мова-de|Internationale Gesellschaft für Menschenrechte}}; {{Мова-en|International Society for Human Rights}}) — міжнародная [[Грамадзкія арганізацыі|няўрадавая]], [[Некамэрцыйная арганізацыя|некамэрцыйная]], [[Правы чалавека|праваабарончая]] арганізацыя, якая мае статус удзельніка пры [[Рада Эўропы|Радзе Эўропы]] й зьяўляецца чальцом Камітэту па сувязях з няўрадавымі арганізацыямі пры Радзе Эўропы. МТПЧ мае статус назіральніка ў Афрыканскай камісіі па правах чалавека й народаў. Арганізацыя мае асацыяваны статус з {{артыкул у іншым разьдзеле|Дэпартамэнт глябальных камунікацыяў ААН|Дэпартамэнтам глябальных камунікацыяў ААН|en|United Nations Department of Global Communications}} і кансультатыўны статус пры [[Эканамічная і сацыяльная рада ААН|Эканамічнай і сацыяльнай Радзе ААН]]. Штаб-кватэра МТПЧ знаходзіцца ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] ([[Нямеччына]]). Арганізацыя была заснаваная ў [[Заходняя Нямеччына|Заходняй Нямеччыне]] ў 1972 годзе як {{Мова-de|Gesellschaft für Menschenrechte|скарочана}} (GfM) ({{Мова-be|Таварыства правоў чалавека}}) з мэтаю садзейнічаньня міжнароднаму разуменьню й талерантнасьці ва ўсіх сфэрах культуры й грамадзтва, і з тых часоў таварыства падтрымлівае толькі тых асобаў, якія падзяляюць гэты прынцып і, як сьледзтва, негвалтоўна імкнуцца да абароны сваіх правоў. Ініцыятарам заснаваньня МТПЧ быў Іван Агрусаў, былы расейскі прымусовы рабочы, які пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] вырашыў застацца ў Заходняй Нямеччыне ў сувязі з дрэнным абыходжаньнем з былымі прымусовымі рабочымі ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]] (многія зь іх былі адпраўленыя ў [[ГУЛаг]] па вяртаньні). Таварыства стала міжнародным у 1982 годзе з заснаваньнем філіяў у [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Швайцарыя|Швайцарыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] й [[Францыя|Францыі]]. З тых часоў арганіцацыя вырасла надалей і ўключае 47 нацыянальных сэкцыяў (у тым ліку беларускую), нацыянальных групаў, рэгіянальных камітэтаў і зьвязаных арганізацыяў па ўсім сьвеце<ref>[https://ishr.org/regions/ All ISHR sections can be found in the map on this site.]</ref><ref>[https://www.igfm.de/igfm-weltweit/ All ISHR sections are also listed on the website of the German ISHR section.]</ref>. Сярод вядомых чальцоў МТПЧ канцлер Заходняй Нямеччыны {{артыкул у іншым разьдзеле|Людвіг Эрхард|Людвіг Эрхард|be|Людвіг Эрхард}}, былы аўстра-вугорскі кронпрынц [[Отта фон Габсбург]], былы генэральны пракурор Нямеччыны {{артыкул у іншым разьдзеле|Людвіг Марцін|Людвіг Марцін|de|Ludwig Martin}}, кітайскі праваабаронца {{артыкул у іншым разьдзеле|Гары Ву|Гары Ву|ru|Харри Ву}}, беларускі філёзаф і палітоляг, прафэсар {{артыкул у іншым разьдзеле|Іван Катляр|Іван Катляр|be|Іван Іванавіч Катляр}}, узбэцкі праваабаронца, прафэсар {{артыкул у іншым разьдзеле|Марат Західаў|Марат Західаў|ru|Захидов, Марат Тешаевич}}. Падчас [[Халодная вайна|халоднае вайны]] Міжнароднае таварыства правоў чалавека надавала асноўную ўвагу парушэньням правоў чалавека ў дзяржавах Усходняга блёку. [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка]] (Усходняя Нямеччына) у 1975 годзе абвясьціла Міжнароднае таварыства правоў чалавека «ворагам дзяржавы», і [[Міністэрства дзяржаўнай бясьпекі НДР|Штазі]] распачала кампанію супраць праваабарончай арганізацыі, спрабуючы яе дыскрэдытаваць<ref>[https://www.igfm.de/igfm-im-visier-der-stasi/ Die IGFM im Visier der Stasi]</ref>. У апошні час МТПЧ засяродзіла ўвагу на пытаньнях {{артыкул у іншым разьдзеле|Свабода веравызнаньня|свабоды веравызнаньня|be|Свабода веравызнання}} й свабоды прэсы ў такіх краінах, як [[Віетнам]] і [[Кітай]]. Таварыства выпускае ўласную пэрыядычную рассылку<ref>[https://ishr.org/our-work/newsletter/ ISHR Newsletter]</ref> (на ангельскай мове) і часопіс на нямецкай мове {{Мова-de|Menschenrechte|скарочана}} ({{Мова-be|Права чалавека|скарочана}})<ref>[https://www.igfm.de/news-presse/ IGFM News: Magazine Menschenrechte]</ref>. Прэзідэнтам Міжнароднай рады МТПЧ зьяўляецца прафэсар, доктар {{артыкул у іншым разьдзеле|Томас Шырмахэр|Томас Шырмахэр|de|Thomas Schirrmacher}}. Карл Хафэн — скарбнік, Мары Джэрард, доктар {{артыкул у іншым разьдзеле|Рэнэ Гомэс|Рэнэ Гомэс|es|René Gómez Manzano}}, доктар Любоў Нямчынава, доктар Хайдзі Марын, Сымона Шлегель і прафэсар, доктар Андрэй Сухарукаў — віцэ-прэзыдэнты<ref>[https://ishr.org/about/ About the ISHR.]</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Jürgen Wüst: ''Menschenrechtsarbeit im Zwielicht. Zwischen Staatssicherheit und Antifaschismus'', (Schriftenreihe Extremismus und Demokratie, 13), Bouvier, Bonn 1999, ISBN 3-416-02861-9 * Jürgen Wüst: ''«Imperialistisches Menschenrechtsgeschrei». Der Kampf des MfS gegen die Internationale Gesellschaft für Menschenrechte (IGFM) und Amnesty International (AI)'', in: ''{{артыкул у іншым разьдзеле|Deutschland Archiv|Deutschland Archiv|ru|Deutschland Archiv}}'', Nr. 3/1998, S. 418—427 * Günter Platzdasch unter Mitwirkung von {{артыкул у іншым разьдзеле|Райнэр Фромм|Райнэр Фромм|de|Rainer Fromm}}: [http://www.platzdasch.homepage.t-online.de/download/igfm.pdf ''Die sogenannte Internationale Gesellschaft für Menschenrechte Eine rechte Grauzonenorganisation''] Wiesbaden (Hrsg. Büro der Stadtverordnetenversammlung), 1990. Mit einem aktuellen Vorwort 2009 == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.ishr.org Афіцыйны сайт Міжнароднага таварыства правоў чалавека (ISHR) (на ангельскай мове)] * [http://www.igfm.de/ Internationale Gesellschaft für Menschenrechte (афіцыйны сайт на нямецкай мове)] {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1972 годзе]] [[Катэгорыя:Міжнародныя праваабарончыя арганізацыі]] [[Катэгорыя:НДА з кансультатыўным статусам пры Эканамічнай і сацыяльнай Радзе ААН]] [[Катэгорыя:Міжнародныя недзяржаўныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Некамэрцыйныя арганізацыі]] lwavcxv2hsok7zbo3p91m7vhoksxgwq 0 239012 2697398 2537867 2026-10-21T10:24:18Z ~2026-56526-98 100778 /* */ 2697398 wikitext text/x-wiki {{Сайт |імя = «Добрапіс» |лягатып = [[Файл:!Добрапіс эмблема.png|190пкс]] |здымак экрана = [[Файл:!Добрапіс здымак экрана.jpg|220пкс]] |подпіс = |url = [https://dobrapis.net dobrapis.net] |слоган = |alexa = |камэрцыйны = не |тып = моўны сэрвіс |рэгістрацыя = няма |мовы = беларуская |уладальнік = тэлеканал «[[Белсат]]» |аўтар = [[Зьміцер Саўка]] |пачатак працы = 2015 год |прыбытак = няма |бягучы стан = дзейны }} '''«До́брапіс»''' — шматфункцыйны моўны сэрвіс зь інтэрфэйсам на [[Беларуская мова|беларускай мове]] [[Беларускі клясычны правапіс|клясычным правапісам]] ад тэлеканалу [[Белсат|Белсату]], які ўлучае ў сабе праверку артаграфіі беларускае мовы, канвэртар [[Лацінка|лацінкі]] й базу іншамоўных найменьняў. Правярае артаграфію ў [[Афіцыйны правапіс беларускай мовы|афіцыйным]] і клясычным правапісах. == Гісторыя == Праект стварыў у 2015 годзе беларускі мовазнаўца [[Зьміцер Саўка]] разам з моўнай службай тэлеканалу [[Белсат]]у й з чыннай дапамогай валянтэраў<ref>{{Навіна|аўтар=КМ|загаловак=5 моўных спраў, якія зрабіў для нас Зьміцер Саўка|спасылка=https://www.svaboda.org/a/27667076.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=11 красавіка 2016|дата доступу=4 лютага 2021}}</ref>, у тым ліку праграміста [[Алесь Булойчык|Алеся Булойчыка]]. Пачатковая мэта — аўтаматычнае выпраўленьне памылак у журналісцкіх тэкстах супрацоўнікаў тэлеканалу<ref name="mediakritika">{{Навіна|аўтар=Настасься Вікулава|загаловак=Беларусы стварылі ўнікальны сэрвіс, які не дае памыліцца|спасылка=https://naviny.belsat.eu/news/belarusy-stvaryli-unikalny-servis-yaki-ne-dae-pamylitstsa/|выдавец=Тэлеканал «[[Белсат]]»|дата публікацыі=6 верасьня 2018|копія=http://mediakritika.by/article/4959/zhurnalisty-zapuscili-praekt-dobrapis-dlya-poshuku-pamylak-u-belaruskamounyh-tekstah|дата копіі=6 жніўня 2018|дата доступу=4 лютага 2021}}</ref>. Першапачаткова моўны сэрвіс «Добрапіс» месьціўся ў дамэне dobrapis.info<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Моўны сэрвіс «Добрапіс»|спасылка=http://www.nastaunik.info/node/13721|выдавец=Мэтадычны партал «Настаўнік»|дата публікацыі=2016|дата доступу=4 лютага 2021}}</ref>. На 2018 год слоўнікавая база складалася з больш за 1,5 мільёна словаў і славаформаў афіцыйным правапісам і 1,2 мільёны клясычным. Апроч таго, сэрвіс утрымліваў базу з 38 тысячаў іншамоўных уласных імёнаў, адаптаваных на беларускую мову зь дзясяткаў іншых моваў<ref>[https://dev.by/news/belsat-dobrapis Журналісты запусцілі праект «Добрапіс» для пошуку памылак у беларускамоўных тэкстах], DEV.BY, 3.08.2018 г.</ref>. База папаўняецца натуральным чынам — тымі пазыцыямі, якіх патрабуе час<ref name="mediakritika"/>. 2 жніўня 2018 году «Добрапіс» перамясьцілі на паддамэн тэлеканалу «[[Белсат]]» dobrapis.belsat.eu<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Унікальны сэрвіс «Добрапіс» цяпер дасяжны на новым адрасе|спасылка=https://naviny.belsat.eu/news/unikalny-servis-dobrapis-tsyaper-dasyazhny-na-novym-adrase/|выдавец=Тэлеканал «Белсат»|дата публікацыі=2 жніўня 2018|дата доступу=4 лютага 2021}}</ref>. Разам зь блякіроўкаю сайту «[[Белсат|Белсату]]» ў Беларусі са жніўня 2020 году сайт «Добрапісу» таксама застаўся заблякаваны<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|title=В Беларуси заблокирован ряд сайтов. В том числе и СМИ|first=Виталий|аўтар=Виталий Олехнович.|last=Олехнович|publisher=[[Onliner.by]]|date=2020-08-22|accessdate=2020-12-23}}</ref><ref>{{cite web|date=2020-08-22|title=В Белоруссии заблокировали несколько десятков информационных сайтов. Среди них — "Радио Свобода" и "Медиазона"|url=https://meduza.io/news/2020/08/22/v-belorussii-zablokirovali-neskolko-desyatkov-informatsionnyh-saytov-sredi-nih-radio-svoboda-i-mediazona|accessdate=2020-08-24|publisher=[[Meduza]]|language=ru}}</ref>. == Апісаньне == Дапамагае пазбавіцца памылак у тэксьце, напісаным па-беларуску ці афіцыйным, ці клясычным правапісам (як стандартавы заладоўваецца разьдзел «Афіцыйны правапіс»). Правярае правапіс толькі ў межах аднога слова<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра сэрвіс|спасылка=http://dobrapis.belsat.eu/about.html|выдавец=«Добрапіс»|дата публікацыі=2021|копія=http://dobrapis.blstv.eu/about.html|дата копіі=2021|дата доступу=4 лютага 2021}} </ref>. Дазваляе пошук беларускага асваеньня іншамоўных найменьняў (імёны, прозьвішчы, тапонімы, назвы краінаў, арганізацыяў, фірмаў, спартовых камандаў і пад.). Канвэртар лацінкі дапамагае карыстальнікам у правільным зваротным пераводзе кірылічных тэкстаў (у тым ліку беларускіх уласных імёнаў) у лацінкавыя. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201229164013/http://dobrapis.blstv.eu/ Люстэркавая вэб-бачына] [[Катэгорыя:Беларускія вэб-сайты]] [[Катэгорыя:Белсат]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2015 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў сеціве]] [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] 5ogax5ik55fjk9c959v3oe582u2ifnu 0 263395 2697347 2678634 2026-10-20T18:30:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697347 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Валімонт |лацінка = Valimont |арыгінал = Walmont <br> Walamunt |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Вальда (імя)|Walt]] + [[Мунд|Mont]] <br> [[Валь|Wal]] + Munt |варыянт = Вальмунд, Вальмунт, Вальмант |вытворныя = [[Вяльмонт]] |зьвязаныя = [[Монтаўт]] }} '''Валімонт''' (''Вальмунд'', ''Вальмунт'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча '''Ва́льмант'''. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Валтмунт, Валмунд, Валмунт або Валмонт (Waltmunt, Walmundus<ref name="Morlet-1971-213">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l'ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 213.</ref>, Walmunt, Walmont<ref>Dürre H. Die Regesten des Geschlechtes von Wallmoden. — Wolfenbüttel, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=MiZ6zaCXdLoC&q=Walmunt%2C+Walmont#v=snippet&q=Walmunt%2C%20Walmont&f=false S. 2—3].</ref>), Валамунт (Walamunt<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref>) і Мундаалд (Mundoald) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Waltmunt%2C+Walmunt+Walmontheim#v=snippet&q=Waltmunt%2C%20Walmunt%20Walmontheim&f=false S. 1135, 1509, 1519].</ref><ref name="Morlet-1971-213"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, аснова [[Валь|-вал-]] (імёны ліцьвінаў [[Валін (імя)|Валін]], [[Валант]], [[Гервала]]; германскія імёны Walin, Waland, Gerwala) — ад гоцкага *wala 'тыя, хто выдужаў на полі бітвы', walisa 'праўдзівы, лю́бы', waljan 'выбраць' або германскага wala < *wal(a)ha- 'чужы, валійскі'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 219.</ref>, а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Mundgerd, Sigimunt, Sciremunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. Такім парадкам, імя Валімонт азначае «гарлівасьць улады»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 20.</ref>. Адпаведнасьць імя Вальмант германскаму імю Walmont сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Германскі характар літоўскіх імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — таксама сьцьвердзіў амэрыканскі лінгвіст [[Альфрэд Зэн]]<ref>Senn A. Zur Bildung litauischer Gewässernamen // Annali. Sezione Slava. Istituto Universitario Orientale di Napoli. 2 (1959). P. 46.</ref>. Адпаведнасьць імя Вальмант (Вальмонт) германскім імёнам Walmund і Walamunt ([[Валь|Wala]]-munt) прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38, 164.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Walmundt Buschken son'' (23 красавіка 1398 году)<ref>Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae 1376—1430. — Cracoviae, 1882. [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA54&dq=Walmundt+Buschken+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8nb_KkYP9AhX0hf0HHUBKCVkQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=Walmundt%20Buschken%20son&f=false P. 54].</ref>; ''Walimund Buschken son''<ref>Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert. Bd. 1. — Marburg, 1970. [https://books.google.by/books?id=ansTAQAAMAAJ&q=Walimund+Buschken+son&dq=Walimund+Buschken+son&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAxrab8v78AhVWhv0HHYSaDyIQ6AF6BAgJEAI S. 12].</ref>, ''Walimund, filius Bosken''<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 4. — Reval, 1859. [https://books.google.by/books?id=S4VTAAAAcAAJ&pg=RA1-PA227&dq=Walimund+,+filius+Bosken&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT1Ku58v78AhUknP0HHdl3CAIQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=Walimund%20%2C%20filius%20Bosken&f=false S. 227].</ref>, ''Walmund filius Bussky''<ref>Lietuvos TSR istorijos šaltiniai: Feodalinis laikotarpis. — Vilnius, 1955. [https://books.google.by/books?id=v1wjAQAAMAAJ&q=Walmund+filius+Bussky&dq=Walmund+filius+Bussky&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjSyoO19P78AhU5_rsIHU_0CiEQ6AF6BAgHEAI P. 83].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 134.</ref> ([[Салінскі мір|12 кастрычніка 1398 году]]); ''Stanislaus alias Volymonth'' (1445 год)<ref>Album studiosorum Universitatis Cracoviensis. T. 1. — Cracoviae, 1887. [https://books.google.by/books?id=cFkWAQAAIAAJ&pg=PA2&dq=Stanislaus+alias+Volymonth&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjK1NjJmoj9AhXehP0HHRfABqEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Stanislaus%20alias%20Volymonth&f=false P. 2].</ref><ref name="Piatrauskas-2014-221">{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 221.</ref>; ''Нарко Волимонътовичъ'' (2 верасьня 1488 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} С. 130.</ref>; ''Jerzy Walmont''<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Księstwo Żmudzkie 1690 r. — Warszawa, 2009. S. 51.</ref>, ''Jan [[Сак|Zaga]] [[Нарывойша|Narwoysz]] z okolicy Wałmuntowicze''<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Księstwo Żmudzkie 1690 r. — Warszawa, 2009. S. 53.</ref> (1690 год); ''Wolmonty'' (1744 год)<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; ''Antoni Walmontt'' (1805 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=23lt&rid=S&search_lastname=Walmontt&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Nowe Miasto], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * [[Валімонт Бушкавіч]] (у каталіцтве Станіслаў; каля 1350 — па 1398) — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], меў сыноў [[Румбольд Валімонтавіч|Румбольда]], [[Кезгайла Валімонтавіч|Кезгайлу]], [[Яўнут Валімонтавіч|Яўнута]], [[Шадзібор Валімонтавіч|Шадзібора]], [[Гудзігерд Валімонтавіч|Гудзігерда]] і [[Судзівой Валімонтавіч|Судзівоя]] * Нарка Валімонтавіч — літоўскі баярын зь [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленскага павету]], які ўпамінаецца ў 1488 годзе * Лукаш Тамашавіч Вальмантовіч — [[Расены|расенскі]] [[Зямяне|зямянін]], які ўпамінаецца ў 1578 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 1. ― Вильна, 1901. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XhILAAAAIAAJ&q=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&q=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&f=false С. 49].</ref> Вальманты — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род зь [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленскага павету]]<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2016. S. 839.</ref>. У былым [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]] існуюць вёскі [[Вальмонтавічы]] і [[Валмонтышкі]]. == Глядзіце таксама == * [[Вальда (імя)|Валд]] * [[Валь|Вала]] * [[Мунд]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} {{Імёны з асновай валд}} {{Імёны з асновай вал}} {{Імёны з асновай мунд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 71dp2de34themlsa6ufsfpvcs4krue6 10 264120 2697380 2697290 2026-10-21T06:39:53Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697380 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VGK |каманда2=EDM |каманда3=SEA |каманда4=SJS |каманда5=ANA |каманда6=VAN |каманда7=LAK |каманда8=CGY <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=20 кастрычніка 2026 |перамогі_VGK=6 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=0 |паразы_VGK=3 |мз_VGK=44 |мп_VGK=30 |перамогі_EDM=6 |АТперамогі_EDM=1 |АТпаразы_EDM=1 |паразы_EDM=1 |мз_EDM=41 |мп_EDM=27 |перамогі_SEA=4 |АТперамогі_SEA=2 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=3 |мз_SEA=39 |мп_SEA=34 |перамогі_SJS=0 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=4 |мз_SJS=27 |мп_SJS=35 |перамогі_ANA=3 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=0 |паразы_ANA=5 |мз_ANA=26 |мп_ANA=29 |перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=1 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=8 |мз_VAN=33 |мп_VAN=51 |перамогі_LAK=1 |АТперамогі_LAK=0 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=4 |мз_LAK=17 |мп_LAK=27 |перамогі_CGY=2 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=6 |мз_CGY=17 |мп_CGY=37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=UTA |каманда2=MIN |каманда3=DAL |каманда4=COL |каманда5=WPG |каманда6=NSH |каманда7=STL |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=20 кастрычніка 2026 |перамогі_UTA=7 |АТперамогі_UTA=0 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=3 |мз_UTA=38 |мп_UTA=31 |перамогі_MIN=6 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=2 |паразы_MIN=2 |мз_MIN=31 |мп_MIN=25 |перамогі_DAL=3 |АТперамогі_DAL=2 |АТпаразы_DAL=1 |паразы_DAL=3 |мз_DAL=23 |мп_DAL=15 |перамогі_COL=5 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=1 |паразы_COL=4 |мз_COL=41 |мп_COL=31 |перамогі_WPG=4 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=2 |паразы_WPG=3 |мз_WPG=24 |мп_WPG=26 |перамогі_NSH=3 |АТперамогі_NSH=0 |АТпаразы_NSH=3 |паразы_NSH=2 |мз_NSH=23 |мп_NSH=24 |перамогі_STL=4 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=1 |паразы_STL=4 |мз_STL=29 |мп_STL=29 |перамогі_CHI=2 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=0 |паразы_CHI=6 |мз_CHI=21 |мп_CHI=36 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BOS |каманда2=TBL |каманда3=OTT |каманда4=FLA |каманда5=TOR |каманда6=BUF |каманда7=MTL |каманда8=DET <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=20 кастрычніка 2026 |перамогі_BOS=6 |АТперамогі_BOS=1 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=2 |мз_BOS=36 |мп_BOS=22 |перамогі_TBL=6 |АТперамогі_TBL=1 |АТпаразы_TBL=0 |паразы_TBL=2 |мз_TBL=31 |мп_TBL=23 |перамогі_OTT=4 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=0 |паразы_OTT=3 |мз_OTT=24 |мп_OTT=23 |перамогі_FLA=3 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=2 |мз_FLA=30 |мп_FLA=25 |перамогі_TOR=4 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=4 |мз_TOR=38 |мп_TOR=35 |перамогі_BUF=2 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=2 |паразы_BUF=3 |мз_BUF=27 |мп_BUF=34 |перамогі_MTL=1 |АТперамогі_MTL=3 |АТпаразы_MTL=2 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=30 |мп_MTL=34 |перамогі_DET=2 |АТперамогі_DET=1 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=3 |мз_DET=23 |мп_DET=28 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=CAR |каманда2=NYR |каманда3=NYI |каманда4=WSH |каманда5=NJD |каманда6=PIT |каманда7=PHI |каманда8=CBJ <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=20 кастрычніка 2026 |перамогі_CAR=7 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=1 |паразы_CAR=2 |мз_CAR=42 |мп_CAR=27 |перамогі_NYR=7 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=3 |мз_NYR=33 |мп_NYR=24 |перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=0 |АТпаразы_NYI=1 |паразы_NYI=3 |мз_NYI=27 |мп_NYI=20 |перамогі_WSH=5 |АТперамогі_WSH=0 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=4 |мз_WSH=30 |мп_WSH=29 |перамогі_NJD=3 |АТперамогі_NJD=2 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=4 |мз_NJD=29 |мп_NJD=30 |перамогі_PIT=1 |АТперамогі_PIT=2 |АТпаразы_PIT=1 |паразы_PIT=6 |мз_PIT=33 |мп_PIT=38 |перамогі_PHI=2 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=3 |паразы_PHI=6 |мз_PHI=17 |мп_PHI=36 |перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=2 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=5 |мз_CBJ=20 |мп_CBJ=29 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> nkrkmsdiecpcza9vhixpikp4kzle6vy 10 275286 2697381 2697300 2026-10-21T06:40:05Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697381 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 9 || 6 || 20 || '''26''' || +17 |- |style="text-align:left;"| [[Остан Мэт’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 11 || 8 || 10 || '''18''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 9 || 7 || 11 || '''18''' || +16 |- |style="text-align:left;"| [[Джэк Айкел]] ||style="text-align:left;"| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 11 || 5 || 13 || '''18''' || +8 |- |style="text-align:left;"| [[Кірыл Капрызаў]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 10 || 11 || 6 || '''17''' || +8 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 9 || 8 || 8 || '''16''' || +13 |- |style="text-align:left;"| [[Натан Макінан]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 10 || 6 || 10 || '''16''' || 0 |- |style="text-align:left;"| [[Марк Стоўн]] ||style="text-align:left;"| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 11 || 8 || 7 || '''15''' || +9 |- |style="text-align:left;"| [[Вільям Нюляндэр]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 11 || 6 || 9 || '''15''' || -2 |- |style="text-align:left;"| [[Сэбастыян Аха]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 11 || 6 || 8 || '''14''' || +5 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> 5v0ssujlz3yzzqilpd8yygitqypc88h 10 275287 2697382 2697302 2026-10-21T06:40:14Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697382 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Джэйк Отынджэр]] ||style="text-align:left;"| [[Далас Старз]] || 7 || 423:31 || 8 || 138 || '''94,52''' |- |style="text-align:left;"| [[Лінус Ульмарк]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 7 || 406:29 || 9 || 155 || '''94,51''' |- |style="text-align:left;"| [[Данііл Тарасаў]] ||style="text-align:left;"| [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] || 4 || 213:53 || 5 || 79 || '''94,05''' |- |style="text-align:left;"| [[Ільля Сарокін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 7 || 417:45 || 12 || 171 || '''93,44''' |- |style="text-align:left;"| [[Дылан Гаранд]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] || 7 || 357:21 || 11 || 143 || '''92,86''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 8 || 485:47 || 16 || 206 || '''92,79''' |- |style="text-align:left;"| [[Ігар Шасьцёркін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] || 5 || 267:41 || 8 || 101 || '''92,66''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 6 || 355:22 || 13 || 148 || '''91,93''' |- |style="text-align:left;"| [[Алекс Нэдэлікавіч]] ||style="text-align:left;"| [[Сан-Хасэ Шаркс]] || 4 || 252:54 || 10 || 111 || '''91,74''' |- |style="text-align:left;"| [[Джозэф Ўол]] ||style="text-align:left;"| [[Філадэлфія Флаерз]] || 6 || 363:37 || 16 || 176 || '''91,67''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> aikwt3d0g93bu3zbzmlguehvvb3v558 0 276992 2697345 2694674 2026-10-20T18:13:42Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697345 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Летува |Назва = Валмонтышкі |Лацінка = Vałmontyški |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Валмонтышкаў |Назва летувіскай мовай = Valmantiškiai |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Мясцовая назва = |Павет = [[Ковенскі павет|Ковенскі]] |Раён = [[Ковенскі раён|Ковенскі]] |Староства = |Мэр = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 55 |Шырата хвілінаў = 3 |Шырата сэкундаў = 57.6 |Даўгата градусаў = 23 |Даўгата хвілінаў = 33 |Даўгата сэкундаў = 7.2 |Назва мапы = |Варыянт мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Валмонтышкі''' ({{мова-lt|Valmantiškiai|скарочана}}) — [[вёска]] ў [[Летува|Летуве]], каля ракі [[Нёман]]у. Уваходзяць у склад [[Вількі]]йскага староства [[Ковенскі раён|Ковенскага раёну]] [[Ковенскі павет|Ковенскага павету]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Валімонт}} Валтмунт, Валмунд, Валмунт або Валмонт (Waltmunt, Walmundus<ref name="Morlet-1971-213">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l'ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 213.</ref>, Walmunt, Walmont<ref>Dürre H. Die Regesten des Geschlechtes von Wallmoden. — Wolfenbüttel, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=MiZ6zaCXdLoC&q=Walmunt%2C+Walmont#v=snippet&q=Walmunt%2C%20Walmont&f=false S. 2—3].</ref>), Валамунт (Walamunt<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref>) і Мундаалд (Mundoald) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Waltmunt%2C+Walmunt+Walmontheim#v=snippet&q=Waltmunt%2C%20Walmunt%20Walmontheim&f=false S. 1135, 1509, 1519].</ref><ref name="Morlet-1971-213"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, аснова [[Валь|-вал-]] (імёны ліцьвінаў [[Валін (імя)|Валін]], [[Валант]], [[Гервала]]; германскія імёны Walin, Waland, Gerwala) — ад гоцкага *wala 'тыя, хто выдужаў на полі бітвы', walisa 'праўдзівы, лю́бы', waljan 'выбраць' або германскага wala < *wal(a)ha- 'чужы, валійскі'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 219.</ref>, а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Mundgerd, Sigimunt, Sciremunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. Такім парадкам, імя Валімонт азначае «гарлівасьць улады»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 20.</ref>. Адпаведнасьць імя Вальмант германскаму імю Walmont сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Адпаведнасьць імя Вальмант (Вальмонт) германскім імёнам Walmund і Walamunt прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38, 164.</ref>. Яшчэ этнограф і мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] зьвяртаў увагу на тое, што ў [[Латышы|латыскай]] [[Курляндыя|Курляндыі]], «''большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі''»<ref>Карский Е. Ф. Белорусы. Т. 1. — Минск, 2006. [https://books.google.by/books?id=ohcsAQAAMAAJ&q=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&dq=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfmJmpp9X5AhUa7qQKHRoNCsAQ6AF6BAgBEAI С. 559].</ref>, пазьней у рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна [[балты]]йскія» і нават «тыпова [[Летувісы|летувіскія]]»<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj1/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B_%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_i_%D1%83%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D1%9E_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B.html Балты цэнтральнай і ўсходняй Беларусі ў сярэднявеччы] // Спадчына. № 1, 1999. С. 61—72.</ref>. Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «''ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная «лінія Сафарэвіча» (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 31.</ref>. == Насельніцтва == * 1902 год — 148 чалавек<ref>Алфавитный список населенных мест Ковенской губернии. — Ковна, 1903. С. 14.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ковенскага павету]] e6elhys4l85zxzm5fo8sjz3du7qbgoo 0 277167 2697346 2694673 2026-10-20T18:18:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697346 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Летува |Назва = Вальмонтавічы |Лацінка = Valmontavičy |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Вальмонтавічаў |Назва летувіскай мовай = Valmančiai |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Мясцовая назва = |Павет = [[Шавельскі павет|Шавельскі]] |Раён = [[Радзівілішкаўскі раён|Радзівілішкаўскі]] |Староства = |Мэр = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 55 |Шырата хвілінаў = 33 |Шырата сэкундаў = 43.2 |Даўгата градусаў = 23 |Даўгата хвілінаў = 52 |Даўгата сэкундаў = 4.8 |Назва мапы = |Варыянт мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Вальмонтавічы''', '''Валмонтавічы''' ({{мова-lt|Valmančiai|скарочана}}) — [[вёска]] ў [[Летува|Летуве]], каля ракі [[Гардува|Гардувы]]. Уваходзяць у склад Скемскага староства [[Радзівілішкаўскі раён|Радзівілішкаўскага раёну]] [[Шавельскі павет|Шавельскага павету]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Валімонт}} Валтмунт, Валмунд, Валмунт або Валмонт (Waltmunt, Walmundus<ref name="Morlet-1971-213">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l'ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 213.</ref>, Walmunt, Walmont<ref>Dürre H. Die Regesten des Geschlechtes von Wallmoden. — Wolfenbüttel, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=MiZ6zaCXdLoC&q=Walmunt%2C+Walmont#v=snippet&q=Walmunt%2C%20Walmont&f=false S. 2—3].</ref>), Валамунт (Walamunt<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref>) і Мундаалд (Mundoald) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Waltmunt%2C+Walmunt+Walmontheim#v=snippet&q=Waltmunt%2C%20Walmunt%20Walmontheim&f=false S. 1135, 1509, 1519].</ref><ref name="Morlet-1971-213"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, аснова [[Валь|-вал-]] (імёны ліцьвінаў [[Валін (імя)|Валін]], [[Валант]], [[Гервала]]; германскія імёны Walin, Waland, Gerwala) — ад гоцкага *wala 'тыя, хто выдужаў на полі бітвы', walisa 'праўдзівы, лю́бы', waljan 'выбраць' або германскага wala < *wal(a)ha- 'чужы, валійскі'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 219.</ref>, а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Жыгімонт]], [[Скірмант|Скірмунт]]; германскія імёны Mundgerd, Sigimunt, Sciremunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. Такім парадкам, імя Валімонт азначае «гарлівасьць улады»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 20.</ref>. Адпаведнасьць імя Вальмант германскаму імю Walmont сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 102.</ref>. Адпаведнасьць імя Вальмант (Вальмонт) германскім імёнам Walmund і Walamunt прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38, 164.</ref>. == Гісторыя == Маёнтак Вальмонтавічы (''Вольмонтовичи'') упамінаецца ў XVI стагодзьдзі<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=p9sGAAAAYAAJ&q=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8&f=false С. 61].</ref>. У XIX ст. Вальмонтавічы ўваходзілі ў склад Шавельскага павету Ковенскай губэрні<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/855 S. 855].</ref>. Перад [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайной]] у Вальмонтавічах мешкалі наступныя шляхецкія радзіны: [[Мантвілы]], Гасьцевічы, Самалевічы, Рымкевічы, Лаўрыновічы, Лаўданскія, Дамашэвічы, Людкевічы, [[Бутрымовічы|Бутрымы]] ды іншыя<ref>Sawaniewska-Mochowa S., Zielińska A. Szlachta laudańska i jej polszczyzna dawniej i dziś // Acta Baltico-Slavica. Nr. 29, 2005. S. 74.</ref>. == Насельніцтва == * 1902 год — 190 чалавек<ref>Алфавитный список населенных мест Ковенской губернии. — Ковна, 1903. С. 377.</ref> == Глядзіце таксама == * [[Ляўда]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шавельскага павету]] 2zs9610iwpkgb3l2mpsm1yqsinz4zqd 0 280192 2697387 2679734 2026-10-21T08:23:01Z ~2026-56227-96 100774 /* */ Выпраўлена інфармацыя аб гербу 2697387 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Люцыян Узембла |Арыгінал імя = {{мова-pl|}} Łucjan Uziębło, {{мова-lt|}} Liucijonas Uzembla |Партрэт = Lucjan Uzieblo (111704667).jpg |Памер = 240пкс |Апісаньне = |Герб = Herb Radwan.svg |Подпіс гербу = [[Радван (герб)|Герб «Суліма»]] |Род = |Бацька = Станіслаў Захары Ўзембла |Маці = Людвіка Гэрбурт-Гэйбовіч |Дзеці = |Жонка = Марыя Пташыцкая |Рэлігія = [[рыма-каталік]] |Імя пры нараджэньні = Lucjan Edward Uziębło |Псэўданімы = Сулімчык, Альгерд ({{мова-lt|Algirdas}}) |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = публіцыст, дзеяч культуры, краязнаўца |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Подпіс = |ВікіКрыніца = s:pl:Autor:Lucjan Uziębło |Палічка = |Сайт = }} '''Люцыян Эдвард Узембла''' ({{мова-pl|Łucjan Edward Uziębło}}, {{мова-lt|Liucijonas Edvardas Uzembla}}; 11 лютага 1864 [[Вільня]] — 12 сьнежня 1942, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Віленская калёнія||lt|Žemasis Pavilnys}}, цяпер [[Вільня]]) — публіцыст, культурны дзеяч, [[Краязнаўства|краязнаўца]]<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė">Sudarytoja Vida Girininkienė. Vilniaus Bernardinų kapinės 1810—2010. Vilnius: Aureus, 2010. ISBN 978-9953-34-278-6.</ref><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka">Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka. Uziembła Lucjan. Provieniencijos. [https://web.archive.org/web/20240309172008/https://proveniencijos.lnb.lt/uziembla-lucjan/]</ref>, рэдактар [[Кур’ер Літоўскі|Кур’ера Літоўскага]]<ref>{{кніга|аўтар=Mieczysław Jackiewicz| загаловак= Wileński słownik biograficzny (wydanie drugie poszerzone)|месца=Bydgoszcz|выдавецтва= Zaklad Poligraficzny SPRINT Tomasz Toczkiewicz|год=2008|том=|старонкі=552|старонак=605|isbn= 978-83-87865-59-7|наклад=}}</ref><ref>[https://elibrary.mab.lt/discover?scope=%2F&query=Kurier+Litewski&submit=Vykdyti Kurier Litewski у бібліятэцы Ўрублеўскіх]</ref>. == Біяграфія == Люцыян Узембла нарадзіўся 11 лютага 1864 году ў [[шляхта|шляхецкай сям’і]] Станіслава Ўземблы й Людвікі Гэрбурт-Гэйбовіч. Самавук. [[Летувіская мова|Літоўскую мову]] ведаў<ref>[http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2011/mga10/pzd3.htm Nekropolia na skarpie Wilenki]</ref>, але ў друку пісаў па-польску. У Люцыяна дома была велізарная бібліятэка. Удзельнічаў у выставах і культурным жыцьці Вільні. У прэсе ён звычайна падпісваўся псэўданімамі. Іх у яго было не адно. Часьцей за ўсё карыстаўся мянушкай «Сулімчык» ({{мова-pl|„Sulimczyk"}}, {{мова-lt|„Sulimčik"}}). Неаднаразова ўзнагароджваўся. Зьбіраў творы мастацтва, рукапісы<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės">Vilniaus Bernardinų kapinės rašytiniuose ir ikonografiniuose šaltiniuose. Parodos katalogas, 2010 m.</ref>. У 1907—1914 гады Люцыян Узембла быў галоўным захавальнікам фондаў Віленскага навукова-мастацкага музэя. Сябра [[Таварыства сяброў навукаў ў Вільні]]. З 1919 году — экспэрт факультэта прыгожых мастацтваў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], у 1921—1924 гг. — малодшы асыстэнт катэдры гісторыі культуры гуманітарнага факультэту<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. Апублікаваў у газэтах Варшавы й Вільні (найчасьцей у Літоўскім квартальніку<ref>[https://www.bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/results?q=+Kwartalnik+Litewski.+Wydawnictwo+poświęcone+zabytkom+przeszłości%2C+dziejom%2C+krajoznawstwu+i+ludoznawstwu+Litwy%2C+Białorusi+i+Inflant&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 Kwartalnik Litewski]</ref> й [[Кур’ер Літоўскі|Кур’еры Літоўскім]]) шмат артыкулаў на гістарычна-культурныя й гістарычна-літаратурныя тэмы, у тым ліку пра жыцьцё й творчасьць [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Ліставаўся з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшкай]]<ref>Anita Magowska, [https://web.archive.org/web/20240318081231/http://www.actamedicorum.ump.edu.pl/upload/files/AMP%20R.7%202017%20z.1%20Magowska%20Dzia%C5%82alno%C5%9B%C4%87%20naukowa%20i%20o%C5%9Bwiatowa.pdf Działalność naukowa i oświatowa Polaków w Wilnie w latach 1899—1915 w świetle listów Elizy Orzeszkowej i Lucjana Uziębło do Władysława Zahorskiego], Acta Medicorum Polonorum — Nr 7/2017, Zeszyt 1.</ref>. Быў суініцыятарам адбудовы помніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трохкрыжовая гара|Тром Крыжам|pl|Góra Trzykrzyska}}, якая была ў рэшце рэалізавана ў 1916 годзе. Быў адным зь ініцыятараў ушанаваньня памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ў 1897 у Вільні{{Заўвага|Cябрам юбілейнага камітэту быў таксама [[Францішак Багушэвіч]].}}, сябра камітэту па будаўніцтву помніку Адаму Міцкевічу ў Вільні<ref>Amelia Sarnowska, [https://litterahistorica.polonistyka.uj.edu.pl/documents/49400920/dbc24051-8243-4a79-bfd5-f483f91b1ecd Tułacze cienie przeszłości : o Leonie Borowskim i Lucjanie Uzięble], Littera/Historica, № 2, 2015, s. 47-67.</ref>. Люцыян Узембла быў ініцыятарам і бібліятэкарам віленскага [[Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі ў Вільні|Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі]] ({{мова-pl|Towarzystwo miłośników starożytności i ludoznawstwa}}, {{мова-lt|Senovės ir etnografijos mylėtojų draugija}}) (1899—1906), вядомага таксама як археалягічны гурток{{Заўвага|[[Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі ў Вільні|Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі]], вядомае як археалягічны гурток. Яго сябры галоўнай сваёй мэтай паставілі збор народных рэліквій, культурных пажыткаў, а таксама іх абарону ад зьнішчэньня альбо вывазу зь Вільні. Памятаючы, які лёс напаткаў Віленскую археалягічную камісыю й музэй старажытнасьці, сваю арганізацыю не рэгістравалі й працавалі кансьпіратыўна. Рэгулярныя пасяджэньні праходзілі ў прыватных дамах сябраў. Праект стварэньня такой арганізацыі ўзьнік у 1898 годзе, а ініцыятарамі былі Люцыян Узембла (1864-1942), літаратар, калекцыянер і аматар старажытнасьці Вільні; [[Станіслаў Булгароўскі]] (1872-1935), адвакат і натарыюс, і [[Станіслаў Мураўскі]], горны інжынер. Кіраўніцтва было ўтворана ў маі 1899 г. Першым старшынёй стаў [[Казімер Падэрня]] (1842-1910), гісторык і дасьледчык віленскіх помнікаў, бібліятэкарам - [[Людвік Чаркоўскі]] (1855-1928), потым працаваў бібліятэкарам унівэрсытэта імя Стэфана Баторыя; кансэрватарам помнікаў - [[Уладзіслаў Загорскі]] (1858-1927), сакратаром і казначэем - Люцыян Узембла. Праз шэсьць месяцаў кіраўніцтва зьмянілася, старшынёй абралі [[Вандалін Шукевіч|Вандаліна Шукевіча]], сакратаром застаўся [[Станіслаў Яроцкі]] (1879-1944), мастак; казначэем - [[Францішак Юрэвіч]] (1850-1924), бібліятэкарам - Люцыян Узембла, а пасьля яго - [[Адам Карповіч]] (1842-1914). Гурток функцыянаваў да 1906 году, і на працягу гэтага часу яго сябрамі былі каля трыццаці асобаў, галоўным чынам прадстаўнікі віленскай інтэлігенцыі. Гэта былі пісьменьнікі, мастакі, юрысты, некалькі выдаўцоў кніг, дзеячы асьветы, сярод іх Браніслаў Умястоўскі (1863-1933), купцы й інжынеры. Сябры гуртка імкнуліся падняць патрыятычны настрой і прыцягнуць да супрацоўніцтва шырокія колы грамадзкасьці й з гэтай мэтай арганізоўвалі ўрачыстасьці падчас народных сьвят, эcкурсыі ў гістарычныя мясьціны: у [[Трокі]], на [[Вяльля|Вілію]], у [[Наваградак]], уводзілі звычай аздабленьня й асьвячэньня ў дзень памерлых могілак заслужаных людзей для народнай гісторыі й культуры. Таксама займаліся кансэрвацыяй могілак віленскіх прафэсараў на Росе й на Бернардынскіх могілках. Арганізоўвалі лекцыі й гутаркі для моладзі й навучэнцаў гімназый. У часопісе ”Пад’ём” (”Pobódka”) зьмяшчалі артыкулы па тэматыцы ”інвэнтарызацыі помнікаў далёкай мінуўшчыны”. Прадметам клопату археалягічнага гуртка была кансэрвацыя жывапісу ў старых касьцёлах Вільні. У гэтай справе падтрымлівалі кантакт з выдатным прапаведнікам і гісторыкам ксяндзом-прэлатам [[Ян Курчэўскі|Янам Курчэўскім]], які дапамагаў ім уплываць на духоўную сьвядомасьць тых, хто спрабаваў аднавіць унутранае ўбранства касьцёлаў. Сябры гуртка служылі дарадцамі падчас аднаўленьня касьцёлаў і прадметаў, якія мелі мастацкую каштоўнасьць, а Францішак Юрэвіч, [[Станіслаў Яроцкі]] й [[Вацлаў Макоўскі]] (1854-1922) самі працавалі пры ачышчэньні фрэсак у капліцы Сьвятога Казімера. Пад уплывам стараньня археалягічнага гуртка магістрат Вільні выдаліў зь вежы, якая знаходзілася на замкавай гары, сыгналізацыю, а знутры яе - кавярню. Адным з найважнейшых заданьняў, якое рэалізоўваў археалягічны гурток, было выратаваньне ад поўнага зьнікненьня руін замка, які знаходзіўся на востраве ў Троках. Аб’ект ператвараўся ў руіны, а цэґлу зь яго муроў выкарыстоўвалі для будаўніцтва жыхары найбліжэйшага навакольля. Афіцыйным гаспадаром на падставе дамовы арэнды з горадам Трокі стаў [[Вандалін Шукевіч]]. Ён таксама атрымаў як вядомы дасьледчык згоду ад царскай Археалягічнай камісыі зь Пецярбурга на вядзеньне археалягічных дасьледаваньняў у замку й на востраве, а таксама на правядзеньне рамонтных прац на помніках даўніны. Стараньні сябраў археалягічнага гуртка выклікалі зацікаўленасьць і дапамогу польскай і летувіскай грамадзкасьці.}}<ref>[https://pawet.net/files/w_szukiewicz.pdf Мар’яна Магдалена Бломберг, Вандалін Шукевіч. Сын лідскай зямлі — даследчык і грамадскі дзеяч. Варшава: Таварыства польскай культуры на Лідчыне; 2010, С. 60-62].</ref><ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 129—130.</ref><ref>Andrzej Romanowski, Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904, Kraków : «Universitas», 2003. — 485 s, s. 313.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240228130615/https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2019~1617120346114/B.03~2019~1617120346114.pdf Henryka Ilgievič, Vilniaus senovės ir mokslo mylėtojai XX amžiaus pradžioje, Vilnius: LKTI, 2019, 344 p., p. 89-90.]</ref>. У 1900 годзе грошы таварыства былі зафундаваны на памятную табліцу [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] з партрэтам ў [[Жупраны|жупранскім]] [[Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны)|Касьцёле]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1f84640b-17f2-4a4f-a661-25dacfc21adb?page=1 Kurjer Wileński 1924, nr 25 (25 lipca), L-wislaw, O Kołku Miłośników wiedzy o Kraju, s. 2] </ref>. Сам Люцыян Узембла напісаў напісаў некалькі [[Нэкралёг|нэкралёгаў]] пра Багушэвіча пад назвай «Паэт-юрыст», «Францішак Бэнэдыкт Багушэвіч» (1900)<ref>{{Крыніцы/БЭ|16|артыкул=Узембла Люцыян|аўтар=[[Генадзь Кісялёў|Г. В. Кісялёў]]}}</ref>. У [[Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі ў Вільні|таварыстве аматараў старажытнасьці й этнаграфіі]] Люцыян Узембла да 1903 адказваў за біліятэку<ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 130.</ref>. Таксама займаў пасады скарбніка й сакратара ў таварыстве аматараў старажытнасьцяў. У 1907 г. таварыства спыніла сваё існаваньне. Люцыян у той момант ужо мала часу праводзіў у Вільні з-за недахопу фінансаў, праводзячы час на вёсцы, пра што пісаў у адным са сваіх лістоў: {{Цытата|Седзячы ў вясковай глушы й маючы да выкарыстаньня толькі невялікі ўласны кнігазбор, і ня могучы - з-за даволі абмежаваных сродкаў - у разе патрэбы праверыць крыніцы інфармацыі, але даю сабе рады у такі спосаб, што пішу лісты вучоным, просячы іх у выпадку якіх-кольвек сумненьняў даць мне падказку. Менавіта такім спосабам закрываю белыя плямы сваіх археалягічных ведаў, але марную шмат часу, бо, калі жыў у месьце, меў у сваім распараджэньні бібліятэку, мог усё спраўдзіць за гадзіну, але ў ліставаньні на гэта ідзе тыдзень і болей. {{арыгінал|pl|Siedzą w głuszy wiejskiej i mając do rozporządzenia tylko własny niewielki księgozbiór, a nie mogąc - dla środków dość ograniczonych - w razie potrzeby sprawdzić dzieła źródłowe, doradzam sobie w ten sposób, że rozpisuję listy do uczonych, prosząc w razie jakichkolwiek wątpliwości, o wskazówki. W ten sposób zapełniam luki w swojej wiedzy archeologicznej, lecz tracę zbyt dużo czasu, bo co mieszkając w mieście i mając do rozporządzenia bibliotekę, mógłbym sprawdzić w godzinę, na to, wyświetlając rzecz listownie, idzie tydzień i więcej.<ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 135.</ref>}}}} У 1910 годзе ў Літоўскім квартальніку Люцыян Узембла апублікаваў свой артыкул ''Ксёндз Юзэф Міцкевіч у сьвятле некалькіх новых працаў'' ({{мова-pl|Ksiądz Józef Mickiewicz w świetle przyczynków nowych kilku}}), прысьвечаны дзейнасьці стрыечнага брата [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юзэф Міцкевіч|Юзэфа Міцкевіча|pl|Józef Mickiewicz (fizyk)}}{{Заўвага|Ксёндз Юзэф Міцкевіч - стрыечны брат Адама, дэкан настаўніцкай сэмінарыі пры Віленскім ўнівэрсытэце, выкладнік фізыкі. Відаць, дзякуючы яго заступніцтву ў 1815 годзе Адам быў прыняты на матэматычна-фізычны факультэт. Адаму зайздросьцілі аднакурсьнікі, бо студэнты атрымлівалі бясплатны інтэрнат і 15 рублёў кішэнных грошай у месяц, але жыў Адам не ў інтэрнаце, а ў маленькай кватэры ксяндза Юзэфа (у доме прафэсараў унівэрсытэту). Ксёндз Юзэф Міцкевіч быў на той момант ужо цяжка хворы й некаторыя падазравалі, што Адам чакае яго сьмерці, каб завалодаць сьціплым багацьцем стрыечнага брата. Таму, каб спыніць падазрэньні, Адам неўзабаве пераехаў да свайго сябра [[Ян Чачот|Яна Чачота]]. Пасьля некалькіх месяцаў навучаньня на факультэце матэматыкі й фізыкі Адам Міцкевіч перайшоў на факультэт літаратуры й вольных мастацтваў, што цікавалі яго больш.}}<ref>[https://polona.pl/preview/07529723-20e1-4373-a5dd-a55cd83cce7b Ksiądz Józef Mickiewicz w świetle przyczynków nowych kilku]</ref>. Таксама Люцыян Узембла з 1906 году быў сябрам і суарганізатарам Таварыства навукі й мастацтва, сябрам Рады Таварыства сяброў навукі й яго музэйнай камісыі. З 1907 годзе быў сябрам Таварыства сяброў навук. З 1883 г. у друкарнях Вільні, [[Варшава|Варшавы]], [[Санкт-Пецярбург]]а Люцыян Узембла публікаваў артыкулы пра выдатных дзеячаў грамадзтва й культуры, публікаваў дасьледаваньні па тэмах археалёгіі, гісторыі, мастацтва, адукацыі, напісаў шэраг артыкулаў пра старыя [[могілкі Росы]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнардынскія могілкі (Вільня)|бэрнардынскія могілкі|lt|Bernardinų kapinės}}, пра пахаваных на іх людзей, клапаціўся аб рэстаўрацым [[надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. У 1908—1914 гадах быў кусташам (захавальнікам) музэя Таварыства навукі й мастацтва, дзе захаваў працы Міхала Пелкі-Палінскага, прафэсара матэматыкі Віленскага ўнівэрсытэту, працы якога былі вялікай антыкварнай рэдкасьцю<ref>Kalina Bartnicka, [https://web.archive.org/web/20240316113711/https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty-r2002-t41/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty-r2002-t41-s75-91/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty-r2002-t41-s75-91.pdf Człowiek uniwersytetu : Michał Pełka-Poliński (1783—1848)]</ref><ref>{{кніга|аўтар=Mieczysław Jackiewicz| загаловак= Wileński słownik biograficzny (wydanie drugie poszerzone)|месца=Bydgoszcz|выдавецтва= Zaklad Poligraficzny SPRINT Tomasz Toczkiewicz|год=2008|том=|старонкі=552|старонак=605|isbn= 978-83-87865-59-7|наклад=}}</ref>. Напісаў у Польскі Біяграфічны Слоўнік біяграфію ўраджэнца Віленшчыны, таксама сябры Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі [[Станіслаў Булгароўскі|Станіслава Булгароўскага]]<ref>L. Uziębło, Bułharowski Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. III, Kraków 1937, s. 130.</ref>. Шмат знойдзеных рукапісаў Люцыян Узембла перадаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бібліятэка Акадэміі навук Летувы|бібліятэцы імя Ўрублеўскага|lt|Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka}}, [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскаму ўнівэрсытэту]], перадаў дзьве знойдзеныя карціны мастака [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Знойдзеныя ім карціны знаходзяцца ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Літоўскім мастацкім музэі|lt|Lietuvos nacionalinis dailės muziejus}}<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. У канцы жыцьця Люцыян Узембла асьлеп і аглух. Памёр 12 сьнежня 1942 году ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Віленская калёнія|Віленскай калёніі|lt|Žemasis Pavilnys}}{{Заўвага|Віленская калёнія - гістарычная мясцовасьць ля Вільні, на сёньняшні дзень частка Вільні, уваходзіць у склад раёну [[Новая Вільня]].}}. Пахаваны побач з бацькамі й братам на {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнардынскія могілкі (Вільня)|бэрнардынскіх могілках|lt|Bernardinų kapinės}}. Побач зь ім пахавана й яго жонка Марыя<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. == Працы == * Księga pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza (1798−1855) ([[Вільня]], 1898) * Uziębło, Lucjan. Nowy pomnik kościelny Adama Mickiewicza. Tygodnik Ilustrowany, 1899, nr 44, s. 863. * Uziębło L., Dla mistrza poetów. Wznowiona pamiątka, «Tygodnik Ilustrowany» 1903, nr 11. * L. Uziębło, Szkoła Kowieńska i wizyta jej w ostatnim roku wykładów Adama Mickiewicza, ([[Варшава]], 1904) * Uziębło, Lucjan. W sprawie restauracji kościoła św. Anny. Kurier Litewski, 1905, R. 1, nr. 17, 21 września. * L. Uziębło, Profesor Leon Borowski [w:] Księga pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza (1798−1898), t. 2, s. 251—253. * Uziębło, Lucjan. Kółko miłośników starożytnictwa i ludoznawstwa. Kurier Wileński, 24.03. 1907, nr 68., s. 6. * [https://polona.pl/preview/07529723-20e1-4373-a5dd-a55cd83cce7b Ксёндз Юзэф Міцкевіч у сьвятле некалькіх новых працаў] ({{мова-pl|Ksiądz Józef Mickiewicz w świetle przyczynków nowych kilku}}) ([[Санкт-Пецярбург]], 1910) * Uziębło, Lucjan. Kościół św. Michała w Wilnie (po przerwie 25-letniej), Świat, 1912, R. 7, nr 49, s. 11 — 12. * L. Uziębło, Bułharowski Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. III, Kraków 1937, s. 130. === Беларускія пераклады === * Паэт-юрыст // Пачынальнікі: 3 гісторыка-літаратурных матэрыялаў XIX ст. / Уклад. [[Генадзь Кісялёў|Г. Кісялёў]]. Мн., 1977. * Францішак Бенедыкт Багушэвіч // [[Сьцяпан Александровіч|Александровіч С. Х.]], Александровіч В. С. Беларуская літаратура XIX — пачатку XX ст.: Хрэстаматыя крытыч. матэрыялаў. Мн., 1978. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|16|артыкул=Узембла Люцыян|аўтар=[[Генадзь Кісялёў|Г. В. Кісялёў]],}} * Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1987. — Т. 5. — С. 349. * [https://pawet.net/files/w_szukiewicz.pdf Мар’яна Магдалена Бломберг, Вандалін Шукевіч. Сын лідскай зямлі — даследчык і грамадскі дзеяч. Варшава: Таварыства польскай культуры на Лідчыне; 2010] * Amelia Sarnowska, [https://litterahistorica.polonistyka.uj.edu.pl/documents/49400920/dbc24051-8243-4a79-bfd5-f483f91b1ecd Tułacze cienie przeszłości: o Leonie Borowskim i Lucjanie Uzięble], Littera/Historica, № 2, 2015, s. 47-67. {{ref-pl}} * {{кніга|аўтар=Mieczysław Jackiewicz| загаловак= Wileński słownik biograficzny (wydanie drugie poszerzone)|месца=Bydgoszcz|выдавецтва= Zaklad Poligraficzny SPRINT Tomasz Toczkiewicz|год=2008|том=|старонкі=552|старонак=605|isbn= 978-83-87865-59-7|наклад=}}{{ref-pl}} * Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008 {{ref-pl}} * Andrzej Romanowski, Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904, Kraków : «Universitas», 2003. — 485 s. {{ref-pl}} * [https://www.lituanistika.lt/content/19646 Laima Laučkaitė, Vilniaus dailė XX amžiaus pradžioje, Vilnius: Baltos lankos, 2002, 207 p.]{{ref-lt}} * [https://web.archive.org/web/20240228130615/https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2019~1617120346114/B.03~2019~1617120346114.pdf Henryka Ilgievič, Vilniaus senovės ir mokslo mylėtojai XX amžiaus pradžioje, Vilnius: LKTI, 2019, 344 p., il, lent. ISSN 2351-4728] {{ref-lt}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://polona.pl/sets?searchCategory=objectSets&page=0&size=24&sort=RELEVANCE&searchLike=Uziębło,%20Lucjan&copyright=false Працы Люцыяна Уземблы] ў сэрвісе Polona * [https://bis.nlb.by/by/documents/129636 Люцыян Узембла на сайце энцыкляпэдыі]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «[[Беларусь у асобах і падзеях]]» {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Узембла, Люцыян}} [[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]] a9a96dwsinsjralgngxeaxuzw734jyz 2697388 2697387 2026-10-21T08:23:59Z ~2026-56227-96 100774 /* */ 2697388 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Люцыян Узембла |Арыгінал імя = {{мова-pl|}} Łucjan Uziębło, {{мова-lt|}} Liucijonas Uzembla |Партрэт = Lucjan Uzieblo (111704667).jpg |Памер = 240пкс |Апісаньне = |Герб = Herb Radwan.svg |Подпіс гербу = [[Суліма (герб)|Герб «Суліма»]] |Род = |Бацька = Станіслаў Захары Ўзембла |Маці = Людвіка Гэрбурт-Гэйбовіч |Дзеці = |Жонка = Марыя Пташыцкая |Рэлігія = [[рыма-каталік]] |Імя пры нараджэньні = Lucjan Edward Uziębło |Псэўданімы = Сулімчык, Альгерд ({{мова-lt|Algirdas}}) |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = публіцыст, дзеяч культуры, краязнаўца |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Подпіс = |ВікіКрыніца = s:pl:Autor:Lucjan Uziębło |Палічка = |Сайт = }} '''Люцыян Эдвард Узембла''' ({{мова-pl|Łucjan Edward Uziębło}}, {{мова-lt|Liucijonas Edvardas Uzembla}}; 11 лютага 1864 [[Вільня]] — 12 сьнежня 1942, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Віленская калёнія||lt|Žemasis Pavilnys}}, цяпер [[Вільня]]) — публіцыст, культурны дзеяч, [[Краязнаўства|краязнаўца]]<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė">Sudarytoja Vida Girininkienė. Vilniaus Bernardinų kapinės 1810—2010. Vilnius: Aureus, 2010. ISBN 978-9953-34-278-6.</ref><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka">Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka. Uziembła Lucjan. Provieniencijos. [https://web.archive.org/web/20240309172008/https://proveniencijos.lnb.lt/uziembla-lucjan/]</ref>, рэдактар [[Кур’ер Літоўскі|Кур’ера Літоўскага]]<ref>{{кніга|аўтар=Mieczysław Jackiewicz| загаловак= Wileński słownik biograficzny (wydanie drugie poszerzone)|месца=Bydgoszcz|выдавецтва= Zaklad Poligraficzny SPRINT Tomasz Toczkiewicz|год=2008|том=|старонкі=552|старонак=605|isbn= 978-83-87865-59-7|наклад=}}</ref><ref>[https://elibrary.mab.lt/discover?scope=%2F&query=Kurier+Litewski&submit=Vykdyti Kurier Litewski у бібліятэцы Ўрублеўскіх]</ref>. == Біяграфія == Люцыян Узембла нарадзіўся 11 лютага 1864 году ў [[шляхта|шляхецкай сям’і]] Станіслава Ўземблы й Людвікі Гэрбурт-Гэйбовіч. Самавук. [[Летувіская мова|Літоўскую мову]] ведаў<ref>[http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2011/mga10/pzd3.htm Nekropolia na skarpie Wilenki]</ref>, але ў друку пісаў па-польску. У Люцыяна дома была велізарная бібліятэка. Удзельнічаў у выставах і культурным жыцьці Вільні. У прэсе ён звычайна падпісваўся псэўданімамі. Іх у яго было не адно. Часьцей за ўсё карыстаўся мянушкай «Сулімчык» ({{мова-pl|„Sulimczyk"}}, {{мова-lt|„Sulimčik"}}). Неаднаразова ўзнагароджваўся. Зьбіраў творы мастацтва, рукапісы<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės">Vilniaus Bernardinų kapinės rašytiniuose ir ikonografiniuose šaltiniuose. Parodos katalogas, 2010 m.</ref>. У 1907—1914 гады Люцыян Узембла быў галоўным захавальнікам фондаў Віленскага навукова-мастацкага музэя. Сябра [[Таварыства сяброў навукаў ў Вільні]]. З 1919 году — экспэрт факультэта прыгожых мастацтваў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], у 1921—1924 гг. — малодшы асыстэнт катэдры гісторыі культуры гуманітарнага факультэту<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. Апублікаваў у газэтах Варшавы й Вільні (найчасьцей у Літоўскім квартальніку<ref>[https://www.bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/results?q=+Kwartalnik+Litewski.+Wydawnictwo+poświęcone+zabytkom+przeszłości%2C+dziejom%2C+krajoznawstwu+i+ludoznawstwu+Litwy%2C+Białorusi+i+Inflant&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 Kwartalnik Litewski]</ref> й [[Кур’ер Літоўскі|Кур’еры Літоўскім]]) шмат артыкулаў на гістарычна-культурныя й гістарычна-літаратурныя тэмы, у тым ліку пра жыцьцё й творчасьць [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Ліставаўся з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшкай]]<ref>Anita Magowska, [https://web.archive.org/web/20240318081231/http://www.actamedicorum.ump.edu.pl/upload/files/AMP%20R.7%202017%20z.1%20Magowska%20Dzia%C5%82alno%C5%9B%C4%87%20naukowa%20i%20o%C5%9Bwiatowa.pdf Działalność naukowa i oświatowa Polaków w Wilnie w latach 1899—1915 w świetle listów Elizy Orzeszkowej i Lucjana Uziębło do Władysława Zahorskiego], Acta Medicorum Polonorum — Nr 7/2017, Zeszyt 1.</ref>. Быў суініцыятарам адбудовы помніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трохкрыжовая гара|Тром Крыжам|pl|Góra Trzykrzyska}}, якая была ў рэшце рэалізавана ў 1916 годзе. Быў адным зь ініцыятараў ушанаваньня памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ў 1897 у Вільні{{Заўвага|Cябрам юбілейнага камітэту быў таксама [[Францішак Багушэвіч]].}}, сябра камітэту па будаўніцтву помніку Адаму Міцкевічу ў Вільні<ref>Amelia Sarnowska, [https://litterahistorica.polonistyka.uj.edu.pl/documents/49400920/dbc24051-8243-4a79-bfd5-f483f91b1ecd Tułacze cienie przeszłości : o Leonie Borowskim i Lucjanie Uzięble], Littera/Historica, № 2, 2015, s. 47-67.</ref>. Люцыян Узембла быў ініцыятарам і бібліятэкарам віленскага [[Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі ў Вільні|Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі]] ({{мова-pl|Towarzystwo miłośników starożytności i ludoznawstwa}}, {{мова-lt|Senovės ir etnografijos mylėtojų draugija}}) (1899—1906), вядомага таксама як археалягічны гурток{{Заўвага|[[Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі ў Вільні|Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі]], вядомае як археалягічны гурток. Яго сябры галоўнай сваёй мэтай паставілі збор народных рэліквій, культурных пажыткаў, а таксама іх абарону ад зьнішчэньня альбо вывазу зь Вільні. Памятаючы, які лёс напаткаў Віленскую археалягічную камісыю й музэй старажытнасьці, сваю арганізацыю не рэгістравалі й працавалі кансьпіратыўна. Рэгулярныя пасяджэньні праходзілі ў прыватных дамах сябраў. Праект стварэньня такой арганізацыі ўзьнік у 1898 годзе, а ініцыятарамі былі Люцыян Узембла (1864-1942), літаратар, калекцыянер і аматар старажытнасьці Вільні; [[Станіслаў Булгароўскі]] (1872-1935), адвакат і натарыюс, і [[Станіслаў Мураўскі]], горны інжынер. Кіраўніцтва было ўтворана ў маі 1899 г. Першым старшынёй стаў [[Казімер Падэрня]] (1842-1910), гісторык і дасьледчык віленскіх помнікаў, бібліятэкарам - [[Людвік Чаркоўскі]] (1855-1928), потым працаваў бібліятэкарам унівэрсытэта імя Стэфана Баторыя; кансэрватарам помнікаў - [[Уладзіслаў Загорскі]] (1858-1927), сакратаром і казначэем - Люцыян Узембла. Праз шэсьць месяцаў кіраўніцтва зьмянілася, старшынёй абралі [[Вандалін Шукевіч|Вандаліна Шукевіча]], сакратаром застаўся [[Станіслаў Яроцкі]] (1879-1944), мастак; казначэем - [[Францішак Юрэвіч]] (1850-1924), бібліятэкарам - Люцыян Узембла, а пасьля яго - [[Адам Карповіч]] (1842-1914). Гурток функцыянаваў да 1906 году, і на працягу гэтага часу яго сябрамі былі каля трыццаці асобаў, галоўным чынам прадстаўнікі віленскай інтэлігенцыі. Гэта былі пісьменьнікі, мастакі, юрысты, некалькі выдаўцоў кніг, дзеячы асьветы, сярод іх Браніслаў Умястоўскі (1863-1933), купцы й інжынеры. Сябры гуртка імкнуліся падняць патрыятычны настрой і прыцягнуць да супрацоўніцтва шырокія колы грамадзкасьці й з гэтай мэтай арганізоўвалі ўрачыстасьці падчас народных сьвят, эcкурсыі ў гістарычныя мясьціны: у [[Трокі]], на [[Вяльля|Вілію]], у [[Наваградак]], уводзілі звычай аздабленьня й асьвячэньня ў дзень памерлых могілак заслужаных людзей для народнай гісторыі й культуры. Таксама займаліся кансэрвацыяй могілак віленскіх прафэсараў на Росе й на Бернардынскіх могілках. Арганізоўвалі лекцыі й гутаркі для моладзі й навучэнцаў гімназый. У часопісе ”Пад’ём” (”Pobódka”) зьмяшчалі артыкулы па тэматыцы ”інвэнтарызацыі помнікаў далёкай мінуўшчыны”. Прадметам клопату археалягічнага гуртка была кансэрвацыя жывапісу ў старых касьцёлах Вільні. У гэтай справе падтрымлівалі кантакт з выдатным прапаведнікам і гісторыкам ксяндзом-прэлатам [[Ян Курчэўскі|Янам Курчэўскім]], які дапамагаў ім уплываць на духоўную сьвядомасьць тых, хто спрабаваў аднавіць унутранае ўбранства касьцёлаў. Сябры гуртка служылі дарадцамі падчас аднаўленьня касьцёлаў і прадметаў, якія мелі мастацкую каштоўнасьць, а Францішак Юрэвіч, [[Станіслаў Яроцкі]] й [[Вацлаў Макоўскі]] (1854-1922) самі працавалі пры ачышчэньні фрэсак у капліцы Сьвятога Казімера. Пад уплывам стараньня археалягічнага гуртка магістрат Вільні выдаліў зь вежы, якая знаходзілася на замкавай гары, сыгналізацыю, а знутры яе - кавярню. Адным з найважнейшых заданьняў, якое рэалізоўваў археалягічны гурток, было выратаваньне ад поўнага зьнікненьня руін замка, які знаходзіўся на востраве ў Троках. Аб’ект ператвараўся ў руіны, а цэґлу зь яго муроў выкарыстоўвалі для будаўніцтва жыхары найбліжэйшага навакольля. Афіцыйным гаспадаром на падставе дамовы арэнды з горадам Трокі стаў [[Вандалін Шукевіч]]. Ён таксама атрымаў як вядомы дасьледчык згоду ад царскай Археалягічнай камісыі зь Пецярбурга на вядзеньне археалягічных дасьледаваньняў у замку й на востраве, а таксама на правядзеньне рамонтных прац на помніках даўніны. Стараньні сябраў археалягічнага гуртка выклікалі зацікаўленасьць і дапамогу польскай і летувіскай грамадзкасьці.}}<ref>[https://pawet.net/files/w_szukiewicz.pdf Мар’яна Магдалена Бломберг, Вандалін Шукевіч. Сын лідскай зямлі — даследчык і грамадскі дзеяч. Варшава: Таварыства польскай культуры на Лідчыне; 2010, С. 60-62].</ref><ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 129—130.</ref><ref>Andrzej Romanowski, Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904, Kraków : «Universitas», 2003. — 485 s, s. 313.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240228130615/https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2019~1617120346114/B.03~2019~1617120346114.pdf Henryka Ilgievič, Vilniaus senovės ir mokslo mylėtojai XX amžiaus pradžioje, Vilnius: LKTI, 2019, 344 p., p. 89-90.]</ref>. У 1900 годзе грошы таварыства былі зафундаваны на памятную табліцу [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] з партрэтам ў [[Жупраны|жупранскім]] [[Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны)|Касьцёле]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1f84640b-17f2-4a4f-a661-25dacfc21adb?page=1 Kurjer Wileński 1924, nr 25 (25 lipca), L-wislaw, O Kołku Miłośników wiedzy o Kraju, s. 2] </ref>. Сам Люцыян Узембла напісаў напісаў некалькі [[Нэкралёг|нэкралёгаў]] пра Багушэвіча пад назвай «Паэт-юрыст», «Францішак Бэнэдыкт Багушэвіч» (1900)<ref>{{Крыніцы/БЭ|16|артыкул=Узембла Люцыян|аўтар=[[Генадзь Кісялёў|Г. В. Кісялёў]]}}</ref>. У [[Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі ў Вільні|таварыстве аматараў старажытнасьці й этнаграфіі]] Люцыян Узембла да 1903 адказваў за біліятэку<ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 130.</ref>. Таксама займаў пасады скарбніка й сакратара ў таварыстве аматараў старажытнасьцяў. У 1907 г. таварыства спыніла сваё існаваньне. Люцыян у той момант ужо мала часу праводзіў у Вільні з-за недахопу фінансаў, праводзячы час на вёсцы, пра што пісаў у адным са сваіх лістоў: {{Цытата|Седзячы ў вясковай глушы й маючы да выкарыстаньня толькі невялікі ўласны кнігазбор, і ня могучы - з-за даволі абмежаваных сродкаў - у разе патрэбы праверыць крыніцы інфармацыі, але даю сабе рады у такі спосаб, што пішу лісты вучоным, просячы іх у выпадку якіх-кольвек сумненьняў даць мне падказку. Менавіта такім спосабам закрываю белыя плямы сваіх археалягічных ведаў, але марную шмат часу, бо, калі жыў у месьце, меў у сваім распараджэньні бібліятэку, мог усё спраўдзіць за гадзіну, але ў ліставаньні на гэта ідзе тыдзень і болей. {{арыгінал|pl|Siedzą w głuszy wiejskiej i mając do rozporządzenia tylko własny niewielki księgozbiór, a nie mogąc - dla środków dość ograniczonych - w razie potrzeby sprawdzić dzieła źródłowe, doradzam sobie w ten sposób, że rozpisuję listy do uczonych, prosząc w razie jakichkolwiek wątpliwości, o wskazówki. W ten sposób zapełniam luki w swojej wiedzy archeologicznej, lecz tracę zbyt dużo czasu, bo co mieszkając w mieście i mając do rozporządzenia bibliotekę, mógłbym sprawdzić w godzinę, na to, wyświetlając rzecz listownie, idzie tydzień i więcej.<ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 135.</ref>}}}} У 1910 годзе ў Літоўскім квартальніку Люцыян Узембла апублікаваў свой артыкул ''Ксёндз Юзэф Міцкевіч у сьвятле некалькіх новых працаў'' ({{мова-pl|Ksiądz Józef Mickiewicz w świetle przyczynków nowych kilku}}), прысьвечаны дзейнасьці стрыечнага брата [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юзэф Міцкевіч|Юзэфа Міцкевіча|pl|Józef Mickiewicz (fizyk)}}{{Заўвага|Ксёндз Юзэф Міцкевіч - стрыечны брат Адама, дэкан настаўніцкай сэмінарыі пры Віленскім ўнівэрсытэце, выкладнік фізыкі. Відаць, дзякуючы яго заступніцтву ў 1815 годзе Адам быў прыняты на матэматычна-фізычны факультэт. Адаму зайздросьцілі аднакурсьнікі, бо студэнты атрымлівалі бясплатны інтэрнат і 15 рублёў кішэнных грошай у месяц, але жыў Адам не ў інтэрнаце, а ў маленькай кватэры ксяндза Юзэфа (у доме прафэсараў унівэрсытэту). Ксёндз Юзэф Міцкевіч быў на той момант ужо цяжка хворы й некаторыя падазравалі, што Адам чакае яго сьмерці, каб завалодаць сьціплым багацьцем стрыечнага брата. Таму, каб спыніць падазрэньні, Адам неўзабаве пераехаў да свайго сябра [[Ян Чачот|Яна Чачота]]. Пасьля некалькіх месяцаў навучаньня на факультэце матэматыкі й фізыкі Адам Міцкевіч перайшоў на факультэт літаратуры й вольных мастацтваў, што цікавалі яго больш.}}<ref>[https://polona.pl/preview/07529723-20e1-4373-a5dd-a55cd83cce7b Ksiądz Józef Mickiewicz w świetle przyczynków nowych kilku]</ref>. Таксама Люцыян Узембла з 1906 году быў сябрам і суарганізатарам Таварыства навукі й мастацтва, сябрам Рады Таварыства сяброў навукі й яго музэйнай камісыі. З 1907 годзе быў сябрам Таварыства сяброў навук. З 1883 г. у друкарнях Вільні, [[Варшава|Варшавы]], [[Санкт-Пецярбург]]а Люцыян Узембла публікаваў артыкулы пра выдатных дзеячаў грамадзтва й культуры, публікаваў дасьледаваньні па тэмах археалёгіі, гісторыі, мастацтва, адукацыі, напісаў шэраг артыкулаў пра старыя [[могілкі Росы]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнардынскія могілкі (Вільня)|бэрнардынскія могілкі|lt|Bernardinų kapinės}}, пра пахаваных на іх людзей, клапаціўся аб рэстаўрацым [[надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. У 1908—1914 гадах быў кусташам (захавальнікам) музэя Таварыства навукі й мастацтва, дзе захаваў працы Міхала Пелкі-Палінскага, прафэсара матэматыкі Віленскага ўнівэрсытэту, працы якога былі вялікай антыкварнай рэдкасьцю<ref>Kalina Bartnicka, [https://web.archive.org/web/20240316113711/https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty-r2002-t41/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty-r2002-t41-s75-91/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty-r2002-t41-s75-91.pdf Człowiek uniwersytetu : Michał Pełka-Poliński (1783—1848)]</ref><ref>{{кніга|аўтар=Mieczysław Jackiewicz| загаловак= Wileński słownik biograficzny (wydanie drugie poszerzone)|месца=Bydgoszcz|выдавецтва= Zaklad Poligraficzny SPRINT Tomasz Toczkiewicz|год=2008|том=|старонкі=552|старонак=605|isbn= 978-83-87865-59-7|наклад=}}</ref>. Напісаў у Польскі Біяграфічны Слоўнік біяграфію ўраджэнца Віленшчыны, таксама сябры Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі [[Станіслаў Булгароўскі|Станіслава Булгароўскага]]<ref>L. Uziębło, Bułharowski Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. III, Kraków 1937, s. 130.</ref>. Шмат знойдзеных рукапісаў Люцыян Узембла перадаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бібліятэка Акадэміі навук Летувы|бібліятэцы імя Ўрублеўскага|lt|Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka}}, [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскаму ўнівэрсытэту]], перадаў дзьве знойдзеныя карціны мастака [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Знойдзеныя ім карціны знаходзяцца ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Літоўскім мастацкім музэі|lt|Lietuvos nacionalinis dailės muziejus}}<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. У канцы жыцьця Люцыян Узембла асьлеп і аглух. Памёр 12 сьнежня 1942 году ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Віленская калёнія|Віленскай калёніі|lt|Žemasis Pavilnys}}{{Заўвага|Віленская калёнія - гістарычная мясцовасьць ля Вільні, на сёньняшні дзень частка Вільні, уваходзіць у склад раёну [[Новая Вільня]].}}. Пахаваны побач з бацькамі й братам на {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнардынскія могілкі (Вільня)|бэрнардынскіх могілках|lt|Bernardinų kapinės}}. Побач зь ім пахавана й яго жонка Марыя<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. == Працы == * Księga pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza (1798−1855) ([[Вільня]], 1898) * Uziębło, Lucjan. Nowy pomnik kościelny Adama Mickiewicza. Tygodnik Ilustrowany, 1899, nr 44, s. 863. * Uziębło L., Dla mistrza poetów. Wznowiona pamiątka, «Tygodnik Ilustrowany» 1903, nr 11. * L. Uziębło, Szkoła Kowieńska i wizyta jej w ostatnim roku wykładów Adama Mickiewicza, ([[Варшава]], 1904) * Uziębło, Lucjan. W sprawie restauracji kościoła św. Anny. Kurier Litewski, 1905, R. 1, nr. 17, 21 września. * L. Uziębło, Profesor Leon Borowski [w:] Księga pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza (1798−1898), t. 2, s. 251—253. * Uziębło, Lucjan. Kółko miłośników starożytnictwa i ludoznawstwa. Kurier Wileński, 24.03. 1907, nr 68., s. 6. * [https://polona.pl/preview/07529723-20e1-4373-a5dd-a55cd83cce7b Ксёндз Юзэф Міцкевіч у сьвятле некалькіх новых працаў] ({{мова-pl|Ksiądz Józef Mickiewicz w świetle przyczynków nowych kilku}}) ([[Санкт-Пецярбург]], 1910) * Uziębło, Lucjan. Kościół św. Michała w Wilnie (po przerwie 25-letniej), Świat, 1912, R. 7, nr 49, s. 11 — 12. * L. Uziębło, Bułharowski Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. III, Kraków 1937, s. 130. === Беларускія пераклады === * Паэт-юрыст // Пачынальнікі: 3 гісторыка-літаратурных матэрыялаў XIX ст. / Уклад. [[Генадзь Кісялёў|Г. Кісялёў]]. Мн., 1977. * Францішак Бенедыкт Багушэвіч // [[Сьцяпан Александровіч|Александровіч С. Х.]], Александровіч В. С. Беларуская літаратура XIX — пачатку XX ст.: Хрэстаматыя крытыч. матэрыялаў. Мн., 1978. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|16|артыкул=Узембла Люцыян|аўтар=[[Генадзь Кісялёў|Г. В. Кісялёў]],}} * Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1987. — Т. 5. — С. 349. * [https://pawet.net/files/w_szukiewicz.pdf Мар’яна Магдалена Бломберг, Вандалін Шукевіч. Сын лідскай зямлі — даследчык і грамадскі дзеяч. Варшава: Таварыства польскай культуры на Лідчыне; 2010] * Amelia Sarnowska, [https://litterahistorica.polonistyka.uj.edu.pl/documents/49400920/dbc24051-8243-4a79-bfd5-f483f91b1ecd Tułacze cienie przeszłości: o Leonie Borowskim i Lucjanie Uzięble], Littera/Historica, № 2, 2015, s. 47-67. {{ref-pl}} * {{кніга|аўтар=Mieczysław Jackiewicz| загаловак= Wileński słownik biograficzny (wydanie drugie poszerzone)|месца=Bydgoszcz|выдавецтва= Zaklad Poligraficzny SPRINT Tomasz Toczkiewicz|год=2008|том=|старонкі=552|старонак=605|isbn= 978-83-87865-59-7|наклад=}}{{ref-pl}} * Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008 {{ref-pl}} * Andrzej Romanowski, Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904, Kraków : «Universitas», 2003. — 485 s. {{ref-pl}} * [https://www.lituanistika.lt/content/19646 Laima Laučkaitė, Vilniaus dailė XX amžiaus pradžioje, Vilnius: Baltos lankos, 2002, 207 p.]{{ref-lt}} * [https://web.archive.org/web/20240228130615/https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2019~1617120346114/B.03~2019~1617120346114.pdf Henryka Ilgievič, Vilniaus senovės ir mokslo mylėtojai XX amžiaus pradžioje, Vilnius: LKTI, 2019, 344 p., il, lent. ISSN 2351-4728] {{ref-lt}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://polona.pl/sets?searchCategory=objectSets&page=0&size=24&sort=RELEVANCE&searchLike=Uziębło,%20Lucjan&copyright=false Працы Люцыяна Уземблы] ў сэрвісе Polona * [https://bis.nlb.by/by/documents/129636 Люцыян Узембла на сайце энцыкляпэдыі]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «[[Беларусь у асобах і падзеях]]» {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Узембла, Люцыян}} [[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]] hqnrdf0lyl7bm6lsnz1kbna93h5kxsz 2697396 2697388 2026-10-21T08:59:17Z ~2026-56338-48 100776 [[Вікіпэдыя:Выявы|выява]] 2697396 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Люцыян Узембла |Арыгінал імя = {{мова-pl|}} Łucjan Uziębło, {{мова-lt|}} Liucijonas Uzembla |Партрэт = Lucjan Uzieblo (111704667).jpg |Памер = 240пкс |Апісаньне = |Герб = Sulima herb.svg |Подпіс гербу = [[Суліма (герб)|Герб «Суліма»]] |Род = |Бацька = Станіслаў Захары Ўзембла |Маці = Людвіка Гэрбурт-Гэйбовіч |Дзеці = |Жонка = Марыя Пташыцкая |Рэлігія = [[рыма-каталік]] |Імя пры нараджэньні = Lucjan Edward Uziębło |Псэўданімы = Сулімчык, Альгерд ({{мова-lt|Algirdas}}) |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = публіцыст, дзеяч культуры, краязнаўца |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Подпіс = |ВікіКрыніца = s:pl:Autor:Lucjan Uziębło |Палічка = |Сайт = }} '''Люцыян Эдвард Узембла''' ({{мова-pl|Łucjan Edward Uziębło}}, {{мова-lt|Liucijonas Edvardas Uzembla}}; 11 лютага 1864 [[Вільня]] — 12 сьнежня 1942, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Віленская калёнія||lt|Žemasis Pavilnys}}, цяпер [[Вільня]]) — публіцыст, культурны дзеяч, [[Краязнаўства|краязнаўца]]<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė">Sudarytoja Vida Girininkienė. Vilniaus Bernardinų kapinės 1810—2010. Vilnius: Aureus, 2010. ISBN 978-9953-34-278-6.</ref><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka">Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka. Uziembła Lucjan. Provieniencijos. [https://web.archive.org/web/20240309172008/https://proveniencijos.lnb.lt/uziembla-lucjan/]</ref>, рэдактар [[Кур’ер Літоўскі|Кур’ера Літоўскага]]<ref>{{кніга|аўтар=Mieczysław Jackiewicz| загаловак= Wileński słownik biograficzny (wydanie drugie poszerzone)|месца=Bydgoszcz|выдавецтва= Zaklad Poligraficzny SPRINT Tomasz Toczkiewicz|год=2008|том=|старонкі=552|старонак=605|isbn= 978-83-87865-59-7|наклад=}}</ref><ref>[https://elibrary.mab.lt/discover?scope=%2F&query=Kurier+Litewski&submit=Vykdyti Kurier Litewski у бібліятэцы Ўрублеўскіх]</ref>. == Біяграфія == Люцыян Узембла нарадзіўся 11 лютага 1864 году ў [[шляхта|шляхецкай сям’і]] Станіслава Ўземблы й Людвікі Гэрбурт-Гэйбовіч. Самавук. [[Летувіская мова|Літоўскую мову]] ведаў<ref>[http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2011/mga10/pzd3.htm Nekropolia na skarpie Wilenki]</ref>, але ў друку пісаў па-польску. У Люцыяна дома была велізарная бібліятэка. Удзельнічаў у выставах і культурным жыцьці Вільні. У прэсе ён звычайна падпісваўся псэўданімамі. Іх у яго было не адно. Часьцей за ўсё карыстаўся мянушкай «Сулімчык» ({{мова-pl|„Sulimczyk"}}, {{мова-lt|„Sulimčik"}}). Неаднаразова ўзнагароджваўся. Зьбіраў творы мастацтва, рукапісы<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės">Vilniaus Bernardinų kapinės rašytiniuose ir ikonografiniuose šaltiniuose. Parodos katalogas, 2010 m.</ref>. У 1907—1914 гады Люцыян Узембла быў галоўным захавальнікам фондаў Віленскага навукова-мастацкага музэя. Сябра [[Таварыства сяброў навукаў ў Вільні]]. З 1919 году — экспэрт факультэта прыгожых мастацтваў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], у 1921—1924 гг. — малодшы асыстэнт катэдры гісторыі культуры гуманітарнага факультэту<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. Апублікаваў у газэтах Варшавы й Вільні (найчасьцей у Літоўскім квартальніку<ref>[https://www.bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/results?q=+Kwartalnik+Litewski.+Wydawnictwo+poświęcone+zabytkom+przeszłości%2C+dziejom%2C+krajoznawstwu+i+ludoznawstwu+Litwy%2C+Białorusi+i+Inflant&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 Kwartalnik Litewski]</ref> й [[Кур’ер Літоўскі|Кур’еры Літоўскім]]) шмат артыкулаў на гістарычна-культурныя й гістарычна-літаратурныя тэмы, у тым ліку пра жыцьцё й творчасьць [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Ліставаўся з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшкай]]<ref>Anita Magowska, [https://web.archive.org/web/20240318081231/http://www.actamedicorum.ump.edu.pl/upload/files/AMP%20R.7%202017%20z.1%20Magowska%20Dzia%C5%82alno%C5%9B%C4%87%20naukowa%20i%20o%C5%9Bwiatowa.pdf Działalność naukowa i oświatowa Polaków w Wilnie w latach 1899—1915 w świetle listów Elizy Orzeszkowej i Lucjana Uziębło do Władysława Zahorskiego], Acta Medicorum Polonorum — Nr 7/2017, Zeszyt 1.</ref>. Быў суініцыятарам адбудовы помніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трохкрыжовая гара|Тром Крыжам|pl|Góra Trzykrzyska}}, якая была ў рэшце рэалізавана ў 1916 годзе. Быў адным зь ініцыятараў ушанаваньня памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ў 1897 у Вільні{{Заўвага|Cябрам юбілейнага камітэту быў таксама [[Францішак Багушэвіч]].}}, сябра камітэту па будаўніцтву помніку Адаму Міцкевічу ў Вільні<ref>Amelia Sarnowska, [https://litterahistorica.polonistyka.uj.edu.pl/documents/49400920/dbc24051-8243-4a79-bfd5-f483f91b1ecd Tułacze cienie przeszłości : o Leonie Borowskim i Lucjanie Uzięble], Littera/Historica, № 2, 2015, s. 47-67.</ref>. Люцыян Узембла быў ініцыятарам і бібліятэкарам віленскага [[Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі ў Вільні|Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі]] ({{мова-pl|Towarzystwo miłośników starożytności i ludoznawstwa}}, {{мова-lt|Senovės ir etnografijos mylėtojų draugija}}) (1899—1906), вядомага таксама як археалягічны гурток{{Заўвага|[[Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі ў Вільні|Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі]], вядомае як археалягічны гурток. Яго сябры галоўнай сваёй мэтай паставілі збор народных рэліквій, культурных пажыткаў, а таксама іх абарону ад зьнішчэньня альбо вывазу зь Вільні. Памятаючы, які лёс напаткаў Віленскую археалягічную камісыю й музэй старажытнасьці, сваю арганізацыю не рэгістравалі й працавалі кансьпіратыўна. Рэгулярныя пасяджэньні праходзілі ў прыватных дамах сябраў. Праект стварэньня такой арганізацыі ўзьнік у 1898 годзе, а ініцыятарамі былі Люцыян Узембла (1864-1942), літаратар, калекцыянер і аматар старажытнасьці Вільні; [[Станіслаў Булгароўскі]] (1872-1935), адвакат і натарыюс, і [[Станіслаў Мураўскі]], горны інжынер. Кіраўніцтва было ўтворана ў маі 1899 г. Першым старшынёй стаў [[Казімер Падэрня]] (1842-1910), гісторык і дасьледчык віленскіх помнікаў, бібліятэкарам - [[Людвік Чаркоўскі]] (1855-1928), потым працаваў бібліятэкарам унівэрсытэта імя Стэфана Баторыя; кансэрватарам помнікаў - [[Уладзіслаў Загорскі]] (1858-1927), сакратаром і казначэем - Люцыян Узембла. Праз шэсьць месяцаў кіраўніцтва зьмянілася, старшынёй абралі [[Вандалін Шукевіч|Вандаліна Шукевіча]], сакратаром застаўся [[Станіслаў Яроцкі]] (1879-1944), мастак; казначэем - [[Францішак Юрэвіч]] (1850-1924), бібліятэкарам - Люцыян Узембла, а пасьля яго - [[Адам Карповіч]] (1842-1914). Гурток функцыянаваў да 1906 году, і на працягу гэтага часу яго сябрамі былі каля трыццаці асобаў, галоўным чынам прадстаўнікі віленскай інтэлігенцыі. Гэта былі пісьменьнікі, мастакі, юрысты, некалькі выдаўцоў кніг, дзеячы асьветы, сярод іх Браніслаў Умястоўскі (1863-1933), купцы й інжынеры. Сябры гуртка імкнуліся падняць патрыятычны настрой і прыцягнуць да супрацоўніцтва шырокія колы грамадзкасьці й з гэтай мэтай арганізоўвалі ўрачыстасьці падчас народных сьвят, эcкурсыі ў гістарычныя мясьціны: у [[Трокі]], на [[Вяльля|Вілію]], у [[Наваградак]], уводзілі звычай аздабленьня й асьвячэньня ў дзень памерлых могілак заслужаных людзей для народнай гісторыі й культуры. Таксама займаліся кансэрвацыяй могілак віленскіх прафэсараў на Росе й на Бернардынскіх могілках. Арганізоўвалі лекцыі й гутаркі для моладзі й навучэнцаў гімназый. У часопісе ”Пад’ём” (”Pobódka”) зьмяшчалі артыкулы па тэматыцы ”інвэнтарызацыі помнікаў далёкай мінуўшчыны”. Прадметам клопату археалягічнага гуртка была кансэрвацыя жывапісу ў старых касьцёлах Вільні. У гэтай справе падтрымлівалі кантакт з выдатным прапаведнікам і гісторыкам ксяндзом-прэлатам [[Ян Курчэўскі|Янам Курчэўскім]], які дапамагаў ім уплываць на духоўную сьвядомасьць тых, хто спрабаваў аднавіць унутранае ўбранства касьцёлаў. Сябры гуртка служылі дарадцамі падчас аднаўленьня касьцёлаў і прадметаў, якія мелі мастацкую каштоўнасьць, а Францішак Юрэвіч, [[Станіслаў Яроцкі]] й [[Вацлаў Макоўскі]] (1854-1922) самі працавалі пры ачышчэньні фрэсак у капліцы Сьвятога Казімера. Пад уплывам стараньня археалягічнага гуртка магістрат Вільні выдаліў зь вежы, якая знаходзілася на замкавай гары, сыгналізацыю, а знутры яе - кавярню. Адным з найважнейшых заданьняў, якое рэалізоўваў археалягічны гурток, было выратаваньне ад поўнага зьнікненьня руін замка, які знаходзіўся на востраве ў Троках. Аб’ект ператвараўся ў руіны, а цэґлу зь яго муроў выкарыстоўвалі для будаўніцтва жыхары найбліжэйшага навакольля. Афіцыйным гаспадаром на падставе дамовы арэнды з горадам Трокі стаў [[Вандалін Шукевіч]]. Ён таксама атрымаў як вядомы дасьледчык згоду ад царскай Археалягічнай камісыі зь Пецярбурга на вядзеньне археалягічных дасьледаваньняў у замку й на востраве, а таксама на правядзеньне рамонтных прац на помніках даўніны. Стараньні сябраў археалягічнага гуртка выклікалі зацікаўленасьць і дапамогу польскай і летувіскай грамадзкасьці.}}<ref>[https://pawet.net/files/w_szukiewicz.pdf Мар’яна Магдалена Бломберг, Вандалін Шукевіч. Сын лідскай зямлі — даследчык і грамадскі дзеяч. Варшава: Таварыства польскай культуры на Лідчыне; 2010, С. 60-62].</ref><ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 129—130.</ref><ref>Andrzej Romanowski, Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904, Kraków : «Universitas», 2003. — 485 s, s. 313.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240228130615/https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2019~1617120346114/B.03~2019~1617120346114.pdf Henryka Ilgievič, Vilniaus senovės ir mokslo mylėtojai XX amžiaus pradžioje, Vilnius: LKTI, 2019, 344 p., p. 89-90.]</ref>. У 1900 годзе грошы таварыства былі зафундаваны на памятную табліцу [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] з партрэтам ў [[Жупраны|жупранскім]] [[Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны)|Касьцёле]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1f84640b-17f2-4a4f-a661-25dacfc21adb?page=1 Kurjer Wileński 1924, nr 25 (25 lipca), L-wislaw, O Kołku Miłośników wiedzy o Kraju, s. 2] </ref>. Сам Люцыян Узембла напісаў напісаў некалькі [[Нэкралёг|нэкралёгаў]] пра Багушэвіча пад назвай «Паэт-юрыст», «Францішак Бэнэдыкт Багушэвіч» (1900)<ref>{{Крыніцы/БЭ|16|артыкул=Узембла Люцыян|аўтар=[[Генадзь Кісялёў|Г. В. Кісялёў]]}}</ref>. У [[Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі ў Вільні|таварыстве аматараў старажытнасьці й этнаграфіі]] Люцыян Узембла да 1903 адказваў за біліятэку<ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 130.</ref>. Таксама займаў пасады скарбніка й сакратара ў таварыстве аматараў старажытнасьцяў. У 1907 г. таварыства спыніла сваё існаваньне. Люцыян у той момант ужо мала часу праводзіў у Вільні з-за недахопу фінансаў, праводзячы час на вёсцы, пра што пісаў у адным са сваіх лістоў: {{Цытата|Седзячы ў вясковай глушы й маючы да выкарыстаньня толькі невялікі ўласны кнігазбор, і ня могучы - з-за даволі абмежаваных сродкаў - у разе патрэбы праверыць крыніцы інфармацыі, але даю сабе рады у такі спосаб, што пішу лісты вучоным, просячы іх у выпадку якіх-кольвек сумненьняў даць мне падказку. Менавіта такім спосабам закрываю белыя плямы сваіх археалягічных ведаў, але марную шмат часу, бо, калі жыў у месьце, меў у сваім распараджэньні бібліятэку, мог усё спраўдзіць за гадзіну, але ў ліставаньні на гэта ідзе тыдзень і болей. {{арыгінал|pl|Siedzą w głuszy wiejskiej i mając do rozporządzenia tylko własny niewielki księgozbiór, a nie mogąc - dla środków dość ograniczonych - w razie potrzeby sprawdzić dzieła źródłowe, doradzam sobie w ten sposób, że rozpisuję listy do uczonych, prosząc w razie jakichkolwiek wątpliwości, o wskazówki. W ten sposób zapełniam luki w swojej wiedzy archeologicznej, lecz tracę zbyt dużo czasu, bo co mieszkając w mieście i mając do rozporządzenia bibliotekę, mógłbym sprawdzić w godzinę, na to, wyświetlając rzecz listownie, idzie tydzień i więcej.<ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 135.</ref>}}}} У 1910 годзе ў Літоўскім квартальніку Люцыян Узембла апублікаваў свой артыкул ''Ксёндз Юзэф Міцкевіч у сьвятле некалькіх новых працаў'' ({{мова-pl|Ksiądz Józef Mickiewicz w świetle przyczynków nowych kilku}}), прысьвечаны дзейнасьці стрыечнага брата [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юзэф Міцкевіч|Юзэфа Міцкевіча|pl|Józef Mickiewicz (fizyk)}}{{Заўвага|Ксёндз Юзэф Міцкевіч - стрыечны брат Адама, дэкан настаўніцкай сэмінарыі пры Віленскім ўнівэрсытэце, выкладнік фізыкі. Відаць, дзякуючы яго заступніцтву ў 1815 годзе Адам быў прыняты на матэматычна-фізычны факультэт. Адаму зайздросьцілі аднакурсьнікі, бо студэнты атрымлівалі бясплатны інтэрнат і 15 рублёў кішэнных грошай у месяц, але жыў Адам не ў інтэрнаце, а ў маленькай кватэры ксяндза Юзэфа (у доме прафэсараў унівэрсытэту). Ксёндз Юзэф Міцкевіч быў на той момант ужо цяжка хворы й некаторыя падазравалі, што Адам чакае яго сьмерці, каб завалодаць сьціплым багацьцем стрыечнага брата. Таму, каб спыніць падазрэньні, Адам неўзабаве пераехаў да свайго сябра [[Ян Чачот|Яна Чачота]]. Пасьля некалькіх месяцаў навучаньня на факультэце матэматыкі й фізыкі Адам Міцкевіч перайшоў на факультэт літаратуры й вольных мастацтваў, што цікавалі яго больш.}}<ref>[https://polona.pl/preview/07529723-20e1-4373-a5dd-a55cd83cce7b Ksiądz Józef Mickiewicz w świetle przyczynków nowych kilku]</ref>. Таксама Люцыян Узембла з 1906 году быў сябрам і суарганізатарам Таварыства навукі й мастацтва, сябрам Рады Таварыства сяброў навукі й яго музэйнай камісыі. З 1907 годзе быў сябрам Таварыства сяброў навук. З 1883 г. у друкарнях Вільні, [[Варшава|Варшавы]], [[Санкт-Пецярбург]]а Люцыян Узембла публікаваў артыкулы пра выдатных дзеячаў грамадзтва й культуры, публікаваў дасьледаваньні па тэмах археалёгіі, гісторыі, мастацтва, адукацыі, напісаў шэраг артыкулаў пра старыя [[могілкі Росы]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнардынскія могілкі (Вільня)|бэрнардынскія могілкі|lt|Bernardinų kapinės}}, пра пахаваных на іх людзей, клапаціўся аб рэстаўрацым [[надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. У 1908—1914 гадах быў кусташам (захавальнікам) музэя Таварыства навукі й мастацтва, дзе захаваў працы Міхала Пелкі-Палінскага, прафэсара матэматыкі Віленскага ўнівэрсытэту, працы якога былі вялікай антыкварнай рэдкасьцю<ref>Kalina Bartnicka, [https://web.archive.org/web/20240316113711/https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty-r2002-t41/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty-r2002-t41-s75-91/Rozprawy_z_Dziejow_Oswiaty-r2002-t41-s75-91.pdf Człowiek uniwersytetu : Michał Pełka-Poliński (1783—1848)]</ref><ref>{{кніга|аўтар=Mieczysław Jackiewicz| загаловак= Wileński słownik biograficzny (wydanie drugie poszerzone)|месца=Bydgoszcz|выдавецтва= Zaklad Poligraficzny SPRINT Tomasz Toczkiewicz|год=2008|том=|старонкі=552|старонак=605|isbn= 978-83-87865-59-7|наклад=}}</ref>. Напісаў у Польскі Біяграфічны Слоўнік біяграфію ўраджэнца Віленшчыны, таксама сябры Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі [[Станіслаў Булгароўскі|Станіслава Булгароўскага]]<ref>L. Uziębło, Bułharowski Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. III, Kraków 1937, s. 130.</ref>. Шмат знойдзеных рукапісаў Люцыян Узембла перадаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бібліятэка Акадэміі навук Летувы|бібліятэцы імя Ўрублеўскага|lt|Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka}}, [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскаму ўнівэрсытэту]], перадаў дзьве знойдзеныя карціны мастака [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Знойдзеныя ім карціны знаходзяцца ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Літоўскім мастацкім музэі|lt|Lietuvos nacionalinis dailės muziejus}}<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. У канцы жыцьця Люцыян Узембла асьлеп і аглух. Памёр 12 сьнежня 1942 году ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Віленская калёнія|Віленскай калёніі|lt|Žemasis Pavilnys}}{{Заўвага|Віленская калёнія - гістарычная мясцовасьць ля Вільні, на сёньняшні дзень частка Вільні, уваходзіць у склад раёну [[Новая Вільня]].}}. Пахаваны побач з бацькамі й братам на {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнардынскія могілкі (Вільня)|бэрнардынскіх могілках|lt|Bernardinų kapinės}}. Побач зь ім пахавана й яго жонка Марыя<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. == Працы == * Księga pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza (1798−1855) ([[Вільня]], 1898) * Uziębło, Lucjan. Nowy pomnik kościelny Adama Mickiewicza. Tygodnik Ilustrowany, 1899, nr 44, s. 863. * Uziębło L., Dla mistrza poetów. Wznowiona pamiątka, «Tygodnik Ilustrowany» 1903, nr 11. * L. Uziębło, Szkoła Kowieńska i wizyta jej w ostatnim roku wykładów Adama Mickiewicza, ([[Варшава]], 1904) * Uziębło, Lucjan. W sprawie restauracji kościoła św. Anny. Kurier Litewski, 1905, R. 1, nr. 17, 21 września. * L. Uziębło, Profesor Leon Borowski [w:] Księga pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza (1798−1898), t. 2, s. 251—253. * Uziębło, Lucjan. Kółko miłośników starożytnictwa i ludoznawstwa. Kurier Wileński, 24.03. 1907, nr 68., s. 6. * [https://polona.pl/preview/07529723-20e1-4373-a5dd-a55cd83cce7b Ксёндз Юзэф Міцкевіч у сьвятле некалькіх новых працаў] ({{мова-pl|Ksiądz Józef Mickiewicz w świetle przyczynków nowych kilku}}) ([[Санкт-Пецярбург]], 1910) * Uziębło, Lucjan. Kościół św. Michała w Wilnie (po przerwie 25-letniej), Świat, 1912, R. 7, nr 49, s. 11 — 12. * L. Uziębło, Bułharowski Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. III, Kraków 1937, s. 130. === Беларускія пераклады === * Паэт-юрыст // Пачынальнікі: 3 гісторыка-літаратурных матэрыялаў XIX ст. / Уклад. [[Генадзь Кісялёў|Г. Кісялёў]]. Мн., 1977. * Францішак Бенедыкт Багушэвіч // [[Сьцяпан Александровіч|Александровіч С. Х.]], Александровіч В. С. Беларуская літаратура XIX — пачатку XX ст.: Хрэстаматыя крытыч. матэрыялаў. Мн., 1978. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|16|артыкул=Узембла Люцыян|аўтар=[[Генадзь Кісялёў|Г. В. Кісялёў]],}} * Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1987. — Т. 5. — С. 349. * [https://pawet.net/files/w_szukiewicz.pdf Мар’яна Магдалена Бломберг, Вандалін Шукевіч. Сын лідскай зямлі — даследчык і грамадскі дзеяч. Варшава: Таварыства польскай культуры на Лідчыне; 2010] * Amelia Sarnowska, [https://litterahistorica.polonistyka.uj.edu.pl/documents/49400920/dbc24051-8243-4a79-bfd5-f483f91b1ecd Tułacze cienie przeszłości: o Leonie Borowskim i Lucjanie Uzięble], Littera/Historica, № 2, 2015, s. 47-67. {{ref-pl}} * {{кніга|аўтар=Mieczysław Jackiewicz| загаловак= Wileński słownik biograficzny (wydanie drugie poszerzone)|месца=Bydgoszcz|выдавецтва= Zaklad Poligraficzny SPRINT Tomasz Toczkiewicz|год=2008|том=|старонкі=552|старонак=605|isbn= 978-83-87865-59-7|наклад=}}{{ref-pl}} * Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008 {{ref-pl}} * Andrzej Romanowski, Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904, Kraków : «Universitas», 2003. — 485 s. {{ref-pl}} * [https://www.lituanistika.lt/content/19646 Laima Laučkaitė, Vilniaus dailė XX amžiaus pradžioje, Vilnius: Baltos lankos, 2002, 207 p.]{{ref-lt}} * [https://web.archive.org/web/20240228130615/https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2019~1617120346114/B.03~2019~1617120346114.pdf Henryka Ilgievič, Vilniaus senovės ir mokslo mylėtojai XX amžiaus pradžioje, Vilnius: LKTI, 2019, 344 p., il, lent. ISSN 2351-4728] {{ref-lt}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://polona.pl/sets?searchCategory=objectSets&page=0&size=24&sort=RELEVANCE&searchLike=Uziębło,%20Lucjan&copyright=false Працы Люцыяна Уземблы] ў сэрвісе Polona * [https://bis.nlb.by/by/documents/129636 Люцыян Узембла на сайце энцыкляпэдыі]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «[[Беларусь у асобах і падзеях]]» {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Узембла, Люцыян}} [[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]] b4pml3ik4n9amm0pe5byi1l3onf11lx 0 294742 2697362 2696762 2026-10-20T21:37:19Z Dymitr 10914 /* Этап лігі */ абнаўленьне зьвестак 2697362 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Спаборніцтва = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]] |Сэзон = 2026—2027 |Дата пачатку = 7 ліпеня 2026 |Дата заканчэньня = 5 чэрвеня 2027 |Колькасьць удзельнікаў = ''Асноўная частка:'' 36<br />''Усяго:'' 81 (з 53 асацыяцыяў) |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |Наступны сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]] }} '''Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 72-ы розыгрыш трафэю з часоў Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў і 35-ы розыгрыш пад назвай [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]]. Фінал адбудзецца на стадыёне «[[Рыяд-Эйр Мэтрапалітана]]» ў [[Мадрыд]]зе 5 чэрвеня 2026 году. Гэта будзе другі раз, калі «Мэтрапалітана» прыме фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА пасьля 2019 году. Сэзон пачнецца 7 ліпеня 2026 году кваліфікацыйнымі раўндамі, а лігавая фаза пачнецца 8 верасьня 2026 году. Пераможац турніру аўтаматычна кваліфікуюцца ў лігавую фазу [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў]], у фінал [[Міжкантынэнтальны кубак ФІФА 2027 году|Міжкантынэнтальнага кубка ФІФА 2027 году]], у групавы этап [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2029 году|клюбнага чэмпіянату сьвету ФІФА 2029 году]] і атрымаюць права згуляць супраць пераможцы [[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў]] у [[Супэркубак УЭФА 2027 году|Супэркубку УЭФА 2027 году]]. Свой тытул ужо другі год запар будзе абараняць «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]». == Расклад матчаў == Яшчэ ў сьнежні 2025 году быў падрыхтаваны расклад матчаў сэзону<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/|загаловак=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events|выдавецтва=Union of European Football Associations|дата публікацыі=15.12.2025}}</ref>. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |16 чэрвеня 2026 |7—8 ліпеня 2026 |14—15 ліпеня 2026 |- |Другі кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2026 |21—22 ліпеня 2026 |28—29 ліпеня 2026 |- |Трэці кваліфікацыйны |20 ліпеня 2026 |4—5 жніўня 2026 |11 жніўня 2026 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |3 жніўня 2026 |18—19 жніўня 2026 |25—26 жніўня 2026 |- | rowspan="8" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="8" |27 жніўня 2026 | colspan="2" |8—10 верасьня 2026 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |13—14 кастрычніка 2026 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |20—21 кастрычніка 2026 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |3—4 лістапада 2026 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |24—25 лістапада 2026 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |8—9 сьнежня 2026 |- |7 гульнявы дзень | colspan="2" |19—20 студзеня 2027 |- |8 гульнявы дзень | colspan="2" |27 студзеня 2027 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |29 студзеня 2027 |16—17 лютага 2027 |23—24 лютага 2027 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |26 лютага 2027 |9—10 сакавіка 2027 |16—17 сакавіка 2027 |- |Чвэрцьфіналы |6—7 красавіка 2027 |13—14 красавіка 2027 |- |Паўфіналы |27—28 красавіка 2027 |4—5 траўня 2027 |- |Фінал | colspan="2" |5 чэрвеня 2027 году |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так|caption= |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|4–1|[[Нью-Сэйнтс Освэстры|Нью-Сэйнтс]]|WAL|2–0|2–1 |[[Фларыяна (футбольны клюб)|Фларыяна]]|MLT|3–5|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|2–0|1–5 |[[Флёра Талін]]|EST|4–5|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|2–3|2–2 |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|4–2|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|3–1|1–1 |[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|1–3|[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0–1|1–2 |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|4–3|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–0|2–3 |[[Вардар Скоп’е|Вардар]]|MKD|3–4|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|0–2|3–2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|4–3|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1–1|3–2 |[[МЛ Віцебск]]|BLR|1–5|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–4|0–1 |[[Пэтракуб Хынчэшць|Пэтракуб]]|MDA|2–7|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|1–1|1–6 |[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|1–5|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|1–1|0–4 |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|3–2|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|1–0|2–2 |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|4–1|[[Сут’еска Нікшыч|Сут’еска]]|MNE|2–1|2–0 |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|4–2|[[Атэрт Бісэн|Атэрт]]|LUX|2–1|2–1 }} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|3–0|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|3−0|0–0 |[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0–9|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|0−4|0–5 |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|3–0|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|1−0|2–0 |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|0–1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|0−0|0–1 |[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|5–5 (4−3 p)|[[Лех Познань]]|POL|1–4|4–1 (aet) |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|3–2|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|2−0|1–2 |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|3–2|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–0|2–2 |[[Амонія Нікасія]]|CYP|1–1 (5−6 p)|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1–0|0–1 (aet) |[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|3–4|[[Дынама Заграб]]|CRO|1−1|2–3 (aet) |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|2−3|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|2−1|0−2 |[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|1–3|[[Слован Браціслава]]|SVK|0−2|1–1 |[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|5−5 (1−4 p)|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|3–3|2–2 (aet) |heading13=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|2–1|[[Гурнік Забжэ]]|POL|1−0|1–1 |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|6–0|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|4−0|2–0 }} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Дынама Заграб]]|CRO|7–1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|5–0|2–1 |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|1–4|[[Слован Браціслава]]|SVK|1−2|0–2 |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|2–0|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1−0|1–0 |[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|2–5|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2−1|0−4 |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|2–3|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|2−1|0–2 |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|3–0|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|1–0|2–0 |heading7=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|1–2|[[НЭК Нэймэген]]|NED|0–0|1–2 (aet) |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|5–6|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|3–3|2–3 (aet) |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|3–0|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|2–0|1–0 |[[Спарта Прага]]|CZE|2–4|[[Алімпік Ліён]]|FRA|2–1|0–3 }} === Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|0–4|[[АЕК Атэны]]|GRE|0−0|0–4 |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|4−5|[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3−0|1−5 (aet) |[[Дынама Заграб]]|CRO|3–5|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|2−2|1–3 |[[Слован Браціслава]]|SVK|3–2|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|1−1|2–1 (aet) |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|4−6|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2−1|2−5 (aet) |heading6=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|3–2|[[Алімпік Ліён]]|FRA|1−1|2–1 |[[НЭК Нэймэген]]|NED|1–6|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|1−3|0–3 }} == Этап лігі == {{Якар|Лігавы этап}} Лёсаваньне этапу лігі Лігі чэмпіёнаў адбылося ў [[Манака]] 27 жніўня 2026 году, а сярод гасьцёў імпрэзы былі колішнія футбалісты [[Т’еры Анры]] і [[Давід Вільля]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-216cd740d41f-fd3b45ac4a0f-1000--champions-league-league-phase-draw-all-36-teams-learn-their/|загаловак=Champions League league phase draw: All 36 teams learn their opponents|выдавецтва=Union of European Football Associations|дата публікацыі=27.08.2026|дата доступу=27.08.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260827175529/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-216cd740d41f-fd3b45ac4a0f-1000--champions-league-league-phase-draw-all-36-teams-learn-their/|дата копіі=27.08.2026}}</ref>. 36 клюбаў былі падзеленыя на чатыры кошыкі зь дзевяцьцю камандамі ў кожнай, грунтуючыся на клюбных каэфіцыентах УЭФА, за выключэньнем уладальніку тытулу Лігі чэмпіёнаў, які аўтаматычна трапіў пад першым нумарам у першы кошык. Кожны клюб згуляе восем матчаў супраць васьмі розных супернікаў, пры гэтым чатыры зь іх адбудуцца ўдома і яшчэ чатыры будуць арганізаваныя ў гасьцях. Усе 36 камандаў гэтага этапу зьмяшчаюцца ў адную лігавую табліцу. З улікам таго, што клюбы падзеленыя на чатыры кошыкі паводле клюбных каэфіцыентаў УЭФА 2026 году, кожная каманда згуляе супраць двух камандаў з кожнага кошыка, пры гэтым адзін матч адбудзецца ўдома, а іншы будзе згуляны ў гасьцях. Восем найлепшых камандаў у табліцы атрымаюць выхад наўпрост у стадыю 1/8 фіналу. Каманды, якія зоймуць месцы з 9-га па 24-е, згуляюць у дадатковай стадыі плэй-оф, пры гэтым клюбы з 9-га па 16-е месцы будуць сеянымі пры лёсаваньні. Клюбы, якія зоймуць месцы з 25-га па 36-е, скончуць свае выступы на турніры. Гішпанскі «[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]]» вярнуўся ў Лігу чэмпіёнаў першы раз пасьля [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2005—2006 гадоў|сэзону 2005—2006 гадоў]]<ref>{{навіна|спасылка=https://apnews.com/article/real-betis-champions-league-atletico-la-liga-ca851fe5e0ecd9845aec052dcee2ad71|загаловак=Real Betis returns to Champions League after 20 years|выдавец=Associated Press|дата публікацыі=12.05.2026}}</ref>. «[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]», [[ЛАСК Лінц|ЛАСК]], «[[Сабах Баку|Сабах]]» і «[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]» дэбютуюць у лігавай фазе/групавым этапе<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/articles/ce8p4jj3d06o|загаловак=Como qualify for Champions League for first time|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=24.05.2026}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-2171a88881a0-c70193b972c6-1000--meet-the-2026-27-champions-league-league-phase-teams/|загаловак=Meet the 2026/27 Champions League league phase teams|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=27.08.2026}}</ref>. Упершыню ад [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 1999—2000 гадоў|сэзону 1999—2000 гадоў]] у Нарвэгіі будзе дзьве каманды ў асноўнай стадыі турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://swedenherald.com/article/norway-to-have-two-teams-in-the-champions-league-for-first-time-in-27-years|загаловак=Norway to Have Two Teams in the Champions League for First Time in 27 Years|выдавецтва=Sweden Herald|дата публікацыі=26.08.2026}}</ref>. === Табліца === {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=УЭФА <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, gd, gf, agf, w, aw. opp_pts, opp_gd, opp_gf <!--Месцы камандаў.--> |default_order=AEK, ARS, AVL, ATM, BAR, BAY, BOD, DOR, BRU, COM, FEN, FEY, GAL, INT, LASK, LEN, LIL, LIV, MCI, MUN, NAP, PSG, POR, PSV, RBL, BET, RMA, ROM, SAB, SHK, SLP, SLO, SPO, STU, VIK, VIL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=14 кастрычніка <!--1-ы тур.--> |матч_AEK_LASK=1–0 |матч_BRU_AVL=2–3 |матч_DOR_VIL=3–2 |матч_POR_MCI=0–2 |матч_LIL_BET=2–3 |матч_RMA_INT=2–1 |матч_BAR_FEY=5–1 |матч_STU_VIK=3–1 |матч_LIV_ATM=2–1 |матч_PSG_SLO=6–1 |матч_SPO_GAL=3–1 |матч_NAP_ARS=0–1 |матч_FEN_ROM=1–1 |матч_PSV_SHK=1–1 |матч_COM_RBL=4–1 |матч_BAY_BOD=5–0 |матч_MUN_SAB=4–0 |матч_SLP_LEN=2–3 <!--2-і тур.--> |матч_LEN_SPO=0—2 |матч_SAB_SLP=2—0 |матч_ARS_LIL=3—0 |матч_ATM_MUN=2—0 |матч_INT_BRU=3—4 |матч_GAL_BAR=1—4 |матч_RBL_PSV=1—0 |матч_VIK_BAY=3—3 |матч_VIL_NAP=3—1 |матч_FEY_COM=3—1 |матч_LASK_LIV=3—6 |матч_ROM_RMA=3—4 |матч_AVL_FEN=6—0 |матч_SHK_AEK=3—1 |матч_BOD_DOR=1—0 |матч_MCI_PSG=2—4 |матч_BET_POR=3—2 |матч_SLO_STU=0—3 <!--3-і тур.--> |матч_FEN_SLP=2–2 |матч_SAB_DOR=1–2 |матч_ROM_SLO=4–0 |матч_POR_PSV=0–1 |матч_LIV_VIL=4–3 |матч_MCI_AEK=5–1 |матч_PSG_BAR=4–2 |матч_NAP_BOD=4–3 |матч_STU_ATM=1–1 |матч_COM_MUN= |матч_LIL_GAL= |матч_AVL_VIK= |матч_BRU_LEN= |матч_BAY_ARS= |матч_INT_SHK= |матч_RMA_RBL= |матч_BET_FEY= |матч_SPO_LASK= <!--Вызначэньне камандаў--> |назва_ARS={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |назва_AVL={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |назва_AEK={{Сьцяг|Грэцыя}} [[АЕК Атэны]] |назва_ATM={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BAY={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]] |назва_BOD={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]] |назва_DOR={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Барусія Дортмунд]] |назва_BRU={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]] |назва_COM={{Сьцяг|Італія}} [[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FEN={{Сьцяг|Турэччына}} [[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_FEY={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]] |назва_GAL={{Сьцяг|Турэччына}} [[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_INT={{Сьцяг|Італія}} [[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_LASK={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[ЛАСК Лінц|ЛАСК]] |назва_LEN={{Сьцяг|Францыя}} [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL={{Сьцяг|Францыя}} [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LIV={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |назва_MCI={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Манчэстэр Сіці]] |назва_MUN={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Манчэстэр Юнайтэд]] |назва_NAP={{Сьцяг|Італія}} [[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PSG={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_PSV={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[ПСВ Эйндговэн|ПСВ]] |назва_RBL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]] |назва_BET={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_RMA={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Мадрыд]] |назва_ROM={{Сьцяг|Італія}} [[Рома Рым|Рома]] |назва_SAB={{Сьцяг|Азэрбайджан}} [[Сабах Баку|Сабах]] |назва_SHK={{Сьцяг|Украіна}} [[Шахтар Данецк|Шахтар]] |назва_SLP={{Сьцяг|Чэхія}} [[Славія Прага|Славія]] |назва_SLO={{Сьцяг|Славаччына}} [[Слован Браціслава|Слован]] |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_STU={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]] |назва_VIL={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] |назва_VIK={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Вікінг Ставангер|Вікінг]] }} === Вынікі === {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур |[[АЕК Атэны]]|GRE|1–0|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|2–3|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Барусія Дортмунд]]|GER|3–2|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|0–2|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|2–3|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|2–1|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|5–1|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|3–1|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|2–1|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|6–1|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Спортынг Лісабон]]|POR|3–1|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|0–1|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|1–1|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|1–1|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|4–1|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|5–0|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|4–0|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[Славія Прага]]|CZE|2–3|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|0-2|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2-0|[[Славія Прага]]|CZE |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|3-0|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|2-0|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|3-4|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|1-4|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|1-0|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|3-3|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|3-1|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|3—1|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3—6|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|3—4|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|6—0|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Шахтар Данецк]]|UKR|3—1|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|1—0|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|2—4|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|3—2|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Слован Браціслава]]|SVK|0—3|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|2–2|[[Славія Прага]]|CZE |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|1–2|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|4–0|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|0–1|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|4–3|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|5–1|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|4–2|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|4–3|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|1–1|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|21 кастр|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|21 кастр|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|21 кастр|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|21 кастр|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|21 кастр|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|21 кастр|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|21 кастр|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|21 кастр|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Спортынг Лісабон]]|POR|21 кастр|[[ЛАСК Лінц]]|AUT }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур |[[Шахтар Данецк]]|UKR|3 ліст|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|3 ліст|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|3 ліст|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|3 ліст|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|3 ліст|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|3 ліст|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3 ліст|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|3 ліст|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|3 ліст|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[АЕК Атэны]]|GRE|4 ліст|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|4 ліст|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Барусія Дортмунд]]|GER|4 ліст|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|4 ліст|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|4 ліст|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|4 ліст|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|4 ліст|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Славія Прага]]|CZE|4 ліст|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|4 ліст|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|24 ліст|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|24 ліст|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|24 ліст|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|24 ліст|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|24 ліст|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|24 ліст|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|24 ліст|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|24 ліст|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Слован Браціслава]]|SVK|24 ліст|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|25 ліст|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Славія Прага]]|CZE|25 ліст|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|25 ліст|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|25 ліст|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|25 ліст|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Шахтар Данецк]]|UKR|25 ліст|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|25 ліст|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|25 ліст|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Спортынг Лісабон]]|POR|25 ліст|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|8 сьнеж|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|8 сьнеж|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[АЕК Атэны]]|GRE|8 сьнеж|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|8 сьнеж|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|8 сьнеж|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|8 сьнеж|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|8 сьнеж|[[Славія Прага]]|CZE |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|8 сьнеж|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|8 сьнеж|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|9 сьнеж|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Слован Браціслава]]|SVK|9 сьнеж|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|9 сьнеж|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Барусія Дортмунд]]|GER|9 сьнеж|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|9 сьнеж|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|9 сьнеж|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|9 сьнеж|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|9 сьнеж|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|9 сьнеж|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Сёмы тур |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|19 студз|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|19 студз|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[АЕК Атэны]]|GRE|19 студз|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|19 студз|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|19 студз|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|19 студз|[[Славія Прага]]|CZE |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|19 студз|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|19 студз|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|19 студз|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|20 студз|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|20 студз|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|20 студз|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|20 студз|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|20 студз|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|20 студз|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|20 студз|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Спортынг Лісабон]]|POR|20 студз|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|20 студз|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Восьмы тур |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|27 студз|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|27 студз|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|27 студз|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Барусія Дортмунд]]|GER|27 студз|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|27 студз|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|27 студз|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|27 студз|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Шахтар Данецк]]|UKR|27 студз|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|27 студз|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|27 студз|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|27 студз|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|27 студз|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|27 студз|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|27 студз|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Славія Прага]]|CZE|27 студз|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|27 студз|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|27 студз|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Слован Браціслава]]|SVK|27 студз|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA }} {{Слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ Афіцыйны сайт]. {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЭФА|2026]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] qic20jnxh6nt3pz2o4omsa5ozi4zwpn 0 304267 2697326 2697306 2026-10-20T12:22:21Z Дамінік 64057 2697326 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомыя выпадкі, калі маёнтак аднаго й таго ўладальніка ў 1628 г. названы Робаўшчынай, а ў 1634 і 1640 г. Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку адпраўлялася кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што Самуэль Стэцкі з 14 дымоў (×6 — ~84) сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў (~60) сяла Палохачава Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Паводле тарыфа «dwoiego» падымнага Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 17 дымоў (~102 жыхары) Палохачава Пятра Сурына выбіралася 17 злотых, а з 13 дымоў (~78) Ро''ў''баўшчыны Самуэля Стэцкага — 13 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 881зв., 886зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 215-216, 233</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] cvott2z91qzg8c8yblawsbavapuc21f 0 304283 2697343 2696650 2026-10-20T14:31:13Z ~2026-56076-61 100764 2697343 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Лукава}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Лукава |Лацінка = Łukava |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Лукава |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 25 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808037 |Выява = Lukava, Smaliavičy District (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 53 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 00 |Даўгата сэкундаў = 35 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Лу́кава'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Lukava, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] d18voggaiwrn12itokl82rxhbkm923d 0 304318 2697342 2696941 2026-10-20T14:29:59Z ~2026-56076-61 100764 2697342 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Ляды}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Ляды |Лацінка = Lady |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Лядаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 69 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222213<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9B%D1%8F%D0%B4%D1%8B Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808036 |Выява = Вёска Ляды 20190805 115121.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 46 |Шырата сэкундаў = 39 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 05 |Даўгата сэкундаў = 14 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ля́ды'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 433</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Liady village, Dračkaŭski Sieĺsaviet, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] p5f0beb5ph8vlmq3lata97tntkb2cq4 0 304366 2697328 2697309 2026-10-20T12:24:48Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697328 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 8rl9sj0fcouaryy9gsxpzq4abiwyaua 2697329 2697328 2026-10-20T12:26:21Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697329 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] r891d1r55xnhqdu6vl5tiavxa7llsk7 2697334 2697329 2026-10-20T12:51:23Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697334 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэняўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] hcfyv2lhxd3dfg6hgm2tqpimz90yh8z 2697335 2697334 2026-10-20T12:52:53Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697335 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 3iql9hzrkg2eg39slyustwyr85chce9 2697336 2697335 2026-10-20T12:55:08Z Дамінік 64057 2697336 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] supzxfc5bv7v6efeq07al2hjk3geue6 2697351 2697336 2026-10-20T20:38:01Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697351 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 77 дымоў сяла копцеўшчы і часткі Гаеўскай пана Юрыя Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] cp9hd4o4bi8ojb91pgolyqoqo8xkb78 2697352 2697351 2026-10-20T20:44:07Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697352 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 77 дымоў сяла копцеўшчы і часткі Гаеўскай пана Юрыя Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 6m8m9yn45xl7t1qqketsqtkf2ghwfpf 2697353 2697352 2026-10-20T20:44:45Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697353 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 77 дымоў сяла копцеўшчы і часткі Гаеўскай пана Юрыя Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] b848mv8uovp3omyup31vke9udr4zs0x 2697354 2697353 2026-10-20T20:48:29Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697354 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў пана Юрыя Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 1a4u8fg3f9fqau73wlwclb5uhr2ejtb 2697356 2697354 2026-10-20T21:15:26Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697356 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшая інфармацыя пра прыход Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага дэканату ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і Палохачаве. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 7atem6ofx212uojdqx5jqccbe6l7bse 2697357 2697356 2026-10-20T21:24:43Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697357 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшая інфармацыя пра прыход Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага дэканату ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і Палохачаве. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] cewdwaekzxfd77sbzolgd2u0pwd4po8 2697359 2697357 2026-10-20T21:27:09Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697359 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57, 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшая інфармацыя пра прыход Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага дэканату ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 3b8tmh7dl3117pmvrmpj0h2wvcju11w 2697360 2697359 2026-10-20T21:32:05Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697360 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшая інфармацыя пра прыход Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага дэканату ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 2r4yf0ob4sr6w7qi23sqzpd03yt5w8c 2697361 2697360 2026-10-20T21:32:34Z Дамінік 64057 /* Крыніцы */ 2697361 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшая інфармацыя пра прыход Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага дэканату ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] lafjphohjbkecu5ituus3cb6anqozyx 2697363 2697361 2026-10-20T21:43:57Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697363 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра прыход Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] bkj7pmbcu402v77gjggqphc8gg7mfqq 2697364 2697363 2026-10-20T21:45:48Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697364 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 8pjl5ycra5x1mebei33149r1ly0mx9n 2697367 2697364 2026-10-20T22:29:53Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697367 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1600 годам |Першыя згадкі = [[1600]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней паселішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іх 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 2b83voyst15vlq88lhlpcx8l99sd5rj 2697368 2697367 2026-10-20T22:30:26Z Дамінік 64057 2697368 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] Найраней паселішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іх 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 03hxipwyxe267org51mvctvo2qcj8zx 2697369 2697368 2026-10-20T22:37:37Z Дамінік 64057 2697369 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней паселішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іх 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і копцеўшчына з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] euzyunmtbqw7oopaeh21r9eh9cqzwtm 2697370 2697369 2026-10-20T22:40:05Z Дамінік 64057 2697370 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] Найраней паселішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іх 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і копцеўшчына з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] agoxye5rlbqwwg6jmk1tq2yqmplo6hv 2697371 2697370 2026-10-20T22:40:45Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697371 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] Найраней паселішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іх 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і копцеўшчына з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] dyce17d4o5pfw0ocfej8kf0bsc7ognc 2697377 2697371 2026-10-21T05:37:20Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2697377 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] Найраней паселішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іх 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы ў Луцкім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне Польскай<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] er6ftywgnv3iho5mwe1444y4u3rk9wq 10 304367 2697325 2026-10-20T12:19:37Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2697325 wikitext text/x-wiki Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> eixiau2k1dl6izgmfh88yqm877r3j2q 0 304368 2697330 2026-10-20T12:29:33Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Іншыя значэньні|Палянка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Палянка |Лацінка = Liady |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Палянкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн...“ 2697330 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Палянка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Палянка |Лацінка = Liady |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Палянкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 64 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808056 |Выява = Вёска Паляна 20190805 110341.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 48 |Шырата сэкундаў = 56 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 02 |Даўгата сэкундаў = 53 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Паля́нка''' — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Гісторыя == 30 ліпеня 1964 года вёска мела назву '''Машэннае''' і была перайменавана ў вёску '''Паддубнае'''<ref>Указ Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаваньні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэньняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. У 2005 годзе назва '''Падду́бнае''' была зьменена на '''Паля́нка''' <ref>[https://geo.by/uploads/Services/kartgeofond/1997-2008/napisanue1997-2008.pdf Перечень изменённых наименований географических объектов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602215938/https://geo.by/uploads/Services/kartgeofond/1997-2008/napisanue1997-2008.pdf |date=}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Liady village, Dračkaŭski Sieĺsaviet, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] llpcnw8uwhyivqz5l6dq6vhg4gfpb5t 2697341 2697330 2026-10-20T14:08:30Z ~2026-56076-61 100764 2697341 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Палянка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Палянка |Лацінка = Palanka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Палянкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 64 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808056 |Выява = Вёска Паляна 20190805 110341.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 48 |Шырата сэкундаў = 56 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 02 |Даўгата сэкундаў = 53 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Паля́нка''' — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Гісторыя == 30 ліпеня 1964 года вёска мела назву '''Машэннае''' і была перайменавана ў вёску '''Паддубнае'''<ref>Указ Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаваньні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэньняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. У 2005 годзе назва '''Падду́бнае''' была зьменена на '''Паля́нка''' <ref>[https://geo.by/uploads/Services/kartgeofond/1997-2008/napisanue1997-2008.pdf Перечень изменённых наименований географических объектов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602215938/https://geo.by/uploads/Services/kartgeofond/1997-2008/napisanue1997-2008.pdf |date=}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Liady village, Dračkaŭski Sieĺsaviet, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] d54ek6gf8067rxu68229dtdvo289iqx 2697349 2697341 2026-10-20T18:31:29Z Антон 740 54825 кропку забылі дадаць 2697349 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Палянка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Палянка |Лацінка = Palanka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Палянкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 64 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808056 |Выява = Вёска Паляна 20190805 110341.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 48 |Шырата сэкундаў = 56 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 02 |Даўгата сэкундаў = 53 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Паля́нка''' — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Гісторыя == 30 ліпеня 1964 года вёска мела назву '''Машэннае''' і была перайменавана ў вёску '''Паддубнае'''<ref>Указ Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаваньні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэньняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. У 2005 годзе назва '''Падду́бнае''' была зьменена на '''Паля́нка'''<ref>[https://geo.by/uploads/Services/kartgeofond/1997-2008/napisanue1997-2008.pdf Перечень изменённых наименований географических объектов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602215938/https://geo.by/uploads/Services/kartgeofond/1997-2008/napisanue1997-2008.pdf |date=}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Liady village, Dračkaŭski Sieĺsaviet, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] op9vvwwqqc986wjb1o1l8oexfylqn0g 0 304369 2697332 2026-10-20T12:41:36Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Карл І (кароль ангельскі)]] у [[Карл І (кароль Ангельшчыны)]]: Уніфікацыя 2697332 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Карл І (кароль Ангельшчыны)]] jqtjypmfs371r6w5kcq6emnl5cou5gb 0 304370 2697389 2026-10-21T08:41:16Z Франак Радзівіл 96369 Створаная старонка са зьместам „{{Арганізацыя|назва=Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|лацінка=Arganizacyja isłamskaha supracoŭnictva|выява=Emblem of the National Resistance Front of Afghanistan.svg|рамка выявы=|памер выявы=|альтэрнатыўны тэкст выявы=|подпіс выявы=Эмблема Панджшэрскага супраціву|мапа=|па...“ 2697389 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя|назва=Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|лацінка=Arganizacyja isłamskaha supracoŭnictva|выява=Emblem of the National Resistance Front of Afghanistan.svg|рамка выявы=|памер выявы=|альтэрнатыўны тэкст выявы=|подпіс выявы=Эмблема Панджшэрскага супраціву|мапа=|памер мапы=|альтэрнатыўны тэкст мапы=|подпіс мапы=|мапа 2=|абрэвіятура=ФНСА|дэвіз=|папярэднік=Ісламская Рэспубліка Аўганістан|наступнік=|дата ўтварэньня=[[17]] [[Жнівень|жніўня]] [[2021]]|дата спыненьня існаваньня=|тып=[[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчая]]|юрыдычны статус=прызнаецца ўсімі акрамя Расеі|мэта=Вызваленьне Аўганістана ад Талібаў|штабкватэра=Базарак (да 6 верасьня 2021)|каардынаты=|дзейнічае ў рэгіёнах=[[Панджшэр (правінцыя)]] Панджшэрская цясьніна|афіцыйныя мовы=|генэральны сакратар=|імя кіраўніка=[[Амрула Салег]], [[Ахмад Масуд]], [[Бісьміла Хан Махамадзі]]|пасада кіраўніка 2=|імя кіраўніка 2=|пасада кіраўніка 3=|імя кіраўніка 3=|сайт=nationalresistance.org|пасада кіраўніка=Лидэры}}'''Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва''' (Раней умоўна называлася '''Панджшэрскі супраціў'''), '''НФСА''' — ваенна-палітычнае абʼяднаньне ў Аўганістане, фактычна зьяўляецца [[Часовы ўрад Расеі|часовым урадам]] [[Аўганістан|Аўганістана]].<ref>[[:ru:Фронт_национального_сопротивления_Афганистана|Фронт национального сопротивления Афганистана — Википедия]]</ref> Панджшэрскі супраціў узначальваецца Ахмадам Масудам (сынам палявога камандзіра Ахмад Шаха Масуда, вядомага сваёй паспяховай барацьбой спачатку з [[:be:Абмежаваны_кантынгент_савецкіх_войскаў_у_Афганістане|савецкімі]] войскамі, а затым з «[[Талібан|Талібанам]]»), і [[Амрула Салег|Амрулай Салехам]] (першым віцэ-прэзідэнтам Аўганістана, які заявіў аб выкананні ім абавязкаў прэзідэнта Аўганістана).<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/AmrullahSaleh2/status/1427631191545589772|title=Clarity: As per d constitution of Afg, in absence, escape, resignation or death of the President the FVP becomes the caretaker President. I am currently inside my country & am the legitimate care taker President. Am reaching out to all leaders to secure their support & consensus.|author=Amrullah|first=Saleh|website=Twitter|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817204401/https://twitter.com/amrullahsaleh2/status/1427631191545589772|archive-date=2021-08-17}}</ref> [[11 студзеня]] [[2024]] году кіраўнік ФНС [[Ахмад Масуд]] заявіў у сваім [[X (сацыяльная сетка)|твітэр]]-акаўнце аб нападзе сіл супраціўленьня на калёну ваеннай тэхнікі [[Талібан|Талібана]] ў [[Кабул|Кабуле]], у выніку чаго 3 талібы загінулі і 2 паранены. 19 студзеня выданьне Khaama Press са спасылкай на мясцовыя крыніцы заявіла, што члены ФНС падарвалі аўтамабіль Талібана, з-за чаго загінуў 1 палявы камандзір і яшчэ 3 паранены.<ref>[[:ru:Фронт_национального_сопротивления_Афганистана#cite_note-16|Фронт национального сопротивления Афганистана — Википедия]]</ref> [[Файл:Flag of the National Resistance Front of Afghanistan.svg|зьлева|значак|Сьцяг НФСА]] fthhf84ynp5z274skyy4gl8uk5t2dy1 10 304371 2697399 2026-10-21T11:04:00Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Hoverfly October 2007-21.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2697399 wikitext text/x-wiki Hoverfly October 2007-21.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> dq1xibcfzdg68ztg20t31xig05615ei